第5品 小双品·3. 《大韦达喇经》的注释
5. 小双品复注 · 54 段
3. 《大韦达喇经》的注释
3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā
449449. “重”就是恭敬,像石伞那样,是应当被敬重的状态。与恭敬在一起,就是“有恭敬”。当尊者对某件事说了话,因为恭敬而回应、听从,这叫“随顺”;与随顺在一起,就是“有随顺”。凡是随顺,或者与随顺同类的敬重行为,都属于随顺。有恭敬的人说出有随顺的话,就是“有恭敬有随顺语”。或者说,敬重的行为就是恭敬,有恭敬者的有随顺语,就是“有恭敬有随顺语”。这里显示的是:有恭敬的人,凭他本身的性质,就会说出那样的话。在其他地方,“du”这个音也可以表示谴责,比如“苦”“坏儿子”等。但在这里不是这样,因为不存在低劣的智慧,所以说“并没有所谓智慧恶劣这回事”。像“恶戒者”这类词里,“du”这个音表示“没有”,所以说“意思是没有慧、没有智慧”。“多少”是指以什么为标准。这个标准,因为是对所要衡量的意义加以限定,而“nu”这个音又是表示疑问的,所以说“多少是问原因的限定”,然后说“意思是:以多少而这样说”。通过“问原因的限定”这句话,显示“多少”是总体上的提问,不是从具体差别来问。为了说明它是提问的一种,就依照《大义释》里以提取意义的方式列出的所有提问,用“提问也叫做……”等来说明。以它照亮未见之物,就是“照亮未见”,也就是提问。以已见之物相互对照,通过交谈来作出决定,就是“已见和合”。以它切断疑惑,就是“断疑”。出于同意而提问,就是“同意问”。比如“比丘们,你们怎么想”这样的提问,就是在问“你们同意吗”,所以是问了同意。出于想要说而提问,就是“想说问”。
449. Garubhāvo gāravaṃ, pāsāṇacchattaṃ viya garukaraṇīyatā. Saha gāravenāti sagāravo, garunā kismiñci vutte gāravavasena patissavanaṃ patissavo, saha patissavena sappatissavo, patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci garukaraṇaṃ. Sagārave sappatissavacanaṃ sagāravasappatissavacanaṃ. Garukaraṇaṃ vā gāravo, sagāravassa sappatissavacanaṃ sagāravasappatissavacanaṃ. Etena sabhāveneva sagāravassa tathāpavattaṃ vacananti dasseti. Aññattha du-saddo garahatthopi hoti ‘‘dukkhaṃ dupputto’’tiādīsu viya, idha pana so na sambhavati kucchitāya paññāya abhāvatoti āha ‘‘paññāya duṭṭhaṃ nāma natthī’’ti. ‘‘Dussīlo’’tiādīsu viya abhāvattho du-saddoti vuttaṃ ‘‘appañño nippaññoti attho’’ti. Kittakenāti kena parimāṇena. Taṃ pana parimāṇaṃ yasmā parimeyyassa atthassa paricchindanaṃ hoti, nu-saddo ca pucchāya jotako, tasmā ‘‘kittāvatā nu khoti kāraṇaparicchedapucchā’’ti vatvā ‘‘kittakena nu kho evaṃ vuccatīti attho’’ti āha. ‘‘Kāraṇaparicchedapucchā’’ti iminā ‘‘kittāvatā’’ti sāmaññato pucchābhāvo dassito, na visesato, tassa pucchāvisesabhāvañāpanatthaṃ mahāniddese āgatā sabbāva pucchā atthuddhāranayena dasseti ‘‘pucchā ca nāmā’’tiādinā. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti adiṭṭhajotanā, pucchā. Diṭṭhasaṃsandanā sākacchāvasena vinicchayakaraṇaṃ. Vimati chijjati etāyāti vimaticchedanā. Anumatiyā pucchā anumatipucchā. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave’’tiādipucchāya hi ‘‘kiṃ tumhākaṃ anumatī’’ti anumati pucchitā hoti. Kathetuṃ kamyatāya pucchā kathetukamyatāpucchā.
“相”是指任何一种想要被了解的自性。“未了知”是说,以任何一种智慧来看,都还没有被了知。“未见”是说,以“见”这种作用来说,就像眼前的东西一样,却还没有被看到。“未称量”是说,没有被以“它有这么多”这种方式衡量过。“未审定”是说,以审定的作用来说,还没有完成智慧的作用。“未明显”是指对智慧而言未显现的状态。“未显了”是指没有被智慧弄得清楚明白。这里说的是以已经见到的事情来互相印证、讨论发问,不是阐明没见到的事情,也不是为了断除疑惑。
Lakkhaṇanti ñātuṃ icchito yo koci sabhāvo. Aññātanti yena kenaci ñāṇena aññātabhāvaṃ āha. Adiṭṭhanti dassanabhūtena paccakkhaṃ viya adiṭṭhataṃ. Atulitanti ‘‘ettakaṃ ida’’nti tulanabhūtena atulitataṃ. Atīritanti tīraṇabhūtena akatañāṇakiriyāsamāpanataṃ. Avibhūtanti ñāṇassa apākaṭabhāvaṃ. Avibhāvitanti ñāṇena apākaṭīkatabhāvaṃ. Idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā, na adiṭṭhajotanā vimaticchedanā cāti.
这个意思要怎么理解呢?于是说“长老确实……”等等。“自己作决断”就是自己亲自对那些问题的含义加以辨别判定。“这部经”指的是这部由二十五个问题所庄严的经,而不是随便哪一部经都毫无遗漏地达到了终点。为了说明“自己提出问题之后又自己作决断”这句话里有四种情况,就说“有些人确实……”等等。只能提出问题,就是只知道提问的方式。不能决断,就是没有能力决断,不知道解答的方式。“殊胜之处”就是不同于其他人的不共之处。与长老相似,就是没有与长老相似的弟子。
Kathamayaṃ attho viññāyatīti āha ‘‘thero hī’’tiādi. Sayaṃ vinicchinantoti sayameva tesaṃ pañhānaṃ atthaṃ visesena nicchinanto. Idaṃ suttanti idaṃ pañcavīsatipañhapaṭimaṇḍitasuttaṃ, na yaṃ kiñci anavaseseneva matthakaṃ pāpesīti. ‘‘Sayameva pañhaṃ samuṭṭhāpetvā sayaṃ vinicchinanto’’ti ettha catukkoṭikaṃ bhavatīti dassento ‘‘ekacco hī’’tiādimāha. Pañhaṃ samuṭṭhāpetuṃyeva sakkotīti pucchanavidhiṃyeva jānāti. Na nicchetunti nicchetuṃ na sakkoti, vissajjanavidhiṃ na jānātīti attho. Visesaṭṭhānanti aññehi asadisaṭṭhānaṃ. Therena sadisoti therena sadiso sāvako natthi.
把两者对应结合起来、合为一体,就是“合和”;意思是说,就像一切知智在那里运作那样,完全不违背它。“游舞”就是做游舞。因为达到了说法第一的顶尖地位,又在那里拥有无碍的智慧,所以能像佛陀的游舞一样,把握四众弟子的情况而宣说佛法。
Saṃsanditvāti saṃyojetvā samānaṃ katvā, yathā tattha sabbaññutaññāṇaṃ pavattaṃ, tathā taṃ avilometvāti attho. Līḷāyantoti līḷaṃ karonto. Dhammakathikatāya aggabhāvappattiyā tattha appaṭihatañāṇatāya buddhalīḷāya viya catunnaṃ parisānaṃ gamanaṃ gaṇhanto dhammakathaṃ katheti.
从“这里或那里逐步推进”这句话的意思是:从已经学到的教法路线上,不管到了哪里,哪怕只稍微往前推进一点,也完全按照已经学到的既定规则来进行。因此说“杖端”等话。“单句”就是只安放一句经文。“单杖桥”就是用一根木杖搭成的桥。通过上下引出经文句子,把三藏佛语上下贯通起来。先放下一句像天然湖一样的偈颂或经文,然后从中引出各种譬喻和道理,又用那些经文句子来让它们觉悟、激发出来,所以被形容为“像在天然湖里让五色花盛开,又像在须弥山顶点亮千盏灯芯”。
Ito vā etto vā anukkamitvāti uggahitakathāmaggato yattha katthaci īsakampi anukkamitvā uggahitaniyāmenevāti attho. Tenāha ‘‘yaṭṭhikoṭi’’ntiādi. Ekapadikanti ekapadanikkhepamattaṃ. Daṇḍakasetunti ekadaṇḍakamayaṃ setuṃ. Heṭṭhā ca upari ca suttapadānaṃ āharaṇena tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ heṭṭhupariyaṃ karonto. Jātassarasadisañca gāthaṃ, suttapadaṃ vā nikkhipitvā tattha nānāupamākāraṇāni āharanto tāni ca tehi suttapadehi bodhento samuṭṭhāpento ‘‘jātassare pañcavaṇṇāni kusumāni phullāpento viya sinerumatthake vaṭṭisahassaṃ jālento viyā’’ti vutto.
“一次提起”是指在同一个词被提起的刹那。按词来算,有六百万个词;按偈颂来算,有一万五千首偈颂。就像不一朵一朵地摘花,而是直接抓住藤蔓,把花一起聚拢拿走一样。因此说“一次就全部提取”。“具足智慧行持者”,是指具备卓越智慧行持的人;“具足坚定者”,是指具备执持之力的人。
Ekapaduddhāreti ekasmiṃ paduddhāraṇakkhaṇe. Padavasena saṭṭhi padasatasahassāni gāthāvasena pannarasa gāthāsahassāni. Ākaḍḍhitvā gaṇhanto viyāti paccekaṃ pupphāni anocinitvā vallimeva ākaḍḍhitvā ekajjhaṃ pupphāni katvā gaṇhanto viya. Tenāha ‘‘ekappahārenevā’’ti. Gatimantānanti atisayāya ñāṇagatiyā yuttānaṃ. Dhitimantānanti dhāraṇabalena yuttānaṃ.
“具有无量理趣与充实”是说:从缘所生之法、所说的义理、涅槃、果报、唯作等各方面来看,所缘境有无量的差别种类,以无量的理趣而积聚、充实。应当这样连接理解:就像为了渡越四种瀑流的人,在渡口所安置的船一样。所谓“具有千轭之良骏车乘”,是就韦迦亚塔车乘而说的。
Anantanayussadanti paccayuppannabhāsitatthanibbānavipākakiriyādivasena anantapabhede visaye pavattiyā anantanayehi ussannaṃ upacitaṃ. Caturoghanittharaṇatthikānaṃ titthe ṭhapitanāvā viyāti yojanā. Sahassayuttaājaññarathoti vejayantarathaṃ sandhāya vadati.
提问时,是用追问释义的方式,以“劣慧者、劣慧者”这样的重复词来问的;因此,法将舍利弗在回答所问之义时,也按照与提问相应的方式,用重复词说“不了知、不了知”。在这里,为了说明“iti”这个词表示原因,他说:“因为不了知,所以被称为劣慧者。”所谓“这是苦”,是指这五取蕴就是苦圣谛。而这五取蕴,简要来说,就是被逼迫、被感受、被感知、被造作、被了别这么一些。除此之外,再没有任何种类的法可以称为苦圣谛。他不能以圣道的智慧如实了知:从真实自性的特相——也就是逼迫、造作、热恼、变异的特相——他不能了知;从生起的次第,他也不能了知。“在其余诸缘和合时”,就是生起、出现;而这个生起就是集谛,因为它属于轮回流转的体性,所以说“是流转之苦的能生者”,意思是能令苦谛生起。所谓从真实自性的特相来了知,就是从如实无间断的作用,以及从结集、作为因、结合、障碍这些特相来了知。
Yasmā pucchāyaṃ byāpanicchānayena ‘‘duppañño duppañño’’ti āmeḍitavasena vuttaṃ, tasmā dhammasenāpati pucchitamatthaṃ vissajjento pucchāsabhāgena ‘‘nappajānāti nappajānātī’’ti āmeḍitavasenevāha. Tattha iti-saddo kāraṇatthoti dassento ‘‘yasmā nappajānāti, tasmā duppaññotivuccatī’’ti āha. Idaṃ dukkhanti idaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ. Tañca kho ruppanaṃ vediyanaṃ sañjānanaṃ abhisaṅkharaṇaṃ vijānananti saṅkhepato ettakaṃ. Ito uddhaṃ kiñci dhammajātaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ nāma natthīti yāthāvasarasalakkhaṇato pavattikkamato ceva pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmalakkhaṇato ca yathābhūtaṃ ariyamaggapaññāya nappajānāti. Avasesapaccayasamāgame udayati uppajjati, svāyaṃ samudayo saṃsārapavattibhāvenāti āha ‘‘pavattidukkhapabhāvikā’’ti, dukkhasaccassa uppādikāti attho. Yāthāvasarasalakkhaṇatoti yathābhūtaṃ anupacchedakaraṇarasato ceva sampiṇḍananidānasaṃyogapalibodhalakkhaṇato ca.
到达名为这样的状态是指依靠这个名为“不再转起”的原因。“寂灭”是指以不再生起的寂灭方式而止息,因此说“两者都不再转起”。所谓以如实自性为特征,就是从如实存在的不死作用,以及从“出离、远离、灭、不死”这些特征来了知。“这是道”:这是以正见等为首、以和合为特征的道,因为依此而行,所以称为道。“导向苦灭”:通过作证现观的方式,朝向苦灭——也就是涅槃——前进,并为此而发动。“所谓以如实自性为特征”,就是从如实存在的“断除烦恼”作用,以及从“出离、见因、增上”这些特征,却不了知。在紧接着的一轮,即第二轮中。依此理趣,就是按照第一轮所说“这是苦,这有这许多苦”等那样的方式。因为在那里,是说明劣慧者,以否定了知的方式而开示;而在这里,是说明具慧者,以肯定了知的方式而开示,这就是差别所在。在此处,指的就是第二轮。
Idaṃ nāma ṭhānaṃ patvāti idaṃ nāma appavattikāraṇaṃ āgamma. Nirujjhatīti anuppādanirodhavasena nirujjhati, tenāha ‘‘ubhinnaṃ appavattī’’ti. Yāthāvasarasalakkhaṇatoti yathābhūtaṃ accutirasato ceva nissaraṇavivekāsaṅkhatāmatalakkhaṇato ca. Ayaṃ paṭipadāti ayaṃ sammādiṭṭhiādikā samodhānalakkhaṇā paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Dukkhanirodhaṃ gacchatīti dukkhanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena gacchati ārabbha pavattati. Yāthāvasarasalakkhaṇatoti yathābhūtaṃ kilesappahānakaraṇasarasato ceva niyyānahetudassanādhipateyyalakkhaṇato ca nappajānāti. Anantaravāreti dutiyavāre. Imināva nayenāti ‘‘idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkha’’ntiādinā paṭhamavāre vuttanayena. Tattha hi duppaññaniddesattā pajānanapaṭikkhepavasena desanā āgatā, idha paññavantaniddesattā pajānanavasenāti ayameva viseso. Etthāti dutiyavāre.
