第2品 狮子吼品·3. 《大苦蕴经》的注释
2. 狮子吼品复注 · 82 段
3. 《大苦蕴经》的注释
3. Mahādukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
163“从此以后”,是说在三种人之上,僧团因为四众所作等羯磨而成为应受别住的人。“去了村庄”,是说以村庄为目的而前往,所以这样说;同样,为了进入舍卫城而从寺院出发的人,就说他们“进入了”。“遍知”,是指断遍知。只有这种才是超越,另一种不是。在色、受等方面也是这样。虽然说一切外道都没有能安立遍知欲等法的时机,但对于那些有这种说法的人,就依据他们而说“知道自宗”。“这位比丘远离诸欲……进入并安住于初禅,到此程度,就是欲的遍知”,他们即使不能这样具体说明初禅,只是在说初禅时,仅以“彻底断除”的想法来安立欲的遍知。这是什么原因呢?因为他们没有那样的教法与证得。在色遍知、受遍知方面也是这样。“可能会被说”,就是可能被说。第二句也是这样,是在“教诫或应教诫”这样的语句中。据说那些比丘……
163.Tatoparanti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādikammehi paṭikammappattattā. Gāmaṃ gatoti vuccati gāmaṃ uddissa gatattā, evaṃ sāvatthiṃ pavisituṃ vihārato nikkhantā ‘‘pavisiṃsū’’ti vuttā. Pariññanti pahānapariññaṃ. Sā hi samatikkamo, na itarā. Rūpavedanāsupīti ‘‘rūpānaṃ pariññaṃ, vedanānaṃ pariñña’’nti etthāpi. Kāmaṃ sabbesaṃ titthiyānaṃ kāmādipariññāpaññāpanahetubhūto samayo natthi, yesaṃ pana atthi, te upādāya ‘‘sakasamayaṃ jānantā’’ti vuttaṃ. ‘‘Yato yato kho bho ayaṃ bhikkhu vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, ettāvatā kho bho kāmānaṃ pariññā hotī’’ti evaṃ sarūpato paṭhamajjhānaṃ vibhāvetuṃ asakkontāpi kevalaṃ accantappahānasaññāya kāmānaṃ pariññaṃ paññapeyyuṃ paṭhamajjhānaṃ vadamānā. Taṃ kissa hetu? Tādisassa āgamādhigamassābhāvato. Rūpavedanāpariññāsupi eseva nayo. Vuccethāti vucceyya. Dutiyapadepīti ‘‘anusāsaniyā vā anusāsani’’nti evaṃ vuttavākyepi. Te kira bhikkhū.
165不能正确解说:意思是他们无法以正确的方式、完整地引导和使人了知。因此说“即使准备之后,也不能说法”。因为所问的问题不在他们的领域内,所以会陷入困境——这是句子的连接方式。“含天神的”:这里是指取无色界天,因为那些天在世间诸天神中,以长寿等最为殊胜。“含魔的”:是指取欲界天。“含梵天的”:是指取色界梵天。“含沙门与婆罗门的”:在这里,以“沙门”涵括出家者,以“婆罗门”涵括种姓上的婆罗门,再以“天”涵括假名之天,以“人”涵括其余的人界。至于以“世间世代”的取义,注释书中已经说明了其用意。别的称心是无从谈起的:这句话表明,对外道来说,如实地了知欲、色、受中的乐味、过患等根本不存在,更何况去宣说呢?
165.Naceva sampāyissantīti na ceva sammadeva pakārehi gamessanti ñāpessanti. Tenāha ‘‘sampādetvā kathetuṃ na sakkhissantī’’ti. Yasmā avisaye pañho pucchito hoti, tasmā āpajjissantīti yojanā. Sadevaketi arūpadevaggahaṇaṃ. Te hi lokiyadevehi dīghāyukatādinā ukkaṭṭhā. Samāraketi kāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmaketi rūpāvacarabrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇiyāti ettha samaṇaggahaṇena pabbajite, brāhmaṇaggahaṇena jātibrāhmaṇe, puna devaggahaṇena sammutideve, manussaggahaṇena avasiṭṭhamanussakāyaṃ pariyādiyati. Lokapajāggahaṇena pana payojanaṃ aṭṭhakathāyaṃ dassitameva. Aññathā ārādhanaṃ nāma natthīti iminā kāmarūpavedanāsu assādādīnaṃ yāthāvato avabodho eva ito bāhirakānaṃ natthi, kuto pavedanāti dasseti.
166“令心欢喜”是指通过如实宣说,使他人的心感到满足。“功德”一词有“束缚”的含义:因为它是欲贪结的缘,所以即使对事物层面的欲乐,也说有“束缚”的含义;或者应把“功德”理解为“部分”的意思。“匆忙奔走”是指急急忙忙地行走。过去等各个阶段中的初分等年龄段,本身就是心被系缚的状态,以积聚的样态被执取为“年龄的功德”,因此他说“积聚的含义就是功德的含义”。“眼所识”是指通过眼识等根门之识而被了知。“耳所识”等的解释也是同样的道理。“成为可爱所缘”是指本质上就属于可爱所缘这一类,或者已经达到了可爱所缘的状态。“可意欲的”是指应当被欲求的。“令心增长的”是指愉悦迷人的。以此也含括了臆想中可爱的一面。“生起怜爱性”是指具有应被怜爱的性质。“与欲贪相关”是指以欲贪为前提而与之相连、相系,应当如此理解,因此他说“作为所缘”。
166.Cittārādhananti yāthāvapavedanena paresaṃ cittassa paritosanaṃ. Bandhanaṭṭhena guṇāti kāmarāgasaṃyojanassa paccayabhāvena vatthukāmesupi bandhanaṭṭho vutto, koṭṭhāsaṭṭho vā guṇaṭṭho daṭṭhabbo. Tarayantīti taramānā yanti gacchanti. Atītādibhinnapaṭhamādivayā eva cittatā rāsibhāvena vayoguṇāti gahitāti āha ‘‘rāsaṭṭho guṇaṭṭho’’ti. Cakkhuviññeyyāti vā cakkhuviññāṇataṃdvārikaviññāṇehi vijānitabbā. Sotaviññeyyātiādīsupi eseva nayo. Iṭṭhārammaṇabhūtāti sabhāveneva iṭṭhārammaṇajātikā, iṭṭhārammaṇabhāvaṃ vā pattā. Kamanīyāti kāmetabbā. Manavaḍḍhanakāti manoharā. Etena parikappanatopi iṭṭhabhāvaṃ gaṇhāti. Piyajātikāti piyāyitabbasabhāvā. Kāmūpasaṃhitāti kāmarāgena upecca sandhāniyā sambaddhā (a. ni. ṭī. 3.6.63) kātabbāti āha ‘‘ārammaṇaṃ katvā’’ti.
167安立“想”之后,就是指先在心里作这样的标记:“在这个指节等部位取到一百,在这个部位取到一千”,然后才开始计算。所谓“不间断地数”,就是按“一、二”这样一直数到九,中间不中断地数。所谓“整体地数”,就是通过累计、汇总等方式合起来数。因此他说“看过田地之后”等等。耕作叫“农”,这里用“农”这个词,是把所有和农业相关的谋生方式都包括进去了,所以他说“农就是农作之事”。“徒步经商”,是指靠步行商队做买卖;“陆路经商”,是指靠车队做买卖。用“等”字,还包括了靠船只贩卖等做买卖的方式。“商道”,就是商人的路,意思是靠买卖交易来维持往来,这就是它的含义。射箭的技艺叫“箭术”,靠弓箭手艺谋生;这里“箭术”只是举一个例子,实际上是指一切靠武器谋生的方式,所以他说“拿着武器做侍奉之事”。国师、大臣的事务等,属于王家的事。用“等”字,还包括了战车技艺、刹帝利学问技艺等前面没有提到的各种大技艺和小技艺。“被寒冷置于前方”,就是被寒冷放在前面。因为有人在寒冷时节为了谋生而进入寒冷的地方,就像被猛兽等侵害一样,被寒冷逼迫着,寒冷就像被放在他前面一样。因此他说“被寒冷所苦”。“被炎热置于前方”,这里也是同样的道理。“爬行”,就是匍匐前进。“被侵害”,就是被伤害、被逼迫。“逼迫”就是苦恼,意思是压迫。“以欲为因”,也可以作中性抽象名词来解释,就像“日月运行不正”那样的说法。其余两个词也是这样。因此他说“就是以诸欲为因”。这里“以诸欲为因”这句话,如果把前一个词限定为唯一,就不合理,因为那样会排除其他助缘;同样,如果把后一个词限定为唯一,也会有问题,因为诸欲有时也可能没有原因。所以他才说“必定生起”。
167.Saññaṃ ṭhapetvāti ‘‘imasmiṃ aṅgulikādipabbe gahite sataṃ hoti, imasmiṃ sahassa’’ntiādinā saññāṇaṃ katvā gaṇanā. Acchiddagaṇanāti ‘‘ekaṃ dve’’tiādinā navantavidhinā nirantaragaṇanā. Piṇḍagaṇanāti saṅkalanapaṭuppādanādinā piṇḍitvā gaṇanā. Tenāha ‘‘khettaṃ oloketvā’’tiādi. Kasanaṃ kasīti kasiggahaṇena sabbo kasipaṭibaddho jīvikūpāyo gahitoti āha ‘‘kasīti kasikamma’’nti. Jaṅghavaṇijjāti jaṅghasatthavasena vaṇijjaṃ āha, thalavaṇijjāti sakaṭasatthavasena. Ādi-saddena nāvāpaṇādivasena vohāraṃ. Vaṇippathoti vaṇijamaggo, dānaggahaṇavasena saṃvohāroti attho. Usūnaṃ asanakammaṃ issattaṃ, dhanusippena jīvikā, idha pana issattaṃ viyāti issattaṃ, sabbaāvudhajīvikāti āha ‘‘āvudhaṃ gahetvā upaṭṭhānakamma’’nti. Porohiccāmaccakammādi rājakammaṃ.Ādi-saddena rathasippakhattavijjāsippādi-vuttāvasesaṃ mahāsippaṃ khuddakasippañca saṅgaṇhāti. Sītassa purakkhatoti sītassa purato kato. Yo hi sītakāle jīvikāhetu sītalapadesaṃ pakkhandati, so vāḷamigādīhi viya sītena paripātiyamāno tena purato kato viya hoti. Tenāha ‘‘sītena bādhiyamāno’’ti. Uṇhassa purakkhatoti etthāpi eseva nayo. Saritvāti saṃsappitvā. Ghaṭṭiyamānoti hiṃsiyamāno bādhiyamāno. Ābādhanaṃ ābādho, pīḷāti attho. Kāmahetunti vā bhāvanapuṃsakaniddeso yathā ‘‘visamaṃ candimasūriyā parivattantī’’ti (a. ni. 4.70). Tathā sesapadadvayepi. Tenevāha ‘‘kāmānameva hetū’’ti. Kāmānaṃ hetūti ettha purimapadāvadhāraṇamayuttaṃ tadaññapaccayapaṭikkhepāpattito, tathā uttarapadāvadhāraṇaṃ kāmānaṃ kadāci ahetubhāvassapi sambhavato, tasmā ‘‘uppajjatiyevā’’ti vuttaṃ.
“他已奋起”,这里说的是奋起精进,所以接着说“以发起活命的精进”。那“精进”就是发起活命的精进。“对前后之间精勤努力的人”,是指从开始起就一直让精进不间断地持续生起的人。“因心中生起的强猛忧而忧愁”,是指因心的灼烧而在内心里忧戚。“因身上生起的痛苦”,是指由那忧的力量而在身上生起的痛苦。或者,依忧愁的表现而种种悲叹,就是“悲叹”。“捶击胸膛”,就是击打胸口部位。“空无……”等语,是显示悲叹时的样子,也是显示陷入迷乱时的样子。先说了“我的”,接着又说“我们”,用种种说法表明自身可以被两方面称说,或者是因忧愁而说出的迷乱之语。
Uṭṭhahatoti iminā uṭṭhānavīriyaṃ vuttanti āha ‘‘ājīvasamuṭṭhāpakavīriyenā’’ti. Taṃ vīriyanti ājīvikasamuṭṭhāpakavīriyaṃ. Pubbenāparaṃ ghaṭentassāti ārambhato paṭṭhāya nirantaraṃ pavattentassa. Citte uppannabalavasokena socatīti cittasantāpena anto nijjhāyati. Kāye uppannadukkhenāti tasseva sokassa vasena kāye uppannadukkhena. Sokuddesena taṃ taṃ vippalapento vā paridevati. Uraṃ tāḷetvāti vakkhappadesaṃ paharitvā. ‘‘Mogha’’ntiādi paridevanākāradassanañceva sammohāpajjanākāradassanañca. Meti vatvā puna noti puthuvacanaṃ attano ubhayathāpi voharitabbato, byāmūḷhavacanaṃ vā sokavasena.
168在这里,通过“欲”这个词,特别是指对象性的欲乐被包含进来了,所以作了“欲”等这样的表述;不过,由于它们紧接着出现,烦恼欲也同样被包含在内。关于“刀与皮盾”这一句,这里通过“皮盾”一词,并不只是指皮制的,或者只是指用皮缝制的,而是指一切能阻挡武器的器具,为了说明这一点,所以他说“皮盾、木板盾等”。通过“等”这个字,包括了箭等物品。“把弓和箭袋都准备好”,就是把弓和装箭的箭袋都准备好;把弓弦装到弓身上,使其成为那样的状态等等,这就是“把弓准备好”。或者,通过安排两支军队的阵形,形成双方对阵的阵势。“在那些闪耀挥动着的当中”,是指那些因锋利而泛黄发亮、因而闪耀挥动的刀剑之中。
168. Idha kāmaggahaṇena visesato vatthukāmā gahitāti kāmādiggahaṇaṃ kataṃ, nānantariyatāya pana kilesakāmopi gahito eva. Asicammanti ettha cammaggahaṇena na kevalaṃ cammamayassa, cammaparisibbitasseva vā gahaṇaṃ, atha kho sabbassapi āvudhabādhakassa gahaṇanti dassento ‘‘kheṭakaphalakādīnī’’ti āha. Ādi-saddena sarādisaṅgaho. Dhanukalāpaṃ sannayhitvāti dhanuñceva khurappatūṇiñca sannayhitvā, dhanudaṇḍassa jiyāya tathābhāvakaraṇādipi (a. ni. ṭī. 3.5.76) dhanuno sannayhananti. Dvinnaṃ senānaṃ byūhasaṃvidhānena vā ubhatobyūḷhaṃ. Vijjotalantesūti nisitapītaphalatāya vijjotanavasena parivattamānesu.
靠近城墙而设置的,就是城墙的附属工事,也就是所说的“uddāpā”(堡寨)。百齿刑具,是指有数百颗利齿的刑具,它的底部有数百颗锋利的齿。因为极其沉重,十人二十人也举不起来,只能借助机械把它举起、绑好再安置。因此他说“以八齿的形状”等。他们压服,就是使他们屈服卧倒。
Pākārasamīpātisaṅkhāratāya pākārapādā upakāriyo, yā ‘‘uddāpā’’ti vuccanti. Satadantenāti anekasatadantakena, yassa tikhiṇadantāni anekasatāni mūlāni honti. Atibhāratāya dasavīsamattāpi janā ukkhipituṃ na sakkonti, yantavasena pana ukkhipitvā bandhitvā ṭhapenti. Tenāha ‘‘aṭṭhadantākārenā’’tiādi. Omaddantīti oṭṭhapenti.
