第2品 狮子吼品·《双寻经》注释
2. 狮子吼品复注 · 44 段
《双寻经》注释
9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
206分成一对一对:就是把它们分成两两一组。这里虽然按照“我把这一部分算作一类,把这一部分算作第二类”的说法,一切寻都只是按杂染和清净的区分分成两类,但因为它们不断反复生起、经常现行,所以经文里用重叠的说法“分为二类”来表达,因此就以重叠的方式说成“分成一对一对”。或者也可以说,因为这两类各自都具有直接相对性,世尊为了把每一对直接对立的两者分别清楚地把握,就说“应当把寻分为二类而住”。这样思惟之后,为了显示其中邪寻和正寻都无余地被把握而不混杂,世尊说“我把这一部分算作一类,把这一部分算作第二类”。“与欲相应的”:与名为欲贪的欲相应,或者与欲连结。其余诸项也与此相同。不过这里有差别:“心由此而恼害”故为瞋害,即瞋。以之伤害众生,或对众生的伤害,故为害,这是以损害他人的方式而转起的、与悲相对立的恶法的同义词。“内的”:是说以内法为所缘。“外的”:是说以外法为所缘。“粗的”:是与粗重的欲贪等相应。与此相反则是细的。“寻是不善一方的”:以此寻性共相及不善性共相,说明在那里也是摄为一类,并不是以同一心刹那生起等而摄为一类。
206.Dvedve bhāgeti dve dve koṭṭhāse katvā. Kāmañcettha ‘‘imaṃ ekaṃ bhāgamakāsiṃ, imaṃ dutiyabhāgamakāsi’’nti vacanato sabbepi vitakkā saṃkilesavodānavibhāgena dveva bhāgā katā, aparāparuppattiyā panetesaṃ abhiṇhācāraṃ upādāya pāḷiyaṃ ‘‘dvidhā katvā’’ti āmeḍitavacananti ‘‘dve dve bhāge katvā’’ti āmeḍitavacanavaseneva vutto. Atha vā bhāgadvayassa sappaṭibhāgatāya tattha yaṃ yaṃ dvayampi kho ujuvipaccanīkaṃ, taṃ taṃ visuṃ visuṃ gahetukāmo bhagavā āha ‘‘dvidhā katvā vitakke vihareyya’’nti. Evaṃ pana cintetvā tattha micchāvitakkānaṃ sammāvitakkānañca anavasesaṃ asaṅkarato ca gahitabhāvaṃ dassento ‘‘imaṃ ekaṃ bhāgamakāsiṃ, imaṃ dutiyabhāgamakāsi’’nti avoca. Kāmapaṭisaṃyuttoti kāmarāgasaṅkhātena kāmena sampayutto, kāmena paṭibaddho vā. Sesesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – byāpajjati cittaṃ etenāti byāpādo, doso. Vihiṃsati etāya satte, vihiṃsanaṃ vā tesaṃ etanti vihiṃsā, paresaṃ viheṭhanākārena pavattassa karuṇāpaṭipakkhassa pāpadhammassetaṃ adhivacanaṃ. Ajjhattanti ajjhattadhammārammaṇamāha. Bahiddhāti bāhiradhammārammaṇaṃ. Oḷārikoti bahalakāmarāgādipaṭisaṃyutto. Tabbipariyāyena sukhumo. Vitakkoakusalapakkhikoyevāti iminā vitakkabhāvasāmaññena tatthāpi akusalabhāvasāmaññena ekabhāgakaraṇaṃ, na ekacittuppādapariyāpannatādivasenāti dasseti.
出离被称为初禅,因为它超越了贪欲;也被称为一切善法,因为它脱离了一切不善法。不过在这里,因为要表达的是欲寻的对立面,所以经文说“从诸欲中出离、与出离相应的寻”。这就是出离寻。从最初的作意开始,一直到初禅生起,在这期间生起的寻都属于出离寻。这里说到“初禅”为止,是因为在那之后寻就不存在了。心不会因此而被恼害,或者它是嗔的对立面,所以叫无嗔,它是慈心的前行阶段、修习慈心的起点。不会以此伤害众生,或者它是伤害的对立面,所以叫无害,它是悲悯的前行阶段、修习悲悯的起点。
Nekkhammaṃ vuccati lobhātikkantattā paṭhamajjhānaṃ, sabbākusalehi nikkhantattā sabbaṃ kusalaṃ. Idha pana kāmavitakkapaṭipakkhassa adhippetattā āha ‘‘kāmehi nissaṭo nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko’’ti. Soti nekkhammavitakko. Yāva paṭhamajjhānāti paṭhamasamannāhārato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānaṃ etthuppanno vitakko nekkhammavitakkoyeva. Paṭhamajjhānanti ca idaṃ tato paraṃ vitakkābhāvato vuttaṃ. Na byāpajjati cittaṃ etena, byāpādassa vā paṭipakkhoti abyāpādo, mettāpubbabhāgo mettābhāvanārambho. Na vihiṃsanti etāya, vihiṃsāya vā paṭipakkhoti avihiṃsā, karuṇāpubbabhāgo karuṇābhāvanārambho.
大菩萨们从大出离的那一刻起,正思惟就得到了机会,一层比一层更殊胜、更明显地生起,所以经文说“六年……生起”。因为智慧还没有成熟,由于过去习气的力量,有时会因为失念而出现邪寻的杂染,为了说明这一点,经文说“因失念……住立”。就像一间长期关闭的房子,偶尔窗户一打开,风就趁机吹进里面;同样,即使菩萨守护着根门,由于失念而得到机会,不善寻也会生起,生起之后还截断了善法的相续而停在那里。于是大士立刻驱除那刚刚生起的寻,为了让它们将来不再生起,如实分辨“这些是邪寻,这些是正寻”,不给邪寻机会,而让正寻增长。因此说“这些是我的……”等等。
Mahābodhisattānaṃ mahābhinikkhamanaṃ nikkhantakālato paṭṭhāya laddhāvasarā sammāsaṅkappā uparūpari savisesaṃ pavattantīti āha ‘‘chabbassāni…pe… pavattiṃsū’’ti. Ñāṇassa aparipakkattā pubbavāsanāvasena satisammosato kadāci micchāvitakkalesopi hotiyevāti taṃ dassetuṃ ‘‘satisammosena…pe… tiṭṭhantī’’ti āha. Yathā niccapihitepi gehe kadāci vātapāne vivaṭamatte laddhāvasaro vāto anto paviseyya, evaṃ guttindriyepi bodhisattasantāne satisammosavasena laddhāvasaro akusalavitakko uppajji, uppanno ca kusalavāraṃ pacchinditvā aṭṭhāsi, atha mahāsatto taṃmuhuttuppannameva paṭivinodetvā tesaṃ āyatiṃ anuppādāya ‘‘ime micchāvitakkā, ime sammāvitakkā’’ti yāthāvato te paricchinditvā micchāvitakkānaṃ avasaraṃ adento sammāvitakke parivaḍḍhesi. Tena vuttaṃ ‘‘mayhaṃ ime’’tiādi.