通过听闻业处而学习,就是以听闻教典作为入口,来领会其中的义理。“除却渴爱”等语句,就是展示这种学习方式的例子。“专注”是指以内观投入的方式专注,从而建立起内观业处。它不朝向“还灭”,因为在还灭上的专注不属于它的领域,所以不会发生。“这位”就是指修习四圣谛业处的那个人。
Savanatoti kammaṭṭhānassa savanato uggaṇhāti. Ganthasavanamukhena hi tadatthassa uggahaṇaṃ. Ṭhapetvā taṇhantiādi tassa uggahaṇākāranidassanaṃ. Abhinivisatīti vipassanābhinivesavasena abhinivisati vipassanākammaṭṭhānaṃ paṭṭhapeti. No vivaṭṭeti vivaṭṭe abhiniveso na hoti avisayattā. Ayanti catusaccakammaṭṭhāniko.
“五蕴”就是五取蕴。虽然可以按蕴来切入内观,也可以按眼等、受等许多不同方式来切入,这些都容易修、也容易理解,但为了通过四界之门来说明它,所以说“以界业处的方式进入”。所谓“确定色”,就是依“被恼坏”这个含义来确定色,把它和其他法区分开来,不混淆。“以彼为所缘”是指那些以色为所缘而生起的心法。所谓“确定名”,就是依“朝向”这个含义,把受、想、行、识这四类法确定为名。就像劈开一对多罗树干一样,把这对组合拆开,确定“这是非色,这是色”——只有这两类法,其中没有我,也没有我所。这样来确定、区分、把握名色。到这里,就显示了见清净。不过,这个名色并不是没有原因的。因为一切并不是在任何地方、任何时候都恒常存在,所以它是有因的。是什么样的因呢?不是大自在天等错误的因。这里应当说明的内容,要按《清净道论大注》里所说的方式来理解。正因为它有因,所以它也有缘。无明等就是它的缘,也就是无明、渴爱、取、业、食等。如此,依照“这个名色……”等前面所说的方式,对无明等诸缘以及色、受等缘所生的法加以确定、区分、把握。经中确实这样说:“无明生起则色生起,渴爱生起则色生起。”到这里,就显示了度疑清净。
Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā. Khandhavasena vipassanābhinivesassa cakkhādivasena vedanādivasena ca satipi anekavidhatte sukaraṃ suviññeyyanti catudhātumukhena taṃ dassetuṃ ‘‘dhātukammaṭṭhānavasena otaritvā’’ti āha. Rūpanti vavatthapetīti ruppanaṭṭhena rūpanti asaṅkarato paricchindati. Tadārammaṇāti taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanakā. Nāmanti vedanādicatukkaṃ namanaṭṭhena nāmanti vavatthāpeti. Yamakatālakkhandhaṃ bhindanto viya yamakaṃ bhinditvā ‘‘arūpaṃ, rūpañcā’’ti dveva ime dhammā, na ettha koci attā vā attaniyaṃ vāti nāmarūpaṃ vavatthapeti paricchindati pariggaṇhāti. Ettāvatā diṭṭhivisuddhi dassitā. Taṃ panetaṃ nāmarūpaṃ na ahetukaṃ. Yasmā sabbaṃ sabbattha sabbadā ca natthi, tasmā sahetukaṃ. Kīdisena hetunā? Na issarādivisamahetunā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.447) vuttanayena gahetabbaṃ. Sahetukattā eva sapaccayaṃ. Avijjādayoti avijjātaṇhupādānakammāhārādayo. Evanti ‘‘taṃ paneta’’ntiādinā vuttappakārena avijjādike paccaye ceva rūpavedanādike paccayuppannadhamme ca vavatthapetvā paricchinditvā pariggahetvā. Vuttañhetaṃ ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhāsamudayā rūpasamudayo’’ti (paṭi. ma. 1.50). Ettāvatā kaṅkhāvitaraṇavisuddhiṃ dasseti.
“生起之后”是指在因缘和合中生起之后。“以非有之义”是指紧接着就坏灭的意义。“无常”就是不恒常、不稳固。所谓“将无常相加上去”,就是在那些五蕴之上,把称为“无常性”的共相加上去。“从那之后”是指从加上无常相之后,或者从那种无常的状态之后。“以生灭逼恼的行相”是指以不断生生灭灭、反复逼恼的行相为因,所以是苦、是不可意的,或者本身就是苦。“以不受操控的行相”是指不随任何人的意愿而运转的行相。“无我”是指五蕴不是自己,五蕴中也没有任何东西是“我”,所以叫无我。“加上三相之后”是指这样——因为无常的就是苦,苦的又是无我——在五蕴上把这三种共相都加上去之后。“如理作意者”是指:由于生灭智的生起,舍弃了已经生起的内观随烦恼,确定了正道与非道,然后依照生灭智等内观的次第,对诸行如理作意,在种姓智之后,证得出世间道。
Hutvāti hetupaccayasamavāye uppajjitvā. Abhāvaṭṭhenāti tadanantarameva vinassanaṭṭhena. Aniccāti aniccā addhuvā. Aniccalakkhaṇaṃ āropetīti tesu pañcasu khandhesu aniccatāsaṅkhātaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ niropeti. Tatoti aniccalakkhaṇāropanato paraṃ, tato vā aniccabhāvato. Udayabbayappaṭipīḷanākārenāti uppādanirodhehi pati pati abhikkhaṇaṃ pīḷanākārena hetunā dukkhā aniṭṭhā, dukkhamā vā. Avasavattanākārenāti kassaci vasena avasavattanākārena. Anattāti na sayaṃ attā, nāpi nesaṃ koci attā atthīti anattāti. Tilakkhaṇaṃāropetvāti evaṃ aniccassa dukkhabhāvato, dukkhassa ca anattabhāvato khandhapañcake tividhampi sāmaññalakkhaṇaṃ āropetvā. Sammasantoti udayabbayañāṇuppattiyā uppanne vipassanupakkilese pahāya maggāmaggaṃ vavatthapetvā udayabbayañāṇādivipassanāpaṭipāṭiyā saṅkhāre sammasanto gotrabhuñāṇānantaraṃ lokuttaramaggaṃ pāpuṇāti.
以同一个智慧来通达,就是“一通彻”。所谓通彻,是以没有障碍、在所缘境中无执而行的方式透彻通达。现观,是不偏离地证得,也就是觉悟。确定“这是苦,这些就是苦,没有比这更多的苦”,并如实了知,按前面所说的方式就是通彻,这叫遍知通彻。这是就智慧生起之后,对苦的自性等加以确定时不再有迷乱这种运行方式来说的,并不是说道智有“这是苦”这样的运行,所以说“而在他那个刹那……”。对于已经断除的烦恼,由于不再有可断除性,彻底舍断、根绝,就是断除;断除本身按前面所说的方式就是通彻,这叫断除通彻。这也是就以下情形说的:若某烦恼未被断除,道的修习就不可能存在;若道的修习不存在,那烦恼就可能生起;智慧在打击它、使它成为不再生起的法时,以没有障碍、无执而行的方式运作,依此而说。体证,是现量的亲证,是舍弃传闻、思构等方式之后,纯粹以自性为所缘,确定“就是这个”,如实地把握;体证本身按前面所说的方式就是通彻,这叫体证通彻。这也是就以下情形说的:当某一障碍未被根除时,智慧不能以寂灭为所缘;当该障碍被根除后,智慧便以自性明现地生起,依此而说。
Ekapaṭivedhenāti ekeneva ñāṇena paṭivijjhanena. Paṭivedho paṭighātābhāvena visaye nissaṅgacārasaṅkhātaṃ nibbijjhanaṃ. Abhisamayo avirajjhitvā adhigamanasaṅkhāto avabodho. ‘‘Idaṃ dukkhaṃ, ettaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti paricchinditvā yāthāvato jānanameva vuttanayena paṭivedhoti pariññāpaṭivedho, idañca yathā ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vuttaṃ, na pana maggañāṇassa ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā pavattanato. Tenāha ‘‘tasmiñcassa khaṇe’’tiādi. Pahīnassa puna apahātabbatāya pakaṭṭhaṃ hānaṃ cajanaṃ samucchindanaṃ pahānaṃ, pahānameva vuttanayena paṭivedhoti pahānapaṭivedho. Ayampi yena kilesena appahīyamānena maggabhāvanāya na bhavitabbaṃ, asati ca maggabhāvanāya yo uppajjeyya, tassa padaghātaṃ karontassa anuppattidhammataṃ āpādentassa ñāṇassa tathāpavattiyā paṭighātābhāvena nissaṅgacāraṃ upādāya evaṃ vutto. Sacchikiriyā paccakkhakaraṇaṃ anussavākāraparivitakkādike muñcitvāva sarūpato ārammaṇakaraṇaṃ ‘‘idaṃ ta’’nti yāthāvasabhāvato gahaṇaṃ, sā eva vuttanayena paṭivedhoti sacchikiriyāpaṭivedho. Ayampi yassa āvaraṇassa asamucchindanato ñāṇaṃ nirodhaṃ ālambituṃ na sakkoti, tassa samucchindanato taṃ sarūpato vibhāvitameva pavattatīti evaṃ vutto.
修习就是令生起和令增长。在这里,在初道时,以令生起的意义称为修习;在第二道等时,以令增长的意义称为修习;在两种情况下,也可以理解为两者兼具。因为初道也能随宜地使趋向出起观的遍知等增长而运作,所以在这里也可以理解为以增长为意义的修习。在第二道等时,由于断除了尚未断除的烦恼,以及能成就其他修行者,所以也有以令生起为意义的修习。这修习本身按照前面所说的方式就是通达,因此称为修习通达。这也是就智慧生起之后,对道法自性的确定不再有迷乱的运作方式而说的。暂且不论已证得的道法,即使在如其运作的果上,这位还在有学位的圣者,也像对已证得的谛法一样,完全远离迷乱。因此说:“见法、得法、知法、深入法。”正如他的法被阐明那样,依于所证得的谛法,在道心路过程之后,对道、果、已断烦恼、剩余烦恼和涅槃的省察便运作起来。因为苦谛法就是身见等。这个义理在“以遍知现观”等处也应当说明。从作用方面说,即从无迷乱的意义说。关于“以灭为所缘”,这里的“亦”字应当理解为省略所示;因为在灭上也能获得无迷乱的通达。所谓“此”,是指以四谛为业处的这个人。
Bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā ca. Tattha paṭhamamagge uppādanaṭṭhena bhāvanā, dutiyādīsu vaḍḍhanaṭṭhena, ubhayatthāpi vā ubhayaṃ veditabbaṃ. Paṭhamamaggopi hi yathārahaṃ vuṭṭhānagāminiyaṃ pavattaṃ parijānanādiṃ vaḍḍhento pavattoti tatthāpi vaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti sakkā viññātuṃ. Dutiyādīsupi appahīnakilesappahānato puggalantarasādhanato ca uppādanaṭṭhena bhāvanā, sā eva vuttanayena paṭivedhoti bhāvanāpaṭivedho. Ayampi yathā ñāṇe pavatte pacchā maggadhammānaṃ sarūpaparicchede sammoho na hoti, tathā pavattiṃ gahetvā vutto. Tiṭṭhantu tāva yathādhigatā maggadhammā, yathāpavattesu phalesupi ayaṃ yathādhigatasaccadhammesu viya vigatasammohova hoti sekkhopi samāno. Tena vuttaṃ – ‘‘diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo’’ti (mahāva. 27). Yathā cassa dhammā tāsaṃ jotitā yathādhigatasaccadhammāvalambiniyo maggavīthito parato maggaphalapahīnāvasiṭṭhakilesanibbānānaṃ paccavekkhaṇā pavattanti. Dukkhasaccadhammā hi sakkāyadiṭṭhiādayo. Ayañca atthavaṇṇanā pariññābhisamayenātiādīsupi vibhāvetabbā. Kiccatoti asammohato. Nirodhaṃ ārammaṇatoti ettha ‘‘ārammaṇatopī’’ti pi-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo nirodhepi asammohapaṭivedhassa labbhanato. Etassāti catusaccakammaṭṭhānikassa puggalassa.
这里说的“有慧者”,是直接从具有智慧这一点来确定的,因为此处正是要表达这个意思。从法义上说,是依巴利文本;从义理上说,是依注疏;从关联上说,是依每一部经各自的前后连接;从前后次第上说,是依前文与后文相互对照。这里的前后次第,应当按结集的顺序来理解,或者按每一处教导中前一部分与后一部分相互对照来理解。“识行者”是指以了知为行、以审察为行,因为他在三藏佛语中对种种考察的行持极为广大。不能说他是有慧者,因为他还没有由圣道产生的智慧。“今日今时就能证得阿拉汉果”,意思是短暂、极其迅速,这就是此处要表达的意思。不过,他仍然可以归入有慧者这一边,因为他毕竟还具有有学这一层面的身份。但在经中只说到通达,因为经文是依现观四谛来说的。
Paññavāti niddiṭṭho nippariyāyato paññavantatāya idha adhippetattā. Pāḷitoti dhammato. Atthatoti aṭṭhakathāto. Anusandhitoti tasmiṃ tasmiṃ sutte taṃtaṃanusandhito. Pubbāparatoti pubbenāparassa saṃsandanato. Saṅgītikkamena cettha pubbāparatā veditabbā. Taṃtaṃdesanāyameva vā pubbabhāgena aparabhāgassa saṃsandanato. Viññāṇacaritoti vijānanacarito vīmaṃsanacarito tepiṭake buddhavacane vicāraṇācāravepullato. Paññavāti na vattabbo maggenāgatāya paññāya abhāvato. Ajja ajjeva arahattanti ittaraṃ atikhippamevāti adhippāyo. Paññavāpakkhaṃ bhajati sekkhapariyāyasabbhāvato. Sutte pana paṭivedhova kathito saccābhisamayavasena āgatattā.