169以偷盗为生的人也会撬开门闩行窃。所谓“无余掠夺”,就是包围一座小村庄,把里面一切能拿的东西丝毫不剩地抢走,并俘虏村民。因此说“大掠夺”。“拦路抢劫的勾当”,就是站在荒野道路上,抢劫过往行人。“为了便于打击”,就是为了让棍棒打起来容易得手。由酸粥产生出来的酸粥水,就是酸粥汁,也叫酸浆。把它倒进去的那个东西,就是酸粥汁槽。做成类似酸浆罐那样的刑罚,就是酸浆罐刑。揭起头盖骨之后,就是弄出一个能让铁球进去的洞。螺形剃头刑,就是像海螺一样剃光头的刑罚。
169.Sandhimpi chindanti corikāya jīvitukāmā. Nillopanti nissesavilopaṃ, ekaṃ parittaṃ gāmaṃ parivāretvā tattha kiñcipi gayhūpagaṃ asesetvā karamaraggahaṇaṃ. Tenāha ‘‘mahāvilopa’’nti. Panthaduhanakammaṃ aṭavimagge ṭhatvā addhikānaṃ vilumpanaṃ. Pahārasādhanatthaṃ (a. ni. ṭī. 2.2.1) daṇḍappahārassa sukhasiddhiatthaṃ. Kañjito nibbattaṃ kañjiyaṃ, āranālaṃ. Yaṃ ‘‘bilaṅga’’ntipi vuccati, taṃ yattha siñcati, sā kañjiyaukkhalikā. Bilaṅgathālikasadisakaraṇaṃ bilaṅgathāliyaṃ. Sīsakapālaṃ uppāṭetvāti ayoguḷapavesanappamāṇaṃ chiddaṃ katvā. Saṅkhamuṇḍakammakāraṇanti saṅkhaṃ viya muṇḍakammakāraṇaṃ.
罗睺面刑罚:就是像太阳进入罗睺口中那样的刑罚。火鬘刑罚:就是带有火鬘的刑罚。手灯刑罚:就是以手为灯的刑罚。撕裂草席刑罚:就是像撕裂草席那样,把绑在身上的东西扯开的刑罚。穿着树皮衣刑罚:就是让人穿上从身上扯下来的树皮条的刑罚。施行这种刑罚时,从脖子开始割断绑缚之物,只让它留在腰间;同样,从脚踝开始割断,也只让它留在腰间。不过注释书里说:“从腰开始割断,让它留在脚踝上。”羚羊刑罚:就是像羚羊那样的刑罚。套上铁环:就是戴上铁环。打入铁桩:就是在肘、膝的尖端钉入铁桩。即如此被施刑的众生。
Rāhumukhakammakāraṇanti rāhumukhagata-sūriyasadisa-kammakāraṇaṃ. Jotimālikanti jotimālavantaṃ kammakāraṇaṃ. Hatthapajjotikanti hatthapajjotanakammakāraṇaṃ. Erakavattakammakāraṇanti erakavattasadise sarīrato baddhe uppāṭanakammakāraṇaṃ. Cīrakavāsikakammakāraṇanti sarīrato uppāṭitabaddhacīrakāhi nivāsāpanakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā yathā gīvato paṭṭhāya baddhe kantitvā kaṭiyameva ṭhapenti, evaṃ gopphakato paṭṭhāya kantitvā kaṭiyameva ṭhapenti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapentī’’ti vuttaṃ. Eṇeyyakakammakāraṇanti eṇīmigasadisakammakāraṇaṃ . Ayavalayāni datvāti ayavalayāni paṭimuñcitvā. Ayasūlāni koṭṭentīti kapparajaṇṇukakoṭīsu ayasūlāni pavesenti. Nti taṃ tathākatakammakāraṇaṃ sattaṃ.
用钩子撕扯人肉的刑罚,叫钩肉刑。把人切成钱币大小的刑罚,叫钱币刑。敲打就是切割。剥了皮再浇碱水的刑罚,叫碱水浇皮刑。像翻动门闩那样翻转人的刑罚,叫门闩翻转刑。他们用铁桩钉进去,把身体固定成一块。像草坐垫那样把身体卷缠起来的刑罚,叫草坐垫刑。行刑人就是执行杀害的人。就像做草坐垫时先做成草束再卷缠起来那样,他们也是这样卷缠的,这就是那句话的意思。所谓“饥饿者”,指的就是那些饿得发慌的、家里养的狗。那些狗强壮、善跑又凶猛。因为业而流转到那里,那里就是后世,也就是他世。转生到那里,就是属于后世的。
Baḷisamaṃsikanti baḷisehi maṃsuppāṭanakammakāraṇaṃ. Kahāpaṇikanti kahāpaṇamattaso chindanakammakāraṇaṃ. Koṭṭentīti chindanti. Khārāpatacchikanti tacchetvā khārāvasiñcanakammakāraṇaṃ. Palighaparivattikanti palighassa viya parivattanakammakāraṇaṃ. Ekābaddhaṃ karonti ayasūlassa koṭṭanena. Palālapīṭhakanti palālapīṭhassa viya sarīrassa saṃvellanakammakāraṇaṃ. Kāraṇikāti ghātanakārakā. Palālavaṭṭiṃ viya katvāti yathā palālapīṭhaṃ karontā palālavaṭṭiṃ katvā saṃvellanavasena naṃ (a. ni. ṭī. 2.2.1) veṭhenti, evaṃ karontīti attho. Chātakehīti bubhukkhitehi koleyyakasunakhehi. Balavanto hi te javayoggā sūrā ca honti. Kammavasena sampareti etthāti samparāyo, paraloko. Tattha bhavoti samparāyiko.
170170. 欲贪在这里被调伏、被舍断,所以涅槃就是欲贪的调伏,也是欲贪的舍断。因此他说“那正是涅槃”。其中“依于此”,是就调伏、舍断欲贪之人的所缘来说的。“以三种遍知”:用这个来说明,以知遍知和度遍知来遍知——这是不可能的,断遍知就更不用说了。“为了成为那样”:就是为了达到遍知的状态。
170. Chandarāgo vinīyati ceva pahīyati ca etthāti nibbānaṃ chandarāgavinayo chandarāgappahānañcāti. Tenāha ‘‘nibbānañhī’’ti. Tattha āgammāti idaṃ yo chandarāgaṃ vineti pajahati, tassa ārammaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tīhi pariññāhīti iminā ñātatīraṇapariññāhi parijānissantīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ko pana vādo pahānapariññāyāti dasseti? Tathabhāvāyāti parijānanakabhāvāya.
171“不狭小”:就是不低劣。“广大”:就是巨大。如果是为了显示容色的圆满,那为什么不取色十法呢?回答说:“因为对女人来说……”等等。为了说明即使得不到食物等受用的情况,也说“即使生在贫穷家庭的人”。色处一点一点变得清净;由于肉的增盛,乳房的肉也随之增长、生出。“Vaṇṇeti”:它像是把“已进入内心”这一状态显现出来,所以叫色。这色本身因为和谐、受用等而显现,所以叫“nibhā”。因此说:“vaṇṇanibhā就是色本身。”
171.Aparittenāti ahīnena. Vipulenāti mahatā. Yadi vaṇṇasampattidassanatthaṃ, vaṇṇadasakaṃ kasmā na gahitanti āha ‘‘mātugāmassa hī’’tiādi. Bhojanasampadādīnaṃ alābhepīti dassanatthaṃ ‘‘duggatakule nibbattassapī’’ti vuttaṃ. Thokaṃ thokaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasīdati maṃsassa paribrūhanato thanamaṃsāni vaḍḍhanti jāyanti. Vaṇṇeti hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsento viya hotīti vaṇṇo. So eva sāmaggopabhogādinā nibhātīti nibhā. Tenāha ‘‘vaṇṇanibhāti vaṇṇoyevā’’ti.
“弯曲的”是指因为极度弯曲,所以叫弯曲。那样的身体就像被折断了一样,所以说“折断”。因此说“这也只是说明了他的弯曲”。牙齿断碎、部分脱落,就是牙齿残缺。头发变成白色,所以说“白发”,因此说“白头发”。头发少量脱落叫“秃”,这里是指大量脱落,所以说“大秃头”。到了百岁时出现的斑点,就是指“被斑点毁坏的身体”。那些斑点有些白、有些黑,所以说“白黑斑点”。“有病的”是指有变化的病。“重病”是指接近死亡,因为临终的病而病重。
Bhogganti ativiya vaṅkatāya bhoggaṃ. Tādisaṃ pana sarīraṃ bhaggaṃ viya hotīti āha ‘‘bhagga’’nti. Tenāha ‘‘imināpissa vaṅkabhāvameva dīpetī’’ti. Dantānaṃ chinnabhinnatāya ekaccānaṃ patanena ca khaṇḍitadantaṃ. Kesānaṃ setavaṇṇatāya palitanti āha ‘‘paṇḍarakesa’’nti. Kesānaṃ mattaso siyane khallāṭavohāroti bahuso siyanaṃ sandhāyāha ‘‘mahākhallāṭasīsa’’nti. Vassasatikakāle uppajjanatilakāni sandhāyāha ‘‘tilakāhatagatta’’nti. Tāni pana kānici setāni honti kānici kāḷānīti āha ‘‘setakāḷatilakehī’’ti. Byādhikanti sañcātabyādhiṃ. Bāḷhagilānanti māraṇanti kagelaññena gilānaṃ.
173173. “那时”是指在进入并安住于禅那的时候。“不意图”就是不导向。以伤害为义,所以叫伤害;伤害本身就是所害,这里没有这种所害,就是无害,也就是没有苦。因此说“无苦的”。
173.Tasmiṃ samayeti tasmiṃ jhānaṃ upasampajja viharaṇasamaye. Na cetetīti na abhisandahati. Byābādhanaṭṭhena byābādho, byābādhova byābajjhaṃ, natthi ettha byābajjhanti abyābajjhaṃ, dukkharahitaṃ. Tenāha ‘‘niddukkhamevā’’ti.
174无常等行相,就是指无常行相、苦行相、变易行相和动摇等行相。
174.Aniccādiākāroti aniccākāro dukkhākāro vipariṇāmākāro calādiākāro ca.
《小苦蕴经》注疏
4. Cūḷadukkhakkhandhasuttavaṇṇanā
175这里要说的内容,应当依照《念处经》义注里已经讲过的方式来理解。为了说明其中的一部分,所以他说“因为他确实……”。其中,由于那些王子被称为释迦族,又由于那里是他们居住的地方,所以那个地区也这样得名,这一点应当说明。因此他说“释迦族的起源在《阿摩昼经》里已经提到过”。“迦毗罗卫”这个名称则是依照过去的称呼而说的。
175.Sakkesūti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ satipaṭṭhānasuttavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbanti taṃ ekadesena dassento ‘‘so hī’’ti āha. Tattha yena rājakumārā sakyā nāma jātā, yato tesaṃ nivāsaṭṭhānatāya janapado tathā vuccati, taṃ vattabbanti āha ‘‘sakyānaṃ pana uppatti ambaṭṭhasutte āgatāvā’’ti. Kapilavatthūti vuttaṃ purimasaññāvasena.
“种种”这个词,是在说“诸贪法”这个复数形式所显示的相。因为贪随着各种不同的状态和活动方式的差别,有“欲、贪、渴爱、执著、期待”等等许多种类;但以贪求为特征,就只称为“贪”。因此他说“种种的贪”。同样,对于嗔和痴的种种性,也以“嗔、对抗、怒、怨恨、对立”等,以及“迷乱、不正伺察、不审察、愚昧、愚蠢”等来说明,因此说“其余两者也是如此”。“遍取”:完全、周遍地拿取。“执取”:这是这里的意思,所以说“在执取上”。“遍尽”(pariyādiyati):已经完全消尽,因为声明家说“dī”这个音表示“尽”的意思。
Nānappakārakanti ‘‘lobhadhammā’’ti bahuvacanassa nimittaṃ vadati. Lobho hi tena tena avatthāvisesena pavattiākārabhedena ‘‘chando rāgotaṇhā āsatti apekkhā’’tiādinā anekappabhedo, lubbhanalakkhaṇena pana ‘‘lobho’’tveva vuccati. Tenāha ‘‘nānappakārakaṃ lobhaṃyevā’’ti. Tathā ‘‘doso paṭigho kodho upanāho virodho’’tiādinā, ‘‘muyhanaṃ asamapekkhanaṃ apaccavekkhaṇā dummejjhaṃ bālya’’ntiādinā (dha. sa. 390) ca dosamohānaṃ nānappakārataṃ sandhāyāha ‘‘itaresupi dvīsu eseva nayo’’ti. Pariyādiyitvāti parito sabbaso ādāya. Gahetvāti ayamettha atthoti āha ‘‘gahaṇe āgata’’nti. Pariyādiyatīti parikkhīṇoti. Dī-saddañhi saddavidū khayatthaṃ vadanti.
有时候,这是用省略叠词的方式来说明的,所以他说“在每一个时候”。贪、嗔、痴,是指被初道断除后残余的贪、嗔、痴。如果说它们被无余地断除,那第二道又做了什么?这是他的意图。不过,当他看到烦恼现行时,也知道“我还有未断除的”。这样一来,怎么会有“已无余断除”的想法呢?所以他说“对于未断除的……他有想”。既然这样,一个仅凭初道就断除了疑惑的人,怎么会生起“我内部到底还有什么法未被断除呢”这样的疑惑?说了这话之后,他给出原因:“因为不精通教法”。就像对律的悔恨一样,由于对教法不善巧,圣者们有时也会在某些地方生起一点疑惑,犹如那些尚未彻底断除迷乱的人那样。对于不在自己范围内的东西不了知,这跟精通教法有什么关系?仅凭省察就能成就这件事。为了说明这一点,他说:“难道他没有省察吗?”对方不能说“没有”,于是说“有”,并显示其中存在的区分,说“然而那个省察……”等等。其中,“那个”指省察。“一切”指一切圣者。并非完全没有,但也不是完全具备,所以说“然而在这些……”等等。
Ekadāti āmeḍitalopena niddesoti āha ‘‘ekekasmiṃ kāle’’ti. Lobhadosamohāti paṭhamamaggena pahīnāvasesā lobhadosamohā. Niravasesā pahīyanti, aññathā dutiyamaggena kiṃ kataṃ siyāti adhippāyo. Samudācārappattaṃ pana disvā ‘‘appahīnaṃ me atthī’’tipi jānāti. Evaṃ kathaṃ niravasesappahānasaññāti āha ‘‘appahīnakaṃ…pe… saññī hotī’’ti. Evaṃ paṭhamamaggeneva samucchinnasaṃsayassa ‘‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīnoti evaṃ sandheho kathaṃ uppajjatī’’ti vatvā ‘‘paṇṇattiyā akovidattā’’ti kāraṇamāha. Vinayakukkuccaṃ viya hi paṇṇattiyaṃ akusalatāya ariyānampi katthaci vimatimattaṃ uppajjati yathā taṃ sabbaso appahīnasammohānanti. Attano avisaye anabhijānanaṃ paṇṇattikosallena kimettha payojanaṃ, paccavekkhaṇāmattena ayamattho sijjhatīti dassento ‘‘kiṃ tassa paccavekkhaṇā natthī’’ti āha. Itaro ‘‘natthī’’ti na sakkā vattunti katvā ‘‘atthī’’ti vatvā tattha labbhamānavibhāgaṃ dassento ‘‘sā panā’’tiādimāha. Tattha sāti paccavekkhaṇā. Sabbesanti sabbesaṃ ariyānaṃ. Yathā paripuṇṇā na hoti, na evaṃ sabbaso na hotīti āha ‘‘imāsu panā’’tiādi.
176“内在”指的是自己身内的内在,所以注释里说“在你的相续中”。“未断除”是指并非无余地断除。“两种”是指事欲和烦恼欲这两种欲。因为烦恼欲从被享受的那一刻起,就已经被受用了。
176.Ajjhattanti niyakajjhattaṃ adhippetanti āha ‘‘tava santāne’’ti. Appahīnoti anavasesato appahīno. Duvidheti vatthukāmakilesakāme. Kilesakāmopi hi yadaggena assādīyati, tadaggena paribhuñjīyati.
