第2品 非次第品·8. 《入出息念经》的注释
2. 无间品义注 · 41 段
8. 《入出息念经》的注释
8. Ānāpānassatisuttavaṇṇanā
144“如是我闻”这句,说的就是《入出息念经》。其中“与其他”是指:除了经文中提到的十位长老之外,还和许多其他广为人知的大弟子们在一起。据说当时的大比丘僧团,人数多到无法计算。
144.Evaṃme sutanti ānāpānassatisuttaṃ. Tattha aññehi cāti ṭhapetvā pāḷiyaṃ āgate dasa there aññehipi abhiññātehi bahūhi sāvakehi saddhiṃ. Tadā kira mahā bhikkhusaṅgho ahosi aparicchinnagaṇano.
他们教诫、教导,是指通过物质上的摄受和法上的摄受这两种摄受方式来摄受,然后以业处教授和教诫来教诫、教导。“而他们”中的“而”字只是经文连音的衬字。“了知前后殊胜的差别”,意思是:从持戒圆满等前一种殊胜,了知后一种更殊胜的遍处遍作等差别。
Ovadanti anusāsantīti āmisasaṅgahena dhammasaṅgahena cāti dvīhi saṅgahehi saṅgaṇhitvā kammaṭṭhānovādānusāsanīhi ovadanti ca anusāsanti ca. Te cāti cakāro āgamasandhimattaṃ. Uḷāraṃ pubbenāparaṃ visesaṃ jānantīti sīlaparipūraṇādito pubbavisesato uḷārataraṃ aparaṃ kasiṇaparikammādivisesaṃ jānantīti attho.
145“已发勤”就是欢喜。“为了未得的获得”,是为了证得还没得到的阿拉汉果。剩下的两个词也是同样的意思。“月光四月满月日”,是指后迦提月的四月满月日。那个满月日因为有睡莲,所以叫“睡莲日”;又因为它是雨季四个月的末尾,所以叫“四月满月日”。“我将等待”,就是我会期盼着;今天先不自恣,一直等到那天到来,期间哪里都不去,就住在这里。世尊以此允许比丘们自恣摄,这样说道。
145.Āraddhoti tuṭṭho. Appattassa pattiyāti appattassa arahattassa pāpuṇanatthaṃ. Sesapadadvayepi ayameva attho. Komudiṃ cātumāsininti pacchimakattikacātumāsapuṇṇamaṃ. Sā hi kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti vuccati. Āgamessāmīti udikkhissāmi, ajja apavāretvā yāva sā āgacchati, tāva katthaci agantvā idheva vasissāmīti attho. Iti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujānanto evamāha.
所谓“自恣摄”,是通过白二羯磨授予的。那么,这个授予谁,不授予谁呢?首先,对无所作为的愚痴凡夫,不授予;同样,对已发起观修的修行者和圣弟子,也不授予。但对止或观还很薄弱的人,则授予。世尊那时观察比丘们的心念动向,知道他们的止观还很薄弱,就想:“今天我若自恣,各处雨安居结束的比丘都会聚集到这里来。那时这些比丘的住处被上座比丘占了,就没办法证得殊胜的成就。就算我外出游化,他们也很难找到住处。但我若不自恣,比丘们就不会聚集到舍卫城来,我也不外出游化,这样这些比丘的住处就不会有障碍。他们各自在自己的住处安稳而住,让止观变得强固,就能证得殊胜的成就。”于是世尊那天没有自恣,而是允许比丘们行自恣摄,说:“我将在迦提月满月日自恣。”因为一旦获得自恣摄,即使依止师长而住的比丘,当亲教师和戒师外出游化时,他也可以想:“如果有合适的师长能授依止,我就到他那里受依止。”这样他就能一直住到热季最后一个月。即使有六十岁的大比丘来了,也不能占他的住处。而且这个自恣摄,即使只授予一个人,也等于授予了所有人。
Pavāraṇasaṅgaho nāma ñattidutiyena kammena diyyati kassa panesa diyyati, kassa na diyyatīti. Akārakassa tāva bālaputhujjanassa na diyyati, tathā āraddhavipassakassa ceva ariyasāvakassa ca. Yassa pana samatho vā taruṇo hoti vipassanā vā, tassa diyyati. Bhagavāpi tadā bhikkhūnaṃ cittācāraṃ parivīmaṃsanto samathavipassanānaṃ taruṇabhāvaṃ ñatvā – ‘‘mayi ajja pavārente disāsu vassaṃvuṭṭhā bhikkhū idha osarissanti. Tato ime bhikkhū vuḍḍhatarehi bhikkhūhi senāsane gahite visesaṃ nibbattetuṃ na sakkhissanti. Sacepi cārikaṃ pakkamissāmi, imesaṃ vasanaṭṭhānaṃ dullabhameva bhavissati. Mayi pana apavārente bhikkhūpi imaṃ sāvatthiṃ na osarissanti, ahampi cārikaṃ na pakkamissāmi, evaṃ imesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ apalibuddhaṃ bhavissati. Te attano attano vasanaṭṭhāne phāsu viharantā samathavipassanā thāmajātā katvā visesaṃ nibbattetuṃ sakkhissantī’’ti so taṃdivasaṃ apavāretvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāressāmīti bhikkhūnaṃ pavāraṇasaṅgahaṃ anujāni. Pavāraṇasaṅgahasmiñhi laddhe yassa nissayapaṭipannassa ācariyupajjhāyā pakkamanti, sopi ‘‘sace patirūpo nissayadāyako āgamissati, tassa santike nissayaṃ gaṇhissāmī’’ti yāva gimhānaṃ pacchimamāsā vasituṃ labhati. Sacepi saṭṭhivassā bhikkhū āgacchanti, tassa senāsanaṃ gahetuṃ na labhanti. Ayañca pana pavāraṇasaṅgaho ekassa dinnopi sabbesaṃ dinnoyeva hoti.