“此”指的是紧接着前面所说的那位圣者。“造业之心”,是指让修行的业运作起来的心。“他也了知乐受”——是谁在感受?这是谁的受?为什么会有受?他正是通过把握“没有感受者”这一点,从乐受的自性、集起、灭尽、滋味、过患等方面,如实地辨别、把握乐受,这才叫作“了知乐受”。其余两句(苦受、不苦不乐受)也是同样的解释方式。因为“念处”这个词已经标示出念处这个论题,所以应当借助那个论题来理解这里的含义;因此,这部复注中所说的道理,也应当按同样的方式去理解。虽然这个识也能了知受以外的所缘,但紧接着的段落已经显示观是缘色而入的;所以这里是为了显示缘无色而入,或者依照提问者的意乐,才用“他也了知乐受”等语句来加以说明。
Esāti anantare vutto ariyapuggalo. Kammakārakacittanti bhāvanākammassa pavattanakacittaṃ . Sukhavedanampi vijānātīti ko vediyati, kassa vedanā, kiṃkāraṇā vedanā, sopi kassaci abhāvaggahaṇamukhena sukhaṃ vedanaṃ sabhāvato samudayato atthaṅgamato assādato ādīnavato ca yathābhūtaṃ paricchindanto pariggaṇhanto sukhaṃ vedanaṃ vijānāti nāma. Sesapadadvayepi eseva nayo. Yasmā ‘‘satipaṭṭhāne’’ti iminā satipaṭṭhānakathaṃ upalakkheti. Tāya hi tadattho veditabbo, tasmā taṃsaṃvaṇṇanāyampi (dī. ni. ṭī. 2.380) vuttanayena tassattho veditabbo . Kāmañcetaṃ viññāṇaṃ vedanāto aññampi ārammaṇaṃ vijānāti, anantaravāre pana rūpamukhena vipassanābhinivesassa dassitattā idha arūpamukhena dassetuṃ ‘‘sukhantipi vijānātī’’tiādinā niddiṭṭhaṃ, pucchantassa vā ajjhāsayavasena.
“相结合”就是相应。因此说“以同生等特征、以结合之义”。“不结合”就是不相应。“破坏后”就是以见到另一地的方式破坏属于另一地者,或者使之破碎。问结合性,就是问包含在该心生起中的五种识的结合性。如果这样,对不结合性既然根本没有怀疑,提问的机会又从何而来?并非如此,因为在同一心生起中的道慧与道识、观慧与观识,有混合式的结合性可得。“令脱离”就是使它们彼此分离。说“无法显示其差别”,这只是就结合性本身而说的,不是指自性上的差别;从自性差别来看,它们的差别是极为明显的。因此说“或从所缘,或从依处,或从生起,或从灭”。接着,为了以境的差别清楚地显示那自性差别,而说“然而那些那些”等。“境”就是活动之处、自在之境,因此心与慧在处处被称为先行者。
Saṃsaṭṭhāti sampayuttā. Tenāha ‘‘ekuppādādilakkhaṇena saṃyogaṭṭhenā’’ti. Visaṃsaṭṭhāti vippayuttā. Bhinditvāti aññabhūmikassa aññabhūmidassaneneva vināsetvā, saṃbhinditvā vā. Saṃsaṭṭhabhāvaṃ pucchatīti taṃcittuppādapariyāpannānaṃ pañcaviññāṇānaṃ saṃsaṭṭhabhāvaṃ pucchati. Yadi evaṃ kathaṃ pucchāya avasaro visaṃsaṭṭhabhāvāsaṅkāya eva abhāvato? Na, cittuppādantaragatānaṃ maggapaññāmaggaviññāṇānaṃ vipassanāpaññāvipassanāviññāṇānañca vomissakasaṃsaṭṭhabhāvassa labbhamānattā. Vinivaṭṭetvāti aññamaññato vivecetvā. Nānākaraṇaṃ dassetuṃ na sakkāti idaṃ kevalaṃ saṃsaṭṭhabhāvameva sandhāya vuttaṃ, na sabhāvabhedaṃ, sabhāvabhedato pana nānākaraṇaṃ nesaṃ pākaṭameva. Tenāha ‘‘ārammaṇato vā vatthuto vā uppādato vā nirodhato vā’’ti. Idāni tameva sabhāvabhedaṃ visayabhedena suṭṭhu pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Visayoti pavattiṭṭhānaṃ issariyabhūmi, yena cittapaññānaṃ tattha tattha pubbaṅgamatā vuccati.
虽然观慧也是依靠慧的力量来运作,道也是与识一起生起,并不是单独运作的;但在世间法中,心是主导,因为它以承担重任的方式而活动。正因如此,心被称为“六门之主、王”。同样地,在出世间法中,慧是主导,因为摧破敌对法特别依赖于慧,所以在道法中,正见首先被举出。而且,这是依据它们各自在所缘境上的活动差别而安立的。这种安立方式不只是长老们显示过,世尊也显示过。为了阐明这一点,论主说“正自觉者也是如此”等。在没有慧的地方,以心来提问是无可言说的,比如“比丘,你以什么心”等。然而,在有慧的地方,也有以心来阐明的情况,比如“他将心安住于内、令寂静、令专一、令等持”,以及“当欲界善心生起时”等。但在注疏中,为了以对比的方式显示——世间法中以心发问,出世间法中以慧发问——而说“比丘,你证得了什么慧”等。应当知道,这是依多数情况而说的。确实,有些地方世间法也以慧为首来解说,比如“初禅的获得者,与欲俱行的想和作意现前,这是退分慧”等;也有以想为首来解说的,比如“肿胀想,或者其余色界、无色界的想,这些法是同义还是异义”等。同样地,出世间法在某些地方也以心为首来解说,比如“当修习出世间心时”,也有以触等为首来解说的,比如“当修习出世间触时,修习受、想、思”等。
Kāmañca vipassanāpi paññāvaseneva kiccakārī, maggopi viññāṇasahitova, na kevalo, yathā pana lokiyadhammesu cittaṃ padhānaṃ tatthassa dhorayhabhāvena pavattisabbhāvato. Tathā hi taṃ ‘‘chadvārādhipati rājā’’ti (dha. pa. aṭṭha. 2.181) vuccati, evaṃ lokuttaradhammesu paññā padhānā paṭipakkhavidhamanassa visesato tadadhīnattā. Tathā hi maggadhamme sammādiṭṭhi eva paṭhamaṃ gahitā. Ayañca nesaṃ visayavasena pavattibhedo, tathā ca paññāpanavidhi na kevalaṃ thereheva dassito, apica kho bhagavatāpi dassitoti vibhāvento ‘‘sammāsambuddhopī’’tiādimāha. Yattha paññā na labbhati, tattha cittavasena pucchane vattabbameva natthi yathā ‘‘kiṃcitto tvaṃ bhikkhū’’tiādīsu (pārā. 132-135). Yattha pana paññā labbhati, tatthāpi cittavasena jotanā hoti yathā – ‘‘ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati (saṃ. ni. 4.332), yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’tiādīsu (dha. sa. 1). Aṭṭhakathāyaṃ pana lokiyadhammesu cittavasena, lokuttaradhammesu paññāvasena codanaṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘katamā te bhikkhu paññā adhigatā’’tiādi vuttaṃ. Yebhuyyavasena cetaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi katthaci lokiyadhammā paññāsīsenapi niddisīyanti – ‘‘paṭhamassa jhānassa lābhino kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti hānabhāginī paññā’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.1). Saññāsīsenapi – ‘‘uddhumātakasaññāti vā sesarūpārūpasaññāti vā ime dhammā ekatthā, udāhu nānatthā’’tiādīsu (pārā. aṭṭha. 45.padabhājanīyavaṇṇanā). Tathā lokuttaradhammāpi katthaci cittasīsena niddisīyanti – ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ cittaṃ bhāvetī’’ti (dha. sa. 277), tathā phassādisīsenapi – ‘‘yasmiṃ samaye lokuttaraṃ phassaṃ bhāveti, vedanaṃ saññaṃ cetanaṃ bhāvetī’’tiādīsu (dha. sa. 277).
在四种入流支中:也就是亲近善士、听闻正法、如理作意、法随法行这四种入流道的因。虽然在这些支里,念等法也同样是需要的——因为离开它们,这些支就无法成立——但在这里应当知道,信的作用特别突出。正是因为具信者才去亲近善士、听闻正法、如理作意、随顺圣道而修行,所以说“在这里应当看到信根”。按照这个道理,其余诸根的含义也应当这样理解。在四正勤中:也就是修习四种正勤时。在四念处等中,也是同样的道理。在这里,就像在入流支中信的作用那样,在修习正勤时精进的作用那样,在修习念处时——“具念者,能调伏世间的贪忧”——在前行阶段,从作用上说,念应当被视为更主要。同样地,对于以定为修行核心的人,定更主要;按照“修习圣谛就是修习慧”的说法,在那里,慧在前行阶段更主要——这个道理很明显。但在证得的刹那,就像定与慧一样,信等一切根都应当达到平衡均等的状态。正因为如此,才在种种地方用“在这里,信根”这样的说法来指出。所谓“如是”,就是指诸根平衡等状态。所谓“唯在各自的境中”,就是各自在自己的所缘中。所谓“世间、出世间法已被解说”,就是世间法和出世间法都按照各自生起的差别而得到了说明。这段话的意思是:当信等五根共同运作时,在各自的境中,因为信等各自在作用上的优越性,所以说应当看到那一个特定的根,而不是全部。同样地,其他世间法和出世间法,也应当按照各自在境中生起的差别来理解。
Catūsu sotāpattiyaṅgesūti sappurisasevanā, saddhammassavanaṃ, yonisomanasikāro, dhammānudhammapaṭipattīti imesu catūsu sotāpattimaggassa kāraṇesu. Kāmaṃ cetesu satiādayopi dhammā icchitabbāva tehi vinā tesaṃ asambhavato, tathāpi cettha saddhā visesato kiccakārīti veditabbā. Saddo eva hi sappurise payirupāsati, saddhammaṃ suṇāti, yoniso ca manasi karoti, ariyamaggassa ca anudhammaṃ paṭipajjati, tasmā vuttaṃ ‘‘ettha saddhindriyaṃ daṭṭhabba’’nti. Iminā nayena sesindriyesupi attho daṭṭhabbo. Catūsu sammappadhānesūti catubbidhasammappadhānabhāvanāya. Catūsu satipaṭṭhānesūtiādīsupi eseva nayo. Ettha ca sotāpattiyaṅgesu saddhā viya sammappadhānabhāvanāya vīriyaṃ viya ca satipaṭṭhānabhāvanāya – ‘‘satimā vineyya loke abhijjhādomanassa’’nti (dī. ni. 2.373; ma. ni. 1.106; saṃ. ni. 5.384, 407) vacanato pubbabhāge kiccato sati adhikā icchitabbā. Evaṃ samādhikammikassa samādhi, ‘‘ariyasaccabhāvanā paññābhāvanā’’ti katvā tattha paññā pubbabhāge adhikā icchitabbāti pākaṭoyamattho, adhigamakkhaṇe pana samādhipaññānaṃ viya sabbesampi indriyānaṃ saddhādīnaṃ samarasatāva icchitabbā. Tathā hi ‘‘ettha saddhindriya’’ntiādinā tattha tattha etthaggahaṇaṃ kataṃ. Evanti yaṃ ṭhānaṃ, taṃ indriyasamattādiṃ paccāmasati. Savisayasmiṃyevāti attano attano visaye eva. Lokiyalokuttarā dhammā kathitāti lokiyadhammā lokuttaradhammā ca tena tena pavattivisesena kathitā. Idaṃ vuttaṃ hoti – saddhāpañcamesu indriyesu saha pavattamānesu tattha tattha visaye saddhādīnaṃ kiccādhikatāya tassa tasseva daṭṭhabbatā vuttā, na sabbesaṃ. Evaṃ aññepi lokiyalokuttarā dhammā yathāsakaṃ visaye pavattivisesavasena bodhitāti.
现在,为了用譬喻说明信等诸根在各自场合有更突出的作用,所以说了“犹如有”等话。这里譬喻和法义的对应是这样的:五根就像以国王为首的五个同伴,是使解脱成熟的因素。就像他们为了玩耍而一起走上街道,诸根也是一起进入观的道路。就像同伴中第一个等人只在自己家里活动,信等诸根在达到入流支等之后,成为先行者。就像其余同伴在各处保持沉默,其余诸根也在各处随顺那个先行者。这就是随顺那个作为先行者的根的作用。因为那时候,它们的作用不像在具备各种条件的地大等中水大等的作用那样明显,反而是只有信等根的作用清清楚楚地显现出来,因为此前心相续已经被那样的因缘所塑造。在这里,为了显示修观者的修行特别以慧为最上,就以国王为例子来说明慧根。“如是”等话,是对所证得意义的总结。
Idāni saddhādīnaṃ indriyānaṃ tattha tattha atirekakiccataṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ rājapañcamā sahāyā viya vimuttiparipācakāni pañcindriyāni. Nesaṃ kīḷanatthaṃ ekajjhaṃ vīthiotaraṇaṃ viya indriyānaṃ ekajjhaṃ vipassanāvīthiotaraṇaṃ. Sahāyesu paṭhamādīnaṃ yathāsakageheva vicāraṇā viya saddhādīnaṃ sotāpattiaṅgādīni patvā pubbaṅgamatā. Sahāyesu itaresaṃ tattha tattha tuṇhībhāvo viya sesindriyānaṃ tattha tattha tadanvayatā. Tassa pubbaṅgamabhūtassa indriyassa kiccānugatatā. Na hi tadā tesaṃ sasambhārapathavīādīsu āpādīnaṃ viya kiccaṃ pākaṭaṃ hoti, saddhādīnaṃyeva pana kiccaṃ vibhūtaṃ hutvā tiṭṭhati puretaraṃ tathāpaccayehi cittasantānassa abhisaṅkhatattā. Ettha ca vipassanākammikassa bhāvanā visesato paññuttarāti dassanatthaṃ rājānaṃ nidassanaṃ katvā paññindriyaṃ vuttaṃ. Itītiādi yathādhigatassa atthassa nigamanaṃ.
“道识也一样”:这是指与圣道相应、以及趣向舍离的识。它也同样地了知它,也就是以“这是苦”等方式来了知谛法,因为它是同一心识刹那所含摄的,而且随顺于道。在“它所了知”这一句中,这里指的是了知与遍知,它们是观的心识刹那所含摄的,而不像“它所遍知”那一句那样,是道的心识刹那所含摄的。因此注释说“凡是行所摄”等等。“也一样”:就是以“无常”等方式。由于是同一心识刹那所含摄,又因为处于观的状态,它们与相同的缘一起生起,这就是同生;正因为如此,它们一起在同一处同时灭去,这就是同灭;依止同一个依处而生起,这就是同依处;缘取同一个所缘而生起,这就是同所缘。这里的“以”是表示原因的工具格。借此以同生等状态,来证明它们相结合的状态。而且这是一种无余的涵盖,除此之外,其余三种相应的特征也自然完全具备。
Maggaviññāṇampīti ariyamaggasahagataṃ apacayagāmiviññāṇampi. Tatheva taṃ vijānātīti saccadhammaṃ ‘‘idaṃ dukkha’’ntiādinā nayeneva vijānāti ekacittuppādapariyāpannattā maggānukūlattā ca. Yaṃ vijānātīti ettha vijānanapajānanāni vipassanācittuppādapariyāpannāni adhippetāni, na ‘‘yaṃ pajānātī’’ti ettha viya maggacittuppādapariyāpannāti āha ‘‘yaṃ saṅkhāragata’’ntiādi. Tathevāti ‘‘anicca’’ntiādinā nayena. Ekacittuppādapariyāpannattā vipassanābhāvato ca samānapaccayehi saha pavattikatā ekuppādatā, tato eva ekajjhaṃ saheva nirujjhanaṃ ekanirodhatā, ekaṃyeva vatthuṃ nissāya pavatti ekavatthukatā, ekaṃyeva ārammaṇaṃ ārabbha pavatti ekārammaṇatā. Hetumhi cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tena ekuppādāditāya saṃsaṭṭhabhāvaṃ sādheti. Anavasesapariyādānañcetaṃ, ito tīhipi sampayuttalakkhaṇaṃ hotiyeva.