207207. 所谓“放逸”,就是正念的背离,因此说“不放逸者”是指安住于正念不背离的人。“具足精勤”是指具有调伏烦恼之精进的人。“心已发出”是指为了从存在中解脱而将心放开,对身体和生命都不再顾恋的人。“如此成为本性”:他依着自己的身心生起了喜悦的状态,把它归入与世俗相连的喜悦那一类。这是因为他智慧广大,能见到微细之处。
207. Pamādo nāma sativippavāsoti āha ‘‘appamattassāti satiyā avippavāse ṭhitassā’’ti. Ātāpavīriyavantassāti kilesānaṃ niggaṇhanavīriyavato. Pesitacittassāti bhavavimokkhāya vissaṭṭhacittassa kāye ca jīvite ca nirapekkhassa. ‘‘Evaṃ paṭipākatiko jāto’’ti attano attabhāvaṃ nissāya pavattaṃ somanassākāraṃ gehassitasomanassapakkhikaṃ akāsi, paññāmahantatāya sukhumadassitā.
未遍知而住是指没有安住在遍知之中,也就是未掌握遍知的意思。寻……等语,是说寻获得这三种名称:对于这样的人,生起的邪寻不能按各自情况说成是自害的、害他的或二者俱害的,而应说它不是自害的、害他的或二者俱害的,因为它没有超出自性——这就是这里的意旨。令慧灭去:由于它具有使未生的慧不生起、已生的慧衰退的征相,所以是令慧灭去。因此说未生的……等语。归于无有:是指以反思的力量将它镇伏断除。消灭等词说的也是同一个意思。而已离散等词,是说它像被连根拔起一样,在那个时候不再生起。
Apariññāyaṃṭhitassāti na pariññāyaṃ ṭhitassa, apariggahitapariññassāti attho. Vitakko…pe… etāni tīṇi nāmāni labhatīti tādisassa uppanno micchāvitakko yathārahaṃ attabyābādhako ubhayabyābādhako ca na hotīti na vattabbo taṃ sabhāvānativattanatoti adhippāyo. Anuppannānuppādauppannaparihāninimittatāya paññaṃ nirodhetīti paññānirodhiko. Tenāha ‘‘anuppannāyā’’tiādi. Natthibhāvaṃ gacchatīti paṭisaṅkhānabalena vikkhambhanappahānamāha. Nirujjhatītiādīhipi tadeva vadati. Vigatantantiādīhi pana samūlaṃ uddhaṭaṃ viya tadā appavattanakaṃ akāsinti vadati.
208心的变异状态,就是心的变样,也就是原本的心消失了。多种所缘的纷乱状态,就是散乱。在这里,心好像被寻思逼恼一样,所以说“执取它而作了害寻”。“悲悯”,说的是缘于他人的苦而心被触动。因此说:“当他人有苦时,善人的心被震撼,这就是悲。”这是就悲悯运作时心被撼动而言,才说“害寻生起”,并不是说对众生实际造成了伤害。这就是它的意思。
208.Cittavipariṇāmabhāvo cittassa aññathattaṃ pakaticittavigamo. Anekaggatākāro vikkhepo. Tattha vitakkena cittaṃ vihaññamānaṃ viya hotīti āha ‘‘taṃ gahetvā vihiṃsāvitakkaṃ akāsī’’ti. Kāruññanti paradukkhanimittaṃ cittakhedaṃ vadati. Tenevāha – ‘‘paradukkhe sati sādhūnaṃ manaṃ kampetīti karuṇā’’ti (ma. ni. ṭī. 1.1; saṃ. ni. ṭī. 1.1.1). Nti karuṇāyanavasena pavattacittapakampanaṃ sandhāya ‘‘uppajjati vihiṃsāvitakko’’ti āha, na sattesu vihiṃsā pavattatīti adhippāyo.
因为以这样那样的方式,比丘反复寻思、反复伺察,心就跟着朝向那个方式。所以经文说“在欲寻等当中”等等。“已舍断”是就时态错乱而说的,因此注释说“正在舍断”。不过,为了表明他的舍断因为对治已经成就而实际上已经成立,所以说“舍断了”,就像说“村民们享用了无主之物”一样。在“多所作”这里也是同样的道理。“就这样地倾向”:就是成为与欲寻相应的那个方式本身,或者以与欲寻相应的方式而转变。“耕作”就是耕田,意思是犁地;但因为谷物是由它产生的,所以用因来代指果,把谷物说成“田”,因此注释说“在谷物拥挤时”。“四种怖畏”是指杀害、捆绑、损失和斥责。“危难”是指产生不利的状况。“低劣”是指下劣的状态。“在自己的诸蕴上”,就是在自己的五蕴上。“堕入”,意思是烦恼的侵入。从杂染中净化就是清净,这清净本身就是洁净,所以说“洁净分,这就是它的同义词”。
Tena tena cassākārenāti yena yena ākārena bhikkhunā anuvitakkitaṃ anuvicāritaṃ, tena tena ākārenassa cetaso nati hoti. Tenevāha ‘‘kāmavitakkādīsū’’tiādi. Pahāsīti kālavipallāsena vuttanti āha ‘‘pajahatī’’ti. Pahānaṃ panassa siddhameva paṭipakkhassa siddhattāti dassetuṃ ‘‘pahāsī’’ti vuttaṃ yathā ‘‘asāmibhoge gāmikāādīyiṃsū’’ti. Bahulamakāsīti etthāpi eseva nayo. Evamevaṃ namatīti kāmavitakkasampayogākārameva hoti, kāmavitakkasampayuttākārena vā pariṇamati. Kasanaṃ kiṭṭhaṃ, kasīti attho, tannibbattattā pana kāraṇūpacārena sassaṃ ‘‘kiṭṭha’’nti vuttanti āha ‘‘sassasambādhe’’ti. Cattāri bhayānīti vadhabandhajānigarahāni. Upaddavanti anatthuppādabhāvaṃ. Lāmakanti nihīnabhāvaṃ. Dhandhesūti attano khandhesu. Otāranti anuppavesaṃ kilesānaṃ. Saṃkilesato visujjhanaṃ visuddhi, sā eva vodānanti āha ‘‘vodānapakkhanti idaṃ tasseva vevacana’’nti.