进入舍卫城这句话,是因为世尊允许了自恣集会。这是针对那些在听闻教法之处,如其本性般住了一个月,在迦提月满月日做了布萨之后才进入舍卫城的人说的。前和后在这里的意思是:先修习尚弱的止观,使止观变得有力,这叫做前的差别。之后,以得定的心观照诸行,有些人证得入流果……乃至有些人证得阿拉汉果,这叫做另一种更殊胜的后差别。
Sāvatthiṃ osarantīti bhagavatā pavāraṇasaṅgaho dinnoti sutasutaṭṭhāneyeva yathāsabhāvena ekaṃ māsaṃ vasitvā kattikapuṇṇamāya uposathaṃ katvā osarante sandhāya idaṃ vuttaṃ. Pubbenāparanti idha taruṇasamathavipassanāsu kammaṃ katvā samathavipassanā thāmajātā akaṃsu, ayaṃ pubbe viseso nāma. Tato samāhitena cittena saṅkhāre sammasitvā keci sotāpattiphalaṃ…pe… keci arahattaṃ sacchikariṃsu. Ayaṃ aparo uḷāro viseso nāma.
146“足够”是指合适、可以。“由旬计数”:一由旬就只是一由旬,十由旬也只是由旬,超过这个数量,才叫“由旬计数”。但这里指的是上百由旬,甚至上千由旬。“即使背着行囊”:“puṭosa”就是旅途用的干粮。意思是,即使带着干粮,也还是应该前去。也有写成“puṭaṃsenā”的读法,它的意思是:肩上有行囊,也就是“用肩背着粮袋”,换句话说,就是“即使用肩背着粮袋”。
146.Alanti yuttaṃ. Yojanagaṇanānīti ekaṃ yojanaṃ yojanameva, dasapi yojanāni yojanāneva, tato uddhaṃ yojanagaṇanānīti vuccanti. Idha pana yojanasatampi yojanasahassampi adhippetaṃ. Puṭosenāpīti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ. taṃ pātheyyaṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. ‘‘Puṭaṃsenā’’tipi pāṭho, tassattho – puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena, aṃse pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.
147147. 现在,为了说明这里有具足如此行持的比丘,世尊说了“诸比丘,有……”等话。其中,“四念处”等语,是为了指出那些比丘所专修的业处。在这里,讲了三十七菩提分法,包括世间和出世间的。因为在那时正在修习圣道的比丘,他们的菩提分法是出世间法;而对于已开始修观但尚未证果的比丘,则是世间法。“致力于修习无常想”这一句,是以“想”的名义来说“观”。不过,因为这里大多数比丘都是专修入出息念这一业处的,所以先简略地说了其他业处,然后详细讲解入出息念业处,而说了“诸比丘,入出息念……”等话。这个入出息念业处,在《清净道论》中已经从各个方面详细解释过了,因此,它的经文含义和修习方法,都应该按照那里所说的来理解。
147. Idāni evarūpehi caraṇehi samannāgatā ettha bhikkhū atthīti dassetuṃ santi, bhikkhavetiādimāha. Tattha catunnaṃ satipaṭṭhānānantiādīni tesaṃ bhikkhūnaṃ abhiniviṭṭhakammaṭṭhānadassanatthaṃ vuttāni. Tattha sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā lokiyalokuttarā kathitā. Tatra hi ye bhikkhū tasmiṃ khaṇe maggaṃ bhāventi, tesaṃ lokuttarā honti. Āraddhavipassakānaṃ lokiyā. Aniccasaññābhāvanānuyoganti ettha saññāsīsena vipassanā kathitā . Yasmā panettha ānāpānakammaṭṭhānavasena abhiniviṭṭhāva bahū bhikkhū, tasmā sesakammaṭṭhānāni saṅkhepena kathetvā ānāpānakammaṭṭhānaṃ vitthārena kathento ānāpānassati, bhikkhavetiādimāha. Idaṃ pana ānāpānakammaṭṭhānaṃ sabbākārena visuddhimagge vitthāritaṃ, tasmā tattha vuttanayenevassa pāḷittho ca bhāvanānayo ca veditabbo.