这是针对道慧说的。道慧确实应当修习,不应当对它作遍知;不过,因为慧是应当修习的,与它相应的法也就同样归向于修习,所以说“然而与彼相应”等。虽然观慧以修习之力生起时,与它相应的识也同样生起,但那个识并没有超出应被遍知的范围,所以仍然说它是应被遍知的。因此说:“凡是那法住智,它也是灭法、坏灭法、离染法、灭尽法。”
Maggapaññaṃsandhāya vuttaṃ, sā hi ekantato bhāvetabbā, na pariññeyyā, paññāya pana bhāvetabbatāya taṃsampayuttadhammāpi taggatikāva hontīti āha ‘‘taṃsampayuttaṃ panā’’tiādi. Kiñcāpi vipassanāpaññāya bhāvanāvasena pavattanato taṃsampayuttaviññāṇampi tatheva pavattati, tassa pana pariññeyyabhāvānativattanato pariññeyyatā vuttā. Tenevāha – ‘‘yampi taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamma’’nti.
450虽然如此,这里说的“受”,是在以“受”这个通称来统摄的时候说的。所谓“三地遍审察行的受”,是指属于三地的受,正因为如此,它才是遍审察智的所缘境。这里特指受,是因为为了利益同梵行者而开示的教法能带来帮助。所以经中说“为欲度脱四瀑流者”等等。对慧也是同样的道理。这里“乐”等词是以彼所缘为对象的,为了用经文证明这个意思,所以说“而色”等。“纯苦”是指纯粹不可意的,正因为它具有苦的性质,所以是苦。由于被执取为所缘而随逐苦受、沉入其中,所以说“苦所随逐”、“苦所侵入”。应当理解为“若不被乐所侵入”。“此非”中的“此”只是一个虚词。“当染著”是指生起贪染。“乐”是指自性上可意的。“由染著而结缚”是说因为贪染很重,便相应地以十种结缚而被结缚。“由结缚而染污”是说由于这样被结缚,就以渴爱等染污而受染污、被逼迫、被热恼。“所缘”是指可意的、不可意的、中等的所缘,依次称为乐、苦、不苦不乐。这样不加区分地显示了五蕴作为乐等所缘之后,现在为了显示唯有受才是乐等所缘,所以说“再者”等。这是根据大多数普通人的情况而说的,所以说“以前面的乐受为所缘”。但获得殊胜境界的人,也会把未来的乐受作为所缘。这一点在《念处分别注》中已经说过。因为当受感受所缘时,具有该受的人只是在世俗言说上说他感受,仅此而已。
450.Evaṃ santepīti vedanāti evaṃ sāmaññaggahaṇe satipi. Tebhūmikasammasanacāravedanāvāti bhūmittayapariyāpannā, tato eva sammasanañāṇassa gocarabhūtā vedanā eva adhippetā sabrahmacārīnaṃ upakārāvahabhāvena desanāya āraddhattā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘caturoghanittharaṇatthikāna’’ntiādi . Esa nayo paññāyapi. Idha sukhādisaddā tadārammaṇavisayāti imamatthaṃ suttena sādhetuṃ ‘‘rūpañca hī’’tiādi vuttaṃ. Ekantadukkhanti ekanteneva aniṭṭhaṃ, tato eva dukkhamatāya dukkhaṃ. Ārammaṇakaraṇavasena dukkhavedanāya anupatitaṃ, otiṇṇañcāti dukkhānupatitaṃ, dukkhāvakkantaṃ. Sukhena anavakkantaṃ abhavissāti yojanā. Nayidanti ettha idanti nipātamattaṃ. Sārajjeyyunti sārāgaṃ uppādeyyuṃ. Sukhanti sabhāvato ca iṭṭhaṃ. Sārāgā saṃyujjantīti bahalarāgahetu yathārahaṃ dasahipi saṃyojanehi saṃyujjanti. Saṃyogā saṃkilissantīti tathā saṃyuttatāya taṇhāsaṃkilesādivasena saṃkilissanti, vibādhīyanti upatāpīyanti cāti attho. Ārammaṇanti iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, majjhattañca ārammaṇaṃ yathākkamaṃ sukhaṃ, dukkhaṃ, adukkhamasukhanti kathitaṃ. Evaṃ avisesena pañcapi khandhe sukhādiārammaṇabhāvena dassetvā idāni vedanā eva sukhādiārammaṇabhāvena dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Pākatikapacurajanavasenāyaṃ kathitāti katvā ‘‘purimaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Visesalābhī pana anāgatampi sukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ karoteva. Vuttametaṃ satipaṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.380; ma. ni. aṭṭha. 1.79). Vedanāya hi ārammaṇaṃ vediyantiyā taṃsamaṅgīpuggalo vedetīti vohāramattaṃ hoti.
“一切想”是指所有四地的想。“一切处想”是指在一切心生起时活动的想。“或于衣”中的“或”字,是用来包含颜色元素的。“令到达”是指引导向修习、近行或安止。“将生起的想”也是指“青色是色,色是青之所缘”这样生起的想。
Sabbasaññāyāti sabbāyapi catubhūmikasaññāya. Sabbatthakasaññāyāti sabbasmiṃ cittuppāde pavattanakasaññāya. Vatthe vāti vā-saddena vaṇṇadhātuṃ saṅgaṇhāti . Pāpentoti bhāvanaṃ upacāraṃ vā appanaṃ vā upanento. Uppajjanakasaññāpīti ‘‘nīlaṃ rūpaṃ, rūpārammaṇaṃ nīla’’nti uppajjanakasaññāpi.
因为不摄于一切,所以说不包含一切,也就是不被一切受、想、识所摄。随转,是指在纺线或绕线的纺锤上,以缠绕的方式而住。轮转等随转,是指在线缠绕的轮转等中随转。由于放开,所以没有被执取;就慧与识获得相应的程度而言,受和想也就获得了相应。正因为与它们相应结合,所以才了知同一个所缘。
Asabbasaṅgāhikattāti sabbesaṃ vedanāsaññāviññāṇānaṃ asaṅgahitattā. Takkagatanti suttakantanakatakkamhi, suttavattanakatakkamhi vā veṭhanavasena ṭhitaṃ. Parivaṭṭakādigatanti suttaveṭhanaparivaṭṭakādigataṃ. Vissaṭṭhattāva na gahitā, yadaggena paññā viññāṇena saddhiṃ sampayogaṃ labhāpitā, tadaggena vedanāsaññāhipi sampayogaṃ labhāpitā evāti. Tadeva sañjānāti saṃsaṭṭhabhāvato.
在“想知、识知”这里,应当把“慧知”这个词也引进来一起说明,因为后面就要从了知的角度说明它们的差别。“知”这个词在这里虽然已经是共通用法,但从含义上说,仍然要寻求它的差别。因为词根有多种含义,所以前缀词是以显明的方式,来界定动词和名词所表达的意义,而不是以能诠的方式。因此说“在彼知义中,也应当知道有差别”。由此指出:想、识、慧这些词,都包含在共同的知义之中,同时各自又安立在各自特有的对象上。所以又说“想只是……”等等。在“唯以了知为性”中,“唯”这个词以简别的含义,排除了识和慧了知的方式;“即”这个词则决定:想在任何时候都没有这些差别。因此说“无常、苦”等等。在那里,想连识的作用都做不到,哪里还能成办慧的作用呢?所以只说“不能达到相通达”,而没有说“不能令道现前”。
Sañjānāti vijānātīti ettha ‘‘pajānātī’’ti padaṃ ānetvā vattabbaṃ pajānanavasenapi visesassa vakkhamānattā. Jānātīti ayaṃ saddo ca laddatoyevettha aviseso, atthato pana visesato icchitabbo. Anekatthattā hi dhātūnaṃ tena ākhyātapadena nāmapadena ca vuttamatthaṃ upasaggapadaṃ jotakabhāvena viseseti, na vācakabhāvena. Tenāha ‘‘tassapi jānanatthe viseso veditabbo’’ti . Etena saññāviññāṇapaññāpadāni antogadhajānanatthe yathāsakaṃ visiṭṭhavisaye ca niṭṭhānīti dasseti. Tenevāha ‘‘saññā hī’’tiādi. Sañjānanamattamevāti ettha matta-saddena visesanivattiatthena vijānanapajānanākāre nivatteti, eva-saddena kadācipi imissā te visesā natthevāti avadhāreti. Tenevāha ‘‘aniccaṃ dukkha’’ntiādi. Tattha viññāṇakiccampi kātuṃ asakkontī saññā kuto paññākiccaṃ kareyyāti ‘‘lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti’’cceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘maggapātubhāva’’nti.
识在所缘上生起时,并不像想那样,只是以了知蓝、黄等粗略样貌的方式生起,而是同时了知其中其他类似的差别,所以说“识”等等。那么,识怎样达到通达特征呢?通过慧所指示的道路。因为以特征为所缘的观,在多次通达诸特征之后,由于纯熟而变得熟悉,这时即使是以与智不相应的心,观也能生起,就像熟练背诵典籍的人,各处段落自然浮现,不必刻意去留意。这里说的“通达特征”,只是指以特征为所缘,并不是真正的通达。“奋力之后”,是指从生灭智等智的次第开始。不能达到道现前,是因为识具有不觉悟的性质。识也能了知所缘,但那是以觉知的方式,并不是像想那样仅仅了知;同样,它也能达到通达特征,但并不是仅仅识别,而是靠着自己与其他法共同的力量奋力之后,也能达到道现前。
Ārammaṇe pavattamānaṃ viññāṇaṃ na saññā viya nīlapītādimattasañjānanavasena pavattati, atha kho tattha aññampi tādisaṃ visesaṃ jānantameva pavattatīti āha ‘‘viññāṇa’’ntiādi. Kathaṃ pana viññāṇaṃ lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetīti? Paññāya dassitamaggena. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāya hi anekavāraṃ lakkhaṇāni paṭivijjhitvā pavattamānāya paguṇabhāvato paricayavasena ñāṇavippayuttacittenapi vipassanā sambhavati, yathā taṃ paguṇassa ganthassa ajjhayane tattha tattha gatāpi vārā na upadhārīyanti. ‘‘Lakkhaṇapaṭivedha’’nti ca lakkhaṇānaṃ ārammaṇakaraṇamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na paṭivijjhanaṃ. Ussakkitvāti udayabbayañāṇādiñāṇapaṭipāṭiyā ārabhitvā. Maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti asambodhasabhāvattā. Ārammaṇampi sañjānāti avabujjhanavaseneva, na sañjānanamattena. Tathā lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, na vijānanamattena, attano pana aññāsādhāraṇena ānubhāvena ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti.
现在,为了用譬喻把上面所说的义理讲清楚,所以说了“犹如……”等这些话。其中,“未生慧者”是指还没有生起世俗言说智慧的人。“受用与资具”是指值得受用和作为资具的东西,意思是能够获得受用物和资具。“伪币”是指仿造迦哈帕那的铜币、青铜币等。“精明者”是指大商人。“贸易者”是指中等商人。“柔和者”是指质地柔软、纯正均匀的那一类。“以”这个字是等取的意思,由此包括了四分之一商人、更小的商人、中等商人等。当他鉴别时,即使看到形状……中略……也知道是某位师父做的,这是因为他熟练掌握金匠的学问。就像这样等等,是对应譬喻的关联。正因为如此,它被称为以如现之境为近因。因为不区分想,只是以整体的方式执取对象,所以说它像小孩看迦哈帕那。识能够执取对象中的某些差别,所以说它像乡下人看迦哈帕那。慧则能对对象毫无遗漏地完全了知,所以说它像金匠看迦哈帕那。“这些”是指想、识、慧。“差别”是指自性上的差别。“难以通达”是指以普通智慧难以通达。由此显示出它们极其微细。
Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ajātabuddhīti asañjātabyavahārabuddhi. Upabhogaparibhoganti upabhogaparibhogārahaṃ, upabhogaparibhogavatthūnaṃ paṭilābhayogganti attho. Kūṭoti kahāpaṇapatirūpako tambakaṃsādimayo. Chekoti mahāsāro. Karatoti aḍḍhasāro. Saṇhoti mudujātiko samasāro. Iti-saddo ādiattho. Tena pādasāraparopādasāraaḍḍhasārādīnaṃ saṅgaho. Jānanto ca pana naṃ rūpaṃ disvāpi…pe… asukācariyena katotipi jānāti tathā heraññikaganthassa suggahitattā. Evamevantiādi upamāsaṃsandanaṃ. Saññāvibhāgaṃ akatvā piṇḍavaseneva ārammaṇassa gahaṇato dārakassa kahāpaṇadassanasadisā vuttā. Tathā hi sā yathāupaṭṭhitavisayapadaṭṭhānā vuccati. Viññāṇaṃ ārammaṇe ekaccavisesaggahaṇasamatthabhāvato gāmikapurisakahāpaṇadassanasadisaṃ vuttaṃ. Paññā pana ārammaṇe anavasesāvabodhato heraññikakahāpaṇadassanasadisā vuttā. Nesanti saññāviññāṇapaññānaṃ . Visesoti sabhāvaviseso. Duppaṭivijjho pakatipaññāya. Imināva nesaṃ accantasukhumataṃ dasseti.
对于“在同一所缘上生起”这句话,意思是:它们在同一个所缘上生起。通过指出它们并非不同境、不同时等,来说明它们的作用不可分割,从而标示出它们极难通达。“安立”是指不混杂地加以确定。“这是触……这是心”只是一个示例。或者,“iti”这个词是等取的意思,因此应当知道它也统摄了其余诸法。“此”是对无色法的安立。“从彼”是指从所说的榨取芝麻油等做法。如果还有更难的,那又怎样呢?于是回答说“然而,世尊……”等等。
Ekārammaṇe pavattamānānanti ekasmiṃyeva ārammaṇe pavattamānānaṃ. Tena abhinnavisayābhinnakālatādassanena avinibbhogavuttitaṃ vibhāvento duppaṭivijjhataṃyeva ulliṅgeti. Vavatthānanti asaṅkarato ṭhapanaṃ. Ayaṃ phasso…pe… idaṃ cittanti nidassanamattametaṃ. Iti-saddo vā ādiattho. Tena sesadhammānampi saṅgaho daṭṭhabbo. Idanti arūpīnaṃ dhammānaṃ vavatthānakaraṇaṃ. Tatoti yaṃ vuttaṃ tilatelādiuddharaṇaṃ, tato. Yadi dukkarataraṃ, kathaṃ tanti āha ‘‘bhagavā panā’’tiādi.