209一切善法就是出离,因为它与一切不善法对立,并且从那些不善法中脱离出来。只有涅槃才是出离,因为它从一切烦恼和一切有为法中脱离出来。就像谷物拥挤的地方,色等所缘在放逸时就成了产生祸患的处所。就像犄角牛,诡诈的心难以调伏。就像善巧的牧牛人,菩萨具备方便善巧。就像四种怖畏,邪寻有令人恐惧的性质。慧的增长是它的目的,所以是慧增长者。心被此恼害,就是恼害,就是心的痛苦;属于恼害一边的,就是恼害分;不属于恼害一边的,就是非恼害分。能导向涅槃的,就是能带来涅槃的。应被动摇,意思是应是掉举的、应是散乱的。我令其安立,就是我令其完全正确地安住。为了显示已安住的状态才叫善安立,所以说我令其平静等等。我令其平静,就是令与定对立的烦恼平息下来,把心安顿在行处上,令其平静。由成就无散乱而令心一境性,就是像善巧地把心安置在所缘上那样,我正确地、完全正确地令心专注,使之等持。因为这样等持的心已善巧地安住在所缘上,不会从那里跌落,所以说善安立的意思。勿令动摇,意思是勿被逼恼、勿被扰乱。
209.Sabbakusalaṃnekkhammaṃ sabbākusalapaṭipakkhatāya tato nissaṭattā. Nibbānameva nekkhammaṃ sabbakilesato sabbasaṅkhatato ca nissaṭattā. Kiṭṭhasambādhaṃ viya rūpādiārammaṇaṃ pamāde sati anatthuppattiṭṭhānabhāvato. Kūṭagāvo viya kūṭacittaṃ duddamabhāvato. Paṇḍitagopālako viya bodhisatto upāyakosallayogato. Catubbidhabhayaṃ viya micchāvitakkā sappaṭibhayabhāvato. Paññāya vuddhi etassa atthīti paññāvuddhiko. Vihaññati cittaṃ etenāti vighāto, cetodukkhaṃ, tappakkhiko vighātapakkhiko, na vighātapakkhikoti avighātapakkhiko. Nibbānasaṃvattaniko nibbānavaho. Ugghātīyeyyāti uddhataṃ siyā vikkhittañca bhaveyyāti attho. Saṇṭhapemīti sammadeva paṭṭhapemi. Yathā pana ṭhapitaṃ saṇṭhapitaṃ nāma hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘sannisīdāpemī’’tiādi vuttaṃ. Sannisīdāpemīti samādhipaṭipakkhe kilese sannisīdāpento cittaṃ gocarajjhatte sannisīdāpemi. Abyaggabhāvāpādakena ekaggaṃ karomi, yathā ārammaṇe suṭṭhu appitaṃ hoti, evaṃ sammā sammadeva ādahāmi samāhitaṃ karomi, yasmā tathāsamāhitaṃ cittaṃ suṭṭhu ārammaṇe āropitaṃ nāma hoti, na tato paripatati, tasmā vuttaṃ ‘‘suṭṭhu āropemīti attho’’ti. Mā ugghātīyittāti mā haññittha, mā ūhataṃ atthāti attho.
210“就是那寻……如前所说”:虽然这样看来,好像在道的那一刹那,因为具有三种形态,就把一个善寻说成了三种名称,但不应该这样理解。这是依据相续流转,以同一性的方式说“就是那寻,以与嗔恨相违的意义……”等等。因为在同类相续的善心中生起的寻,行相相同,就可以称为“就是那个”,就像说“就是那只鹧鸪,就是那些药草”一样。然而,大人当时的那些寻,并不是以不净、慈、悲为依托才这样说的。
210.Soyeva…pe… vuttoti iminā kiñcāpi ekaṃyeva kusalavitakkaṃ maggakkhaṇe viya tividhattasambhavato tividhanāmikaṃ katvā dassitaṃ viya hoti, na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ. Pabandhapavattañhi upādāya ekattanayena ‘‘soyeva byāpādapaccanīkaṭṭhenā’’tiādi vuttaṃ. Ekajātiyesu hi kusalacittesu uppanno vitakko samānākāratāya so evāti vattabbataṃ labhati yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti (saṃ. ni. ṭī. 2.2.19). Na hi tadā mahāpurisassa asubhamettākaruṇāsannissayā te vitakkā evaṃ vuttāti.
依靠等至,是指进入等至之后再从其中出来。观也还很稚嫩,这是把两者连起来说。身体会疲倦,是因为止和观都还稚嫩,在修习过程中前后都没能获得更殊胜的进展。因此说“心受到打击、受到恼害”。等至对观有很大的帮助,正如经中所说:“诸比丘,应当修习定,入定的人能如实知见。”
Samāpattiṃnissāyāti samāpattiṃ samāpajjitvā, tato vuṭṭhahitvāti attho. Vipassanāpi taruṇāti yojanā. Kāyo kilamati samathavipassanānaṃ taruṇatāya bhāvanāya pubbenāparaṃ visesassa alabbhamānattā. Tenāha ‘‘cittaṃ haññati vihaññatī’’ti. Vipassanāyabahūpakārāsamāpatti, tathā hi vuttaṃ – ‘‘samādhiṃ, bhikkhave, bhāvetha, samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī’’ti (saṃ. ni. 3.5; 4.99; 5.1071).
就像休息的地方能消除战士的疲劳,为了消除疲劳而用木板搭成的休息处,就叫作木板棚。然而,观对等至来说帮助更大,因为它能摧毁定的障碍,或者能摧破一切烦恼,使它们变得软弱无力。因此说:“当观产生了力量,也能保护等至,让它产生力量。”难道这样不会犯下互相依赖的过失吗?这并不是绝对的过失。为了说明在世间中通过互相依赖也能成就事情,所以说了“正如……”等话。
Yathā vissamaṭṭhānaṃ yodhānaṃ parissamaṃ vinodeti, tathā parissamavinodanatthaṃ phalakehi kātabbaṃ vissamaṭṭhānaṃ phalakakoṭṭhako, samāpattiyā pana vipassanā bahukāratarā samādhiparipanthakānaṃ, sabbesampi vā kilesānaṃ vimathanena dubbalabhāvāpajjanato. Tenāha ‘‘vipassanā thāmajātā samāpattimpi rakkhati,thāmajātaṃ karotī’’ti. Nanu cevaṃ itarītarasannissayadoso āpajjatīti? Nayidamekantikaṃ, itarītarasannissayāpi kiccasiddhi loke labbhatīti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
“带到村边”是指被带到靠近村庄的地方。“这些牛”是说只需生起正念,就像应当守护牛一样,因为无需其他努力。“那时”是指止与观生起力量的阶段。针对随观迅速生起,才说“仅一次就登上了”;但实际上,随观是依次第逐渐登上的。
Gāmantaṃ āhaṭesūti gāmasamīpaṃ upanītesu. Etāgāvoti sati uppādanamattameva kātabbaṃ yathā gāvo rakkhitabbā, tadabhāvato. Tadāti samathavipassanānaṃ thāmajātakāle. Anupassanānaṃ lahuṃ lahuṃ uppattiṃ sandhāya ‘‘ekappahāreneva āruḷhova hotī’’ti vuttaṃ, kameneva pana anupassanāpaṭipāṭiṃ ārohati.