149“身中某一种”:在地界等四种身当中,我说是其中一种,意思就是我说风身。或者,色处……乃至抟食这二十五种色聚,称为色身。在这些当中,入出息因为归入触处,所以是身中某一种,因此也这样说。“是故”以下:因为他在这四种身当中,随观其中一种——风身,或者在二十五种色聚的色身当中,随观其中一种——入出息,所以说“于身随观身”。一切地方都应这样理解其含义。“受中某一种”:指三种受当中的某一种,这里是就乐受而说的。“善作意”:指以觉知喜等方式生起的善妙作意。那么,作意就是乐受吗?不是。这只是说法上的引导。正如在“专修无常想”那里,是以“想”的名称来说慧;同样,这里也应理解成是以“作意”的名称来说受。在这组四法中,第一句以“喜”为名说受,第二句则直接以“乐”本身说受。在两个“心行”的句子里,依据“想和受是心所法,这些法系属于心,是心行”的说法,以及“除了寻和伺,其余一切与心相应的法都摄在心行中”的说法,所以是以“心行”的名称来说受。把这一切都总摄到“作意”的名称下,因此这里说“善作意”。
149.Kāyaññataranti pathavīkāyādīsu catūsu kāyesu aññataraṃ vadāmi, vāyo kāyaṃ vadāmīti attho. Atha vā rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāroti pañcavīsati rūpakoṭṭhāsā rūpakāyo nāma. Tesu ānāpānaṃ phoṭṭhabbāyatane saṅgahitattā kāyaññataraṃ hoti, tasmāpi evamāha. Tasmātihāti yasmā catūsu kāyesu aññataraṃ vāyokāyaṃ, pañcavīsatirūpakoṭṭhāse vā rūpakāye aññataraṃ ānāpānaṃ anupassati, tasmā kāye kāyānupassīti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo. Vedanāññataranti tīsu vedanāsu aññataraṃ, sukhavedanaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sādhukaṃ manasikāranti pītipaṭisaṃveditādivasena uppannaṃ sundaramanasikāraṃ. Kiṃ pana manasikāro sukhavedanā hotīti. Na hoti, desanāsīsaṃ panetaṃ. Yatheva hi ‘‘aniccasaññābhāvanānuyogamanuyuttā’’ti ettha saññānāmena paññā vuttā, evamidhāpi manasikāranāmena vedanā vuttāti veditabbā. Etasmiṃ catukke paṭhamapade pītisīsena vedanā vuttā, dutiyapade sukhanti sarūpeneva vuttā. Cittasaṅkhārapadadvaye ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā, ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174) vacanato ‘‘vitakkavicāre ṭhapetvā sabbepi cittasampayuttakā dhammā cittasaṅkhāre saṅgahitā’’ti vacanato cittasaṅkhāranāmena vedanā vuttā. Taṃ sabbaṃ manasikāranāmena saṅgahetvā idha ‘‘sādhukaṃ manasikāra’’nti āha.
就算这样,因为这种受并不是所缘,所以受随观就不成立。并非不成立。因为在《念处注》里也确实说过:“以各种乐等的基础作为所缘,才只是受在感受;而只是依于那种受的转起,才有‘我在感受’这种说法而已。”另外,在解释“觉知喜”等语句的含义时,已经说明了这个问题的解答。因为《清净道论》中确实这样说:
Evaṃ santepi yasmā esā vedanā ārammaṇaṃ na hoti, tasmā vedanānupassanā na yujjatīti. No na yujjati, satipaṭṭhānavaṇṇanāyampi hi ‘‘taṃtaṃsukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati, taṃ pana vedanāpavattiṃ upādāya ‘ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti vuttaṃ . Apica pītipaṭisaṃvedītiādīnaṃ atthavaṇṇanāyametassa parihāro vuttoyeva. Vuttañhetaṃ visuddhimagge –
喜可以通过两种方式被清楚地知道:从所缘的角度,以及从不迷惑的角度。
怎样是从所缘的角度清楚地知道喜呢?当他进入带有喜的两种禅那时,在他入定的那一刻,由于证得禅那,喜就从所缘的角度被清楚地知道,因为所缘被清楚地认清了。
怎样是从不迷惑的角度清楚地知道喜呢?当他进入带有喜的两种禅那之后,再从定中出来,以灭尽、坏灭的方式观照与禅那相应的喜,在他观照的那一刻,由于通达了特征,喜就从不再迷惑的角度被清楚地知道。
这一点在《无碍解道》中也已经说过:“对于那个以长入息的方式,了知心的一境性、不散乱的人,念安立起来了;依靠那个念、那个智,那喜就被清楚地知道。”
剩下的那些词句,也应当按同样的道理从含义上理解。
‘‘Dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇato ca asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kathaṃ asammohato (pīti paṭisaṃviditā hoti)? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttaṃ pītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhā asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttampi cetaṃ paṭisambhidāyaṃ ‘dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā, tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hotī’ti. Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbānī’’ti.