451已脱离:指已经出去,不再有牵连。已弃舍:指像已经舍弃一样,不再成为缘,因为由缘所生的关联已不存在。从格的说法是为了显示“从……脱离”,具格的说法是为了显示“作者”的意思。欲界意门心识不能确定地说“这个就是属于五门关联的”,但色界心识不是这样,所以说它已经从五种根门脱离,因此说“以色界第四禅心”。举出第四禅,是因为它正是无色界的近因。清净:指特别没有杂染。因为那心已经远离随烦恼,所以特别清净。因此说“无随烦恼”。应了知就是应知,意思是在自他相续中,这种殊胜应当被了知、应当被觉悟,或者应当令他人觉悟。或者,应知是指在自身相续中应当引导它、令它生起。因此说“能够令它生起。因为安住于此者,那成就便能圆满”。各别:指一一分开,是就逐一法来说。由于没有执取:指观修时不可能有执取。以聚行观:指称为聚思惟的观智。比丘:指声闻。因为在那里,逐一法观不可能出现在声闻身上,但能出现在佛陀身上。因此说“所以”等。舍弃:指通过舍断与彼相关的欲贪而舍弃。
451.Nissaṭenāti nikkhantena ataṃsambandhena. Pariccattenāti pariccattasadisena paccayabhāvānupagamanena paccayuppannasambandhābhāvato. Nissakkavacanaṃ apādānadīpanato. Karaṇavacanaṃ kattuatthadīpanato. Kāmāvacaramanoviññāṇaṃ na niyamato ‘‘idaṃ nāma pañcadvārikāsambandhā’’ti sakkā vattuṃ, rūpāvacaraviññāṇaṃ pana na tathāti, tasseva pañcahi indriyehi nissaṭatā vuttāti āha ‘‘rūpāvacaracatutthajjhānacittenā’’ti. Catutthajjhānaggahaṇaṃ tasseva arūpāvacarassa padaṭṭhānabhāvato. Parisuddhenāti visesato asaṃkilesikattāva. Tañhi vigatūpakkilesatāya visesato parisuddhaṃ. Tenāha ‘‘nirupakkilesenā’’ti. Jānitabbaṃ neyyaṃ, saparasantānesu idaṃ atisayaṃ jānitabbato bujjhitabbaṃ bodhetabbaṃ vāti attho. Neyyanti vā attano santāne netabbaṃ pavattetabbanti attho. Tenāha ‘‘nibbattetuṃ sakkā hoti. Ettha ṭhitassa hi sā ijjhatī’’ti. Pāṭiyekkanti visuṃ visuṃ, anupadadhammavasenāti attho. Abhinivesābhāvatoti vipassanābhinivesassa asambhavato. Kalāpato nayatoti kalāpasammasanasaṅkhātato nayavipassanato. Bhikkhunoti sāvakassa. Sāvakasseva hi tatra anupadadhammavipassanā na sambhavati, na satthu. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. Vissajjesīti tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahati.
“在手中”是指像拿在手里一样,意思是极其接近。当世尊坐在菩提树下的不坏金刚座上,依缘起门径深入观照,心中生起“这个世间确实陷入了困境”等念头,为了证得应当证得的一切知智,他转起了名为大金刚智的大菩萨遍观察,以三千六百亿种方式展开。当他这样广泛地观察各种等至法时,也逐一地、不断地观察非想非非想处的法。因此说“然而世尊……”等。“另五十二”就是五十二。这里虽然有些法——比如受等——已经在前面“触第五支”等处说过了,也包含在禅支等分类里,但因为它们各自作为缘的状态有特别的殊胜意义,所以像不同的法一样,再在这里说一次。就像在说出世间心生起时,也说“九根”那样。“以支分拣出”是指从中拣出可得的禅支、觉支、道支。或者“支”这个词也有“部分”的意思,所以“以支分拣出”就是指把触第五支等部分拣出来。“凡是与想相应的等至”是指所有与想俱行的禅定等至,从这些等至出起后,因为应当证得的已经证得,所以对相应的所化众生来说,证悟和证得阿拉汉果就是如此。
Hatthagatattāti hatthagatasadisattā, āsannattāti attho. Yadā hi lokanātho bodhimūle aparājitapallaṅke nisinno – ‘‘kicchaṃ vatāyaṃ loko āpanno’’tiādinā (dī. ni. 2.57; saṃ. ni. 2.4, 10) paṭiccasamuppādamukhena vipassanābhinivesaṃ katvā adhigantabbasabbaññutaññāṇānurūpaṃ chattiṃsakoṭisahassamukhena mahāvajirañāṇaṃ nāma mahābodhisattasammasanaṃ pavattento anekākārasamāpattidhammasammasane anupadameva nevasaññānāsaññāyatanadhammepi aparāparaṃ sammasi. Tenāha ‘‘bhagavā panā’’tiādi. Paropaññāsāti dvepaññāsaṃ. Kāmañcettha keci dhammā vedanādayo phassapañcamakādīsu vuttāpi jhānakoṭṭhāsādīsupi saṅgahitā, taṃtaṃpaccayabhāvavisiṭṭhena pana atthavisesena dhammantarāni viya hontīti evaṃ vuttaṃ. Tathā hi lokuttaracittuppādesu navindriyatā vuccati. Aṅguddhārenāti tattha labbhamānajhānaṅgabojjhaṅgamaggaṅgānaṃ uddharaṇena. Aṅga-saddo vā koṭṭhāsapariyāyo, tasmā aṅguddhārenāti phassapañcamakādikoṭṭhāsānaṃ samuddharaṇena. Yāvatā saññāsamāpattiyoti yattakā saññāsahagatā jhānasamāpattiyo, tāhi vuṭṭhāya adhigandhabbattā tāvatikā veneyyānaṃ aññāpaṭivedho arahattasamadhigamo.
以“见为引导”这一含义来说,就像有人抓住盲人的杖端,为他指路一样,以“如实见诸法自性”这种引导作用来引导。或者,就像那个人成了他的眼睛,智慧对众生也是如此,所以说“以作为眼睛的智慧”。与定相应的慧就是定慧。这里有人说“定”是指无色定,但认为思惟加行伴随某种禅定才合理。作为观的慧就是观慧。定慧在入等至的状态中,从作用上了知;而依据“入定者能如实了知”这句话,则是从不痴了知。其中,“从作用”是指在所行境中执行取所缘的作用;“从不痴”是指于相应法中摧破痴暗,如同在感受喜等时那样。这里“有什么意义”就是“有何用途”,因此说“这个有什么用呢?”在应证知的法上,即以如实觉知自性之相而面向应知、应了知的蕴处等法。以证知,即从自相与共相两方面,以面向不迷乱的方式了知。以此说明已知遍知的作用。在应遍知的法上,即应限定而了知的无常、苦、无我。以遍知,即依“任何色……以坏灭之义为无常”等,限定而了知。以此说明审察遍知的作用。在应断的法上,即从常想等直至阿拉汉道所断的一切恶法。以断,即从殊胜义上断,镇伏并根除,这是意思。以此说明断遍知的作用。而此慧,无论世间或出世间,各有三种,其差别他自己已说。从作用,即从证知方面取所缘的作用;从不痴,即依能力于应证知等法中摧破痴暗。以涅槃为所缘而转起故,于应证知等法中唯是不痴,因此说“出世间从不痴”。
Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti andhassa yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā maggadesako viya dhammānaṃ yathāsabhāvadassanasaṅkhātena pariṇāyakabhāvena. Yathā vā so tassa cakkhubhūto, evaṃ sattānaṃ paññā. Tenāha ‘‘cakkhubhūtāya paññāyā’’ti. Samādhisampayuttā paññā samādhipaññā. Samādhi cettha āruppasamādhīti vadanti, sammasanapayogo pana koci jhānasamādhīti yuttaṃ. Vipassanābhūtā paññā vipassanāpaññā. Samādhipaññāya antosamāpattiyaṃ kiccato pajānāti, ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti pana vacanato (saṃ. ni. 3.5; 4.99-100; 3.5.1071-1072; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) asammohato pajānāti. Tattha kiccatoti gocarajjhatte ārammaṇakaraṇakiccato. Asammohatoti sampayuttadhammesu sammohavidhamanato yathā pītipaṭisaṃvedanādīsu. Kimatthiyāti kiṃpayojanāti āha ‘‘ko etissā attho’’ti. Abhiññeyye dhammeti yāthāvasarasalakkhaṇāvabodhavasena abhimukhaṃ ñeyye jānitabbe khandhāyatanādidhamme. Abhijānātīti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca abhimukhaṃ avirajjhanavasena jānāti. Etena ñātapariññābyāpāramāha. Pariññeyyeti aniccātipi dukkhātipi anattātipi paricchijja jānitabbe. Parijānātīti ‘‘yaṃ kiñci rūpaṃ…pe… aniccaṃ khayaṭṭhenā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.48) paricchinditvā jānāti. Iminā tīraṇapariññābyāpāramāha. Pahātabbe dhammeti niccasaññādike yāva arahattamaggavajjhā sabbe pāpadhamme. Pajahati pakaṭṭhato jahati, vikkhambheti ceva samucchindati cāti attho. Iminā pahānapariññābyāpāramāha. Sā panesā paññā lokiyāpi tippakārā lokuttarāpi, tāsaṃ visesaṃ sayamevāha. Kiccatoti abhijānanavasena ārammaṇakiccato. Asammohatoti yathābalaṃ abhiññeyyādīsu sammohavidhamanato. Nibbānamārammaṇaṃ katvā pavattanato abhiññeyyādīsu vigatasammohato evāti āha ‘‘lokuttarā asammohato’’ti.
452452. “业自所作的正见”和“依赖轮回的正见”在这里都不是要说的,因为这里讲的是还灭的道理,所以说“观正见和道正见”。“从他人而来的声音”,是指从他人——从导师或从弟子那里——得到的法音。因此说“适宜的听法”。只有这种听法才能成为正见的缘,并不是随便什么从他人而来的声音都可以。“如理作意”,是指能成就对名色把握等的最初作意。这种如理作意也是正见的缘,但它只属于决定性的一类,并不是包摄一切的缘;为了说明这一点,所以说“然而对于独觉佛……”等。“只有在如理作意中”这个限定,只是为了排除“从他人而来的声音”这一条件,并不是要排除其他特定的近因差别;因为这个限定词的作用,就在于排除相对立的对象。
452. Kammassakatā sammādiṭṭhi ca vaṭṭanissitattā idha nādhippetā, vivaṭṭakathā hesāti vuttaṃ ‘‘vipassanāsammādiṭṭhiyā ca maggasammādiṭṭhiyā cā’’ti. Parato ghosoti parato satthuto, sāvakato vā labbhamāno dhammaghoso. Tenāha ‘‘sappāyadhammassavana’’nti. Tañhi sammādiṭṭhiyā paccayo bhavituṃ sakkoti, na yo koci paratoghoso. Upāyamanasikāroti yena nāmarūpapariggahādi sijjhati, tādiso pathamanasikāro. Ayañca sammādiṭṭhiyā paccayoti niyamapakkhiko, na sabbasaṃgāhakoti dassento ‘‘paccekabuddhānaṃ panā’’tiādimāha. Yonisomanasikārasmiṃyevāti avadhāraṇena paratoghosameva nivatteti, na padaṭṭhānavisesaṃ paṭiyogīnivattanatthattā eva-saddassa.
已得帮助者:就是按各自情况,通过依止等条件而获得资助的人。因为观正见没有被道正见所摄持,所以这里说的是道正见中的阿拉汉道正见;这是就无间缘的规则或遮止来说的。在最胜果定以及它的资具法中,心的随转完全固定于正见,所以正见就是指阿拉汉道正见。在果的刹那里,是指无间与有间两种果的刹那。心解脱就是:依靠它——除了最胜果慧以外的其余果法——通过一切杂染的止息,心得以解脱。因此说“心解脱就是它具有此果,所谓心解脱的果就是其利益”,意思是:以止息一切杂染而使心解脱的称为断,这就是果,也就是利益——应当这样来连接文意。而且在这里,心解脱一词只是就断这一面来说的,因为前面已经说明了能断的诸法;否则,如果在说明利益时只取果法,那就成了重复而无意义的话。
Laddhupakārāti (a. ni. ṭī. 3.5.25) yathārahaṃ nissayādivasena laddhapaccayā. Vipassanāsammādiṭṭhiyā anuggahitabhāvena gahitattā maggasammādiṭṭhīsu ca arahattamaggasammādiṭṭhi, anantarassa hi vidhi, paṭisedho vā. Aggaphalasamādhimhi tapparikkhāradhammesuyeva ca kevalo cetopariyāyo niruḷhoti sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇeti anantare kālantare cāti duvidhe phalakkhaṇe. Paṭippassaddhivasena sabbasaṃkilesehi ceto vimuccati etāyāti cetovimutti, aggaphalapaññaṃ ṭhapetvā avasesā phaladhammā. Tenāha ‘‘cetovimutti phalaṃ assāti. Cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso’’ti, sabbasaṃkilesehi cetaso vimuccanasaṅkhātaṃ paṭippassambhanasaññitaṃ pahānaṃ phalaṃ ānisaṃso cāti yojanā. Idha ca cetovimutti-saddena pahānamattaṃ gahitaṃ, pubbe pahāyakadhammā, aññathā phaladhammā eva ānisaṃsoti gayhamāne punavacanaṃ niratthakaṃ siyā.