215215. 世尊这样开示了自己不放逸的修行道路,以及依此而得的、不共他人的殊胜功德;他先把因的圆满连同果的圆满一并开示出来,如今为了开示利益众生的圆满,才说了“犹如……”等话。在此应当这样理解前后的文义脉络。仅仅因为符合林的特征,就称为“林”。因为是大林,所以叫“pavana”。树木茂盛的林,就是“pavana”。所谓“四种轭”,就是饥饿、口渴、恐惧和邪行这四种轭。“安稳”就是没有灾厄。“带来吉祥、没有灾厄”,所以叫“sovatthiko”。能把喜乐引进墙内,所以叫“pītigamanīyo”。能去往饮喜乐的饮水处,所以叫“pītagamanīyo”。因为长着枝条等——也就是长满刺枝和刺藤的丛林。凡是不通向栖息处的,即使有水,也说不是路;其余的也因为不能前往饮喜乐,同样说不是路。用“等”字把稠密丛林也包括进来。在猎人的猎区里活动的鹿,叫“okacaro”,也就是岛鹿。因为在林间一见到鹿,就会和它们一起逃跑,所以有系着长绳的束缚。
215. Evaṃ bhagavā attano appamādapaṭipadaṃ, tāya ca laddhaṃ anaññasādhāraṇaṃ visesaṃ dassento hetusampattiyā saddhiṃ phalasampattiṃ dassetvā idāni sattūpakārasampattiṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādimāhāti evaṃ ettha anusandhi veditabbā. Araññalakkhaṇayoggamattena araññaṃ. Mahāvanatāya pavanaṃ. Pavaddhañhi vanaṃ pavanaṃ. Catūhi yogehīti jighacchāpipāsābhayapaṭipattisaṅkhātayogehi. Khemaṃ anupaddavataṃ. Suvatthiṃ anupaddavaṃ āvahatīti sovatthiko. Pītiṃ kuṭṭhiṃ gameti upanetīti pītigamanīyo. Pītaṃ pānatitthaṃ gacchatīti pītagamanīyo. Sākhādīhīti kaṇṭakasākhākaṇṭakalatāvanehi. Anāsayagāmitāya udakasanniruddhopi amaggo vutto, itarāni apītigamanīyatāyapi. Ādi-saddena gahanaṃ pariggaṇhāti. Okemigaluddakassa gocare caratīti okacaro, dīpakamigo. Araññe mige disvā tehi saddhiṃ palāyeyyāti dīgharajjubandhanaṃ.
“住在这里”是指鹿的栖息处,它们从那个栖息处沿着这条路出来。“在这里活动”是指在这个地方觅食。“在这里喝水”是指在这个饮水处喝水。“沿着这条路进入”是指沿着这条路进入那个饮水处。“堵住道路”是指堵住它们平常走的道路。当想要把林中的鹿一只不剩地全部杀掉时,暂时什么都不做。
Idha vasantīti migānaṃ āsayaṃ vadati, tato āsayato iminā maggena nikkhamanti. Etthacarantīti etasmiṃ ṭhāne gocaraṃ gaṇhanti. Etthapivantīti etasmiṃ nipānatitthe udakaṃ pivanti. Iminā maggena pavisantīti iminā maggena nipānatitthaṃ pavisanti. Maggaṃ pidhāyāti pakatimaggaṃ pidahitvā. Na tāva kiñci karoti anavasese vanamige ghātetukāmo.
因为被无明挡住,所以失去了智慧,成了“因无明而不知”;被喜贪牵着走,就紧紧粘在色等所缘上。喜贪能引诱人,所以叫“okacara”;无明能让人迷惑,所以叫“okacārika”,这样用比喻来说明。“它们”指的就是这两个。所谓“用那段折下的树枝”,就是用那种气味更粗糙的折断树枝,把人的气味去掉,用那段树枝的气味来代替。所谓“已扫除”,就是已经打扫干净、擦拭干净了。
Avijjāya aññāṇā hutvāti avijjāya nivutattā ñāṇarahitā hutvā, nandīrāgena upanītā rūpārammaṇādīni ābandhitvā. Palobhanato okacaraṃ nandīrāgoti. Byāmohanato okacārikaṃ avijjāti katvā dasseti. Tesanti okacarokacārikānaṃ. Sākhābhaṅgenāti tādisena lūkhataragandhena sākhābhaṅgena. Manussagandhaṃ apanetvā tassa sākhābhaṅgassa gandhena. Sammattoti sammajjito byāmuñcho.
佛陀们行走在安稳之道上、阻断邪道,这虽然对一切世间都普遍适用,但从实际含义来说,只是着眼于那些堪受调伏的众生。为了说明这一点,就说“像阿若憍陈如等堪能之人”。“拔出”,就是连根拔除、去掉,所以说“断成两截后丢弃”。“消灭”,就是令其不再显现,所以说“以一切方式彻底拔除”。“利益行处”,就是利益众生之事。
Buddhānaṃ khemamaggavicaraṇaṃ kummaggapidhānañca sabbalokasādhāraṇampi atthato veneyyapuggalāpekkhamevāti dassento ‘‘aññātakoṇḍaññādīnaṃ bhabbapuggalāna’’nti āha. Ūhatoti samūhato nīhatoti āha ‘‘dvedhā chetvā pātito’’ti. Nāsitāti adassanaṃ gamitāti āha ‘‘sabbena sabbaṃ samugghāṭitā’’ti. Hitūpacāranti sattānaṃ hitacariyaṃ.