就像通过获得禅那,喜、乐和心行这些法以所缘的方式被清楚地觉知;同样地,通过获得与禅那相应的、被称为受的作意,受也以所缘的方式被清楚地觉知。因此,这句话说得很对:那时,比丘在诸受中随观诸受而住。
Iti yatheva jhānapaṭilābhena ārammaṇato pītisukhacittasaṅkhārā paṭisaṃviditā honti, evaṃ imināpi jhānasampayuttena vedanāsaṅkhātamanasikārapaṭilābhena ārammaṇato vedanā paṭisaṃviditā hoti. Tasmā suvuttametaṃ hoti ‘‘vedanāsu vedanānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti.
比丘们,我说“失念、不正知的人……”这句话的意思是:一个比丘按“我觉知心而入息……”这样的方式修行时,所缘虽是入出息相,但他是先在那所缘上树立了念与正知、然后才让它生起的,所以这时他实际上就是“于心随观心”。因为失念、不正知的人根本修不了入出息念。因此,就所缘而言、从觉知心等方面来说,那时这位比丘就是“于心随观心而住”。他能以慧见到贪忧的断除,见到之后,成为善于行舍的人——这里“贪”指欲贪盖,“忧”指嗔恚盖。这四句一组纯粹是依观来说的;而法随观又按盖分等分为六种,其中盖分是开头,盖分中这两类盖又是开头,所以为了指出法随观的开端,才说“贪忧”。“断除”是指像“以无常随观断除常想”那样,能执行断除作用的智慧。“以慧见了”是说:以进一步的观慧,见到那名为无常、离欲、灭、弃舍之智的断除智;再以更进一步的观慧见到它,这样就显示出观慧一层层递进。“成为行舍的人”是说:对止乘行者行舍,对一味安住也行舍,这样有两种行舍。其中,有对俱生法的行舍,也有对所缘的行舍,这里指的是对所缘的行舍。因此,比丘们,按“无常随观者入息……”这样的方式修行的人,不只是对盖等法,对以贪忧为首所说的那些法也是如此:他以慧见到它们的断除智,因而也成为行舍的人。所以应当知道:“那时,比丘于诸法中随观诸法而住。”
Nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassāti ettha ayamadhippāyo – yasmā cittapaṭisaṃvedī assasissāmītiādinā nayena pavatto bhikkhu kiñcāpi assāsapassāsanimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, tassa pana cittassa ārammaṇe satiñca sampajaññañca upaṭṭhapetvā pavattanato citte cittānupassīyeva nāmesa hoti. Na hi muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanā atthi. Tasmā ārammaṇato cittapaṭisaṃviditādivasena citte cittānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatīti. So yaṃ taṃ abhijjhādomanassānaṃ pahānaṃ, taṃ paññāya disvā sādhukaṃ ajjhupekkhitā hotīti ettha abhijjhāya kāmacchandanīvaraṇaṃ, domanassavasena byāpādanīvaraṇaṃ dassitaṃ. Idañhi catukkaṃ vipassanāvaseneva vuttaṃ, dhammānupassanā ca nīvaraṇapabbādivasena chabbidhā hoti, tassā nīvaraṇapabbaṃ ādi, tassapi idaṃ nīvaraṇadvayaṃ ādi, iti dhammānupassanāya ādiṃ dassetuṃ ‘‘abhijjhādomanassāna’’nti āha. Pahānanti aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatīti evaṃ pahānakarañāṇaṃ adhippetaṃ. Taṃ paññāya disvāti taṃ aniccavirāganirodhapaṭinissaggāñāṇasaṅkhātaṃ pahānañāṇaṃ aparāya vipassanāpaññāya, tampi aparāyāti evaṃ vipassanāparamparaṃ dasseti. Ajjhupekkhitā hotīti yañca samathapaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekato upaṭṭhānaṃ ajjhupekkhatīti dvidhā ajjhupekkhati nāma. Tattha sahajātānampi ajjhupekkhanā hoti ārammaṇassapi ajjhupekkhanā, idha ārammaṇaajjhupekkhanā adhippetā. Tasmātiha, bhikkhaveti yasmā aniccānupassī assasissāmītiādinā nayena pavatto na kevalaṃ nīvaraṇādidhamme, abhijjhādomanassasīsena pana vuttānaṃ dhammānaṃ pahānañāṇampi paññāya disvā ajjhupekkhitā hoti, tasmā ‘‘dhammesu dhammānupassī tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti veditabbo.