关于“慧解脱的果与利益”这一说法,这里的含义也应当同样理解。正语、正业、正命因为本质上属于戒,所以对定有特别的帮助;同样,正思惟因为本质上属于禅那,所以对定也有帮助。正因如此,它被说明为“安止”。而正念和正精进本身就是属于定的组成部分,所以说“其余的诸法应当理解为心解脱”。所谓“四遍净戒”,是指作为证得圣道之基础的四种遍净戒。对于“听闻”等,道理也是一样。以表明自己心念活动的方式一起交谈,叫做“共语”;共语就是“讨论”。但在这里,它是指与业处相关的谈论,所以说“在业处上的……谈论”。其中,对业处一次未能进入其运行过程,叫做“蹶”;多次如此,叫做“屡蹶”;能够断除这两者的谈论,就是“断蹶断屡蹶之论”。所谓“使……圆满的人”,是指以还灭为依托而守护、令其增长的人。所谓“正在聆听的人”,是指这样听着——“按照所把握的业处,它将增长”——的人。正因如此,才说“听闻合宜之法”。所谓“正在作务的人”,是指从事修习加行工作的人。
Paññāvimuttiphalānisaṃsāti etthāpi evameva attho veditabbo. Sammāvācākammantājīvā sīlasabhāvattā visesato samādhissa upakārā, tathā sammāsaṅkappo jhānasabhāvattā. Tathā hi so ‘‘appanā’’ti niddiṭṭho. Sammāsatisammāvāyāmā pana samādhipakkhiyā evāti āha ‘‘avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā’’ti. Catupārisuddhisīlanti ariyamaggādhigamassa padaṭṭhānabhūtaṃ catupārisuddhisīlaṃ. Sutādīsupi eseva nayo. Attano cittappavattiārocanavasena saha kathanaṃ saṃkathā, saṃkathāva sākacchā. Idha pana kammaṭṭhānapaṭibaddhāti āha ‘‘kammaṭṭhāne…pe… kathā’’ti. Tattha kammaṭṭhānassa ekavāraṃ vīthiyā appaṭipajjanaṃ khalanaṃ, anekavāraṃ pakkhalanaṃ, tadubhayassa vicchedanīkathā khalanapakkhalanachedanakathā. Pūrentassāti vivaṭṭanissitaṃ katvā pālentassa brūhentassa ca. Suṇantassāti ‘‘yathāuggahitakammaṭṭhānaṃ phātiṃ gamissatī’’ti evaṃ suṇantassa. Teneva hi ‘‘sappāyadhammassavana’’nti vuttaṃ. Kammaṃ karontassāti bhāvanānuyogakammaṃ karontassa.
在这五个地方,应当把“anta”这个词理解为表示原因。只有这样,接下来以“正如……”等说法所讲的芒果喻才能对应得上。“水槽”就是围堰。“牢固地绑紧”,就是把它围得不松散、坚固,既不太大也不太小。“把它弄坚固”,是指在浇水的时候,为了不让水从各处流失渗漏,而把围堰做得更坚固。“干枝”,就是那棵小芒果树枯干的枝梢。“蚁巢”,是赤蚁的巢。“锄头”就是锄。修筑围堰就像戒,因为它是使正见增长的方法的根本。浇水就像听法,因为它能滋养修习。把边界弄坚固就像止,因为它能让如前所说作为修习所依的戒界变得坚固;心得安住的人,他的戒确实会更加稳固。清除附近的藤蔓等,就像在业处上断除蹶与滑跌,因为它能排除障碍应成就之修习的事物。挖掘树根,就像修习七种随观,因为它能彻底刨掉障碍的根本,也就是贪、慢、见。在这里还应当知道:一位戒行极为清净的人专心修习业处时,应当希望听闻适合自己的法;听过之后,要就所听到的义理与人讨论交流;然后通过清理业处而成就止;接着,心得安住、已经启动观的人,观就得以圆满。观圆满的人,会使道正见增长。应当这样理解:这些环节依次相互促成,也当下相互助成,所以这里说的就是这样的次第。
Pañcasupi ṭhānesu anta-saddo hetuatthajotano daṭṭhabbo. Evañhi ‘‘yathā hī’’tiādinā vuccamānā ambupamā ca yujjeyya. Udakakoṭṭhakanti ālavālaṃ. Thiraṃ katvā bandhatīti asithilaṃ daḷhaṃ nātimahantaṃ nātikhuddakaṃ katvā yojeti. Thiraṃ karotīti udakasiñcanakāle tato tato vissaritvā udakassa anikkhamanatthaṃ ālavālaṃ thirataraṃ karoti. Sukkhadaṇḍakoti tasseva ambagacchakassa sukkho sākhāsīsako. Kipillikapuṭoti tambakipillikakuṭajaṃ. Khaṇittinti kudālaṃ. Koṭṭhakabandhanaṃ viya sīlaṃ sammādiṭṭhiyā vaḍḍhanupāyassa mūlabhāvato. Udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ bhāvanāya paribrūhanato. Mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho yathāvuttabhāvanādhiṭṭhānāya sīlamariyādāya daḷhabhāvāpādanato. Samāhitassa hi sīlaṃ thirataraṃ hoti. Samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ ijjhitabbabhāvanāya vibandhāpanayanato. Mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā tassā vibandhassa mūlakānaṃ taṇhāmānadiṭṭhīnaṃ palikhaṇanato. Ettha ca yasmā suparisuddhasīlassa kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantassa sappāyadhammassavanaṃ icchitabbaṃ, tato yathāsute atthe sākacchāsamāpajjanaṃ, tato kammaṭṭhānavisodhanena samathanipphatti, tato samāhitassa āraddhavipassakassa vipassanāpāripūri. Paripuṇṇavipassano maggasammādiṭṭhiṃ paribrūhetīti evametesaṃ aṅgānaṃ paramparāya sammukhā ca anuggaṇhanato ayamānupubbī kathitāti veditabbaṃ.
453这里,他到底在问什么?在这段已经引导人证得阿拉汉果的教说中,当有人问“朋友,有多少种有?”时,这个问“有”的人是依靠怎样的连结来发问的呢?这就是这句话的意思。正因为如此,先说了“这个连结已经回到根本”,接着为了说明他的意图,才说了“劣慧者”等话。因为这里所说的“劣慧者”,指的是还没有彻见圣谛的人,并不是单纯指愚钝得像傻子一样的人。在讲“欲有”等的时候,为了显示这里指的是按业与结生两种分类来区分的“有”,所以说了“往趣欲有的业”等。其中应当了解的内容,可以按照《清净道论》及其复注里已经解释过的方式来理解。所谓“后有”,是因为一次又一次、接连不断地有和出生,所以被称为“后有”,也就是那持续不断的轮回系列。因此说“在这里我要问轮回”。“再生”是指以有、生、趣等方式而出生。说“处处”,就是指在各种“有”等境界中。“欢喜”是指以渴爱而欢喜。通过“来去”等说法,显示众生在各种“有”等境界中一次又一次地死去和投生。通过“灭尽与止息”,是指以彻底灭尽为特征的“不再生起之灭”。这两者都不宜说,因为舍断与现证、修习与现证的时间太接近了。但可以按照因与果之法的方式来方便说。就像灯火点燃是因,黑暗消失是果;同样,明生起是因,无明灭尽是果。因与果之法虽然同时存在,却被说成有前后,比如“缘眼与色而生起眼识”这样的说法,就是关于缘与缘所生之作用的表达。在欲有中,通过般涅槃,去被截断。在色有和无色有中,通过般涅槃,来被截断。来去被截断,是因为彻底不再有一次又一次的生起。
453.Idha kiṃ pucchatīti idha evaṃ arahattaphalaṃ pāpitāya desanāya ‘‘kati panāvuso, bhavā’’ti bhavaṃ pucchanto kīdisaṃ anusandhiṃ upādāya pucchatīti attho. Teneva hi ‘‘mūlameva gato anusandhī’’ti vatvā adhippāyaṃ pakāsento ‘‘duppañño’’tiādimāha. Duppaññoti hi idha appaṭividdhasacco adhippeto, na jaḷo eva. Kāmabhavotiādīsu kammopapattibhedato duvidhopi bhavo adhippetoti dassento ‘‘kāmabhavūpagaṃ kamma’’ntiādimāha. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ visuddhimaggetaṃsaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.647; visuddhi. mahāṭī. 2.646-647) vuttanayena veditabbaṃ. Punabbhavassāti punappunaṃ aparāparaṃ bhavanato jāyanato punabbhavoti laddhanāmassa vaṭṭapabandhassa. Tenāha ‘‘idha vaṭṭaṃ pucchissāmī’’ti. Abhinibbattīti bhavayonigatiādivasena nibbatti. Tahiṃ tahiṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavādike. Abhinandanāti taṇhāabhinandanahetu. Gamanāgamanaṃ hotītiādinā bhavādīsu sattānaṃ aparāparaṃ cutipaṭisandhiyo dasseti. Khayanirodhenāti accantakhayasaṅkhātena anuppādanirodhena. Ubhayametaṃ na vattabbaṃ pahānābhisamayabhāvanābhisamayānaṃ accāsannakālattā. Vattabbaṃ taṃ hetuphaladhammūpacāravasena. Yathā hi padīpujjalanahetuko andhakāravigamo, evaṃ vijjuppādahetuko avijjānirodho, hetuphaladhammā ca samānakālāpi pubbāparakālā viya voharīyanti yathā – ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.420, 425, 426; saṃ. ni. 2.43-45; 2.4.60; kathā. 465, 467) paccayapaccayuppannakiriyā. Gamanaṃ upacchijjati idha kāmabhave parinibbānena. Āgamanaṃ upacchijjati tattha rūpārūpesu parinibbānena. Gamanāgamanaṃ upacchijjati sabbaso aparāparuppattiyā abhāvato.
454454. 在“还灭论”之后所阐明的初禅,对于已到达还灭而安住的人,以最胜开示来说明俱分解脱者的灭尽成就,是恰当的,因此说“贤友,那么什么是……?”等。也就是说,紧接着,将入灭尽定的比丘所应知的初禅的相应舍断支被提问了。“支的确定”:即禅支的确定。“部分的区分”:在此应了知其中可获得的触为第五的诸法的部分区分。在此禅中,有若干法存在,若干法已灭尽,应当了知。“有帮助和无帮助的支”:对灭尽定有帮助的支和无帮助的支。因为灭尽定要由十六种智行和九种定行证得,所以依各自的智与定行应当被超越的法是无帮助支,超越它们的是有帮助支。依这些支渐次寂灭、愈加微细,达到有顶定之后,残余的极微细心与心所,在限定的时间内灭尽,不再转起。“它的”:指灭尽定的。“无间缘”:意指类似无间缘。实际上,灭尽定并没有任何法可称为无间缘。那时心与心所的如此灭尽,是由如前所说的先前造作之因所成的非想非非想处定而发生的,因此它就像它的无间缘一样,所以这样说。“六种等至”:这是依经藏的说法而作的经藏注释。然而应当说“七种等至”,否则这里就不能称为“四支”。或者“示以方法”等,即是以显示开端等的方式示以方法。
454. Vivaṭṭakathāya parato jotitaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ vivaṭṭaṃ patvā ṭhitassa ukkaṭṭhaniddesena ubhatobhāgavimuttassa nirodhasādhakaṃ vibhāvituṃ yuttanti āha ‘‘katamaṃ panāvusoti idha kiṃ pucchatī’’tiādi. Tathā hi anantaraṃ nirodhasamāpajjanakena bhikkhunā jānitabbāni paṭhamassa jhānassa sampayogapahānaṅgāni pucchitāni. Aṅgavavatthānanti jhānaṅgavavatthānaṃ. Koṭṭhāsaparicchedoti tattha labbhamānaphassapañcamakādidhammakoṭṭhāsaparicchedo jānitabbo. Imasmiṃ jhāne ettakā dhammā saṃvijjanti, ettakā nirodhitāti jānitabbaṃ. Upakārānupakārāni aṅgānīti nirodhasamāpattiyā upakārāni ca anupakārāni ca aṅgāni. Nirodhasamāpattiyā hi soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi ca pattabbattā taṃtaṃñāṇassa samādhicariyāhi samatikkamitabbā dhammā anupakārakaṅgāni, samatikkamakā upakārakaṅgāni. Tesañhi vasena yathānupubbaṃ upasantupasantaoḷārikabhāvāya bhavaggasamāpattiyā saṅkhārāvasesasukhumataṃ pattā cittacetasikā yathāparicchinnaṃ kālaṃ nirujjhanti, appavattiṃ gacchanti. Tassāti nirodhassa. Anantarapaccayanti anantarapaccayasadisaṃ. Na hi nirodhassa koci dhammo anantarapaccayo nāma atthi. Yañhi tadā cittacetasikānaṃ tathā nirujjhanaṃ, taṃ yathāvuttapubbābhisaṅkhārahetukāya nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ahosīti sā tassa anantarapaccayo viya hotīti taṃ vuttaṃ. Cha samāpattiyoti suttantanayena vuttasuttantapiṭakasaṃvaṇṇanāti katvā. ‘‘Satta samāpattiyo’’ti pana vattabbaṃ, aññathā idaṃ ‘‘caturaṅgika’’nti na vattabbaṃ siyā. Nayaṃ vā dassetvāti ādiantadassanavasena nayadassanaṃ katvā.
455455. 这样阐明了灭尽定的基础之后,现在为了说明在灭尽定内部,五种净色作为持续不断的缘而被提问,首先依它们各自的自性、各自独有的特性、各自独有的境界以及各自的皈依处来提问,巴利文就是这样展开的,因此说“问依于识的五种净色”。关于“行境与境界”:虽然一般来说,“行境”的取用侧重于经常在其中活动的意思,“境界”的取用侧重于不涉及其他对象的意思,行境和境界这两种含义确实有区别,但如果加以分辨,两者都是所缘的本质,所以说“作为行境的境界”。“各别的”:意思是一个属于一个,另一个属于另一个。这里的“一”这个词,就像“此处某些人称叹”等中的用法一样,有不同于通常的含义。“如果……”等,这是假设的话。其中,“收摄”:就是集在一起。“无口而说”等,是显示以义相通的比喻。正如眼识必须依托眼净色才能见色,而不是单凭眼净色就能见,同样,眼识也必须依托眼净色才能见色,而不是依其他,所以说“在眼净色上呈现”。以此显示它们之间的共同作用。“或是青,或是黄”:这是仅就认知青黄等自性而说的。对“这是青、这是黄”的认知,眼识并不具有,因为它是无分别的。“这些的”:指这些眼识等的。这是以所依为头来问能依者,因为这样才能成立对境界体验的敦促。因此说“因为眼识……”等。眼识等不能以自己的境界以染着等方式去体验,而且它们也没有那种能力,它们就像毫无意义地在归投什么一样,所以问“这些归投什么呢”。“速行心为皈依”:这是共通地讲了五门和意门的速行之后,再特别说明在这里,染着等转起的皈依,所以说“或者意门速行心”。也就是说,在这个门,于眼门速行中,或者染着、或者嗔恚、或者愚痴,由此而有无智等的不防护。
455. Evaṃ nirodhassa pādakaṃ vibhāvetvā idāni antonirodhe anupabandhabhāvato pañcannaṃ pasādānaṃ paccayapucchane paṭhamaṃ tāva te sarūpato āveṇikato āveṇikavisayato paṭissaraṇato ca pucchanavasena pāḷi pavattāti dassento ‘‘viññāṇanissaye pañca pasāde pucchanto’’ti āha. Gocaravisayanti ettha kāmaṃ tabbahulacāritāpekkhaṃ gocaraggahaṇaṃ, anaññatthabhāvāpekkhaṃ visayaggahaṇanti attheva gocaravisayabhāvānaṃ viseso, vivariyamānaṃ pana ubhayampi ārammaṇasabhāvamevāti āha ‘‘gocarabhūtaṃ visaya’’nti. Ekekassāti eko ekassa, añño aññassāti attho. Aññattho hi ayaṃ eka-saddo ‘‘ittheke abhivadantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.27) viya. Sace hītiādi abhūtaparikappanavacanametaṃ. Tattha samodhānetvāti ekajjhaṃ katvā. Vināpi mukhenātiādinā atthasallāpikanidassanaṃ nāma dasseti. Yathā viññāṇādhiṭṭhitameva cakkhu rūpaṃ passati, na kevalaṃ, evaṃ cakkhunissayameva viññāṇaṃ taṃ passati, na itaranti āha ‘‘cakkhupasāde upanehī’’ti. Tena tesaṃ tattha saṃhaccakāritaṃ dasseti. Yadi vā nīlaṃ yadi vā pītakanti idaṃ nīlapītādisabhāvajānanamattaṃ sandhāyāha. Nīlaṃ pītakanti pajānanaṃ cakkhuviññāṇassa nattheva avikappakabhāvato. Etesaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ. Nissayasīsena nissitapucchā hesā, evañhi visayānubhavanacodanā samatthitā hoti. Tenāha ‘‘cakkhuviññāṇaṃ hī’’tiādi. Yathāsakaṃ visayaṃ rajjanādivasena anubhavituṃ asamatthāni cakkhuviññāṇādīni, tattha samatthatāyeva ca natthi, na kiñci atthato paṭisarantāni viya hontīti vuttaṃ ‘‘kiṃ etāni paṭisarantī’’ti. Javanamano paṭisaraṇanti pañcadvārikaṃ itarañca sādhāraṇato vatvā puna yāya’ssa rajjanādipavattiyā paṭisaraṇatā, sā savisesā yattha labbhati, taṃ dassento ‘‘manodvārikajavanamano vā’’ti āha. Etasmiṃ pana dvāreti cakkhudvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā, yato tattha aññāṇādiasaṃvaro pavattati.