《寻行经》注疏
10. Vitakkasaṇṭhānasuttavaṇṇanā
216“以十善业道”这一说法,应当理解为只是举例说明。因为在这里,以轮回为基础的那类等至心并不被当作增上心,所以接着说“以观为基础的八等至心”。另一种解释是:为了说明只有被归入超人法范畴的心才能单独称为“本然心”,先说了“以十善业道生起的心,就只是心”,然后指出这里所说的增上心正是那种心,所以说“以观为基础的八等至心”。不过应当知道,这里并没有否定其他的说法。有些人认为:与观相应的心就是增上心。“以专精”是指以令未生者生起、令已生者增长的方式,持续不断地专精。“根本业处”是指常习业处。“执持而住”是指致力于修习。即使尚未达到修习的安止,也仍然是专精于增上心,因为在那里也依该词的使用而如此称呼。
216.Dasakusalakammapathavasenāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ vaṭṭapādakasamāpatticittassapi idha adhicittabhāvena anicchitattā. Tenāha ‘‘vipassanāpādakaaṭṭhasamāpatticitta’’nti. Atha vā anuttarimanussadhammasaṅgahitameva kevalaṃ ‘‘pakaticitta’’nti vattabbanti dassento ‘‘dasakusalakammapathavasena uppannaṃ cittaṃ cittamevā’’ti vatvā yadettha adhicittanti adhippetaṃ, taṃ tadeva dassento ‘‘vipassanāpādakaaṭṭhasamāpatticitta’’nti āha. Itarassa panettha vidhi na paṭisedhetīti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāya sampayuttaṃ adhicittanti keci. Anuyuttenāti anuppannassa uppādanavasena, uppannassa paribrūhanavasena anu anu yuttena. Mūlakammaṭṭhānanti pārihāriyakammaṭṭhānaṃ. Gahetvā viharantoti bhāvanaṃ anuyuñjanto. Bhāvanāya appanaṃ appattopi adhicittamanuyuttoyeva tadatthepi taṃsaddavohārato.
那些使所谓的果在生起之处犹如被预先构想的,那些就是相。因此说“是缘由”。在“时时”这一句中,“时”是具格词表达处格的意义,所以解释说“在每一个时候”。难道不是……乃至……应当不间断地作意吗?那为什么这样说呢?难道不是因为修习已经进入行道,世尊在开示去除灾患的方法时,以“五种相应当时时作意”这一教导作为开端吗?由于说了“致力于增上心者”,所以意思是:以不间断的方式投入并致力于修习的人,才叫作致力于增上心者——这是提问者的意图。另一方则这样说明:对于正在修习的初学者,有时会生起修习的随烦恼,为了净化心,应当按适当的时候作意这些相,所以导师说“时时”。为了说明这一点,才说了“在圣典中”等话。其中,“这些”就是指圣典中提到的五种相。“灾患”就是祸患。
Yehi phalaṃ nāma yathā uppajjanaṭṭhāne pakappiyamānaṃ viya hoti, tāni nimittāni. Tenāha ‘‘kāraṇānī’’ti. Kālena kālanti ettha kālenāti bhummatthe karaṇavacananti āha ‘‘samaye samaye’’ti. Nanu ca…pe… nirantaraṃ manasi kātabbanti kasmā vuttaṃ, nanu ca bhāvanāya vīthipaṭipannattā abbudanīharaṇavidhiṃ dassentena bhagavatā ‘‘pañca nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbānī’’ti ayaṃ desanā āraddhāti? ‘‘Adhicittamanuyuttenā’’ti vuttattā avicchedavasena bhāvanāya yuttappayutto adhicittamanuyutto nāmāti codakassa adhippāyo. Itaro bhāvanaṃ anuyuñjantassaādikammikassa kadāci bhāvanupakkilesā uppajjeyyuṃ, tato cittassa visodhanatthāya yathākālaṃ imāni nimittāni manasi kātabbānīti ‘‘kālena kāla’’nti satthā avocāti dassento ‘‘pāḷiyañhī’’tiādimāha. Tattha imānīti imāni pāḷiyaṃ āgatāni pañca nimittāni. Abbudanti upaddavaṃ.
与欲俱行、与贪相应,是指与渴爱之欲俱行、与欲贪相应。在可爱与不可爱、不加观察的对象中,是指在可爱的、可意的对象中,在不可爱的、不可意的对象中,以不平等、不正确的方式观察。所谓不加观察,是指依靠执著世俗生活的无明舍,对所缘作不恰当的把取。针对这一点经中说:“愚痴凡夫以眼见色之后生起舍……”等等。那些就是遍寻。从那个相之外的另一者,是指从那些欲俱行等不善寻生起的因之外,另一个新的相。因为经中说“作意者”,所以所缘,或如是先前生起的心之生起行相,就是相。依止于善的相,是指应作意、应于心安立、应依修习而思惟、或应于心相续中转移的善心生起之因。因为不净即是不净相。在诸行中,当欲俱行的寻生起时,应引来连接。如是,在“与瞋俱行”等中,应随宜引来那那词句而连接。无论何处,是指“在众生中、在诸行中”无论何处。五种法之近依,是指与五种法相关的近依。
Chandasahagatā rāgasampayuttāti taṇhāchandasahagatā kāmarāgasampayuttā. Iṭṭhāniṭṭhaasamapekkhitesūti iṭṭhesu piyesu, aniṭṭhesu appiyesu, asamaṃ asammā pekkhitesu. Asamapekkhananti gehassitaaññāṇupekkhāvasena ārammaṇassa ayoniso gahaṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā’’tiādi (ma. ni. 3.308). Te parivitakkā. Tato nimittato aññanti tato chandūpasaṃhitādiakusalavitakkuppattikāraṇato aññaṃ navaṃ nimittaṃ. ‘‘Manasikaroto’’ti hi vuttaṃ, tasmā ārammaṇaṃ, tādiso purimuppanno cittappavattiākāro vā nimittaṃ. Kusalanissitaṃ nimittanti kusalacittappavattikāraṇaṃ manasi kātabbaṃ citte ṭhapetabbaṃ, bhāvanāvasena cintetabbaṃ, cittasantāne vā saṅkamitabbaṃ. Asubhañhi asubhanimittanti. Saṅkhāresu uppanne chandūpasaṃhite vitakketi ānetvā sambandhitabbaṃ. Evaṃ ‘‘dosūpasañhite’’tiādīsu yathārahaṃ taṃ taṃ padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Yattha katthacīti ‘‘sattesu saṅkhāresū’’ti yattha katthaci. Pañcadhammūpanissayoti pañcavidho dhammūpasaṃhito upanissayo.