150“择取”是指以无常等角度去观察。另外两个词只是同一个意思的另一种说法。“无杂染的”是指没有烦恼。“平息”是指:随着身体和精神上的躁动被止息,身体和心都平息下来。“入定”是指被正确地安放,就像达到了安止定一样。“成为行舍者”是指:以俱生舍而成为行舍者。
150.Pavicinatīti aniccādivasena pavicinati. Itaraṃ padadvayaṃ etasseva vevacanaṃ. Nirāmisāti nikkilesā. Passambhatīti kāyikacetasikadarathapaṭippassaddhiyā kāyopi cittampi passambhati. Samādhiyatīti sammā ṭhapiyati, appanāpattaṃ viya hoti. Ajjhupekkhitā hotīti sahajātaajjhupekkhanāya ajjhupekkhitā hoti.
比丘以这十四种方式观察身体时,在那身体上,正念就是念觉支;与正念相应的智慧就是择法觉支;与正念相应的身心精进就是精进觉支;喜就是喜觉支,轻安就是轻安觉支,心一境性就是定觉支;对这六种觉支既不退缩也不过度、保持中立的状态,就是舍觉支。就像马车平稳行驶时,车夫不会因为某匹马慢了就去鞭打它,也不会因为某匹马太快就去拉拽它,只是这样看着、保持不动;同样,对这六种觉支既不退缩也不过度、保持中立的状态,就叫舍觉支。到这里说明了什么?说明在一个心识刹那中,具有种种不同特征的观觉支。
Evaṃ cuddasavidhena kāyapariggāhakassa bhikkhuno tasmiṃ kāye sati satisambojjhaṅgo, satiyā sampayuttaṃ ñāṇaṃ dhammavicayasambojjhaṅgo, taṃsampayuttameva kāyikacetasikavīriyaṃ vīriyasambojjhaṅgo, pīti, passaddhi, cittekaggatā samādhisambojjhaṅgo, imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo. Yatheva hi samappavattesu assesu sārathino ‘‘ayaṃ olīyatī’’ti tudanaṃ vā, ‘‘ayaṃ atidhāvatī’’ti ākaḍḍhanaṃ vā natthi, kevalaṃ evaṃ passamānassa ṭhitākārova hoti, evameva imesaṃ channaṃ sambojjhaṅgānaṃ anosakkanaanativattanasaṅkhāto majjhattākāro upekkhāsambojjhaṅgo nāma hoti. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Ekacittakkhaṇikā nānārasalakkhaṇā vipassanāsambojjhaṅgā nāma kathitā.
152“依远离”等语,只是前面已经解释过的内容。不过在这里,执取入出息的念属于世间;世间的入出息使世间的念处圆满;世间的念处使出世间的觉支圆满;出世间的觉支使明与解脱之果——涅槃圆满。因此,说到世间法的地方,讲的就是世间法;说到出世间法的地方,讲的就是出世间法。但那位长老说:“其他地方是这样,但在这部经里,出世间法在后面才出现。其实是世间的入出息使世间的念处圆满,世间的念处使世间的觉支圆满,世间的觉支使出世间的明与解脱之果——涅槃圆满。因为这里‘明与解脱’这个词,指的正是明与解脱之果——涅槃。”
152.Vivekanissitantiādīni vuttatthāneva. Ettha pana ānāpānapariggāhikā sati lokiyā hoti, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhānaṃ paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokuttarabojjhaṅge paripūrenti, lokuttarā bojjhaṅgā vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti. Iti lokiyassa āgataṭṭhāne lokiyaṃ kathitaṃ, lokuttarassa āgataṭṭhāne lokuttaraṃ kathitanti. Thero panāha ‘‘aññattha evaṃ hoti, imasmiṃ pana sutte lokuttaraṃ upari āgataṃ, lokiyā ānāpānā lokiyasatipaṭṭhāne paripūrenti, lokiyā satipaṭṭhānā lokiye bojjhaṅge paripūrenti, lokiyā bojjhaṅgā lokuttaraṃ vijjāvimuttiphalanibbānaṃ paripūrenti, vijjāvimuttipadena hi idha vijjāvimuttiphalanibbānaṃ adhippeta’’nti.