在那里,就是指在那速行心本身作为皈依处的情况下。低劣受用者,是指能力低下的国王侍从。日薪,是按侍从人数在发放日所能得到的钱币。释放薪,是为被枷锁捆绑的人解开束缚而得到的钱币。非打薪,是当有人打他们时,为了阻止而说“别打他们”所应支付的罚款。这一切,在那些小村庄的人们那里,同样所能得到的也就这么多,所以说“八钱或……”等。百基地,就是百犁地的基地。其余两句也是同样的道理。“在那里”等,是对譬喻的合论,这很容易理解。
Tatrāti tasmiṃ javanamanasseva paṭisaraṇabhāve. Dubbalabhojakāti hīnasāmatthiyā rājabhoggā. Sevakānaṃ gaṇanāya yojitadivase labbhamānakahāpaṇo yuttikahāpaṇo. Andubandhanena baddhassa vissajjanena labbhamānakahāpaṇo bandhakahāpaṇo. Kiñci paharante mā paharantūti paṭikkhipato dātabbadaṇḍo māpahārakahāpaṇo. So sabbopi parittakesu gāmikamanussesu tathā labbhamāno ettako hotīti āha ‘‘aṭṭhakahāpaṇo vā’’tiādi. Satavatthukanti satakarīsavatthukaṃ. Esa nayo sesapadadvayepi. Tatthātiādi upamāsaṃsandhanaṃ, taṃ suviññeyyameva.
456456. 在灭尽定中,五种净色,也就是入灭尽定者正在现起的五种净色。在“唯作现起”中,指在速行等唯作所生法的现起中。它们以强力缘的方式存在,即以后生缘、不相应缘、有缘、不离去缘为缘,以支持的方式成为强力缘。依于命根,即以根缘、有缘、不离去缘的方式成为缘的命根,五种净色都依它而住立。没有命根就不能住立,因为离开命根的业生色聚根本不存在。因此,因为只有被具有守护特性的命所守护的温热才能现起,不被它守护的就不能,所以温热依于寿而住立。如光依火焰而显现,即依于那个名为火焰、一起现起的色聚,被称为“光”的色法才以“照耀、破除黑暗、令色法显现”等方式被认知。依于那光,即获得上述那种光作为缘。火焰被认知,即以“小、大、直、弯”等方式变得明显。
456.Antonirodhasmiṃ pañca pasādeti nirodhasamāpannassa pavattamāne pañca pasāde. Kiriyamayapavattasminti javanādikiriyānibbattakadhammappavattiyaṃ. Balavapaccayā hontīti pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayā honti, upatthambhakabhāvena balavapaccayā honti. Jīvitindriyaṃ paṭiccāti indriyaatthiavigatapaccayavasena paccayabhūtaṃ jīvitindriyaṃ paṭicca pañcavidhopi pasādo tiṭṭhati. Jīvitindriyena vinā na tiṭṭhati jīvitindriyarahitassa kammasamuṭṭhānarūpakalāpassa abhāvato. Tasmāti yasmā anupālanalakkhaṇena jīvitena anupālitā eva usmā pavattati, na tena ananupālitā, tasmā usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhati. Jālasikhaṃ paṭicca ābhā paññāyatīti jālasikhāsaṅkhātabhūtasaṅghātaṃ saheva pavattamānaṃ nissāya ‘‘ābhā’’ti laddhanāmā vaṇṇadhātu ‘‘ujjalati, andhakāraṃ vidhamati, rūpagatāni ca vidaṃsetī’’tiādīhi pakārehi ñāyati. Taṃ ālokaṃ paṭiccāti taṃ vuttappakāraṃ ālokaṃ paccayaṃ labhitvā. Jālasikhā paññāyatīti ‘‘appikā, mahatī, uju, kuṭilā’’tiādinā pākaṭā hoti.
业生的火界就像火焰的尖端,因为它是所依。命根就像光,因为它依那个而住。现在,为了说明譬喻和所譬喻之间的关联,说了“因为火焰尖端……”等话。“把握着光而生起”,用这句话说明:就像光与火焰尖端一起生起,同样,命根也与业生的温热一起生起。光只在火焰尖端存在时才存在,就像是火焰尖端所生出来的,所以说“以自身所生的光”。这里,“温热”指的是业生的火界,以及依它而住、守护它的命根。所以说“以业生大种所生的命根守护温热”。不只是让它在那一刹那安住,还能让相续不断,命根也是它的因,所以说“即使一百年,也守护着业生之火的现起”。温热作为寿命的缘时,是连同其余大种一起的,所以说“大种”。同样,寿命也是守护俱生色的,而成为温热的缘,所以说“守护大种”。
Jālasikhāviya kammajatejo nissayabhāvato. Āloko viya jīvitindriyaṃ tannissitabhāvato. Idāni upamopamitabbānaṃ sambandhaṃ dassetuṃ ‘‘jālasikhā hī’’tiādi vuttaṃ. Ālokaṃ gahetvāva uppajjatīti iminā yathā jālasikhāya saheva āloko uppajjati, evaṃ kammajusmanā saheva jīvitindriyaṃ uppajjatīti dasseti. Jālasikhāsannissayo tassā satiyeva honto āloko tāya uppādito viya hotīti āha ‘‘attanā janitaālokenevā’’ti. Usmā nāmettha kammasamuṭṭhānā tejodhātu tannissitañca jīvitindriyaṃ tadanupālakañcāti āha ‘‘kammajamahābhūtasambhavena jīvitindriyena usmāya anupālana’’nti. Na kevalaṃ khaṇaṭṭhitiyā eva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitindriyaṃ kāraṇanti āha ‘‘vassasatampi kammajatejapavattaṃ pāletī’’ti. Usmā āyuno paccayo honto sesabhūtasahito eva hotīti āha ‘‘mahābhūtānī’’ti. Tathā āyupi sahajātarūpaṃ pālentameva usmāya paccayo hotīti vuttaṃ ‘‘mahābhūtāni pāletī’’ti.
457寿行:命本身以根缘等方式,守护俱生诸法,所以称为行,因此叫寿行。用复数来说,是因为它在成千上万种色聚中生起,所以有多种类别。受法:能领纳所缘之味,就像说“能导出”的那样。因此说“受或法”。因为苦、乐等种类不同,所以用复数。对于这些寿行和受,入灭尽定的人应该会死,因为受已经灭尽。但寿行并没有同样灭尽,所以灭尽定根本不可能入,更不用说出定了。因此经中说“然而,贤友”等。出定是因为想、受等生起而显现。现在,为了详细阐明这个道理,用譬喻来说明,所以说“犹如有人”等。厌倦:因为种种所缘的冲击而生起厌离。如预定时间:当预定的时间到来时。以色命根为缘:即作为根缘的色命根。如火焰持续:无色法因为火界极盛,所以能照亮所缘。如水冲击:如同入灭尽定前的先行造作。如覆盖的火炭:色命根只剩温热,不能放光。预定时间到来:即预定时间的来临。只按随顺适合的方式执取色的生起。舍弃此色身:即从此色身、此尸体离去,不再生起。
457. Āyu eva indriyapaccayādivasena sahajātadhammānaṃ anupālanavasena saṅkharaṇato āyusaṅkhāro. Bahuvacananiddeso pana anekasatasahassabhedesu rūpakalāpesu pavattiyā anekabhedanti katvā. Ārammaṇarasaṃ anubhavantīti vedaniyā yathā ‘‘niyyānikā’’ti. Tenāha ‘‘vedanā dhammāvā’’ti. Sukhādibhedabhinnattā bahuvacananiddeso. Imesaṃ āyusaṅkhāravedanānaṃ ekantanirodhaṃ samāpannassa maraṇena bhavitabbaṃ vedanāya niruddhattā. Āyusaṅkhārānaṃ tathā aniruddhattā nirodhassa samāpajjanameva na siyā, kuto vuṭṭhānaṃ. Tena vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘te ca hāvuso’’tiādi. Vuṭṭhānaṃ paññāyati saññāvedanādīnaṃ uppattiyā. Idāni tamatthaṃ vitthārato upamāya vibhāvetuṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Ukkaṇṭhitvāti nānārammaṇāpātato nibbinditvā. Yathāparicchinnakālavasenāti yathāparicchinne kāle sampatte. Rūpajīvitindriyapaccayāti indriyapaccayabhūtā . Jālāpavattaṃ viya arūpadhammā tejussadabhāvato visayobhāsanato ca. Udakappahāro viya nirodhasamāpattiyā pubbābhisaṅkhāro. Pihitaaṅgārā viya rūpajīvitindriyaṃ usmāmattatāya anobhāsanato . Yathāparicchinnakālāgamananti yathāparicchinnakālassa upagamanaṃ. Anurūpapattivaseneva rūpapavattiggahaṇaṃ. Imaṃ rūpakāyaṃ jahantīti imasmā rūpakāyā kaḷevarā vigacchanti nappavattanti.
以身造作,所以叫“身行”,因为它依附于身体而活动。造作语言,所以叫“语行”——因为正是先有寻和伺,然后才开口说话、把话说出来。以心造作,所以叫“心行”,因为它依附于心而活动。在讨论心行灭时,就像色的灭一样,心的灭并没有被直接提到,因为心和心行是不同的;所以并不是与心相应的心也一定跟着灭,因为当寻等心行彻底灭去时,心并不因此就不存在。至于有人说“语言并没有灭”,这也不对。因为造作语言的才叫“语行”,当这些语行灭去时,语言怎么可能不灭?然而,即使心行灭去了,心仍然可以继续活动,因为心并不是由这些心行所造作的,就像寻等灭去之后,心照样生起一样——这就是对方在这里的意思。他们想说的是:如果心没有灭,众生就依靠未灭的心,以及依附于心的色法还没有离开,因此他们其实还活着。不要执著于文字表面——也就是说,虽然经文说“心行已灭”,但应当理解为只是那些心行灭了,而不是心灭了。像这样,这是需要引申理解的经典,不应执著地认为它是“直显真实义的经典”。站在诸位阿阇梨的方法上,就是站在传承而来的阿阇梨们的意趣上。应当审察,就是应当依据其他经典来考察这段经文,确认它的意思没有颠倒。比如,依“无想有情”这种说法,不能就认为“那里只有想不存在,其余的心和心所还存在”;又比如,依“非想非非想处”这种说法,也不能就认为“那里只有那样的想,而没有触等”,因为这是以想为代表来说的。同样,这里说“心行已灭”以及“想受灭”,也只是以它们为代表来说的。然而,应当知道,一切心和心所在那里都确实灭尽了,这才是这里不颠倒的意思,因为由于先前的造作力,一切心和心所都在那里灭尽。由此就说明了,前面所说的“有别故、彼无有故”这种推理说法是不恰当的,因为没有理解对方的意趣。所以他说:“义是所依,不是文字。”
Kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā tappaṭibaddhavuttitāya. Vācaṃ saṅkharontīti vacīsaṅkhārā. Vitakketvā vicāretvā hi vācaṃ bhindati katheti. Cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā tappaṭibaddhavuttito. Cittasaṅkhāranirodhacodanāya rūpanirodho viya cittanirodho acodito tesaṃ tato aññattāti na cittasampayuttanirodho ekantiko vitakkādinirodhe tadabhāvato. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘vācā aniruddhā hotī’’ti, tampi na. Vācaṃ saṅkharontīti hi vacīsaṅkhārā, tesu niruddhesu kathaṃ vācāya anirodho. Cittaṃ pana niruddhesupi cittasaṅkhāresu tehi anabhisaṅkhatattā vitakkādinirodho viya pavattatiyevāti ayamettha parassa adhippāyo. Ānantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya, cittassa aniruddhattā taṃ nissāya ca rūpadhammānaṃ anapagatattā te jīvanti eva nāmāti. Byañjane abhinivesaṃ akatvāti ‘‘cittasaṅkhārā niruddhā’’ti vacanato teva niruddhā, na cittanti evaṃ neyyatthaṃ suttaṃ ‘‘nītattha’’nti abhinivesaṃ akatvā. Ācariyānaṃ naye ṭhatvāti paramparāgatānaṃ ācariyānaṃ adhippāye ṭhatvāti attho. Upaparikkhitabboti suttantarāgamato suttantarapadassa aviparīto attho vīmaṃsitabbo. Yathā hi ‘‘asaññabhavo’’ti vacanato ‘‘saññāva tattha natthi, itare pana cittacetasikā santī’’ti ayamettha attho na gayhati. Yathā ca ‘‘nevasaññānāsaññāyatana’’nti vacanato ‘‘saññāva tattha tādisī, na phassādayo’’ti ayamettha attho na gayhati saññāsīsena desanāti katvā, evamidhāpi ‘‘cittasaṅkhārā niruddhā’’ti, ‘‘saññāvedayitanirodho’’ti ca desanāsīsameva. Sabbepi pana cittacetasikā tattha nirujjhantevāti ayamettha aviparīto attho veditabbo, tathāpubbābhisaṅkhārena sabbesaṃyeva cittacetasikānaṃ tattha nirujjhanato. Etena yaṃ pubbe ‘‘aññattā, tadabhāvato’’ti ca yuttivacanaṃ, tadayuttaṃ adhippāyānavabodhatoti dassitaṃ hoti. Tenāha ‘‘attho hi paṭisaraṇaṃ, na byañjana’’nti.