像这样,为了把“与欲俱行”等句所简略说到的义理详细展示出来,就开始说“这个人的双手美丽”等等。其中,先说了“应当以不净来观照”,为了展示观照的方式,就说“你在什么地方染着?”由肤色贪,是指因为对肤色的贪着,而呈现黑、褐等颜色。充满腐尸果,是指装满了成熟的尸体果实。也有写成“充满黑果”的读法。
Evaṃ ‘‘chandūpasañhite’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘imassa hatthā vā sobhanā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘asubhatoupasaṃharitabba’’nti vatvā upasaṃharaṇākārassa dassanaṃ ‘‘kimhi sārattosī’’ti. Chavirāgenāti chavirāgatāya kāḷasāmādivaṇṇanibhāya. Kuphaḷapūritoti pakkehi kuṇapaphalehi puṇṇo. ‘‘Kaliphalapūrito’’ti vā pāṭho.
因为无主和只是暂时存在的缘故,这样作意:这个钵会逐渐变色、变旧,成为满是破洞或破裂,最后变成碎片。这件袈裟也会逐渐变色、变旧,变成擦脚的布,最后可用杖端丢弃。如果它们有主人,就不会让它们这样毁坏。就像这样,因为无主的缘故,以及因为“这是不持久的、只是暂时存在的”这样暂时存在的缘故,而作意。
Assāmikatāvakālikabhāvavasenāti idaṃ pattaṃ anukkamena vaṇṇavikārañceva jiṇṇabhāvañca patvā chiddāvachiddaṃ bhinnaṃ vā hutvā kapālaniṭṭhaṃ bhavissati. Idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāraṃ jiṇṇatañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati. Sace pana nesaṃ sāmiko bhaveyya, na nesaṃ evaṃ vinassituṃ dadeyyāti evaṃ assāmikabhāvavasena, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvavasena ca manasikaroto.
应当通过《折伏愤恨经》等所述的方法来消除愤恨,然后修习慈心。具体来说,就像《折伏愤恨经》(《增支部》5.161)里说的:“比丘们,有五种折伏愤恨的方法。比丘在哪里生起了愤恨,就应当在那里彻底把它折伏。”还要按照《锯喻教诫》(《中部》1.222-233)和《尸炭喻经》(《如是语》91)等经典所说的方式,先消除愤恨,再修习慈心。
Āghātavinaya…pe… bhāvetabbāti – ‘‘pañcime, bhikkhave, āghātapaṭivinayā. Yattha hi bhikkhuno uppanno āghāto sabbaso paṭivinetabbo’’tiādinā nayena āgatassa āghātavinayasuttassa (a. ni. 5.161) ceva kakacūpamovāda(ma. ni. 1.222-233) chavālātūpamādīnañca (itivu. 91) vasena āghātaṃ paṭivinodetvā mettā bhāvetabbā.
依止师长而住,就是依靠师长而居住。诵授,就是让人诵持教法,也自己诵持。对所诵持的进行提问,就是对已经受持的法询问其含义。依五种法而近依,就是依靠依止师长等五种法。痴界,就是痴。
Garusaṃvāsoti garuṃ upanissāya vāso. Uddesoti pariyattidhammassa uddisāpanañceva uddisanañca. Uddiṭṭhaparipucchananti yathāuggahitassa dhammassa atthaparipucchā. Pañca dhammūpanissāyāti garusaṃvāsādike pañca dhamme paṭicca. Mohadhātūti moho.
“应依止”就是应当亲近依靠,或者也可以写作“应依止”这个读法。“凡已准备好者”,意思是对于进村、告假请示等事务已经努力投入、已经准备妥当。“那时他的痴便被断除”,是说这位比丘这样在那里相应努力之后,后来那个痴就消失了。“如是”也是如此,意思是也通过在诵习中不放逸。“又如是”,意思是再通过追问法义来消除疑惑也是如此。在那些地方,义理变得清楚,意思是听闻正法时,在那些段落中——“这里讲的是戒,这里讲的是定,这里讲的是慧”——相应的义理就变得分明。这个是眼、色、光明等,是眼识的原因;那个是稻种、土地、水等,是稻芽的原因。“这不是原因”,意思是眼、色、光明等对耳识来说不是原因,稻种等对稗子芽来说也不是原因。这样,就成为善于判定“是处与非处”的人。
Upanissitabbāti upanissayitabbā, ayameva vā pāṭho. Yattappaṭiyattoti yatto ca gāmappavesanāpucchākaraṇesu ussukkaṃ āpanno sajjito ca hotīti attho. Athassa moho pahīyatīti assa bhikkhuno evaṃ tattha yuttappayuttassa pacchā so moho vigacchati. Evampīti evaṃ uddese appamajjanenapi. Puna evampīti atthaparipucchāya kaṅkhāvinodanepi. Tesu tesu ṭhānesu attho pākaṭo hotīti suyyamānassa dhammassa tesu tesu padesu ‘‘idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā’’ti so so attho vibhūto hoti. Idaṃ cakkhurūpālokādi imassa cakkhuviññāṇassa kāraṇaṃ, idaṃ sālibījabhūmisalilādi imassa sāliaṅkurassa kāraṇaṃ. Idaṃ na kāraṇanti tadeva cakkhurūpālokādi sotaviññāṇassa, tadeva sālibījādi kudrusakaṅkurassa na kāraṇanti ṭhānāṭṭhānavinicchaye cheko hoti.
于诸所缘就是指诸业处。这些寻是指欲寻等。若认为一切善法都对治一切不善法,而应说它们被断除,但并非一切善法都是一切不善法的直接对立面,所以便带着疑虑说被断除故。因此才说这些等话。
Ārammaṇesūti kammaṭṭhānesu. Ime vitakkāti kāmavitakkādayo. Sabbe kusalā dhammā sabbākusalapaṭipakkhāti katvā ‘‘pahīyantī’’ti vattabbe na sabbe sabbesaṃ ujuvipaccanīkabhūtāti ‘‘pahīyanti evā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Tenāha ‘‘imānī’’tiādi.
“依于善”:就是依靠善、应当依止善。“是善的缘”:这是同一个意思的另一种说法,说的是善生起的原因,也就是前面讲的不净相等。“心材板”:指栴檀木做的心材板。“不平的楔子”:指以不平整的方式安在那里的楔子。“应击打”:就是应当敲打它,把它拔出来。
Kusalanissitanti kusalena nissitaṃ nissayitabbaṃ. Kusalassa paccayabhūtanti tasseva vevacanaṃ, kusaluppattikāraṇaṃ yathāvuttaasubhanimittādimeva vadati. Sāraphalaketi candanamaye sāraphalake. Visamāṇinti visamākārena tattha ṭhitaṃ āṇiṃ. Haneyyāti pahareyya nikkhāmeyya.
217病:就是生病,被恶臭逼迫所困扰。苦:就是已经生起了痛苦。也由于这个原因:这些不善法是依不善巧而生,是善的对立面,是与居家之病相应的病态,因此被智者呵责、令人厌恶、有过失;又因会带来不可意的果报,因必然导致毫无滋味,所以是苦的异熟。就这样,以种种理由审察不善等的状态。
217.Aṭṭoti āturo, duggandhabādhatāya pīḷito. Dukkhitoti sañjātadukkho. Imināpi kāraṇenāti akosallasambhūtatāya kusalapaṭipakkhatāya gehassitarogena sarogatāya ca ete akusalā viññugarahitabbatāya jigucchanīyatāya ca sāvajjā aniṭṭhaphalatāya nirassādasaṃvattaniyatāya ca dukkhavipākāti evaṃ tena tena kāraṇena akusalādibhāvaṃ upaparikkhato.
“难陀,你看这身体,病痛不断、污秽不净、腐烂发臭;
这具身体上下都在流脓淌水,愚痴的人却对它满心欢喜。”
‘‘Āturaṃ asuciṃ pūtiṃ, passa nande samussayaṃ; Uggharantaṃ paggharantaṃ, bālānaṃ abhinandita’’nti. (apa. therī 2.4.157) –
诸如此类,或通过谈论厌离身体等;“等”这个字还包括:
Evamādi kāyavicchandanīyakathādīhi vā. Ādi-saddena –
“对愤怒者再发怒,那个人反而更糟;
面对愤怒却不以愤怒回击,他就能赢得那场难以取胜的战斗。”
‘‘Tasseva tena pāpiyo, yo kuddhaṃ paṭikujjhati; Kuddhaṃ appaṭikujjhanto, saṅgāmaṃ jeti dujjaya’’nti. (theragā. 442) –
像这样,平息嗔怒的谈论等也都包括在内。
Evamādi paṭighavūpasamanakathādikāpi saṅgaṇhāti.
218218. “没有忆念”是指不存在、不随念。“不作意”就是不作意。“取了业处之后应当坐下”,意思是只以对业处的作意而坐。“已领受的法谈连缀”是指对业处有帮助的法谈汇编。“手量书”就是手掌大小、可以随身携带的小册子。“以完全作意者”就是全然作意的人。“没有机会”,是说对已经着手修行的人,因为必须把修行完成,所以没有空闲。“已着手的是走到终点,还是不开始”,这是上座部的说法。“他的”指亲教师的。清扫山洞是身业;为了压制寻而开始诵读《相应部》,是语业;为了完成应做之事而先做火遍的准备——他这样积累三种业。长老了解他的习性和遍处的殊胜之后,就说“在这个精舍里……”等等。因此,他所想要的一切都得以成办。名为“无念品”,是因为通过无念来说明寻的压制。
218. Na saraṇaṃ asati, ananussaraṇaṃ. Amanasikaraṇaṃ amanasikāro. Kammaṭṭhānaṃ gahetvā nisīditabbanti kammaṭṭhānamanasikāreneva nisīditabbaṃ. Uggahito dhammakathāpabandhoti kammaṭṭhānassa upakāro dhammakathāpabandho. Muṭṭhipotthakoti muṭṭhippamāṇo pārihāriyapotthako. Samannānentenāti samannāharantena. Okāso na hoti āraddhassa pariyosāpetabbato. Āraddhassa antagamanaṃ anārambhovāti theravādo. Tassāti upajjhāyassa. Pabbhārasodhanaṃ kāyakammaṃ, ārabhanto eva vitakkaniggaṇhanatthaṃ saṃyuttanikāyasajjhāyanaṃ vacīkammaṃ, dassanakiccapubbakammakaraṇatthaṃ tejokasiṇaparikammanti tīṇi kammāni ācinoti. Thero tassa āsayaṃ kasiṇañca savisesaṃ jānitvā ‘‘imasmiṃ vihāre’’tiādimavoca. Tenassa yathādhippāyaṃ sabbaṃ sampāditaṃ. Asatipabbaṃ nāma asatiyā vitakkaniggahaṇavibhāvanato.
219寻根分别品:辨明寻的根本以及这根本的根本,这就是寻根分别品。造作寻,就是寻的造作,也就是寻的缘——对于净相等对象,以净等的方式生起不如理作意。这个寻的造作安住在这里,所以叫寻行安住,也就是在不净中起净想这类想颠倒。因此说,应当作意诸寻的根本和根本的根本。“趣向诸寻根本之根本”,是指以审察的方式,用智慧趣向,去探究诸邪寻生起的根本原因。当他如实了知之后,诸寻就像先前那样不再频频生起,所以说寻的现行变得松缓。寻的现行松缓之后,便逐渐达到坚固,终于到达顶点——正如前面所说,也就是在它趋向诸寻根本的过程中,渐渐坚固而到达顶点。诸寻完全灭尽,是指一切邪寻都消失,不再现行;或者因为修习圆满,被无余地断除。
219.Vitakkamūlabhedaṃ pabbanti vitakkamūlassa tammūlassa ca bhedavibhāvanaṃ vitakkamūlabhedaṃ pabbaṃ. Vitakkaṃ saṅkharotīti vitakkasaṅkhāro, vitakkapaccayo subhanimittādīsupi subhādinā ayonisomanasikāro. So pana vitakkasaṅkhāro saṃtiṭṭhati etthāti vitakkasaṅkhārasaṇṭhānaṃ, asubhe subhantiādi saññāvipallāso. Tenāha ‘‘vitakkānaṃ mūlañca mūlamūlañca manasi kātabba’’nti. Vitakkānaṃ mūlamūlaṃ gacchantassāti upaparikkhanavasena micchāvitakkānaṃ mūlaṃ uppattikāraṇaṃ ñāṇagatiyā gacchantassa. Yāthāvato jānantassa pubbe viya vitakkā abhiṇhaṃ nappavattantīti āha ‘‘vitakkacāro sithilo hotī’’ti. Tasmiṃ sithilībhūte matthakaṃ gacchanteti vuttanayena vitakkacāro sithilabhūto, tasmiṃ vitakkānaṃ mūlagamane anukkamena thirabhāvappattiyā matthakaṃ gacchante. Vitakkā sabbaso nirujjhantīti micchāvitakkā sabbepi gacchanti na samudācaranti, bhāvanāpāripūriyā vā anavasesā pahīyanti.