9. 《身至念经》注释
9. Kāyagatāsatisuttavaṇṇanā
153-4“如是我闻”这句,说的是《身至念经》。其中,“依家”指依赖五种欲乐。“驰念”指奔逐的念头;因为“sara”有奔流、奔跑的意思。“内”就是指在自己行境的范围内。“身至念”则既指摄持身的念,也指以身为所缘的念。说“摄持身”的时候,讲的是止;说“以身为所缘”的时候,讲的是观。这两方面合起来,就把止和观都讲到了。
153-4.Evaṃme sutanti kāyagatāsatisuttaṃ. Tattha gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Sarasaṅkappāti dhāvanasaṅkappā. Sarantīti hi sarā, dhāvantīti attho. Ajjhattamevāti gocarajjhattasmiṃyeva. Kāyagatāsatinti kāyapariggāhikampi kāyārammaṇampi satiṃ. Kāyapariggāhikanti vutte samatho kathito hoti, kāyārammaṇanti vutte vipassanā. Ubhayena samathavipassanā kathitā honti.
再者……(中略)……比丘们,比丘这样修习身至念,这就是在四念处中以十四种方式所说的身随观。
Puna caparaṃ…pe… evampi, bhikkhave, bhikkhu kāyagatāsatiṃ bhāvetīti satipaṭṭhāne cuddasavidhena kāyānupassanā kathitā.
156“含于自身之内”:诸善法已完全包含在那位比丘的修习之中。“明分的”:在这里,因为与明相应而分享明,所以叫“明分的”;也可以说,是在明的部分、明的类别里运作,所以叫“明分的”。其中,观智、意所成神通和六种神通,合起来是八种明。按前一种含义,与这些明相应的法也是“明分的”;按后一种含义,其中任何一种明是“明”,其余的是“明分的”。因此,无论是明本身,还是与明相应的法,都应理解为“明分的”。“以心触达”:这里有两种触达,即水遍触达和天眼触达。其中,进入水遍定之后用水触达,叫水遍触达。这样触达时,一切流入大海的河流都含于其中;再者,增强光明之后,用天眼看见整个大海,叫天眼触达。这样触达时,一切流入大海的河流也都含于其中。
156.Antogadhāvāssāti tassa bhikkhuno bhāvanāya abbhantaragatāva honti. Vijjābhāgiyāti ettha sampayogavasena vijjaṃ bhajantīti vijjābhāgiyā. Vijjābhāge vijjākoṭṭhāse vattantītipi vijjābhāgiyā. Tattha vipassanāñāṇaṃ, manomayiddhi, cha abhiññāti aṭṭha vijjā. Purimena atthena tāhi sampayuttadhammāpi vijjābhāgiyā. Pacchimena atthena tāsu yā kāci ekā vijjā vijjā, sesā vijjābhāgiyāti evaṃ vijjāpi vijjāya sampayuttā dhammāpi vijjābhāgiyāteva veditabbā. Cetasā phuṭoti ettha duvidhaṃ pharaṇaṃ āpopharaṇañca, dibbacakkhupharaṇañca, tattha āpokasiṇaṃ samāpajjitvā āpena pharaṇaṃ āpopharaṇaṃ nāma. Evaṃ phuṭepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti, ālokaṃ pana vaḍḍhetvā dibbacakkhunā sakalasamuddassa dassanaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ nāma. Evaṃ pharaṇepi mahāsamudde sabbā samuddaṅgamā kunnadiyo antogadhāva honti.
入口就是缝隙、孔洞。所缘就是烦恼生起的条件。得入口就是能够进入,穿透之后一直走到尽头的意思。放置处就是安放的地方。
Otāranti vivaraṃ chiddaṃ. Ārammaṇanti kilesuppattipaccayaṃ. Labhetha otāranti labheyya pavesanaṃ, vinivijjhitvā yāva pariyosānā gaccheyyāti attho. Nikkhepananti nikkhipanaṭṭhānaṃ.
157像这样,先用湿泥堆等比喻来说明没有修习身至念的人,现在再用坚实门板等来比喻已经修习身至念的人,于是说出“譬如……”等话。其中,“门板”就是门扇。
157. Evaṃ abhāvitakāyagatāsatiṃ puggalaṃ allamattikapuñjādīhi upametvā idāni bhāvitakāyagatāsatiṃ sāraphalakādīhi upametuṃ seyyathāpītiādimāha. Tattha aggaḷaphalakanti kavāṭaṃ.
158乌鸦可饮:坐在碗沿上,不低头就能喝到。应被证悟的:应以证智亲证的。达到能作证:达到现前亲证的状态。在因缘具足时:即当有因缘之时。那这里什么是因呢?证智本身就是因。堤塘所缚:被界限所束缚。
158.Kākapeyyoti mukhavaṭṭiyaṃ nisīditvā kākena gīvaṃ anāmetvāva pātabbo. Abhiññāsacchikaraṇīyassāti abhiññāya sacchikātabbassa. Sakkhibhabbataṃpāpuṇātīti paccakkhabhāvaṃ pāpuṇāti. Sati sati āyataneti satisati kāraṇe. Kiṃ panettha kāraṇanti? Abhiññāva kāraṇaṃ. Āḷibandhāti mariyādabaddhā.
已作(如)乘车所作。已作基础,即已建立。已随行,即已随转。已亲近,即已修习。善发勤,即善好发起、善摄持。其余处处皆明显。
Yānīkatāyāti yuttayānaṃ viya katāya. Vatthukatāyāti patiṭṭhākatāya. Anuṭṭhitāyāti anuppavattitāya. Paricitāyāti paricayakatāya. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya susampaggahitāya. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
第10篇 行生经的注释
10. Saṅkhārupapattisuttavaṇṇanā
160“如是我闻”这一段,就是《行生经》。其中,“行生”指的是诸行本身的再生,不是有情或人的再生;或者也可以说,是由福行所引生的、属于趣往新有的诸蕴的再生。
160.Evaṃme sutanti saṅkhārupapattisuttaṃ. Tattha saṅkhārupapattinti saṅkhārānaṃyeva upapattiṃ, na sattassa, na posassa, puññābhisaṅkhārena vā bhavūpagakkhandhānaṃ upapattiṃ.
161具足信:信等五种法只是世间法。“放置”就是安放。“决意”就是确立。“诸行与诸住”:就是连同愿求一起的信等五种法。“于彼处往生”:就是为了在那个地方受生。“这是道,这是行道”:就是连同愿求一起的五种法。因为,如果有人具备五种法却没有愿求,他的去向就不确定;如果有人有愿求却没有五种法,他的去向也不确定;如果有人两者都有,他的去向就确定。就像把木棍抛向空中,它可能以顶端、中段或根部落地,并没有一定;众生的结生也是这样,没有一定。所以,造了善业之后,应当在一个地方发愿。
161.Saddhāya samannāgatoti saddhādayo pañca dhammā lokikā vaṭṭanti. Dahatīti ṭhapeti. Adhiṭṭhātīti patiṭṭhāpeti. Saṅkhārā ca vihārā cāti saha patthanāya saddhādayova pañca dhammā. Tatrupapattiyāti tasmiṃ ṭhāne nibbattanatthāya. Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadāti saha patthanāya pañca dhammāva. Yassa hi pañca dhammā atthi, na patthanā, tassa gati anibaddhā. Yassa patthanā atthi, na pañca dhammā, tassapi anibaddhā. Yesaṃ ubhayaṃ atthi, tesaṃ gati nibaddhā. Yathā hi ākāse khittadaṇḍo aggena vā majjhena vā mūlena vā nipatissatīti niyamo natthi, evaṃ sattānaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ aniyataṃ. Tasmā kusalaṃ kammaṃ katvā ekasmiṃ ṭhāne patthanaṃ kātuṃ vaṭṭati.
165余甘子果就是余甘子。就像眼睛清净的人,能把整颗余甘子看得清清楚楚;同样,那位梵天神和与他一起生在那里的众生,也能把千世界看得清清楚楚。这个道理在一切处都适用。
165.Āmaṇḍanti āmalakaṃ. Yathā taṃ parisuddhacakkhussa purisassa sabbasova pākaṭaṃ hoti, evaṃ tassa brahmuno saddhiṃ tattha nibbattasattehi sahassī lokadhātu. Esa nayo sabbattha.
167善妙:就是美好。有矿源:指天生就带着矿藏般的质地。善加打磨:经过清洗等工序,好好打磨修治过。放在红毯上:被安置在红色的毯子上。
167.Subhoti sundaro. Jātimāti ākarasampanno. Suparikammakatoti dhovanādīhi suṭṭhukataparikammo. Paṇḍukambale nikkhittoti rattakambale ṭhapito.
168“十万”是指在十万个世界都放大光明的梵天神。“金币所造”:用金币做成的装饰品。所谓“金币”,就是五钱纯金。金子不足一金币,做成的饰品就经不起摩擦和打磨;金子超过一金币,虽然经得起摩擦和打磨,却没有光泽,显得粗糙。用正好一金币的金子做成,既经得起摩擦和打磨,又有美丽的光泽。“阎浮河金”:产于阎浮河。大阎浮树的每一根枝条都伸展到五十由旬,枝条间有大河流过。这些河流两岸,阎浮果掉落的地方会生出金芽。这些金芽被河水冲走,渐渐流入大海,因此叫“阎浮河金”。“由善巧的铁匠之子在炉口善加锻打”:由善巧、技艺娴熟的铁匠之子,在炉口熔炼之后,善加锻打。“炉口”就是熔炉。“善加锻打”:洗涤、锤打、擦净。《衣喻经》和《界分别经》里说的是“金块净”,而这部经里说的是“成品净”。
168.Satasahassoti lokadhātusatasahassamhi ālokapharaṇabrahmā. Nikkhanti nikkhena kataṃ piḷandhanaṃ, nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaṃ, ūnakanikkhena kataṃ pasādhanañhi ghaṭṭanamajjanakkhamaṃ na hoti, atirekena kataṃ ghaṭṭanamajjanaṃ khamati, vaṇṇavantaṃ pana na hoti, pharusadhātukaṃ khāyati. Nikkhena kataṃ ghaṭṭanamajjanañceva khamati, vaṇṇavantañca hoti. Jambonadanti jambunadiyaṃ nibbattaṃ. Mahājamburukkhassa hi ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitā, tāsu mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīresu jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti. Taṃ sandhāya jambonadanti vuttaṃ. Dakkhakammāraputtaukkāmukhasukusalasampahaṭṭhanti dakkhena sukusalena kammāraputtena ukkāmukhe pacitvā sampahaṭṭhaṃ. Ukkāmukheti uddhane. Sampahaṭṭhanti dhotaghaṭṭitamajjitaṃ. Vatthopame (ma. ni. 1.75-76) ca dhātuvibhaṅge (ma. ni. 3.357-360) ca piṇḍasodhanaṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sutte katabhaṇḍasodhanaṃ vuttaṃ.
另外,对于在每一段落中都说的“遍满后、胜解后”,这里“遍满”有五种:心遍满、遍处遍满、天眼遍满、光明遍满、身体遍满。其中,心遍满是指在千世界中了知众生的心。遍处遍满是指在千世界中展开遍处。天眼遍满是指增强光明后,用天眼看见千世界。光明遍满也就是这个。身体遍满是指以身体的光明遍照千世界。无论在哪里解说,都不应破坏这五种遍满。
Yaṃ pana sabbavāresu pharitvā adhimuccitvāti vuttaṃ, tattha pañcavidhaṃ pharaṇaṃ cetopharaṇaṃ kasiṇapharaṇaṃ dibbacakkhupharaṇaṃ ālokapharaṇaṃ sarīrapharaṇanti. Tattha cetopharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sattānaṃ cittajānanaṃ. Kasiṇapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse kasiṇapattharaṇaṃ. Dibbacakkhupharaṇaṃ nāma ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā sahassalokadhātudassanaṃ. Ālokapharaṇampi etadeva. Sarīrapharaṇaṃ nāma lokadhātusahasse sarīrapabhāya pattharaṇaṃ. Sabbattha imāni pañca pharaṇāni avināsentena kathetabbanti.
不过,三藏小无畏长老却说:“在宝珠譬喻里,看起来像是遍处的遍满;在金饰譬喻里,看起来像是身体的遍满。”由于并没有名为义注的典籍支持他这种说法,所以驳斥他说:身体的遍满并不是任何时候都有的,应当在不破坏这四种遍满的前提下才作说明。“胜解”这个词只是“遍满”这个词的另一种说法;或者也可以说,“遍满”是铺展开来,“胜解”是了知。
Tipiṭakacūḷābhayatthero panāha – ‘‘maṇiopamme kasiṇapharaṇaṃ viya nikkhopamme sarīrapharaṇaṃ viya dissatī’’ti. Tassa vādaṃ viya aṭṭhakathā nāma natthīti paṭikkhitvā sarīrapharaṇaṃ na sabbakālikaṃ, cattārimāni pharaṇāni avināsetvāva kathetabbanti vuttaṃ. Adhimuccatīti padaṃ pharaṇapadasseva vevacanaṃ, atha vā pharatīti pattharati. Adhimuccatīti jānāti.
169在“光”等词里,并没有单独叫作“光”的天人。少光天等三类天人叫作“光”,少净天等以及遍净天等则叫作“净”。至于广果天等那一类,则是明明白白的。
169.Ābhātiādīsu ābhādayo nāma pāṭiyekkā devā natthi, tayo parittābhādayo devā ābhā nāma, parittāsubhādayo ca. Subhakiṇhādayo ca subhā nāma. Vehapphalādivārā pākaṭāyeva.
先修习这五种法,然后受生在欲界,这暂且不论。可是,受生在梵天界的人,又怎么能证得漏尽呢?这五种法就是戒。他立足于这个戒,修习遍处的准备工作,再修习各种等至,就受生在有色梵天界;修习无色禅那,就受生在无色梵天界;以等至为所依处,修习观,增长观智,证悟不来果,就受生在五净居天;再修习更高的道,就证得漏尽。
Ime tāva pañca dhamme bhāvetvā kāmāvacaresu nibbattatu. Brahmaloke nibbattaṃ pana āsavakkhayañca kathaṃ pāpuṇātīti? Ime pañca dhammā sīlaṃ, so imasmiṃ sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tā tā samāpattiyo bhāvetvā rūpībrahmaloke nibbattati, arūpajjhānāni nibbattetvā arūpībrahmaloke, samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphalaṃ sacchikatvā pañcasu suddhāvāsesu nibbattati. Uparimaggaṃ bhāvetvā āsavakkhayaṃ pāpuṇātīti.