177177. 可享受的,就是“味”,也就是乐。这些欲里的味极少、少得可怜,所以叫“味少”。因此他说“乐少”。由于追求等苦为因,以及现世由恶行所带来的苦、来世之苦,在诸欲中很多,所以是“苦多”。“愁恼多”就是众多杂染。而那些杂染,按照下文将要说的方式,在这里现世方面也很多,所以他说“现法……多”。又因为这些杂染对于拥有它们的人,会在现世和来世障碍其利益的修行,并成为产生过患的原因,所以说“现法……多”。“若如是”就是依照“诸欲味少”等这样的方式。“由理”就是依据法理。“由因”就是依据合理的推论。“善见”是关联语。由观慧,就是由圣道慧。它能殊胜地观照四圣谛,所以称为“观”。因此他说“意指下分双道智”。“喜乐”就是带有喜乐的二禅那。“双道”就是下分道。他不是完全未舍弃欲贪之欲者,因此并非不退转。因此他提出“为何”等问难。像内院戏者那样舍弃的智慧,这里指的是过患随观智。
177. Assādīyatīti assādo, sukhaṃ. Appo appamattako assādo etesūti appassādā. Tenāha ‘‘parittasukhā’’ti. Pariyesanadukkhādihetukaṃ diṭṭhadhammikaṃ tattha duccaritacaraṇena samparāyikañca dukkhamettha kāmesu bahukanti bahudukkhā. Bahupāyāsāti bahuparikkilesā. Te pana parikkilesā vakkhamānanayena bahūyevettha diṭṭhadhammikāpīti āha ‘‘diṭṭhadhammika…pe… bahū’’ti. Te ca parikkilesā yasmā taṃsamaṅgino hitapaṭipattiyā antarāyakarā idha ceva paraloke ca ādīnavakāraṇañca pavattanti, tasmā vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammika…pe… bahū’’ti. Evaṃ cepīti evaṃ ‘‘appassādā kāmā’’tiādinā ākārena. Nayenāti dhammena. Kāraṇenāti yuttiyā. Suṭṭhu diṭṭhaṃ hotīti sambandho. Vipassanāpaññāyāti ariyamaggapaññāya. Sā cattāripi saccāni visesato passatīti vipassanāti adhippetā. Tenāha ‘‘heṭṭhāmaggadvayañāṇenāti attho’’ti. Pītisukhanti pītisukhavantaṃ jhānadvayaṃ. Dve maggeti heṭṭhāmagge. Āvaṭṭanasīlo ābhujanasīlo na hotīti anāvaṭṭī neva hoti sabbaso appahīnakāmarāgachando. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. Orodhanāṭakā pajahanapaññāti ādīnavānupassanāñāṇamāha.
179味也已经讲了。因为用“乐味少”这句话,已经把诸欲中所有的乐味毫无遗漏地全部涵盖进去,从而显示了它微不足道,所以过患也已经讲了,因为通过简略说明就已经显示了其余过患。所谓“宣说彼”,就是用“唯受一向之乐”这句话来宣说出离。所谓“以此二端”,就是先以“摩诃男,有这五种欲”等说法,通过开示五欲功德,说明沉溺欲乐的行为;再以“他们一直站着,拒绝坐下”等说法,说明自我折磨的行为。开示了这两端之后,便说我的教法是脱离这两端的。因为教法的圆满以果等至为顶点,所以为了显示教法的成就,说“以果等至为顶点,显示整个教法”。像“喜好蔬菜的国王”这个例子一样,“灵鹫山”是省略了中间成分的复合词。其次,在这里的另一种解释是:因为有鹫,鹫在这座山的峰上,所以叫“灵鹫山”。指那些一直站着的人,从坐的地方起来之后,就一直站在同一个地方。因此他说“不坐”。“尼干陀”指若提子。这里没有剩余,所以是“无剩余”。这只是对“有”这种说法的言辞而已,因此他说“所谓无剩余”。以“恒常”之义,用“恒时”这个词来显示它反复现行,所以说“已止息”。这是用它来显示不间断地现行。这里的含义应当这样理解。
179.Assādopi kathito, ‘‘appassādā’’ti hi iminā yāvatako kāmesu assādo, taṃ sabbaṃ anavasesato pariggahetvā cassa parittabhāvo dassitoti ādīnavopi kathito saṅkhepeneva sesassaādīnavassa dassitattā. Taṃ kathetunti taṃ nissaraṇaṃ ‘‘ekantasukhapaṭisaṃvedī’’ti iminā kathetuṃ. Imehi antehīti ‘‘pañcime, mahānāma, kāmaguṇā’’tiādinā kāmaguṇadassanamukhena kāmasukhallikānuyogaṃ ‘‘ubbhaṭṭhakā honti āsanapaṭikkhittā’’tiādinā attakilamathānuyogañca dassetvā imehi dvīhi antehi muttaṃ mama sāsananti, phalasamāpattipariyosānattā sāsanasampattiyā ‘‘upariphalasamāpattisīsena sakalasāsanaṃ dassetu’’nti āha. Gijjhasadiso kūṭoti majjhepadalopīsamāso yathā ‘‘sākapatthivo’’ti (pāṇini. 2.1.60). Dutiye panettha gijjhavantatāya gijjhā kūṭe etassāti gijjhakūṭo. Uddhaṃyeva tiṭṭhanakā nisajjāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya ekaṭṭhāneneva tiṭṭhanakā. Tenāha ‘‘anisinnā’’ti. Nigaṇṭhassāti nāṭaputtassa. Natthi etassa parisesanti aparisesaṃ. Evaṃ saṅkhābhavacanamattamassāti āha ‘‘aparisesasaṅkhāta’’nti. Niccaṭṭhena satata-saddena abhiṇhappavatti jotitā siyāti ‘‘samita’’nti vuttaṃ. Tena nirantarappavattiṃ dassetīti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo.
180“凡有所作,他都知道”——了知并灭尽、舍弃苦,这被称为智者的任务;而智者应当了知已做和未做之事。因此,你们在灭尽旧业时,首先应当了知“旧业有这么多”,然后以“经过这么长时间的苦行,已有这么多旧业被灭尽,现在还有这么多应当做”这样的方式,像世人一样自行划定自己应做的事。他就是在说明这一点,所以说“你们也应当这样了知”。“净分”:指纯粹的部分,即未来不需依靠便能成就的业尽,或者由此而来的苦尽,这就是它的意思。通过问“有达到净分的人吗”,这是在显示:在尼干陀的教说中,完全不存在断除不善和修习善法,因为完全没有清净的修习。既然如此,苦尽又怎么可能发生呢?
180.Yaṃ karoti, taṃ jānātīti dukkhassa nijjaraṇakhepanaṃ nāma viññūnaṃ kiccaṃ, viññunā ca purisena katākataṃ jānitabbaṃ, tasmā tumhehi purāṇānaṃ kammānaṃ byantibhāvaṃ karontehi paṭhamaṃ tāva ettakāni purāṇāni kammānīti jānitabbāni, tato ‘‘ettakaṃ kālaṃ katena tapasā ettakāni tāni byantikatāni, idāni ettakāni kātabbānī’’tiādinā ayaṃ vidhi purisena viya attanā kātabbakiccaṃ paricchinditabbanti dasseti. Tenāha ‘‘tumhehipi tathā ñātabbaṃ siyā’’ti. Suddhantanti suddhakoṭṭhāsaṃ, āyatiṃ anavassavasiddhaṃ kammakkhayaṃ, tato vā dukkhakkhayanti attho. Suddhantaṃ patto atthīti pucchatīti iminā akusalānaṃ pahānaṃ, kusalānaṃ bhāvanā ca sabbena sabbaṃ nigaṇṭhasamaye natthi sabbaso visuddhibhāvanāya abhāvato, tasmā kuto dukkhakkhayassa sambhavoti dasseti.
“像这样处于不知的状态”(Evaṃ ajānanabhāve satīti):当有像“我们过去曾存在”(ahuvamheva maya)这类说法所讲的那种不知时,意思就是那件事被你们所不知。“暴恶”(Luddāti):就是凶恶可怕。然而因为他们以身、语造作卑劣之事,所以称为“行为暴恶的人”(luddācārā)。因为从事那样的行为,就被称为“血手”(lohitapāṇī)。捕鹿人、渔夫、盗贼、刽子手等,就是捕鹿人这一类人。“粗猛业者”(Kakkhaḷakammāti):指行为粗暴的人。他们在尼乾陀中出家。这是在显示:正因为过去造了能招感极大痛苦的业,你们现在才遭受如此大的痛苦。
Evaṃ ajānanabhāve satīti ‘‘ahuvamheva maya’’ntiādinā vuttappakārassa ajānane sati, tasmiṃ tumhehi aññāyamāneti attho. Luddāti ghorā. Te pana yasmā kāyavācāhi nihīnameva karonti, tasmā vuttaṃ ‘‘luddācārā’’ti. Lohitapāṇitveva vuccati tajjākiriyācaraṇato. Māgavikakevaṭṭacoraghātakādayo māgavikādayo. Kakkhaḷakammāti pharusakammā. Te nigaṇṭhesu pabbajantīti pubbe mahādukkhasaṃvattaniyakammassa katattā hi tumhe etarahi īdisaṃ mahādukkhaṃ paccanubhavathāti dasseti.
他说“说”(vādeti),意思就是在见解上立说。以乐得乐:这里的“以乐”是指以安乐的修行方式,也就是安乐的行道。所谓“乐”,是指解脱之乐。在这个世间,人们获得快乐,正是通过农耕、经商等辛苦的修行才得到的,解脱之乐也是如此。这是其内在含义。由于身体肢节圆满,就像频婆果的核心一样,所以称为频婆娑罗。那些尼干陀是这样说的,然而他们并不知道世尊所证悟的,正是那种极寂静、最殊胜的涅槃乐。率尔,就是轻率。不思择,就是不加以审虑、简择。因此他说“作了轻率之举”等等。
Vādeti diṭṭhiyaṃ, samayeti attho. Sukhena sukhanti ettha sukhenāti paṭipattisukhena, sukhāya paṭipattiyāti attho. Sukhanti vimokkhasukhaṃ, idha loke sukhaṃ adhigacchantā kasivaṇijjādidukkhapaṭipattiyāva adhigacchanti, evaṃ mokkhasukhampīti adhippāyo. Sarīrāvayavasampattiyāpi bimbino sāroti bimbisāro. Te nigaṇṭhā…pe… sandhāya vadanti, na pana bhagavato accantasantapaṇītaṃ nibbānasukhapaṭivedanaṃ jānanti. Sahasāti ravā. Appaṭisaṅkhāti na paṭisaṅkhāya avicāretvā. Tenāha ‘‘sāhasaṃ katvā’’tiādi.
不与其它感受混杂、纯粹只有乐、完全只是乐的,就是“独一乐”,他正在感受这个乐。因此说“感受无间断的乐”。所谓“为了安立论说”,就是为了把“感受独一乐”这个已经发起的说法安立起来。在“王问”这一段里,是专门对国王所说的教法。提问变得轻松,比如“如果七昼夜做不到,那六昼夜做得到吗?”这样问起来就轻松了。从“我”等话开始的“净章”,是因为依于纯粹果报的果等至乐而来的。对一个能持续七昼夜入定的人来说,一昼夜又算得了什么呢?这本来就是很平常的事。因为所说的方式浅显易懂,所以很容易理解。
Aññāhi vedanāhi avomissaṃ ekantaṃ sukhaṃ ekantasukhaṃ, tassa paṭisaṃvedī. Tenāha ‘‘nirantarasukhapaṭisaṃvedī’’ti. Kathāpatiṭṭhāpanatthanti ‘‘ekantasukhapaṭisaṃvedī’’ti evaṃ āraddhakathāya patiṭṭhāpanatthaṃ. Rājavāreti rājānaṃ uddissa āgatadesanāvāre. Sukhaṃ pucchituṃ hotīti ‘‘yadi satta rattindivāni nappahoti, kiṃ cha rattindivāni pahotī’’tiādinā pucchanasukhaṃ hoti. ‘‘Ahaṃ kho’’tiādinā pavatto suddhavāro suddhanissandassa phalasamāpattisukhassa vasena āgatattā. Anacchariyaṃ hoti, satta rattindivāni pahontassa ekasmiṃ rattindive kiṃ vattabbanti. Uttānatthameva vuttanayattā suviññeyyattā.
5. 《推度经》的注释
5. Anumānasuttavaṇṇanā
181“按照所说的”是指:在这里,“在俱卢国,在释迦族”等处,按照所说的方式,对于“名为婆伽的地方王子”等,应当以这样的方式理解词义。“在取地等之日”:指为了建造城市,选址师勘察城址的那一天。“之后”:就是后来。当城市毫无障碍地建成之后,他们把苏苏摩罗山当作吉祥的象征,就给它取名为“苏苏摩罗山”。有人说:有一座山因为形状像鳄鱼,所以叫鳄鱼山,这座山就在那座城附近;因此,那座城因为有这座鳄鱼山,就被称为“苏苏摩罗山”。所谓“Bhesakaḷā”,是指一种名为ghammaṇḍa的树丛,有人说是“白树”,由于它们众多的缘故,那片林就被称为Bhesakaḷā林。有人说:有一个名叫Bhesa的夜叉,行为不当,由于他从那里滑落,那片林就成了名为Bhesagaḷā林。在Abhayadinna之处出生、生长、成长,这就是其含义。
181.Vuttānusārenāti ‘‘kurūsu, sakkesū’’ti ca ettha vuttanayānusārena, ‘‘bhaggā nāma jānapadino rājakumārā’’tiādinā nayena vacanattho veditabboti attho. Vatthupariggahadivaseti nagaramāpanatthaṃ vatthuvijjācariyena nagaraṭṭhānassa pariggaṇhanadivase. Athāti pacchā. Nagare nimmiteti tattha anantarāyena nagare māpite. Tameva susumāragiraṇaṃ subhanimittaṃ katvā ‘‘susumāragiri’’tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Susumārasaṇṭhānattā susumāro nāma eko giri, so tassa nagarassa samīpe, tasmā taṃ susumāragiri etassa atthīti ‘‘susumāragirī’’ti vuccatīti keci. Bhesakaḷāti vuccati ghammaṇḍagacchaṃ, keci ‘‘setarukkha’’nti vadanti, tesaṃ bahulatāya pana taṃ vanaṃ bhesakaḷāvananteva paññāyittha. Bheso nāma eko yakkho ayuttakārī, tassa tato gaḷitaṭṭhānatāya taṃ vanaṃ bhesagaḷāvanaṃ nāma jātanti keci. Abhayadinnaṭṭhāne jātaṃ virūḷhaṃ, saṃvaddhanti attho.
“令生起意愿”的意思是:无论什么事,只要是自己该被指责的,他就让同梵行者生起想要说出来的意愿;为了这个目的,他把自己交出去给他们。这就是它的含义。最初给出的利益教导是“教诫”,之后一再给出的是“教授”。或者,涉及现在和过去的是“教诫”,涉及未来的是“教授”。有具体事由的是“教诫”,另一种是“教授”。“那位”指的就是这样自恣的比丘。“难共语”是指:对于这个心怀抗拒、专门作对、毫不恭敬的人,言语是苦的,所以他是“难说话的人”。因此说“须以困难方式言之”。上面提到的,就是“他是恶欲者”等十六种恶法。以各种方式行右绕之举,就是“右绕”;由此,有从右边接受的习惯,就是“从右受持者”;不是从右受持的,就是“不从右受持者”。从左边,就是从相反的方向,也就是与所说的相反,这是它的意思。
Icchāpetīti yaṃ kiñci attani garahitabbaṃ vattuṃ sabrahmacārīnaṃ icchaṃ uppādeti, tadatthāya tesaṃ attānaṃ vissajjetīti attho. Paṭhamaṃ dinno hitūpadeso ovādo, aparāparaṃ dinno anusāsanī. Paccuppannātītavisayo vā ovādo, anāgatavisayo anusāsanī. Otiṇṇavatthuko ovādo, itaro anusāsanī. So cāti evaṃ pavāretā so bhikkhu. Dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlaggāhe vipaccanīkasāte anādare puggaleti dubbaco. Tenāha ‘‘dukkhena vattabbo’’ti. Upari āgatehīti ‘‘pāpiccho hotī’’tiādinā (ma. ni. 1.181) āgatehi soḷasahi pāpadhammehi. Pakārehi āvahaṃ padakkhiṇaṃ, tato padakkhiṇato gahaṇasīlo padakkhiṇaggāhī, na padakkhiṇaggāhī appadakkhiṇaggāhī. Vāmatoti apasabyato, vuttavipariyāyatoti adhippāyo.
想要被不真实地尊崇,就是渴望凭那些并不存在、并非真实的功德而得到尊崇。这里“paṭi-”这个前缀是“敌对”的意思;“散播”或“努力”在这里是指“以对立的方式安住”,所以说“他反击”,意思是:他成为敌对者、反对者而安住。“呵斥”就是驱逐、威吓。而处于这种状态的人,实际上就是在触恼、侵扰他人,所以说“他烦扰”。“反扣帽子”是指:别人以某种方式指责他时,他就把与那指责相应的过失,反过来安在指责者头上。
Asantasambhāvanapatthanānanti asantehi avijjamānehi guṇehi sambhāvanassa patthanābhūtānaṃ. Paṭi-saddo paccattikapariyāyo, pharaṇaṃ vāyamanaṃ idha tathāvaṭṭhānanti āha ‘‘paṭippharatīti paṭiviruddho paccanīko hutvā tiṭṭhatī’’ti. Apasādetīti khipeti tajjeti. Tathābhūto ca paraṃ ghaṭṭento nāma hotīti āha ‘‘ghaṭṭetī’’ti. Paṭiāropetīti yādisena vutto, tassa paṭibhāgabhūtaṃ dosaṃ codakassa upari āropeti.
“以隐藏的方式行事”(《增支部》复注 2.3.68):就是以掩盖的方式来做、来运作;或者说,因为“carati”这个词根有多种含义,所以“carati”这个词在这里就是“掩盖”的意思,因此说“他掩盖”。“以别的理由、别的话语”:这是为了说明掩盖的方式,所以说“用别的理由”等等。其中,“别的理由或话语”,指的是指责者为了揭示被指责者的过失而提出的理由或说出的言辞,被指责者却用完全不同的理由或话语来掩盖。所谓“用理由”,就是用能说明指责没有根据的论据;所谓“用话语”,就是用能表达那个意思的言辞。不回答“谁犯了错?”等质问,而是转移话题、岔开去,这就显示了“以别的理由、别的话语来掩盖”的做法。至于“把话引到外面去、敷衍搪塞”,则是这两者的具体区别,因此说“某某人”等等。
Paṭicaratīti (a. ni. ṭī. 2.3.68) paṭicchādanavasena carati pavattati, paṭicchādanattho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘paṭicchādetī’’ti. Aññenaññanti paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘aññena kāraṇenā’’tiādi. Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, tato aññeneva kāraṇena, vacanena vā paṭicchādeti. Kāraṇenāti codanāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā. Vacanenāti tadatthabodhanena. Ko āpannotiādinā codanaṃ avissajjetvā vikkhepāpajjanaṃ aññenaññaṃ paṭicaraṇanti dasseti, bahiddhā kathāapanāmanaṃ vissajjetvāti ayameva tesaṃ viseso. Tenāha ‘‘itthannāma’’ntiādi.
过失由此被挡开、被守护,或被刈割、被切断,所以叫“apadāna”(事迹);(a. ni. ṭī. 2.3.2)众生以正确或错误的方式所实行的加行/努力。因此说“以自己的行为”。
Apadīyanti dosā etena rakkhīyanti, lūyanti, chijjantīti vā apadānaṃ, (a. ni. ṭī. 2.3.2) sattānaṃ sammā, micchā vā pavattapayogo. Tenāha ‘‘attano cariyāyā’’ti.
183应当反复推度:就是要一次又一次地衡量、认清楚。应当推度自己:这里用的是反身宾格。所以注释说:应当被衡量、被比较、被判断。或者说,应当推度自己,就是在自己身上生起推度智。这里的道理是这样的:在我身上生起的恶欲,因为本身就是恶欲,所以会带来令人不喜欢的后果,就像在别人身上生起的恶欲一样。这个道理也适用于其他诸法。另一种道理是:想要得到同梵行者的喜爱,就必须断除恶欲,因为它是戒清净的根本因,就像必须断除自赞毁他等一样。对其他诸法,也是同样的道理。
183.Anuminitabbanti anu anu minitabbo jānitabbo. Attānaṃ anuminitabbanti ca idaṃ paccatte upayogavacanaṃ. Tenāha ‘‘anuminitabbo tuletabbo tīretabbo’’ti. Attānaṃ anuminitabbanti vā attani anumānañāṇaṃ pavattetabbaṃ. Tatrāyaṃ nayo – appiyabhāvāvahā mayi pavattā pāpicchatā pāpicchābhāvato parasmiṃ pavattapāpicchatā viya. Esa nayo sesadhammesupi. Aparo nayo – sabrahmacārīnaṃ piyabhāvaṃ icchantena pāpicchatā pahātabbā sīlavisuddhihetubhāvato attukkaṃsanādippahānaṃ viya. Sesadhammesupi eseva nayo.
184应当反复观察:要以“我不要成为有恶欲的人,不要被恶欲控制”这样的方式,反复地,或者一天三次,用智慧之眼来观察,意思是应当让智慧运作起来。应当为了断除恶欲等而观察。这个意思要从 tabba 这个词缀表示状态义的层面来理解;不过在注释书里,是从“应当去做”的层面,把“自己”作为宾格来说明的。对于正在修学的人:就是正在修学三学的人。因此注释书说:对于诸善法而言。
184.Paccavekkhitabboti ‘‘na pāpiccho bhavissāmi, na pāpikānaṃ icchānaṃ vasaṃ gato’’tiādinā pati pati divasassa tikkhattuṃ vā ñāṇacakkhunā avekkhitabbaṃ, ñāṇaṃ pavattetabbanti attho. Pāpicchatādīnaṃ pahānaṃ pati avekkhitabbaṃ, ayañca attho tabba-saddassa bhāvatthatāvasena veditabbo, kammatthatāvasena pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘attāna’’nti paccatte upayogavacanaṃ katvā vuttaṃ. Sikkhantenāti tissopi sikkhā sikkhantena. Tenāha ‘‘kusalesu dhammesū’’ti.
“斑点”是指黑芝麻、白芝麻之类的斑点。“完全断除”是指断除一切种类。“在果上到来”是指果已经生起。“在涅槃上到来”是指因为已经证得涅槃。“比丘巴帝摩卡”是指对那些被称为“这个人是沙门,这个人是比丘”的比丘们所说的巴帝摩卡,不应理解为只属于受具足戒的人,也不应理解为只属于出家的人。正因为这是比丘巴帝摩卡,所以才说“在一天之中三次……”等等。不可以不省察,因为它是使自己清净的唯一根本原因。
Tilakanti kāḷatilasetatilāditilakaṃ. Sabbappahānanti sabbappakārappahānaṃ. Phale āgateti phale uppanne. Nibbāne āgateti nibbānassa adhigatattā. Bhikkhupātimokkhanti ‘‘so samaṇo, sa bhikkhū’’ti evaṃ vuttabhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ, na upasampannānaṃ eva na pabbajitānaṃ evāti daṭṭhabbaṃ. Yasmā cidaṃ bhikkhupātimokkhaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘idaṃ divasassa tikkhattu’’ntiādi. Apaccavekkhituṃ na vaṭṭati attavisuddhiyā ekantahetubhāvato.
第6篇 心荒芜经的注释
6. Cetokhilasuttavaṇṇanā
185心因为这些而荒芜、变得僵硬,所以叫“心荒芜”。因此说“由于心的僵硬状态”。因为当这些生起时,心就变得像不净之处一样令人不悦,像布满树桩的田地一样难以收获丰硕果实。所以说“犹如垃圾,犹如树桩”。这里应把“心的”一词带过来连接。所谓“束缚了心”,是因为贪爱运作的状态,遮断了善行的机会,就像把心抓住、禁锢起来一样。所以说“好像攥紧拳头一样地抓住”。从词义上说,心被它们以颠倒的方式系缚、抑制,所以它们叫“心的系缚”。如果有人具足四种极清净的戒,戒不穿缺等,达到清净,因为具足殊胜素质,能轻易引生道果,就像大僧护长老那样,他就能凭这样的戒,在这个正法、律中获得增长,所以说“以戒而得增长”。如果有人在圣道生起时,像一棵根基深厚、安稳扎根的树,他就在教法中获得了增长,所以说“以道而得增广”。如果有人已经完全证入一切烦恼的般涅槃,成为应供者,由于戒等诸法蕴的圆满而获得广大的正念,所以说“由涅槃而得圆满究竟”。对于第二种解释方式,应当根据上文来了知。
185. Ceto tehi khilayati thaddhabhāvaṃ āpajjatīti cetokhilā. Tenāha ‘‘cittassa thaddhabhāvā’’ti. Yasmā tehi uppannehi cittaṃ uklāpījātaṃ ṭhānaṃ viya amanuññaṃ khettaṃ viya ca khāṇukanicitaṃ amahapphalaṃ hoti. Tena vuttaṃ ‘‘kacavarabhāvā khāṇukabhāvā’’ti. ‘‘Cittassā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Cittaṃ bandhitvāti taṇhāpavattibhāvato kusalacārassa avasaracajanavasena cittaṃ baddhaṃ viya samorodhetvā. Tenāha ‘‘muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantī’’ti. Saddatthato pana ceto virūpaṃ nibandhīyati saṃyamīyati etehīti cetaso vinibandhā yassa catubbidhaṃ sīlaṃ akhaṇḍādibhāvappattiyā suparisuddhaṃ visesabhāgiyattā appakasireneva maggaphalāvahaṃ mahāsaṅgharakkhitattherassa viya, so tādisena sīlena imasmiṃ dhammavinaye vuddhiṃ āpajjissatīti āha ‘‘sīlena vuddhi’’nti. Yassa pana ariyamaggo uppajjanto virūḷhamūlo viya pādapo suppatiṭṭhito, so sāsane virūḷhiṃ āpannoti āha ‘‘maggena virūḷhi’’nti. Yo sabbaso kilesanibbānappatto, so arahā sīlādidhammakkhandhapāripūriyā sativepullappatto hotīti āha ‘‘nibbānena vepulla’’nti. Dutiyavikappe attho vuttanayānusārena veditabbo.
诸佛的色身和法身一样,由于不共通于他人,又是无上功德的所依,对于还不能亲自见到的人,确实会成为产生疑惑的根源。所以说“对色身或功德有疑惑”。在这里,就像以大人相必定已经包含了随形好等色身功德,因为二者不相分离,所以只说“以三十二种殊胜大人相庄严”;同样,以无碍智也必定已经包含了无量无边、种种不可限量的法身功德,因此只举出一切知智就已经足够。应当知道,这里并没有遗漏任何差别。“有疑惑”:是以“但愿这(已消除犹豫:疑已除遣)(进入之后:以智慧深入观察之后)
Buddhānaṃ dhammakāyo viya rūpakāyopi anaññasādhāraṇatāya anuttaraguṇādhiṭṭhānatāya ca apaccakkhakārīnaṃ saṃsayavatthu hotiyevāti ‘‘sarīre vā guṇe vā kaṅkhatī’’ti vuttaṃ. Tattha yathā mahāpurisalakkhaṇena anubyañjanādayo rūpakāyaguṇā gahitā eva honti avinābhāvatoti ‘‘dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍita’’micceva vuttaṃ, evaṃ anāvaraṇañāṇena sabbepi anantāparimeyyabhedā dhammakāyaguṇā gahitā eva hontīti sabbaññutaññāṇaggahaṇameva kataṃ nānantariyabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Kaṅkhahīti ‘‘aho vata te guṇā na bhaveyyuṃ, bhaveyyuṃ vā’’ti patthanuppādanavasena kaṅkhati. Purimo hi viparītajjhāsayo, itaro yathābhūtañāṇajjhāsayo. Vicinantoti vicayabhūtāya paññāya te vivecetukāmo tadabhāvato kicchaṃ dukkhaṃ āpajjati, kicchappatti ca tattha nicchetuṃ asamatthatāyevāti āha ‘‘vinicchetuṃ na sakkotī’’ti. Vigatā cikicchāti vicikicchā. Adhimokkhaṃ na paṭilabhatīti ‘‘evameta’’nti okappanavasena guṇesu vinicchayaṃ nādhigacchati. Otaritvāti ñāṇena anupavisitvā. Pasīditunti ‘‘pasannarūpadhammakāyaguṇehi bhagavā’’ti pasīdituṃ. Anāvilo akālusso hotuṃ na sakkoti. ‘‘Kaṅkhatī’’ti iminā dubbalā vimati vuttā, ‘‘vicikicchatī’’ti iminā majjhimā, ‘‘nādhimuccatī’’ti iminā balavatī, ‘‘na sampasīdatī’’ti iminā tividhāyapi vimatiyā vasena uppannacittakālussiyaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
从“热勤”等词开始说起:所谓“热勤”,是指从最初就燃烧、灼烧烦恼,也就是发勤界,为了这个目的。“为了修习”:为了让杂染法没有机会生起,这样一次又一次地持续致力于灭除它们,就是“修习”,也就是出离界,为了这个目的。因此说“再三致力于善法”。“为了持续”:为了能一步一步证得更高的殊胜境界,让持续不断、毫无间断的修行保持下去,这种状态就是“持续”,也就是胜勤界,为了这个目的。“为了精勤”:平正地由这三种界所增强、有能力摧毁一切烦恼的精进,就叫“精勤”,为了这个目的。在这里,为了表明:因为心里有前面说的那种疑惑,心连热勤都不会倾向,更何况修习等更深的意思,所以经中才取了这四个词;或者说是为了毫无遗漏地显示所有殊胜差别。不过也有些注释师说:“修习等词其实就是热勤的同义词。”到这里为止,世尊开示了:由于对导师的疑惑,心变得僵硬,像垃圾、像树桩一样,从而引生不善等状态,这就是“心荒芜”。其余几种心荒芜,道理也是这样。
Ātappāyātiādito tapati santapati kileseti ātappaṃ, ārambhadhātu, tadatthāya. Anuyogāyāti yathā saṃkilesadhammānaṃ avasaro na hoti, evaṃ anu anu yuñjanaṃ anuyogo, nikkamadhātu, tadatthāya. Tenāha ‘‘punappunaṃ yogāyā’’ti. Sātaccāyāti yathā uparūpari visesādhigamo hoti, tathā satatassa nirantarapavattassa anuyogassa bhāvo sātaccaṃ, parakkamadhātu, tadatthāya. Padhānāyāti santamevaṃ tividhadhātusaṃvaḍḍhitānubhāvaṃ sabbakilesaviddhaṃsanasamatthaṃ padhānasaṅkhātaṃ vīriyaṃ, tadatthāya. Ettha ca ātappāya cittaṃ na namati yathāvuttakaṅkhāvasena, pageva anuyogādiatthanti dassetuṃ cattāripi padāni gahitāni, anavasesavisesadassanatthaṃ vā. Keci pana ‘‘ātappavevacanāneva anuyogādipadānī’’ti vadanti. Ettāvatā bhagavā satthari kaṅkhāya cittassa thaddhakacavarakhāṇukabhāvena akusalabhāvādiāpādanato cetokhilabhāvaṃ dasseti. Sesesupi eseva nayo.
因为“学”这个说法已经涵盖了行道正法,所以说“教法以及证法”。为了说明在教法上哪里可能生起疑惑,才说了“八万四千法蕴”等等。应当知道,这只是一个举例,因为有些人也会因为教法能辗转引生证悟等理由,而对教法产生疑惑。正如对证法说了疑惑,应当知道在证得法上疑惑也同样会发生。确实,有些人说“修习遍禅等,禅那就能成就”,又说“遍禅的果报是无色界,慈等的果报是第四梵住”,他们就是以这种方式在疑惑。在这里应当知道,疑惑只在九种出世间法的施设概念上生起,因为出世间法不是杂染法。
Sikkhāggahaṇena paṭipattisaddhammassa gahitattā vuttaṃ ‘‘pariyattidhamme ca paṭivedhadhamme cā’’ti. Pariyattidhamme yattha kaṅkhāya sambhavo, taṃ dassetuṃ ‘‘caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’tiādi vuttaṃ. Tayidaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paramparāya paṭivedhāvahabhāvādivasenapi ekaccānaṃ tattha saṃsayuppattito. Yathā ca paṭivedhe kaṅkhā vuttā, evaṃ adhigamadhammepi pavattatīti veditabbā. Tathā hi ekacce ‘‘kasiṇādibhāvanāya jhānāni ijjhantī’’ti vadanti. ‘‘Kasiṇanissando āruppāti, mettādinissando catutthabrahmavihāro’’ti evamādinā kaṅkhatiyevāti. Ettha ca navalokuttaresu paññattiyaṃyeva kaṅkhāpavatti veditabbā asaṃkilesikattā lokuttaradhammānaṃ.
所谓“这种”,就是指这样的正道,也就是被称为善行道、正直行道、如理行道、适当行道的正行道。应当知道,增上戒学等法是出世间法的随顺法。这样一来,它们与道果之学之间的区别就成立了。正如所说:“因为以‘学’一词摄取了行道正法。”在这里,疑由于对三种事以及学的功德不能信解、不能清净信,所以不修行,心因此变得僵硬;又由于四处寻求、徘徊,心变得像垃圾和树桩一样。同样应当知道,对同梵行者怀着怨恨、暴恶等,心会变得僵硬;由于伤害、对抗等,心会变得像垃圾和树桩一样。涉及圣僧团的疑,并不存在针对某个个人的疑,所以只取涉及僧团的疑。而且,这个心荒芜的教导是就教法而说的,因此只取针对同梵行者的愤怒。
Evarūpanti edisaṃ suppaṭipatti-ujuppaṭipatti-ñāyappaṭipatti-sāmīcippaṭipatti-saṅkhātaṃ sammāpaṭipadaṃ. Adhisīlasikkhādayo lokuttaradhammassa anudhammabhūtā veditabbā. Evañhi maggaphalasikkhāhi imāsaṃ viseso siddho hoti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sikkhāggahaṇena paṭipattisaddhammassa gahitattā’’ti. Ettha ca yathā vicikicchā vatthuttayassa sikkhāya ca guṇesu anadhimuccanaasampasīdanavasena appaṭipattibhāvato cittassa thaddhabhāvo āsappanaparisappanavasena pavattiyā kacavarakhāṇukabhāvo ca, evaṃ sabrahmacārīsu āghātacaṇḍikkādivasena cittassa thaddhabhāvo ca upahananavirujjhanādivasena kacavarakhāṇukabhāvo ca veditabbo. Ariyasaṅghavisayā vicikicchā, puggalavisayā kāci natthīti saṅghavisayāva gahitā, sāsanikavasena cāyaṃ cetokhiladesanāti sabrahmacārīvisayova kopo gahito.
186就像有对象的欲,烦恼欲也是可享受、可爱的,所以说“于烦恼欲亦然”。因此世尊说:“色爱在世间,是可爱之色、可喜之色,这渴爱在这里生起时就生起,在这里执著时就执著”等等。在对欲的解说中,一切三界诸法都因可欲求之义而称为“欲”,但这里“欲”一词所取的,只是作为强力欲贪基础的那些事物。由于这些事物具有系缚所缘的性质,就像单独执取自己的身体一样,对外在他人那样的色法,也以聚集之义而执取,所以说“于色,是指外部的色法”。因为,正如对五种欲功德的贪染会导致系缚,障碍禅那等殊胜证得;对自己身体的贪恋,以及对外在资具、亲眷、朋友等的贪恋,也是如此。然而,有些注释师在这里用“于色,是指在色界禅那中”等说法加以铺演。这是不合理的,因为经文是以心的系缚状态,来执取那些系缚禅那证得以及令戒染污的事物。
186. Yathā vatthukāmo, evaṃ kilesakāmopi assādanīyo evāti ‘‘kilesakāmepī’’ti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘rūpataṇhā loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati, ettha nivisamānā nivisatī’’tiādi (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.133; vibha. 203). Kāmaniddese (mahāni. 1) sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena ‘‘kāmā’’ti vuttā, balavakāmarāgavatthubhūtāyevettha kāmaggahaṇena gahitāti. Vinibaddhavatthubhāvena yathā visuṃ attano kāyo gahito, tathā paresaṃ tathārūpā rūpadhammā samūhaṭṭhenāti āha ‘‘rūpeti bahiddhārūpe’’ti. Yathā hi pañcakāmaguṇiko rāgo jhānādivisesādhigamassa vinibaddhāya saṃvattati, evaṃ attano kāye apekkhā bahiddhā ca sakaparikkhārañātimittādīsu apekkhāti. Keci panettha ‘‘rūpeti rūpajjhāne’’tiādinā papañcenti. Tadayuttaṃ jhānādhigamavinibaddhānaṃ sīlassa ca saṃkilesabhūtānaṃ cetovinibaddhabhāvena gahitattā.
想要多少就吃多少,意思是渴望多少就取用多少。所以说想要多少,就取用那么多。吃饱肚子为止的进食,是因为不会反吐出来,也是因为填满了腹部。床座乐,是指依靠床座而产生的快乐。躺卧乐,是指通过翻身侧卧而产生的快乐。睡眠乐,是指由睡眠而产生的快乐。
Yāvadatthanti yāva attheti abhikaṅkhati, tāva. Tenāha ‘‘yattakaṃ icchati, tattaka’’nti. Nti yāvadatthaṃ udarapūraṃ bhuttaṃ. Avadehanato pūraṇato. Seyyasukhanti seyyaṃ paṭicca uppajjanakasukhaṃ. Passasukhanti passānaṃ samparivattanena uppajjanakasukhaṃ. Niddāsukhanti niddāyanena uppajjanakasukhaṃ.
“以戒……”等语句,是在说明内心希求的方式。“受持誓愿”是指实践头陀支等誓愿。“苦行”是指发起精进。因为这种精进能折磨烦恼、压制烦恼,所以称为苦行。
Sīlenātiādi patthanākāradassanaṃ. Vatasamādānanti dhutaṅgādivatānuṭṭhānaṃ. Tapoti vīriyārambho. So hi kilesānaṃ tapanaṭṭhena niggaṇhanaṭṭhena tapacaraṇanti vuttaṃ.
189依靠欲求:就是把欲求当作担纲的重任、当作最上首、当作先导,然后依着这种运作方式去依靠欲求。所以称为“主要部分”,是因为它具有最上首之义而成为主要,或者说已经达到了主要的地位。所谓“那些法”,指依靠欲求而生起的定,以及被称为精勤行的精进;“具足”就是与这些法相应。“成就”是就成就之义而说,“获得”是就完成、获得之义而说,这就是它的意思。这个成就的基础便是“足”,是它的根基,是作为立足处。也可这样说:借着它,这些法得以成就、增长、达到殊胜,所以叫成就;而这成就本身又是更高殊胜法的依止处,所以叫足。因此说:“成就所成之足”,或者“成就本身就是足”,所以叫成就足。其余的神足等也应这样理解。这里所说的“它”,是指神足。所谓“意义被阐明”,是为显示其含义而作的解释,因此在《清净道论大复注》中,应当采纳对该含义的审察。由于神足以定和精勤为主导,所以说:这里讲的是镇伏断。对于那些尚未生起的善法,为了促使它们生起;对于那些已经生起的善法,为了让它们增长广大:因此努力奋发,这就是勤勇,是达到力量的精进之因。而这个勤勇又是四种神足的特别助缘,依着它们,所以被称为第五。又因为无论是在止与观的修习中,还是在它们的初、中、后各个阶段,都应当成就这种精进,所以说:勤勇显示了在一切处都应做的精进。把属于前行阶段的止观修习,按照所应断除之法的分别加以分析之后,说:五种心荒芜的断除、五种心束缚的断除。有能力:是指适合、值得成就。以智:是指以道智。为了断除烦恼:是为了彻底斩断烦恼。安稳:是指没有灾患。
189.Chandaṃ nissāyāti chandaṃ dhuraṃ, chandaṃ jeṭṭhakaṃ, chandaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pavattivasena chandaṃ nissāya. Jeṭṭhakaṭṭhena padhānabhūtā, padhānabhāvaṃ vā pattāti padhānabhūtā. Tehi dhammehīti chandanissayena pavattasamādhinā ceva ‘‘padhānasaṅkhāro’’ti vuttavīriyena ca. Upetanti sampayuttaṃ. Ijjhanaṭṭhena iddhi, nipphattiatthena paṭilābhaṭṭhena cāti attho, tassā iddhiyā pādaṃ pādakaṃ padaṭṭhānabhūtaṃ. Atha vā ijjhanti tāya iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi, sāva uparivisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato pādo. Tenāha ‘‘iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipāda’’nti. Sesesupīti vīriyiddhipādādīsupi. Assāti iddhipādassa. Attho dīpitoti dīpanatthaṃ kataṃ, tasmā visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. mahāṭī. 2.369) tassa atthavicāro gahetabbo. Iddhipādānaṃ samādhipadhānattā vuttaṃ ‘‘vikkhambhanappahānaṃ kathita’’nti. Tesaṃ tesaṃ kusaladhammānaṃ anuppannānaṃ uppādanakiriyāya uppannānaṃ paribrūhanakiriyāya ussahanato ussoḷhī, thāmappattā parakkamadhātu. Sā pana catunnaṃ iddhipādānaṃ visesapaccayabhūtā te upādāya ‘‘pañcamī’’ti vuttā, sā ca yasmā samathavipassanābhāvanāsu tattha caādimajjhapariyosānesu sādhetabbaṃ vīriyaṃ, tasmā āha ‘‘ussoḷhīti sabbattha kattabbavīriyaṃ dassetī’’ti. Pubbabhāgiyasamathavipassanāsādhanaṃ pahātabbadhammavibhāgena bhinditvā āha ‘‘pañca cetokhilappahānāni pañca vinibandhappahānānī’’ti. Bhabboti yutto arahati nipphattiyā. Ñāṇenāti maggañāṇena. Kilesabhedāyāti kilesānaṃ samucchindanāya. Khemassāti anupaddavassa.
“推测之义”是指:像“会不会是这样呢?”这种表示设想、可能性的意思。“如此地”是说:不单只说“如此”这一个数目,而是把它和另一个数目合在一起说,这在世间是顺口的说法,比如“两滴或三滴水”。“妥善地孵卧”是指:母鸡不用脚等部位对蛋造成任何伤害,为了避开外面风等危险,好好地卧在蛋上面。“令其得热”是指:为了把蛋里的湿气蒸发掉,借着自己身体的温度使蛋变暖。因此说“使它们变温热了”。“妥善地培育”是指:完全以母鸡的气味熏染。因此说“使它们带上母鸡的气味”。而这母鸡气味的熏染,应当理解为由妥善孵卧和妥善遍熟所成就的“随成就”。然而,因为是与它们一起成就的,所以说“通过三种动作的实行”。虽然不会像“但愿如此”等那样生起欲求,但由于原因已具备,所以说它们确实能够破壳而出。为什么能够呢?回答说“因为它们依彼……”等。在此,应当理解:正如蛋壳的薄是光在里面显现的原因,同样,蛋壳的薄、指甲尖和嘴喙的锐利,以及湿气的蒸发,都是原因的说法;因此,由于光在里面显现,且自身已到达成熟状态。
Sambhāvanattheti (sārattha. ṭī. 1.11; a. ni. ṭī. 3.7.71) ‘‘api nāmevaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho. Evaṃ hīti evaṃ ekameva saṅkhyaṃ avatvā aparāya saṅkhyāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayapariharaṇatthaṃ sammadeva upari sayitāni. Utuṃ gāhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti. Ayañca kukkuṭagandhaparibhāvanā sammāadhisayanasammāparisedananipphattiyā ‘‘anunipphādī’’ti (sārattha. ṭī. 1.11) daṭṭhabbā. Tehi pana saddhiṃyeva ijjhanato vuttaṃ ‘‘tividhakiriyākaraṇenā’’ti. Kiñcāpi na evaṃ ‘‘aho vatime’’tiādinā icchā uppajjeyya, kāraṇassa pana sampāditattā atha kho bhabbāva abhinibbhijjitunti yojanā . Kasmā bhabbāti āha ‘‘te hi yasmā tāyā’’tiādi. Ettha yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehassa pariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ, tasmāti ālokassa anto paññāyamānato, sayañca paripākagatattā.
“譬喻的成就”是指用所譬喻的事物,把譬喻的意义完完整整地说明清楚。“以义”是指依照所譬喻之事的含义。就像母鸡对鸡蛋做出三种动作,是小鸡能从蛋壳里出来的根本原因;同样,比丘具足奋发和十五支,也是他能从无明蛋壳里出来的根本原因,所以说“那只母鸡……具足的状态”。因为无明和蛋壳在覆盖、遮蔽这一点上相似,所以依靠强有力的观,无明的蛋壳就变薄了;当观智成熟转变的时候,就达到了趣向出起的状态,那时这观智就像怀上了道智的胎儿一样,所以说“入胎之时”。“属于神通的部分”是指属于世间神通的部分。因为出世间神通才能彻底击破无明的蛋壳。在偈颂中,“击破无明的蛋壳”这句话,是通过教法表达的善巧,去冲击应受教化者相续中的无明蛋壳,使它无法再停留在原来的地方。
Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyāya karaṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bhikkhuno ussoḷhīpannarasāni aṅgāni avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘tassā kukkuṭiyā…pe… samannāgatabhāvo’’ti. Paṭicchādanasāmaññena avijjāya aṇḍakosasadisatāya balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, vipassanāñāṇassa pariṇāmakālo vuṭṭhānagāminibhāvāpatti, tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālikāti. Gāthāya avijjaṇḍakosaṃ paharatīti desanāvilāsena vineyyasantānagataṃ avijjaṇḍakosaṃ ghaṭṭeti, yathāṭhāne ṭhātuṃ na deti.
“审察断”是指以“彼分断”为前提的“镇伏断”。因为经文中已经提到了属于前行阶段的那些神足,所以才说“以神足说明镇伏断”。不过,从经文里“具足奋发和十五支的比丘,有能力趋向厌离……”这类说法来看,出世间神足其实已经通过“正觉”这个词被包含进去了。“于道中已至”是说:对于那位具足奋发和十五支的比丘,当他策励自己修观时,道就在他心中生起;或者也可以说,在经文中通过“破壳”“正觉”等词来说明“于道中已至”。“于果中已至”的意思,也应当按照前面同样的方式来理解。至于涅槃,因为经文中没有直接提到,所以没有取用“出离断”。剩下的内容就很容易理解了。
Paṭisaṅkhānappahānanti tadaṅgappahānapubbakaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Pubbabhāgiyā iddhipādā pāḷiyaṃ gahitāti ‘‘iddhipādehi vikkhambhanappahāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Ussoḷhipannarasaṅgasamannāgato bhikkhu bhabbo abhinibbidāyā’’tiādivacanato (ma. ni. 1.189) lokuttariddhipādā pana sambodhaggahaṇeneva gahitā. Magge āgateti ussoḷhīpannarasaṅgasamannāgatassa bhikkhuno vipassanaṃ ussukkāpayato magge āgate uppanne, pāḷiyaṃ vā abhinibbhidāsambodhaggahaṇehi magge āgate. Phale āgateti etthāpi vuttanayena attho veditabbo. Nibbānassa pana pāḷiyaṃ anāgatattā nissaraṇappahānaṃ na gahitaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.
7. 林野经
7. Vanapatthapariyāyasuttavaṇṇanā
190190. “林”(vana)之所以称为林,是因为追求远离的人向往它、亲近它;或者说,它像是在向这些人乞求,请他们为了自身的成就而住在这里。“处”(pattha)是说:追求远离的人,依着所期望的殊胜证得而安住在那里。在林中、在密林处的坐卧具,就是“林薮”(vanapattha)。“pariyāya”是说:它执取自果而运转,因此指原因。所以论中说“林薮教说”,即“林薮之因”。因为依止那林薮而住的人,林薮就是他依止的原因,所以说“依林薮而住”。此外,“pariyāya”也可以指安立所应说的义理,因此也指开示。以林薮为所缘而生起的开示,就是林薮开示。这两处都提到林薮,只是为了标示它的特征,因为村落等在这里同样可以成为原因,也可以成为开示的对象。
190. Vanīyati vivekakāmehi bhajīyati, vanute vā te attasampattiyā vasanatthāya yācanto viya hotīti vanaṃ, patiṭṭhanti ettha vivekakāmā yathādhippetavisesādhigamenāti patthaṃ, vanesu patthaṃ gahanaṭṭhāne senāsanaṃ vanapatthaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, kāraṇanti āha ‘‘vanapatthapariyāyanti vanapatthakāraṇa’’nti. Vanapatthañhi taṃ upanissāya viharato upanissayakāraṇaṃ. Tenāha ‘‘vanapatthaṃ upanissāya viharatī’’ti. Pariyāyati desetabbamatthaṃ patiṭṭhapetīti pariyāyo, desanā. Vanapatthaṃ ārabbha pavattā desanā vanapatthadesanā, taṃ, ubhayatthāpi vanapatthaggahaṇaṃ lakkhaṇamattaṃ gāmādīnampettha kāraṇabhāvassa, desanāya visayabhāvassa ca labbhamānattā.
191“依止”就是依靠、以……为依托,意思是以远离尘嚣的住处作为依靠。“不现前”等语,是在说明那片林野中坐卧处的不适宜,或者也在说明气候、人群、闻法等方面的不适宜。“活命的资具”,就是维持生命运转的资具、助缘。“应当积集”,就是应当以如法、无可指责的拾取等方式,一点一点地获取、得到。而这些这样积集起来、聚集起来时,就叫做“已聚集”,所以说“应当聚集”。“以苦而生起”,就是不容易获得。以此说明饮食等适宜条件的缺乏。“夜间时分或白天时分”,原文是宾格,这里用作处格义,所以说“夜间时段或白天时段”。只应在夜间离开,因为在那里沙门法无法成就。
191.Nissāyāti apassāya, vivekavāsassa apassayaṃ katvāti attho. Na upaṭṭhātītiādīhi tasmiṃ vanapatthe senāsanasappāyābhāvaṃ, utupuggaladhammassavanasappāyābhāvampi vā dasseti. Jīvitasambhārāti (a. ni. ṭī. 3.9.6) jīvitappavattiyā sambhārā paccayā. Samudānetabbāti sammā ñāyena anavajjauñchācariyādinā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pāpuṇitabbā. Te pana tathā samudānitā samāhaṭā nāma hontīti āha ‘‘samāharitabbā’’ti. Dukkhena uppajjantīti sulabhuppādā na honti. Etena bhojanasappāyādiabhāvaṃ dasseti. Rattibhāgaṃ vā divasabhāgaṃ vāti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘rattikoṭṭhāse vā divasakoṭṭhāse vā’’ti. Rattiṃyeva pakkamitabbaṃ samaṇadhammassa tattha anipphajjanato.
192-3即使已经这样反复思量:“我出家是为了什么目的?这个目的在这里无法达成,而衣钵等受用却源源不断地得到。我不是为了这些而出家的,那我住在这里还有什么意义?”
在紧接着的那一段里,“saṅkhāpi”的意思是:即使这样思量:“我出家是为了什么目的?这个目的我在这里能够达成,而衣钵等受用却得不到。我不是为了这些而出家的。”
因此说“了知沙门法的成就不成就之后”。
192-3.Saṅkhāpīti ‘‘yadatthamahaṃ pabbajito, na metaṃ idha nipphajjati, cīvarādi pana samudāgacchati, nāhaṃ tadatthaṃ pabbajito, kiṃ me idha vāsenā’’ti paṭisaṅkhāyapi. Anantaravāre saṅkhāpīti ‘‘yadatthamahaṃ pabbajito, taṃ me idha nipphajjati, cīvarādi pana na samudāgacchati, nāhaṃ tadatthaṃ pabbajito’’ti paṭisaṅkhāyapīti attho. Tenāha ‘‘samaṇadhammassa nipphajjanabhāvaṃ jānitvā’’ti.
195-7“那个人”这个词,和“不应跟随”是关联的。意思是:不告诉他就应离开,也不应跟着他走。因为即使隔得很远,关联也仍然成立。把“那个人”从主格转成业格,意思就是:对那个人,不告诉他就离开。这是按照意义来改变格的形式。“告诉之后才应离开”这里也是同样的道理。而教导“告诉之后才应离开”,是为了让人知道感恩、懂得报恩。
195-7.Sopuggalo anāpucchā pakkamitabbaṃ, nānubandhitabboti ‘‘so puggalo’’ti padassa ‘‘nānubandhitabbo’’ti iminā sambandho. Yassa yena hi sambandho, dūraṭṭhenapi so bhavati . Taṃ puggalanti ‘‘so puggalo’’ti paccattavacanaṃ upayogavasena pariṇāmetvā taṃ puggalaṃ anāpucchā pakkamitabbanti attho. Atthavasena hi vibhattivipariṇāmoti. Taṃ āpucchā pakkamitabbanti etthāpi eseva nayo. Āpucchā pakkamitabbanti ca kataññutakataveditāya niyojanaṃ.
198像这样的:依靠它,比丘只期待功德增长,而不会因为资具而劳累;像这样的,即使以杖罚等方式惩治,也不该舍弃。用“即使……”等话,就是在说明这一点。
198.Evarūpoti yaṃ nissāya bhikkhuno guṇehi vuddhiyeva pāṭikaṅkhā, paccayehi ca na parissamo, evarūpo daṇḍakammādīhi niggaṇhāti cepi, na pariccajitabboti dasseti ‘‘sacepī’’tiādinā.
8. 蜜丸经的注疏
8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
199“原生林”是指自然生长的树林,所以经文说“非种植的”。“为了隐居”是指为了达到心的独一状态;或者是指从种种散乱的所缘中把心收回来,以果定而安住于最极寂静的涅槃。“手中有杖”就是手中拿着杖。为了说明他为什么被称为“执杖者”,所以说了“这个人……”等话。“以杖维生”是指对杖有特别的嗜好。因为他沉迷于杖,又精通杖术,在这方面有名声、为人所知,所以总是拿着杖行走。“为了消除腿脚疲劳”是为了消除在王殿久坐而生的腿脚疲劳。“偶然外出”是随意外出,不是经常外出。“靠着”是紧紧靠着站立。为了说明他为什么被称为“靠着”,所以说了“就像牧牛童……”等话。
199.Jātivananti sayaṃjātaṃ vanaṃ. Tenāha ‘‘aropima’’nti. Paṭisallānatthāyāti ekībhāvatthāya, puthuttārammaṇato vā cittaṃ paṭinivattetvā accantasante nibbāne phalasamāpattivasena allīyāpanatthaṃ. Daṇḍo pāṇimhi assāti daṇḍapāṇi. Yathā so ‘‘daṇḍapāṇī’’ti vuccati, taṃ dassetuṃ ‘‘ayañhī’’tiādi vuttaṃ. Daṇḍavittatāyāti daṇḍe soṇḍatāya. So hi daṇḍapasuto daṇḍasippe ca sukusalo tattha pākaṭo paññāto, tasmā daṇḍaṃ gahetvāva vicarati. Jaṅghākilamathavinodanatthanti rājasabhāya ciranisajjāya uppannajaṅghāparissamassa apanayanatthaṃ. Adhiccanikkhamanoti yādicchakanikkhamano, na abhiṇhanikkhamano. Olubbhāti sannirumbhitvā ṭhito. Yathā so ‘‘olubbhā’’ti vutto, taṃ dassetuṃ ‘‘gopālakadārako viyā’’tiādi vuttaṃ.
200200. 因为人们用这个来说,所以叫“言论”;对于“见”,他说:“是持什么言论的人?是持什么见的人?” “宣说什么”就是“是什么样的宣说者?是讲哪种法的人?” “以不恭敬的心”就是带着轻视。为了说明为什么要这样问,他说了“为什么”等话。“愿此毁灭”意思是“愿那个家庭毁灭”。
200. Vadanti etenāti vādo, diṭṭhīti āha ‘‘kiṃ vādīti, kiṃ diṭṭhiko’’ti? Kimakkhāyīti kimācikkhako, kīdisadhammakatho? Acittīkārenāti anādarena. Tathāpucchane kāraṇaṃ dassento ‘‘kasmā’’tiādimāha. Nassatetanti nassatu etaṃ kulaṃ.
不知道意义:如果他对意义只了解一部分,就可能错误地执取它,并固执对抗。这会让他长久受损、受苦,所以世尊希望他不知意义。争论性的谈话,就是引发争执的谈话,意思是带着敌意的谈话。有人会质问:世间不是有很多沙门婆罗门与世尊并存,持有各种不同主张吗?针对这种责难,才说了“如来确实……”等话。如来不争论,因为导致争论的贪欲和见执已经被道彻底断除;但世人因为没有断除这些,所以会和如来争论。说法者、如实说者不会和说法者争论,因为他们根本没有想争论的意愿;非法说者却不同,他们连一根草都不把别人放在眼里,总要和对方争论。因此说:“比丘们,说法者在世间不和任何人争论。”而非法说者因为争论的根源还没有断除,就一定会争论。所以也说:“比丘们,正是非法说者才会争论。”
Atthaṃna jānātīti atthaṃ ce ekadesena jāneyya, taṃ micchā gahetvā paṭippharitvāpi tiṭṭheyya. Tassa dīgharattaṃ ahitāya dukkhāyāti tadassa atthājānanaṃ bhagavatā icchitaṃ. Viggāhikakathanti viggahakathaṃ, sārambhakathanti attho. Nanu bhagavatā saddhiṃ loke puthū samaṇabrāhmaṇā nānāvādā santīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tathāgato hī’’tiādi. Na vivadati vivādahetukānaṃ kāmadiṭṭhijjhosānānaṃ maggeneva samugghātitattā, tadabhāvato pana loko tathāgatena vivadati. Dhammavādī yathābhūtavādī dhammavādīhi na vivadati tesaṃ vivaditukāmatāya eva abhāvato, adhammavādī pana tiṇāyapi namaññamāno tehi kiñci vivadati. Tenāha ‘‘na, bhikkhave, dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadatī’’ti (saṃ. ni. 3.94). Adhammavādī pana asamucchinnavivādahetukattā vivadateva. Tathā cāha ‘‘adhammavādīva kho, bhikkhave, vivadatī’’ti.
这里“如同”这个词,就像在“他了知未生起的爱欲如何生起”等经文里那样,是表示原因,所以说“以什么原因”。或者,这里用“如同”这个词说的是原因的样态,而从意义上说,那其实就是原因本身,所以说“以什么原因”。“这样吗?这样吗?”不断生起,所以叫“疑惑”,也就是疑。没有这种疑惑的人,就是“无疑惑者”,指那个没有疑惑的人。世尊已经用不来道断除了追悔和对恶作的追悔,用最高道断除了手脚行为方面的追悔,因为他证得了不共之法。“一处又一处生起的有”在这里指的是“一次又一次的有”,所以说“在再三的有之中”。或者,就像“防护与非防护”“果与非果”那样,小与大的“有”被称为“有与非有”,所以说“在低劣或殊胜的有之中”。有增长到极点,就称为“非有”,就像“无学之法”那样。“烦恼想”指的是欲想等;或者烦恼本身就用“想”这个名字来说,像“断除想,只证得甘露”这类说法里那样。“他显示自己是诸漏尽者”这句话,也显示他为他人说法,让他们也能成为那样,这个意思也应当知道。“取出后让游戏”就是取出来并且让他游戏,或者通过取出的方式让他游戏。“三枝的”指的是额头上像三道弯曲那样的额纹。
Yathā ca panāti ettha yathā-saddo ‘‘yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti, tañca pajānātī’’tiādīsu (a. ni. 3.122) viya kāraṇatthoti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Kāraṇākāro vā idha yathā-saddena vutto, so pana atthato kāraṇamevāti vuttaṃ ‘‘yena kāraṇenā’’ti. ‘‘Idaṃ kathaṃ idaṃ kathaṃ’’ti pavattanato kathaṃkathā, vicikicchā. Sā yassa natthi, so akathaṃkathī, taṃ akathaṃkathiṃ. Vippaṭisārakukkuccaṃ bhagavatā anāgāmimaggeneva chinnaṃ, hatthapādakukkuccaṃ aggamaggena āveṇikadhammādhigamato. Aparāparaṃ uppajjanakabhavo ‘‘bhavābhavo’’ti idhādhippetoti āha ‘‘punappunabbhave’’ti. Saṃvarāsaṃvaro phalāphalaṃ viya khuddakamahanto bhavo ‘‘bhavābhavo’’ti vuttoti āha ‘‘hīnapaṇīte vā bhave’’ti. Bhavo vuḍḍhippatto ‘‘abhavo’’ti vuccati yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti (dha. sa. 11.tikamātikā). Kilesasaññāti kāmasaññādike vadati. Kilesā eva vā saññānāmena vuttā ‘‘saññā pahāya amataṃ eva pāpuṇātī’’tiādīsu viya. Attano khīṇāsavabhāvaṃ dīpetīti imināva paresañca tathattāya dhammaṃ desetīti ayampi attho vibhāvitoti daṭṭhabbaṃ. Nīharitvā kīḷāpetvāti nīharitvā ceva kīḷāpetvā ca, nīharaṇavasena vā kīḷāpetvā. Tivisākhanti tibhaṅgabhākuṭi viya nalāṭe jātattā nalāṭikaṃ.
201“为何呢”是问“出于什么原因”,也就是问原因。“把握了连接”是指提出提问的关联。“从何因而起”是说“以什么为因、以什么为原因”。因为前一句没有省略格位词尾就直接加以说明,所以这里的意思就是“以内在六处、外在六处等为因”。“想”是说它们以想的狀態被了知,所以称为“想”,因此说“想就是类别”。在这里,慢确实也属于戏论,但因为是就欢喜这一自性来说的,所以解释为“与渴爱、慢、见之戏论相应的想”。下文也将说到“应欢喜的”等等。“转起”是指完全向上、向上遍取之后而现起。因为这里的“行相”一词含有范围的意思,依此关系,“人”用对格,就像“比丘们,如来、阿拉汉、正自觉者有两种寻现起”那样。渴爱等不超越各自现起的形态,以反复串习的方式一再向上现起,因此它们被称为“戏论之想”。
201.Kintinu khoti kiṃ kāraṇenāti attho. Anusandhiṃ gahetvāti pucchānusandhiṃ uṭṭhapetvā. Yatonidānanti yaṃnidānaṃ, yaṃkāraṇāti vuttaṃ hoti. Purimapade hi vibhatti alopaṃ katvā niddeso, chaajjhattikabāhirāyatanādinidānanti ayameva attho. Saṅkhāyanti saṅkhābhāvena ñāyantīti saṅkhāti āha ‘‘saṅkhāti koṭṭhāsā’’ti. Kāmañcettha mānopi papañco, abhinandanasabhāve eva pana gaṇhanto ‘‘taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā’’ti āha. Tathā hi vakkhati ‘‘abhinanditabba’’ntiādi. Samudācarantīti sabbaso uddhaṃ uddhaṃ pariyādāya pavattanti. Mariyādattho hi ayamākāro, tena ca yogena purisanti upayogavacanaṃ yathā ‘‘tathāgataṃ, bhikkhave, arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā samudācarantī’’ti (itivu. 38). Taṇhādayo ca yathāsakaṃ pavattiākāraṃ avilaṅghantiyo āsevanavasena uparūpari pavattanti. Tathā hi tā ‘‘papañcasaṅkhā’’ti vuttā.
所谓原因,就是生起的条件。即使只有一个处……乃至……如果眼处等任何一个处都没有值得欢喜、值得称叹、值得执取的东西,那就是“没有”;这不就是确实没有吗?为什么还说“如果没有”呢?确实是没有,但对于那些还没有断除欢喜、称叹、执取的凡夫来说,诸处仍会以值得欢喜等方式呈现出来,所以对他们不能说“没有”;而对于已经断除欢喜等的人来说,则完全不存在,因此才说“如果没有”。所谓“我、我所”,是指对值得欢喜的对象,以见的欢喜执为“我”,以渴爱的欢喜执为“我所”——也就是应当喜好之物。所谓“应当称叹”,是指以执取、安立的方式来说,因此说“应当说为我、我所”。所谓“执取之后”,是指见和渴爱渗入所依之后,把两种执取当作不与他人共有的专属物一般,因此说“吞下之后、彻底确定之后”。所谓“凭此”,就是凭“如果在这里没有”等语句。所谓“在这里”,就是在诸处之中。通过指出渴爱等没有所依,说明渴爱等本身不转起,就是烦恼的寂灭。因此世尊说“这就是终尽”等;这正是使欢喜等不存在的道,其寂止就是果;或者,彼出离就是涅槃,也就是贪随眠等的终尽、终结、不转起——这就是其含义。因此说“此……终尽”。所谓“一切处”,就是在“这就是嗔随眠的终尽”等一切处中。
Kāraṇeti pavattipaccaye. Ekāyatanampi …pe… natthīti cakkhāyatanādi ekampi āyatanaṃ abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbañca natthi ce, nanu natthi eva, kasmā ‘‘natthi ce’’ti vuttanti? Saccaṃ natthi, appahīnābhinandanābhivadanaajjhosānānaṃ pana puthujjanānaṃ abhinanditabbādippakārāni āyatanāni hontīti tesaṃ na sakkā natthīti vattu, pahīnābhinandanādīnaṃ pana sabbathā natthīti ‘‘natthi ce’’ti vuttaṃ. Ahaṃ mamanti abhinanditabbanti diṭṭhābhinandanāya ‘‘aha’’nti taṇhābhinandanāya ‘‘mama’’nti rocetabbaṃ. Abhivaditabbanti abhinivisanasamuṭṭhāpanavasena vattabbaṃ. Tenāha ‘‘ahaṃ mamanti vattabba’’nti. Ajjhositvāti diṭṭhi taṇhā vatthuṃ anupavisitvā gāhadvayaṃ anaññasādhāraṇaṃ viya katvā. Tenāha ‘‘gilitvā pariniṭṭhapetvā’’ti. Etenāti ‘‘ettha ce natthī’’tiādivacanena. Etthāti āyatanesu. Taṇhādīnaṃ avatthubhāvadassanamukhena taṇhādīnaṃyeva appavattiṃ kilesaparinibbānaṃ kathitanti. Tenāha bhagavā ‘‘esevanto’’tiādi, ayameva abhinandanādīnaṃ natthibhāvakaro maggo, tappaṭippassaddhibhūtaṃ phalaṃ, taṃnissaraṇaṃ vā nibbānaṃ rāgānusayādīnaṃ anto avasānaṃ appavattīti attho. Tenāha ‘‘ayaṃ …pe… anto’’ti. Sabbatthāti ‘‘esevanto paṭighānusayānaṃ’’tiādīsu sabbapadesu.
“被取”是指以施加打击等方式而被抓住。“达到顶点的争吵”是指不只停留在一般的口角,而是以口舌如矛般刺伤等方式达到顶点的争吵。“以什么而做”表示关联,其余各句也是同样的道理。以相违的执取,就只是种种执取而已;同样,以相违的言论,就只是种种言论而已。如此生起的,是对本应恭敬的人也不恭敬,只是“你、你”这样生起的粗暴言语;以何种思而做,那思就是“你、你”。“依止”就是缘,意思是把它作为依止等条件。诸处成为烦恼生起的因相——有它们时烦恼才生起——这还可以,但怎么又能成为灭的因相呢?因为这里不包含出世间法,只指世间法。针对这种责难,所以说“即使是在它们灭时”等。为了说明只是在名称上称为因相,先说了“在哪里生起,就在那里灭去”,然后引经文来证明这个意思,说了“这个意义”等。
Ādiyatīti pahāradānādivasena gayhati. Matthakappattaṃ kalahanti bhaṇḍanādimatte aṭṭhatvā mukhasattīhi vitudanādivasena matthakappattaṃ kalahaṃ. Yāya karotīti sambandho. Sesapadesupi eseva nayo. Viruddhaggāhavasena nānāgāhamattaṃ, tathā viruddhavādavasena nānāvādamattaṃ. Evaṃ pavattanti garukātabbesupi gāravaṃ akatvā ‘‘tuvaṃ tuva’’nti evaṃ pavattaṃ sārambhakathaṃ, yāya cetanāya yaṃ karoti, sā tuvaṃ tuvaṃ. Nissāyāti paṭicca, nissayādipaccaye katvāti attho. Kilesānaṃ uppattinimittatā tāva āyatanānaṃ hotu tabbhāve bhāvato, nirodhanimittatā pana kathaṃ. Na hettha lokuttaradhammānaṃ saṅgaho lokiyānaṃyeva adhippetattāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘nirujjhamānāpī’’tiādi. Nāmamattena nimittataṃ sandhāya vuttoti dassento ‘‘yatthuppannā, tattheva niruddhā hontī’’ti vatvā tamatthaṃ suttantarena sādhento ‘‘svāyamattho’’tiādimāha.
这里,“以集谛的提问”指的是《大念处经》中对集谛的解说。因为它是通过“在哪里生起”等提问方式展开的,所以被称为“提问”。有人可能会质疑:那里只说了渴爱的生起与灭尽,并没有说一切烦恼的灭尽。为了显示这种责难根本没有立足之地,所以说了“正如……”。通过“得称”这个词,指出:因为涅槃是贪等不转起的原因,所以涅槃才被共称为“边际”。由此也应当看到,这解释了“没有欢喜等”。那么,在超越一切有为法的涅槃中,不善法怎么可能有灭呢?回答说:“凡在某处不存在,就在那里被称为‘灭’。”这种在不转起的状态下称为“灭”的说法,其含义应当通过“灭的提问”来说明。因为在涅槃中,并不是说“寻与伺生起后又灭去、止息了”,而是说它们根本不转起。
Tattha samudayasaccapañhenāti mahāsatipaṭṭhāne samudayasaccaniddesena. So hi ‘‘kattha uppajjamānā’’tiādinā pucchāvasena pavattattā pañhoti vutto. Nanu tattha taṇhāya uppattinirodhā vuttā, na sabbakilesānanti īdisī codanā anavakāsāti dassento ‘‘yatheva cā’’tiādimāha. Laddhavohāreti iminā rāgādīnaṃ appavattinimittatāya antoti samaññā nibbānassāti dasseti. Eteneva abhinandanādīnaṃ abhāvoti ca idaṃ saṃvaṇṇitanti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana sabbasaṅkhatavinissaṭe nibbāne akusaladhammānaṃ nirodhasambhavoti āha ‘‘yañhi yattha natthi, taṃ tattha niruddhaṃ nāma hotī’’ti. Yvāyaṃ appavattiyaṃ nirodhavohāro vutto, svāyamattho nirodhapañhena dīpetabbo. Na hi tattha uppajjitvā niruddhā vitakkavicārā paṭippassaddhāti vuttā, atha kho appavattā evāti.
203“如此具足”的意思是:具备这样完全的了知,应当这样看待,这就是我的请求。因此说“就是这样的”。“知所知者”:以一切知智了知一切应知。因为通过最高级的说明和不作简别的方式,“知”这个词无余地涵盖了一切应知的范围;因此,对于以这一切为对象的认知活动来说,一切知智正适合作为它的工具。或者,根据上下文,由于“世尊”一词紧接出现,这个意思也可以显明。“见应见者”:以天眼、慧眼、法眼、佛眼、普眼这些智眼,确实见到应当见到的。另一种解释:“知所知者”——其他那些有颠倒、主张遍知欲与色的人虽然也在认知,却是以颠倒的方式认知,世尊则不是这样。世尊因为断除了颠倒,所以知就是如实而知;因为不存在错见,所以见就是如实而见。“以引导看见之义而成为眼”:就像肉眼引导众生去看那样,由于世尊成就了让世间如实看见,所以在履行观看功能的引导意义上,他成为“眼”;或者说,他拥有慧眼,或者透过自生智圆满了慧眼,所以称为“眼”。“成为智体者”也应同样理解。或者,菩提分法使他成为法的体,因为这些法从他生起,世间也因他而生起这些法;或者他证得了不与他人共的法,所以是“法体者”。“梵”指的是道,因为他生起了道,也令世间生起此道,并且以自生智证得此道,所以他成为“梵体者”。他宣说四圣谛法,所以是“说者”。他长久地令证谛之法持续运转而宣说,所以是“运转者”。“取出义”:拔出苦等之义,在苦等中又拔出逼迫等义。或者,他令人达到究竟义、涅槃,令众生生起对不死的证得,所以把不死给予人,成为“不死的施予者”。因为菩提分法等完全依赖他,所以他成为“法主”。
203.Evaṃsampadanti evaṃsampajjanakaṃ evaṃ passitabbaṃ idaṃ mama ajjhesanaṃ. Tenāha ‘‘īdisanti attho’’ti. Jānaṃ jānātīti (a. ni. ṭī. 3.10.113-116) sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ sabbaṃ jānāti. Ukkaṭṭhaniddesena hi avisesaggahaṇena ca ‘‘jāna’’nti iminā niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggaṇhātīti tabbisayāya jānanakiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavituṃ yuttaṃ. Atha vā pakaraṇavasena ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena cāyamattho vibhāvetabbo. Passitabbameva passatīti dibbacakkhu-paññācakkhu-dhammacakkhu-buddhacakkhu-samantacakkhu-saṅkhātehi ñāṇacakkhūhi passitabbaṃ passati eva. Atha vā jānaṃ jānātīti yathā aññe savipallāsā kāmarūpapariññāvādino jānantāpi vipallāsavasena jānanti, na evaṃ bhagavā. Bhagavā pana pahīnavipallāsattā jānanto jānāti eva, diṭṭhidassanassa ca abhāvā passanto passatiyevāti attho. Dassanapariṇāyakaṭṭhenāti yathā cakkhu sattānaṃ dassanatthaṃ pariṇeti, evaṃ lokassa yāthāvadassanasādhanato dassanakiccapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto, paññācakkhumayattā vā sayambhuñāṇena paññācakkhuṃ bhūto pattoti vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtoti etassa ca evameva attho daṭṭhabbo. Dhammā vā bodhipakkhiyā tehi uppannattā lokassa ca taduppādanato, anaññasādhāraṇaṃ vā dhammaṃ pattoti dhammabhūto. Brahmā vuccati maggo tena uppannattā lokassa ca taduppādanattā, tañca sayambhuñāṇena pattoti brahmabhūto. Catusaccadhammaṃ vadatīti vattā. Ciraṃ saccapaṭivedhaṃ pavattento vadatīti pavattā. Atthaṃ nīharitvāti dukkhādiatthaṃ tatthāpi pīḷanādiatthaṃ uddharitvā. Paramatthaṃ vā nibbānaṃ pāpayitā, amatasacchikiriyaṃ sattesu uppādento amataṃ dadātīti amatassa dātā. Bodhipakkhiyadhammānaṃ tadāyattabhāvato dhammassāmī.
204204. 如果这段略说也适用于他本人,长老就说“我们确实……”。因为佛陀的教导是遍及一切世间的。现在,为了先显示那些使“虚妄分别之想”在一个人身上生起的门与所缘,为了说明“虚妄分别之想”,经文以“眼与……”等开始,来阐明依六处分别所作的解释。其中,“以依止的方式”是指以依止缘的方式。而依止缘只属于净色眼,不是指十四种所生色或四十四种所生色所构成的复合眼,所以说“缘眼净色而”。“以所缘的方式”是指以所缘缘的方式。而所缘缘可以是四因所生色中的任何一种,所以说“缘四因生色而”。
204. So vā uddeso attanopi hotīti thero ‘‘yaṃ kho no’’ti āha. Sabbalokasādhāraṇā hi buddhānaṃ desanāti. Idāni yehi dvārārammaṇehi purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti, tāni tāva dassento papañcasaññāsaṅkhā dassetuṃ yena saḷāyatanavibhaṅgena niddeso kato, tassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘cakkhuñcā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha nissayabhāvenāti nissayapaccayabhāvena. Nissayapaccayo ca pasādacakkhuyeva hoti, na cuddasasambhāraṃ, catucattālīsasambhāraṃ vā sasambhāracakkhunti āha ‘‘cakkhupasādañca paṭiccā’’ti. Ārammaṇabhāvenāti ārammaṇapaccayabhāvena. Ārammaṇapaccayo ca catusamuṭṭhānikarūpesu yaṃ kiñci hotīti āha ‘‘catusamuṭṭhānikarūpe ca paṭiccā’’ti.
在这里,眼对于眼识来说,即使只是单独一个法,也能成为它的缘;而色处却是许多个法聚合在一起。为了说明这个差别,就按“依止”的角度说“缘眼净色”,按“所缘”的角度说“缘四因所生色”,这样在说法上作了区分。那么,为什么眼对于识可以只是单独一个缘,而色却必须是许多个法聚合呢?这是因为它们作为缘的方式不同。眼作为眼识的缘,是依止缘、前生缘、根缘、不相应缘;它只是靠自身的存在来作缘——有眼才有这个识,没有眼就没有这个识。所以说,眼是以有缘和不离去缘来作它的缘。再者,识依止于眼,不能理解成识有一部分附着在眼上那样,因为识是无色的。而应当像弟子依赖老师、臣属依赖国王那样,识是随着眼而转起的。至于其他的缘,则要按各自不同的特点来理解。
Ettha cakkhu ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpāyatanaṃ pana anekameva saṃhatanti imassa visesassa dassanatthaṃ nissayabhāvena ‘‘cakkhupasādañca ārammaṇabhāvena catusamuṭṭhānikarūpe cā’’ti vacanabhedo kato. Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhu ekampi viññāṇassa paccayo hoti, rūpaṃ pana anekamevāti? Paccayabhāvavisesato. Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato, asati abhāvato, yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccati, tannissitatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato. Atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya, itare pana paccayā tena tena visesena veditabbā.
如果这种缘的作用不能在单一法上成立,那么为了说明即使单独一个眼也能成为眼识的缘,经文就以单数形式说:“贤友,缘于眼。”而色虽然也和眼一样,通过前生缘、有缘、不离去缘而成为缘——也就是先已生起,在存在的刹那提供助益——但它因为是所缘,所以必须由多个色法聚合起来才能成为缘。凡是识所显现的、作为缘的法,无论是具有自性的真实法,还是仅仅被构想的影像,当识生起时,它就在呈现那个法。虽然其他法也能作为缘,但对于这种具有取所缘性质的识来说,没有所缘就不能生起,所以那个作为它生起所依托、可被执取的对象,就叫做所缘。由于识是以这种方式获得所缘缘的自性,所以眼识依色而生起时,所显现的正是那个色的自性。而依赖眼根而转起的识,在把握所缘的自性时,并不是以缺一两个色聚或几个色聚的色相为所缘,而是以与作意相应、现在面前的色相为所缘。因此,为了说明色必须由多个法聚合,并以聚合的力量成为识的缘,经文才用复数说:“缘于诸色,眼识生起。”
Sacāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘cakkhuñcāvuso, paṭiccā’’ti ekavacanavasena vuttaṃ. Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthi-avigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇe eva upakārakattā tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato. Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ, parikappitākāramattaṃ vā viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati, tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvatāya yaṃ kiñci anālambhitvā pavattituṃ asamatthassa olubbhapavattikāraṇabhāvena ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma, tassa yasmā yathā tathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho, tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati. Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavasena hoti, nāpi katipayakalāpagatavaṇṇavasena, atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento ‘‘rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti bahuvacanavasenāha.
《发趣论》(1.1.2 缘分别)中说:“色处对眼识界以及与它相应的诸法,以所缘缘为缘。”这句话是针对什么样的色处能成为眼识的所缘缘而说的。那是什么样的色处呢?就是“聚合起来的”——这个意思很明白。这样理解之后,有些人主张“眼识等是以对处的观照作用为观照对象,而不是以具有自性的观照作用为对象”,他们这话也就说得通了。在这里不应该怀疑所缘是聚合体,因为并没有对聚合体的作意;不过,聚合在一起的种种色法确实能成为所缘缘。有人问:单个色法没有能力成为所缘缘,聚合起来怎么就能成为所缘缘呢?难道盲人不能单个看见,聚合起来就能看见吗?这种质疑并不成立,因为有些人各自力量不够,但一起抬轿子时就能显出力量,这是看得见的。又比如毛发等物,放在某个位置时,单根毛发的颜色无法被辨认,而在同一位置聚集起来时就能辨认,这更加说明它们聚合起来才能起作用。由此可知,“眼识的所缘是极微色,还是极微色的聚合体”这类责难已经被驳斥了。“贤友,缘于耳”等经文,也应该按这个道理来理解。眼识是这样的:以依止眼根而了知色法为特征的眼识生起。
Yaṃ pana paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.2 paccayaniddesa) ‘‘rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo’’ti vuttaṃ, taṃ yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ. Kīdisaṃ pana tanti ? Samuditanti pākaṭoyamattho. Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇavisayā, na drabyasallakkhaṇavasenā’’ti, tampi suvuttameva hoti. Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato, samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti. Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇapaccayā honti. Na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti? Nayidamekantikaṃ visuṃ visuṃ asamatthānampi sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato. Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā, tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā. Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ, udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā paṭikkhittāti veditabbā. ‘‘Sotañca, āvuso, paṭiccā’’tiādīsupi iminā nayena attho veditabbo. Cakkhuviññāṇaṃ nāmāti cakkhunissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ nāma uppajjati.
“三者的和合”,就是眼、色、眼识这三者的和合与聚集。称为“触”——它虽然也是非色法,但因为是以接触所缘的方式生起,所以具有“接触”的特征,这样的法就名为“触”而生起。依俱生等方式,就是:与眼识相应的触,依俱生、相互等缘而为缘;前一个触依无间等缘而为缘;其余的触依亲依止缘而为缘——由于触作为缘、作为触之因,受便生起。就在领纳的同一时刻,对所缘的识别也发生了,所以说“那受所领纳的所缘,想就识别它”。这里指的是眼门诸法。不过,当随着这些法而次第生起的受等被执取时,“由于……”是表示原因的用法:因为领纳了所缘,所以识别它。若没有感受,任何时候都不可能有想的生起。其余几句也是同样的道理。因为想,按照它所识别的方式,把存在或不存在的所缘通过寻去构画;又按照所构画的那样,以见、爱、慢、妄执去加以计度,从而进行戏论。因此经中说“他由地想而识知地”“由地想而识知地之后而计度地”等等,又说“在诸见中构画思择,他们说这是真、那是假”。这段释义是就能力圆满的戏论方式而作的;但在义注中,则是就力量微弱的方式来说的。
Tiṇṇaṃ saṅgatiyāti cakkhu, rūpaṃ, cakkhuviññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ saṅgatiyā samodhānena. Phasso nāmāti arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattanato phusanalakkhaṇo phasso nāma dhammo uppajjati. Sahajātādivasenāti cakkhuviññāṇasampayuttāya sahajātaaññamaññādivasena, anantarāya anantarādivasena, itarāya upanissayavasena paccayabhāvato phassapaccayā phassakāraṇā vedanā uppajjati. Anubhavanasamakālameva ārammaṇassa sañjānanaṃ hotīti ‘‘tāya vedanāya yaṃ ārammaṇaṃ vedeti, tadeva saññā sañjānātī’’ti vuttaṃ. Cakkhudvārikā dhammā idhādhippetāti tadanusārena pana aparāparuppannānaṃ vedanādīnaṃ gahaṇe sati, yanti vā kāraṇavacanaṃ, yasmā ārammaṇaṃ vedeti, tasmā taṃ sañjānātīti attho. Na hi asati vedayite kadāci saññuppatti atthi. Sesapadesupi eseva nayo. Saññāya hi yathāsaññātaṃ vijjamānaṃ, avijjamānaṃ vā ārammaṇaṃ vitakkavasena parikappeti, yathāparikappitañca taṃ diṭṭhitaṇhāmānamaññanāhi maññamāno papañcetīti vutto. Tenevāha ‘‘pathaviṃ pathavito sañjānā’’ti, ‘‘pathaviṃ pathavito saññatvā pathaviṃ maññatī’’tiādi (ma. ni. 1.2), ‘‘takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṃ musāti dvayadhammamāhū’’ti (su. ni. 892; mahāni. 121) ca. Balappattapapañcavasenevāyamatthavaṇṇanā katā, aṭṭhakathāyaṃ pana paridubbalavasena.
以眼、色等为因,就是以眼识、触、受、想、寻这些作为因。虽然它们也可以不是因,但因为它们存在,所以这里还是把它们称为因。因为一旦已经被遍知,它们就不再是因了。所以说“未遍知之因”。也就是以三种遍知都还未遍知的事物为所依。“覆蔽”就是遮蔽、压倒。“俱生”在这里的意思是:也应该把非俱生的受、想包含进来,因为经中有“以眼触为缘,有受蕴,是善”这样的说法。如果这样的话,在讲“戏论”时,如果指的是与五门速行俱生的戏论,因为那些戏论以现在为所缘,为何还提到过去和未来?这是质问。另一方则以“因如是而生故”等来回答。这里说“因如是而生故”,意思是:就像现在出现时眼门中的戏论是这样生起的,在过去、未来时,它也是这样生起的,因此才执取过去和未来,而并不是由过去或未来的眼与色,令眼门中的那些戏论生起。
Cakkhurūpādīhi kāraṇehīti cakkhuviññāṇaphassavedanāsaññāvitakkehi kāraṇabhūtehi. Akāraṇabhūtānampi tesaṃ atthitāya kāraṇaggahaṇaṃ. Pariññātā hi te akāraṇaṃ. Tenāha ‘‘apariññātakāraṇa’’nti. Tīhipi pariññāhi apariññātavatthukaṃ. Abhibhavantīti ajjhottharanti. Sahajātā hontīti ettha ‘‘cakkhusamphassapaccayā vedanākkhandho atthi kusalo’tiādivacanato vedanāsaññā asahajātāpi gahetabbā. Yadi evanti ‘‘papañcetī’’ti ettha yadi pañcadvārajavanasahajātā papañcasaṅkhā adhippetā tāsaṃ paccuppannavisayattā, kasmā atītānāgataggahaṇaṃkatanti codeti. Itaro ‘‘tathā uppajjanato’’tiādinā pariharati. Tattha tathā uppajjanatoti yathā vattamānakāle, evaṃ atītakāle anāgatakāle ca cakkhudvāre papañcasaṅkhānaṃ uppajjanato atītānāgataggahaṇaṃ kataṃ, na atītesu, anāgatesu vā cakkhurūpesu cakkhudvārikānaṃ tāsaṃ uppajjanato.
贤友,在“缘于意”这句话里,意有两种:纯粹的有分,或者伴随转向的有分。因为说法有两种。在讲生起之门的时候,有分心动摇两次,就叫作意门,就像眼等被色等撞击时那样,因为它在那边成为更高一层识生起的门。在讲缘的时候,指的是伴随转向的有分,因为在“以意触为缘而有善”等说法里,想要说的是伴随转向的意触,而不是有分的意触,因为有分的意触根本不可能发生。这里依据第一种说法,所以说“意就是有分心”。关于“诸法”,是指三地法所缘,这是为了显示只有在自性法中才有烦恼生起。有些人这样说,那是不对的,因为对于那(烦恼)的所依——即使是概念——也有法所缘性,所以这样说。这里则是为了显示三地法也可得,所以说“三地法所缘”,并不是因为概念无所缘。应当这样接受,否则不善心生起就成了无所缘了。在讲生起之门的时候,像眼识等那样,转向也只是属于门的一类,所以说“意识或转向”。在讲缘的时候,则取转向,所以说“或速行”。为了在两种说法中显示诸法的俱生分别,说了“转向被取时”等。这才是真正恰当的,从究竟义上才是真正恰当的。
Manañjāvuso, paṭiccāti ettha duvidhaṃ manaṃ kevalaṃ bhavaṅgaṃ, sāvajjanaṃ vā. Duvidhā hi kathā. Uppattidvārakathāyaṃ dvikkhattuṃ calitaṃ bhavaṅgaṃ manodvāraṃ nāma, cakkhādi viya rūpādinā yena taṃ ghaṭṭitaṃ tattha upari viññāṇuppattiyā dvārabhāvato. Paccayakathāyaṃ sāvajjanabhavaṅgaṃ, ‘‘manosamphassapaccayā atthi kusalo’’tiādīsu hi sāvajjanamanosamphasso icchito, na bhavaṅgamanosamphasso asambhavato. Tattha paṭhamanayaṃ sandhāyāha ‘‘mananti bhavaṅgacitta’’nti. Dhammeti tebhūmakadhammārammaṇanti iminā sabhāvadhammesu eva kilesuppattīti keci, tadayuttaṃ tadupādānāyapi paññattiyā dhammārammaṇatāya vuttattā. Idha pana tebhūmakāpi dhammā labbhantīti dassanatthaṃ ‘‘tebhūmakadhammārammaṇa’’nti vuttaṃ, na paññattiyā anārammaṇattā. Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā akusalacittuppādā anārammaṇā nāma siyuṃ. Uppattidvārakathāyaṃ cakkhuviññāṇādi viya āvajjanampi dvārapakkhikamevāti vuttaṃ ‘‘manoviññāṇanti āvajjanaṃ vā’’ti. Paccayakathāyaṃ pana āvajjanaṃ gahitanti ‘‘javanaṃ vā’’ti vuttaṃ. Nayadvaye dhammānaṃ sahajātavibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘āvajjanegahite’’tiādi vuttaṃ. Yuttamevāti nippariyāyato yuttameva.
只要对缘的透彻通达还没有生起,诸法就只是通过概念施设的方式被知道有,并没有各各被分别施设,所以说“名为触的一个法生起”。他将这样施设触的概念之后,就会生起观照该对象的智。“此有故彼有”,是说在眼等这些缘存在时,这触等缘所生法就存在。依十二处门,就是依十二处的理趣,也就是缘起的理趣。依遮遣十二处门,就是“此无故彼无”,在以遮遣十二处的方式显示缘不存在、缘所生法也不存在的次第中。
So yāva na paccayapaṭivedho sambhavati, tāva paññattimukheneva sabhāvadhammā paññāyanti paccekaṃ apaññāpaneti āha ‘‘phasso nāma eko dhammo uppajjatī’’ti. Evaṃ phassapaññattiṃ paññapessatīti paññapetvā tabbisayadassanaṃ ñāṇaṃ uppādessati. Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ cakkhuādike paccaye sati idaṃ phassādikaṃ paccayuppannaṃ hoti. Dvādasāyatanavasenāti dvādasannaṃ āyatanānaṃ vasena āgatena paṭiccasamuppādanayavasena. Dvādasāyatanapaṭikkhepavasenāti ‘‘imasmiṃ asati idaṃ na hotī’’ti paccayābhāvapaccayuppannābhāvadassanakkame dvādasannaṃ āyatanānaṃ paṭikkhepavasena.
这个问题是由声闻弟子解说的,因此你们不要有疑惑。或者,对于简要宣说的义理,由那位被尊为第一的大声闻弟子详细分别解说,因此对于这个问题你们不要有疑惑。不要像明明有黄金匠在场却自己去称量钱币那样,而要在世尊面前成为无疑惑者。
Sāvakena pañho kathitoti ayaṃ pañho sāvakena kathito, iti iminā kāraṇena mā nikkaṅkhā ahuvattha. Atha vā saṃkhittena vuttamatthaṃ vitthārena vibhajantena etadagge ṭhapitena mahāsāvakena pañho kathitoti iminā kāraṇena etasmiṃ pañhe mā nikkaṅkhā ahuvattha, heraññike sati kahāpaṇaṃ sayaṃ nicchinantā viya ahutvā bhagavato eva santike nikkaṅkhā hotha.
205205. “行相”:它们依各自的界限令果报生起,所以叫“行相”,也就是各种原因。“由各别的原因”这句话,是因为依六门而分别说明了戏论之因,所以才这样说。或者,虽然果报是由多少法共同生起,那些法要集合起来才成为原因,因为只有因缘和合才能产生果报,但每一法各自也都是它的原因,因此说“由各别的原因”。“以诸句”:指名等句,以及由它们集合而成的语句。因此说“以字母的聚合”。因为字母正是依言说相应,以句和语的形式,才对各种意义加以区分。“以诸音节”:因为能令意义显现,所以称为音节,也就是各种音声。而这些音节由于宣示文句之故,所以称为“字母”,因此说“以诸字母”。在这里应当这样贯通理解:依这些行相、这些句和音节,为了开示戏论的现行、轮回与还灭之义,而作了详细分别。“以智慧”:即依于智慧。为了显示智者的特相,如“尊者,怎样才算智者?比丘,于此有比丘是界善巧者……”等经句所说,因此说“以四种原因”等。此前已依谛现观显示了智者智慧;为了依无碍解显示大慧,所以说“于大义”等。
205. Ākaronti phalaṃ tāya tāya mariyādāya nibbattentīti ākārā, kāraṇāni. Pāṭiyekkakāraṇehīti channaṃ dvārānaṃ vasena visuṃ visuṃ papañcakāraṇassa niddiṭṭhattā vuttaṃ. Atha vā yadipi yattakehi dhammehi yaṃ phalaṃ nibbattati, tesaṃ samuditānaṃyeva kāraṇabhāvo sāmaggiyāva phaluppattito, tathāpi paccekaṃ tassa kāraṇamevāti katvā vuttaṃ ‘‘pāṭiyekkakāraṇehī’’ti. Padehīti nāmādipadehi ceva taṃsamudāyabhūtehi vākyehi ca. Tenāha ‘‘akkharasampiṇḍanehī’’ti. Akkharāniyeva hi atthesu yathāvaccaṃ padavākyabhāvena paricchijjanti. Byañjanehīti atthassa abhibyañjanato byañjanasaññitehi vaṇṇehi. Tāni pana yasmā pariyāyassa akkharaṇato ‘‘akkharānī’’ti vuccanti, tasmā āha ‘‘akkharehī’’ti. Ettha ca imehi ākārehi imehi padabyañjanehi papañcasamudācārassa vaṭṭassa ca vivaṭṭassa ca dassanaattho vibhattoti yojanā. Paṇḍiccenāti paññāya. ‘‘Kittāvatā nu kho, bhante, paṇḍito hoti ? Yato kho bhikkhu dhātukusalo ca hotī’’ti (ma. ni. 3.124) ādisuttapadavasena paṇḍitalakkhaṇaṃ dassento ‘‘catūhi vā kāraṇehī’’tiādimāha. Saccapaṭivedhavasena paṇḍiccaṃ dassitanti paṭisambhidāvasena mahāpaññataṃ dassetuṃ ‘‘mahante atthe’’tiādi vuttaṃ.
“Guḷapūva”者,即掺合了糖蜜而制成的饼。“Baddhasattuguḷaka”者,即以蜜和糖粘结成团的炒麦粉团。“Asecitabbaka”者,因应先以蜜等与之混合,故不须再浇淋。“Cintakajātiko”者,即具有法思索之本性者。我将唯以一切知智:我就是要以一切知智让他了知这部经的功德之后,再为他取名。
Guḷapūvanti guḷe missitvā katapūvaṃ. Baddhasattuguḷakanti madhusakkharāhi piṇḍīkataṃ sattupiṇḍaṃ. Asecitabbakaṃ madhuādinā pageva tehi samayojitabbattā. Cintakajātikoti dhammacintāya cintakasabhāvo. Sabbaññutaññāṇenevassāti sabbaññutaññāṇeneva assa suttassa guṇaṃ paricchindāpetvā nāmaṃ gaṇhāpessāmi.