“落在耳根处”,意思是像撞到耳鼓一样,突然落到兔子的耳朵旁边。据说那只兔子下面有一个大老鼠挖出的大洞,形状像条地道,所以它一掉下去就发出了很大的响声。它们一边逃一边喊:“大地裂开了!”所谓“去到根之根再追究”,意思是:既然这只兔子是因为“大地裂开”才惊起的,那就该到那个地方去,好好查清楚它真正的起因。到了那个所谓大地裂开的地方,兔子却说:“谁知道呢?会变成什么样?大人,我说不上来。”因为有所求的时候,说话自然就变得柔软。“发出咚咚声”,就是发出“咚咚”的响声,这不过是对声音的描述。“尊者”,是对兽王的亲昵称呼,意思是“兽王啊,愿您吉祥”。“这是怎么回事”,就是问“这是什么?它的根本原因是什么?”“咚咚”,这也只是对声音的描述。“如此”,意思是:就像兔子那“大地崩裂”的认知,是由对响声的错误执取产生的,根本没有根据一样,寻的现行也是由想颠倒产生的,同样没有根据。所以他说了“寻……”等话。
Kaṇṇamūle patitanti sasakassa kaṇṇasamīpe kaṇṇasakkhaliṃ paharantaṃ viya upapatitaṃ. Tassa kira sasakassa heṭṭhā mahāmūsikāhi khatamahāvāṭaṃ umaṅgasadisaṃ ahosi, tenassa pātena mahāsaddo ahosi. Palāyiṃsu ‘‘pathavī udrīyatī’’ti. Mūlamūlaṃ gantvā anuvijjeyyanti ‘‘pathavī bhijjatī’’ti yatthāyaṃ saso uṭṭhito, tattha gantvā tassa mūlakāraṇaṃ yaṃnūna vīmaṃseyyaṃ. Pathaviyā bhijjanaṭṭhānaṃ gate ‘‘ko jānāti, kiṃ bhavissatī’’ti saso ‘‘na sakkomi sāmī’’ti āha. Ādhipaccavato hi yācanaṃ saṇhamudukaṃ. Duddubhāyatīti duddubhāti saddaṃ karoti. Anuravadassanañhetaṃ. Bhaddanteti migarājassa piyasamudācāro, migarāja, bhaddaṃ te atthūti attho. Kimetanti kiṃ etaṃ, kiṃ tassa mūlakāraṇaṃ? Duddubhanti idampi tassa anuravadassanameva. Evanti yathā sasakassa mahāpathavībhedanaṃ ravanāya micchāgāhasamuṭṭhānaṃ amūlaṃ, evaṃ vitakkacāropi saññāvipallāsasamuṭṭhāno amūlo. Tenāha ‘‘vitakkāna’’ntiādi.
220“上齿”是指能压伏的齿,也就是上齿的意思。因此说“上齿”。因为上齿在咀嚼时,就像杵压过臼一样,对某物有特别的压伏作用。“以善心”,是指与强有力的正思惟相应的心。“不善心”,是指夹杂着欲寻等的不善心。“应当加以镇伏”,意思是应当这样压伏它、制伏它,使它在将来不再生起,达到不再现起的境地。“你们是谁?你们即使长久修习,尚且如此不软弱;我又是谁?我在依靠中仿佛刚站稳,如今却要让它失去依靠”——就这样压伏之后。接着,为了说明那种压伏的方式,他以“就算皮肤、肉……”等语,开示了具备四支的精进努力。“阐明义理”,是指纯粹说明镇伏寻思的意义。“譬喻”,就是“诸比丘,譬如大力士……”等譬喻。
220.Abhidantanti abhibhavanadantaṃ, uparidantanti attho. Tenāha ‘‘uparidanta’’nti. So hi itaraṃ musalaṃ viya udukkhalaṃ visesato kassaci khādanakāle abhibhuyya vattati. Kusalacittenāti balavasammāsaṅkappasampayuttena. Akusalacittanti kāmavitakkādisahitaṃ akusalacittaṃ. Abhiniggaṇhitabbanti yathā tassa āyatiṃ samudācāro na hoti, evaṃ abhibhavitvā niggahetabbaṃ, anuppattidhammatā āpādetabbāti attho. Ke ca tumhe satipi cirakālabhāvanāya evaṃ adubbalā ko cāhaṃ mama santike laddhappatiṭṭhe viya ṭhitepi idāneva appatiṭṭhe karonto iti evaṃ abhibhavitvā. Taṃ pana abhibhavanākāraṃ dassento ‘‘kāmaṃ taco cā’’tiādinā caturaṅgasamannāgatavīriyapaggaṇhanamāha. Atthadīpikanti ekantato vitakkaniggaṇhanatthajotakaṃ. Upamanti ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, balavā puriso’’tiādikaṃ upamaṃ.
221“取尽分别”指的是:对于从一开始就开示的“致力于增上心的比丘,应当适时地作意五种相”当中所说的内容,就那相在作意时令其完全取尽的方面来进行分别。或者,这是一个总结,也就是“诸比丘,因此……”等话。因为把先前所说的义理再说一遍,就叫做总结。又或者,为了显示依照这样修行的人已经达到自在与清净,才说了“诸比丘,因此……”等话。“武艺之师”,指的是教射箭的老师。就像即使不是武艺,也可以凭“武艺”一词而包括在内;同样地,弓术这项技艺也包含在射艺之中。
221.Pariyādānabhājanīyanti yaṃ taṃ ādito ‘‘adhicittamanuyuttena bhikkhunā pañca nimittāni kālena kālaṃ manasi kātabbānī’’ti niddiṭṭhaṃ, tattha tassa nimittassa manasikaraṇakālapariyādānassa vasena vibhajanaṃ. Nigamanaṃ vā etaṃ, yadidaṃ ‘‘yato kho, bhikkhave’’tiādi. Yathāvuttassa hi atthassa puna vacanaṃ nigamananti. Tathāpaṭipannassa vā vasībhāvavisuddhidassanatthaṃ ‘‘yato kho, bhikkhave’’tiādi vuttaṃ. Satthācariyoti dhanubbedācariyo. Yathā hi sasanato asatthampi satthaggahaṇeneva saṅgayhati, evaṃ dhanusippampi dhanubbedapariyāpannamevāti.
“遍行”就是周遍地思惟。说到“轮”,是指“在寻的轮转之道中”,也就是寻以轮转的方式运行于各种道路。“修习自在”是反复修习而得的自在。“娴熟自在”是善加修习而得的自在。只有正思惟才能随自己的意愿而思惟,至于另一种思惟,则完全只是为了摧毁障碍。
Pariyāyati parivitakketīti pariyāyo. Vāroti āha ‘‘vitakkavārapathesū’’ti, vitakkānaṃ vārena pavattanamaggesu. Ciṇṇavasīti āsevitavasī. Paguṇavasīti subhāvitavasī. Sammāvitakkaṃyeva yathicchitaṃ tathāvitakkanato, itarassa panassa setughātoyevāti.