“受损”是指被逼迫、被伤害。“被染污”是指被破坏、被摧毁。诸根因为所缘境的撞击而产生的疲劳,可以通过眼睛看见明亮色境中细微尘埃这件事来说明。就像在炎热的时候,前方烈火燃烧,同时又有刺耳的鼓被敲响,眼睛就像要裂开一样无法承受,耳朵则有人说“像被矛尖猛刺一样”。
Upahatānīti bādhitāni. Makkhitānīti dhaṃsitāni. Ārammaṇaghaṭṭanāya indriyānaṃ kilamatho cakkhunā bhāsurarūpasukhumarajadassanena vibhāvetabbo. Tathā hi uṇhakāle purato aggimhi jalante kharassare ca paṇave ākoṭite akkhīni bhedāni viya na sahanti sotāni ‘‘sikharena viya abhihaññantī’’ti vattāro honti.
458458. 法将(舍利弗)在解说非想非非想处时,说色界第四禅那本身就是依离色欲的修习而转起的无色禅那,于是用“由乐的舍断……”等语来解说。所谓“由离去、由消逝”,是说以离去为缘、以消逝为缘而有乐等的舍断。而以证得为缘的,则是遍处中的色界第四禅那以及下面三种无色定。因为不证得这些,就不可能证得非想非非想处。“从灭尽出起的果等至”,是指从灭尽定出起之后、由无常随观所成就的果等至。它被称为“无相心解脱”。就像止的等流果是神通,慈、悲、喜梵住的等流果是舍梵住,遍处的等流果是无色定,止观的等流果是灭尽定;同样地,观的等流果是沙门果,所以说“观的果等至”。所谓“所缘”,对于有所缘的法来说,特别是指它生起的因相,因此说“一切相”就是“色等一切所缘”。这里没有任何行相,所以叫“无相”,也就是无为界。因此说“离去一切相的涅槃界”。这里指的是与果等至同时生起的作意,而不是转向作意。因为转向作意在这里不可能生起,它是在随顺智之后紧接着生起的。
458. Rūpāvacaracatutthajjhānameva rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṃ arūpajjhānanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ vissajjento dhammasenāpati ‘‘sukhassa ca pahānā’’tiādinā vissajjesi. Apagamanena vigamena paccayā apagamanapaccayā sukhādippahānāni. Adhigamapaccayā pana kasiṇesu rūpāvacaracatutthajjhānaṃ heṭṭhimā tayo ca āruppā. Na hi sakkā tāni anadhigantvā nevasaññānāsaññāyatanamadhigantuṃ. Nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpattinti nirodhato vuṭṭhānabhūtaṃ aniccānupassanāsamudāgataphalasamāpattiṃ. Sā hi ‘‘animittā cetovimuttī’’ti vuccati. Yathā samathanissando abhiññā, mettākaruṇāmuditābrahmavihāranissando upekkhābrahmavihāro, kasiṇanissando āruppā, samathavipassanānissando nirodhasamāpatti, evaṃ vipassanāya nissandaphalabhūtaṃ sāmaññaphalanti āha ‘‘vipassanānissandāya phalasamāpattiyā’’ti. Ārammaṇā nāma sārammaṇadhammānaṃ visesato uppattinimittanti āha ‘‘sabbanimittānanti rūpādīnaṃ sabbārammaṇāna’’nti. Natthi ettha kiñci saṅkhāranimittanti animittā, asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sabbanimittāpagatāya nibbānadhātuyā’’ti. Phalasamāpattisahajātaṃ manasikāraṃ sandhāyāha, na āvajjanamanasikāraṃ. Na hettha tassa sambhavo anulomānantaraṃ uppajjanato.
这里说的“在这个阶段”,是指在前面所说的灭尽定中,针对已提到的初、中、后三个阶段,这里特指执取最后阶段的那个位置。以两种力,是指以止和观这两种力。以及三种行,是指身行等三种行。以十六种智行,是指无常随观、苦随观、无我随观、厌离随观、离贪随观、灭随观、弃舍随观、还灭随观、入流道……乃至阿拉汉果等至,以这十六种智行。以九种定行,是指初禅定等九种定行。如果一个人在以上所说的这些行中获得了自在,这就是自在智。这就是对它的解说。抉择说,是以抉择方式展开的注疏解说。因此应当按照《清净道论》及其注释中所说的方法来理解。
Imasmiṃ ṭhāneti idha vuttanirodhassa ādimajjhapariyosānānaṃ gahitānaṃ imasmiṃ pariyosānassa gahitaṭṭhāne. Dvīhi balehīti samathavipassanābalehi. Tayo ca saṅkhārānanti kāyasaṅkhārādīnaṃ tiṇṇaṃ saṅkhārānaṃ. Soḷasahi ñāṇacariyāhīti aniccānupassanā, dukkhā, anattā, nibbidā, virāgā, nirodhā, paṭinissaggā, vivaṭṭānupassanā, sotāpattimaggo…pe… arahattaphalasamāpattīti imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi. Navahi samādhicariyāhīti paṭhamajjhānasamādhiādīhi navahi samādhicariyāhi. Yo yathāvuttāsu cariyāsu puggalassa vasībhāvo, sā vasībhāvatāpaññā. Assā sā kathitāti yojanā. Vinicchayakathāti vinicchayavasena pavattā aṭṭhakathā kathitā. Tasmā visuddhimagge (visuddhi. 2.868-869) taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. mahāṭī. 2.868) vuttanayena veditabbā.
“转起等至”是指以圣者的安住方式而安住的等至。这里的“住”是指相续住,而不是刹那住。为什么呢?因为已经进入等至的缘故。因此说:“住,就是长久安住的意思。”“时限分别”是指预先限定时间:我将以这些等至度过这么长的时间。“以色等相故”是指依业、业相、趣相中随其所应而可得之色等相。其中,因为业相中可以缘取六种所缘,所以总说为“一切相”,但这并不是指一切所缘同时被作意,也不是指它们必定被作意。这只是一种性状上的说法,就像说:“如果我生病了,便应当服用此药。”
Valañjanasamāpatti ariyavihāravasena viharaṇasamāpatti. Ṭhitiyāti ettha pabandhaṭṭhiti adhippetā, na khaṇaṭṭhiti. Kasmā? Samāpajjanattā. Tenāha ‘‘ṭhitiyāti ciraṭṭhitattha’’nti. Addhānaparicchedoti ettakaṃ kālaṃ samāpattiyā vītināmessāmīti pageva kālaparicchedo. Rūpādinimittavasenāti kammakammanimittagatinimittesu yathārahaṃ labbhamānarūpādinimittavasena. Tattha yasmā kammanimitte chabbidhampi ārammaṇaṃ labbhati, tasmā ‘‘sabbanimittāna’’nti vuttaṃ, na sabbesaṃ ārammaṇānaṃ ekajjhaṃ, ekantato vā manasikātabbato. Lakkhaṇavacanañhetaṃ yathā ‘‘dātabbametaṃ bhesajjaṃ, yadi me byādhitā siyu’’nti.
459“他也认知青色”等这段话,是借由认知青色等为门径,说明:对具有那种颜色的众生的认知,即是作意于无怨等状态;所以论中说“在这里所说的其实是无量心解脱”。在这里所讲的是无所有处,这样连接上下文。“在这里是空”“在这里是无相”,在这里也是同样的道理。“nti”是“这里没有别的、新的东西”等所说的意义表述。“这些”指无量心解脱等。它们各有名称,即各自有不同的名称,而所指的则是同一回事。“一法”指阿拉汉果等至。“四名”指用无量心解脱、无所有处心解脱、空心解脱、无相心解脱这四种名称来称呼它。“此”指这个道理。“无量”意为不限定范围,或者虽有限定,也不是“仅此而已”的有限范围。“无遗余”指不像不净等至那样只执取单一对象。
459.Nīlampi sañjānātītiādinā nīlādiggahaṇamukhena taṃvaṇṇānaṃ sattānaṃ sañjānanaṃ averādibhāvamanasikaraṇaṃ jotitanti āha ‘‘etasmiñhi ṭhāne appamāṇā cetovimutti kathitā’’ti. Ettha ākiñcaññaṃ kathitanti sambandho. ‘‘Ettha suññatā’’ti, ‘‘ettha animittā’’ti etthāpi eseva nayo. Nti ‘‘idha aññaṃ abhinavaṃ nāma natthī’’tiādinā vuttaṃ atthavacanaṃ. Etāti appamāṇacetovimuttiādayo. Ekanāmakāti ekekanāmakā, ye nānābyañjanāti adhippetā. Eko dhammoti arahattaphalasamāpatti. Catunāmakoti appamāṇacetovimuttiādināmako. Etanti etamatthaṃ. Appamāṇāti anodhiso, odhisopi vā ‘‘ettakā’’ti aparimitā. Asesetvāti asubhasamāpatti viya ekasseva aggahaṇato.
即使以不净相为所缘也是一种“有”,但从所缘接触这一层面的“有”来说,不净等至的似相所缘就像具体形象一样,作为一种有、一种形体而显现,而这里并不是这样。那么,梵住和初无色定的似相所缘难道不存在吗?确实不存在。不过,这里之所以这样说,是因为它不像初无色定的心识那样以似相为所缘。“我”,就是由自己。因为有了它,才有“我”这个名称和智慧,这就成了“有”的状态。“有”这个词也是“我”的同义词,所以说“是指所谓的有、养育、补特伽罗等”。在这些当中,即无量定等四种。为了显示它们在地和所缘上的差别,所以说“然而义理上……”等等。它的所缘不能用有限等、过去等、内等来表述,所以称为“不可说所缘”,因为它是以般涅槃为所缘的果等至。
Kiñcāpi asubhanimittārammaṇampi kiñcanaṃ hoti, ārammaṇasaṅghaṭṭanassa kiñcanassa asubhasamāpattīnampi paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ ārammaṇaṃ sabimbaṃ viya viggahaṃ kiñcanaṃ hutvā upaṭṭhāti, na tathā imassāti. Nanu brahmavihārapaṭhamāruppānampi paṭibhāganimittabhūtaṃ kiñci ārammaṇaṃ natthīti? Saccaṃ natthi, ayaṃ pana paṭhamāruppaviññāṇaṃ viya na paṭibhāganimittabhūtaārammaṇatāya evaṃ vuttā. Attenāti attanā. Bhavati etena attāti abhidhānaṃ buddhi cāti bhāvo, attā. Bhāva-saddopi attapariyāyoti āha ‘‘bhāvaposapuggalādisaṅkhātenā’’ti. Nesaṃ appamāṇasamādhiādīnaṃ catunnaṃ. ‘‘Nānatā pākaṭāvā’’ti vuttaṃ nānattaṃ bhūmito ārammaṇato ca dassetuṃ ‘‘attho panā’’tiādi vuttaṃ. Parittādibhāvena atītādibhāvena ajjhattādibhāvena ca na vattabbaṃ ārammaṇaṃ etissāti navattabbārammaṇā nibbānārammaṇaphalasamāpattibhāvato.
“只有这么点大”:因为被贪等烦恼染污,所以只有这么小的量,意思是肤浅、狭小的心。涅槃也是无量的,因为没有什么能用来衡量它——这样连接起来理解。“不动”:指阿拉汉果的心解脱,因为它不会被对立之法所动摇。“kiñcati”是压碎、粉碎的意思,所以注释说“kiñcati 压碎、粉碎”。为了说明它的用法,才说了“据说人们……”等话。
Ettakoti rāgādīhi saṃkiliṭṭhatāya ettakappamāṇo, uttāno parittacetasoti attho. Nibbānampi appamāṇameva pamāṇakaraṇānaṃ abhāvenāti ānetvā sambandho. Akuppāti arahattaphalacetovimutti paṭipakkhehi akopanīyatāya. Kiñcatīti kattari paṭhito dhātu maddanatthoti āha ‘‘kiñcati maddatī’’ti. Tassa payogaṃ dassetuṃ ‘‘manussā kirā’’tiādi vuttaṃ.
诸行因为聚集等密集状态,以及各自作用的限定,显现得好像有实体一样,成为执取常、乐等的基础,所以被称为“常相”“乐相等相”。而观在这一点上分解密集,摧毁对常等的执取,因此说“拔除相”,因为作为所缘的密集相不存在了。在同义语解释中,巴利文里为什么说“未被执取”?那(sā)就是空心解脱。“于一切处”是在无量心解脱等的解释中说的。“以所缘”是说依所缘也是同义的,并不只是从自性味来说。“依此理趣”是指依无量等从所缘得到的理趣。“然而在他处”是指除了“无所有”等词生起的因缘之外,当“无量”等词以其他因缘生起时,这种心解脱也有;这个法则也适用于其他情况。“依此理趣”是指依各自名称而应当被称呼的理趣。以见谛为入口、依轮回转起而宣说的教导,以阿拉汉果为顶峰,顺着前后的关联圆满开示。至于这里在义理上没有加以分别的内容,都是很容易了知的。
Samūhādighanavasena sakiccaparicchedatāya ca saviggahā viya upaṭṭhitā saṅkhārā niccādiggāhassa vatthutāya ‘‘niccanimittaṃ sukhādinimitta’’nti ca vuccati. Vipassanā pana tattha ghanavinibbhogaṃ karontī niccādiggāhaṃ vidhamentī ‘‘nimittaṃ samugghātetī’’ti vuttā ghananimittassa ārammaṇabhūtassa abhāvā. Na gahitāti ekatthapadaniddese pāḷiyaṃ kasmā na gahitā? Sāti suññatā cetovimutti. Sabbatthāti appamāṇācetovimuttiādiniddesesu. Ārammaṇavasenāti ārammaṇavasenapi ekatthā, na kevalaṃ sabhāvasarasatova. Iminā pariyāyenāti appamāṇatotiādinā ārammaṇato laddhapariyāyena. Aññasmiṃ pana ṭhāneti ākiñcaññādisaddapavattihetuto aññena hetunā appamāṇātisaddappavattiyaṃ etassa cetovimuttiyā honti. Esa nayo sesesupi. Iminā pariyāyenāti iminā tāya tāya samaññāya voharitabbatāpariyāyena. Saccānaṃ dassanamukhena vaṭṭavasena uṭṭhitadesanaṃ arahattena kūṭaṃ gaṇhanto yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesi. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyameva.