《大狮子吼经》的注疏·毗舍离城注释
2. 狮子吼品复注 · 93 段
《大狮子吼经》的注疏巴利
2. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā
毗舍离城注释巴利
Vesālīnagaravaṇṇanā
146 "一再"就是一次又一次。"因为变得宽广":因为每隔一牛呼的距离就宽阔起来。"在那里":指在那宽广的状态中。"刚丢弃":指刚刚排出。"因波浪等危险":指因波浪、鳄鱼、漩涡、污秽等危险。即使被水流冲来,他的体温也没有消失;而这样的体温,只有具备识者才可能有,于是他想:"也许是个胎儿。"以上"像这样"等语,便是对此事的思惟原因。因为有大福德,所以没有恶臭;因为尚有余温,所以没有腐烂。凭借孩子们的福德之力,从他的拇指流出了乳汁,他也获得了乳饭。在最后一生中,菩萨入胎时,菩萨之母的腹部皮肤极其清净透明,犹如没有皮肤一般,那两个孩子也是如此,所以说"他们成了无皮者"。"他们":指那两个孩子。"父母":指养育他们的父母。众人为他们灌顶,立为国王,这是因为成就王位的业已经成熟,也因为他们本就出生在未分裂的王族之中。也有人说,王子受福德威力所感发的诸天神摄持。巴利
146.Aparāparanti punappunaṃ. Visālībhūtatāyāti gāvutantaraṃ gāvutantaraṃ puthubhūtatāya. Tatrāti tassaṃ visālībhūtatāyaṃ. Chaḍḍitamatteti vissaṭṭhamatte. Ūmibhayādīhīti ūmikumbhīlaāvaṭṭasaṃsukābhayehi. Udakappavāhenāgatassapi ca usmā na vigacchati, usmā ca nāma īdisassa saviññāṇakatāya bhaveyyāti ‘‘siyā gabbho’’ti cintesi. Tathā hītiādi tattha kāraṇacintā. Puññavantatāya duggandhaṃ nāhosi, sausumatāya pūtikabhāvo. Dārakānaṃ puññūpanissayato aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti, khīrabhattañca labhi. Carimakabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā acchavippasannatāya nicchavi viyāti katvā āha ‘‘nicchavī ahesu’’nti. Tesanti dvinnaṃ dārakānaṃ. Mātāpitaroti posakamātāpitaro. Abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu rajjasampattiyā dāyakassa kammassa katattā, asambhinne eva rājakule uppannattā ca. Kumārassa puññānubhāvasañcoditā devatādhiggahitāti keci.
在城西边,离城大约一牛呼的地方,有一座像耆婆芒果园那样带围墙的精舍。“不久离去”在这里不是指去了别的地方,而是指从教法上退离。为了显示这一点,注释里说“还俗”等话。因此经文说“从此法、律中”。“在集会”指在人群中,意思是处在众人当中。而进入人群之中就说成“在众中”。“人间法”指不靠修习作意、仅凭人们自然就会生起的法;或者指能带来人身的法,也就是并不殊胜的微小善行。这种法即使在没有佛陀出世时也存在,这也是针对“以劣等梵行,生于刹帝利中”而说的。“佛陀是我们的”这样对佛陀生起我执的人,称为佛我执者。在其余两句中也是同样的道理。巴利
Purassa apareti purassa aparadisāya gāvutamatte ṭhāne jīvakambavanaṃ viya sapākāramandirake. Acirapakkantoti ettha na desantarapakkamanaṃ adhippetaṃ, atha kho sāsanato apakkamananti dassento ‘‘vibbhamitvā’’tiādimāha. Tenevāha ‘‘imasmā dhammavinayā’’ti. Parisatīti parisāyaṃ, janasamūheti attho. Janasamūhagato pana ‘‘parisamajjhe’’ti vutto. Bhāvanāmanasikārena vinā pakatiyāva manussehi nibbattetabbo dhammoti manussadhammo, manussattabhāvāvaho vā dhammo manussadhammo, anuḷāraṃ parittakusalaṃ. Yaṃ asatipi buddhuppāde vattati, yañca sandhāyāha ‘‘hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjatī’’ti. ‘‘Amhākaṃ buddho’’ti buddhe mamattakārino buddhamāmakā. Sesapadadvayepi eseva nayo.
关于超人法等的注释巴利
Uttarimanussadhammādivaṇṇanā
能够成为圣者、具备圣者的状态,所以叫“圣者”。像眼识了知并看见色处那样,他了知并看见,这就是“智见”,也就是天眼通。对于适合观照的诸法,他也同样了知并看见无常、苦、无我这三相,这就是“智见”,也就是观。对于涅槃,或者四圣谛,由于无迷惑地通达,他了知并看见,这就是“智见”,也就是圣道。至于果,则应当只依涅槃来配合说明。省察智是以现前了知由道所证得的利益这一含义,而称为“智见”;一切知智由于无障碍、具备周遍之眼,也称为“智见”。这里指的是出世间道,因为如果否定了它,一切佛功德就都不可能存在。因此说:“因为他否定了世尊的那个道。”巴利
Alaṃ ariyāya ariyabhāvāyāti alamariyo, rūpāyatanaṃ jānāti cakkhuviññāṇaṃ viya passati cāti ñāṇadassanaṃ, dibbacakkhu. Sammasanupage ca pana dhamme lakkhaṇattayañca tathā jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, vipassanā. Nibbānaṃ, cattāri vā saccāni asammohapaṭivedhato jānāti passati cāti ñāṇadassanaṃ, maggo. Phalaṃ pana nibbānavaseneva yojetabbaṃ. Paccavekkhaṇā maggādhigatassa atthassa paccakkhato jānanaṭṭhena ñāṇadassanaṃ, sabbaññutā anāvaraṇatāya samantacakkhutāya ca ñāṇadassanaṃ. Lokuttaramaggo adhippeto, tasmiñhi paṭisiddhe sabbesampi buddhaguṇānaṃ asambhavoti adhippāyo. Tenāha ‘‘tañhi so bhagavato paṭisedhetī’’ti.
所谓微细的法差别,并不是靠老师传授才能得到的禅那、观智等等。所谓被推敲所打击,是指用“将会这样、将会那样”的推想,对种种应当展示的意义,仅仅以寻思去反复推敲、翻转。因此说“推敲之后”等等。允许世间智慧,意思是佛陀为坐在近处的听众说随顺他们根机的法。因此说“沙门乔达摩”等等。显现,就是辩才,也就是“我要这样说”这样生起的想说话的心;从这种辩才而了知,就是依辩才的了知;由于不依靠传承、自己自然现起,所以是自生辩才。因此说“借此他否定了对诸法的现量体验”。善触,就是没有间隙。如果没有触到,语音就不能轻快地发出。齿覆,就是双唇。舌,因为僵硬时语音不能轻快地发出,所以说“柔软的舌”。声,因为像杜鹃鸟鸣一样美妙,所以声音甜蜜。Ela 就是过失,吞下过失就是有失语,无过失就不会恼怒。以上所说这一切,只是为了说明取悦他人的原因。巴利
Sukhumaṃ dhammantaraṃ nāma jhānavipassanādikaṃ ācariyānuggahena gahitaṃ nāma natthi. Takkapariyāhatanti ‘‘iti bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti taṃtaṃdassetabbamatthatakkanena vitakkanamattena parito āhataṃ parivattitaṃ katvā. Tenāha ‘‘takketvā’’tiādi. Lokiyapaññaṃ anujānāti upanisinnaparisāya anukūladhammakathanatoti adhippāyo. Tenāha ‘‘samaṇo gotamo’’tiādi. Paṭibhātīti paṭibhānaṃ, ‘‘iti vakkhāmī’’ti evaṃpavattaṃ kathanacittaṃ, tato paṭibhānato jānanaṃ paṭibhānaṃ, āgamābhāvato sayameva upaṭṭhitattā sayaṃpaṭibhānaṃ. Tenāha ‘‘imināssa dhammesu paccakkhabhāvaṃ paṭibāhatī’’ti. Suphusitanti nibbivaraṃ. Aphusitatte hi sukhena vacīghoso na niccharati. Dantāvaraṇanti oṭṭhadvayaṃ. Jivhāpi thaddhatāya sukhena vacīghoso na niccharatīti āha ‘‘mudukā jivhā’’ti. Karavīkarutamañjutāya madhuro saro. Elaṃ vuccati doso, elaṃ gaḷatīti elagaḷā, na elagaḷā anelagaḷā, niddosā, na rujjhatīti attho. Sabbametaṃ rañjanasseva kāraṇaṃ dassento vadati.
所谓“五种法”,是就作为甚深智慧行境的蕴等法,在受持、听闻、记忆、反复修习和如理作意这些方面而说的。对于如此行道者的正确灭苦,这里“正确”一词要同时修饰两处,也就是“正确行道者的正确灭苦”。因为只有正确修行法的人,才能真正灭尽苦。而按照上面所说的方式行道的人,他的“导出”从意义上说就是法的导出,所以说“那法……导出、前往”。巴利
Pañca dhammāti gambhīrañāṇacariyabhūtānaṃ khandhādīnaṃ uggahaṇa-savana-dhāraṇa-paricaya-yonisomanasikāre sandhāyāha. Takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti ettha sammā-saddo ubhayatthāpi yojetabbo ‘‘sammā takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’’ti. Yo hi sammā dhammaṃ paṭipajjati, tasseva sammā dukkhakkhayo hoti. Yo pana vuttanayena takkaro, tassa niyyānaṃ atthato dhammasseva niyyānanti āha ‘‘so dhammo…pe… niyyāti gacchatī’’ti.
147 “忿怒者”:指有忿怒习性的人。不过,因为善星由于忿怒而变得凶残、说话粗恶,所以经文才说“‘忿怒者’就是凶暴、粗恶的人”。在那种生命状态里,没有能引生道与果的近依止,也就是说,在那种生命状态里,没有能令道果生起的近依止。佛陀们称这种人为“愚人”,就像苏定那、拉鲁陀夷等人那样。即使有近依止,但在那一刹那没有道或果现前,佛陀们也称之为“愚人”,就像陀尼耶长老、优波塞那长老等人那样。至于近依止已经完全断除的人,那就更不必说了。正如经中说“愚人末伽梨,我观犹如被人抛掷一般”,善星也是如此。因此注释接着说“然而对此……”等。“他的”:这里是用属格形式。“因忿怒”:即由于忿怒的缘故。巴利
147.Kodhanoti kujjhanasīlo. Yasmā pana sunakkhatto kodhavasena kurūro pharusavacano ca, tasmā āha ‘‘kodhanoti caṇḍo pharuso cā’’ti. Tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo natthīti tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi. Taṃ buddhā ‘‘moghapuriso’’ti vadanti yathā taṃ sudinnalāḷudāyiādike. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapuriso’’ti vadanti yathā taṃ dhaniyūpasenattherādike. Samucchinnopanissaye pana vattabbameva natthi. Yathā ‘‘makkhali moghapuriso manussakhippaṃ maññe’’ti (a. ni. 1.311) tathā sunakkhattopīti āha ‘‘imassa panā’’tiādi. Assāti etena. Kattari hidaṃ sāmivacanaṃ. Kodhenāti kodhahetunā.
“对世尊”这个说法,是呼应“忿怒”一词而用的与格。“以前”是指他还是比丘的时候。“想听声音”:据说他用天眼看见三十三天里天神的色身时,只看到嘴唇在动,却听不到声音,所以就想听她们的声音。因此经文才说“想听声音……问”。而他在过去世曾经一掌打在一位持戒比丘的耳壳上,把他打聋了,所以即使他修了准备工作,也根本不可能证得天耳。就是针对这件事,才说“知道没有近依止,就没有为他讲准备工作”。“思惟”:是指他被自己错误的寻思带着,不如理地胡思乱想。巴利
Bhagavatoti sampadānavacanaṃ kuddhapadāpekkhāya. Pubbeti bhikkhukāle. Saddaṃ sotukāmoti so kira dibbacakkhunā tāvatiṃsabhavane devatānaṃ rūpaṃ passanto oṭṭhacalanaṃ passati, na pana saddaṃ suṇāti, tasmā tāsaṃ saddaṃ sotukāmo ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘saddaṃ sotukāmo…pe… pucchī’’ti. So ca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi, tasmā parikammaṃ karontopi abhabbova dibbasotādhigamāya. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘upanissayo natthīti ñatvā parikammaṃ na kathesī’’ti. Cintesīti attano micchāparivitakkitena ayoniso ummujjanto cintesi.
因为对导出性的通达,所以从“无差别转用”的角度说,教法本身就是“能导出解脱的”。或者说,圣道是应当被证悟的导出之道,而教法中具有这个意义,所以教法被称为“能导出解脱的”。这里显示的是:这种意义确实存在于教法自身之中,是通过实际作用成就来显示的,因为它在各处都被清楚地表明,而不是仅仅靠宣称。正如:随着犯戒情况的不同而制定各种学处,按照法来教导,随顺所化众生的意乐作不颠倒的说法,对天人所提出的问题,以应机的方式作答,由于世尊在一切处所行智慧无有障碍,所以一切知智对智者来说是清楚的;同样,在各处,如在行双神变等处,神变智等也是清楚的。因此说“我亦……”等。随知,是指随顺着所领受的约定而跟随、前往、了知,所以称为“随知”。因此说“随觉,是意思”。这里所说的随顺约定,也正是依照“随着犯戒情况的不同而制定各种学处”等所说的方式。应当这样理解其连接。正如以一切知智作了连接,同样,也应当以“我也有这样的、称为神变智的上人法”等语,在各处理解其连接。巴利
Niyyānikattāvabodhanato abhedopacārena ‘‘desanādhammo niyyāniko’’ti vutto. Niyyāno vā ariyamaggo bodhetabbo etassa atthīti niyyāniko desanādhammo. Attani atthitaṃ dasseti kiccasiddhidassanena tattha tattha pākaṭīkatattā, na paṭiññāmattena. Tathā hi yathāparādhaṃ taṃtaṃsikkhāpadapaññattiyā yathādhammaṃ veneyyajjhāsayānurūpañca aviparītadhammadesanāya devamanussehi yathābhisaṅkhatapañhānaṃ tadajjhāsayānukūlaṃ ṭhānaso vissajjanena ca bhagavato sabbattha appaṭihatañāṇacārabhāvena sabbaññutaññāṇaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ, tathā tattha tattha yamakapāṭihāriyakaraṇādīsu iddhividhañāṇādīnīti. Tenāha ‘‘mayhañcā’’tiādi. Anveti yathāgahitasaṅketassa anugamanavasena eti jānātīti anvayo. Tenāha ‘‘anubujjhatīti attho’’ti. Saṅketānugamanañcettha ‘‘yathāparādhaṃ taṃtaṃsikkhāpadapaññattiyā’’tiādinā vuttanayameva. Evaṃ yojanā veditabbāti yathā sabbaññutaññāṇena yojanā katā, evaṃ ‘‘evarūpampi nāma mayhaṃ iddhividhañāṇasaṅkhātaṃ uttarimanussadhamma’’ntiādinā tattha tattha yojanā veditabbā.
十力智的注释巴利
Dasabalañāṇavaṇṇanā
148 148. 虽然从开头来看,因为教导是依三神通的方式而说,在说完他心通之后,按理接着应当讲上面那三种神通;但从义理上说,三明其实就是前面所说的三神通,所以这里才说“应当说三明”。那么,为什么在这里又说“说了这些之后,上面的十力智就不圆满”呢?难道这些智不像其余的神通那样,依据对各自所缘境的了知义,应当归入神通;同时依据不可动摇义和支持义,应当归入力智之中,就像正念等也可以归入根、力、觉支、道支一样吗?不能这样理解。因为在那些地方,说法是为了显示诸法在种种作用上的差别;而在这里,说法是为了彰显导师功德的殊胜,所以不能那样说,因为从义理上看并无不同。而且某些凡夫可能会生起这样的念头:“世尊把前面说过的功德又重提一遍,是不是为了显示功德更高一筹呢?”因此说得好:“上面的十力智就不圆满了。”巴利
148. Yadipi ādito abhiññāttayavasena desanāya āgatattā cetopariyañāṇānantaraṃ upari tisso abhiññā vattabbā siyunti vattabbaṃ siyā, atthato pana vijjāttayaṃ yathāvuttaabhiññāttayamevāti katvā ‘‘tisso vijjā vattabbā siyu’’nti vuttaṃ. Kasmā panettha ‘‘tāsu vuttāsu upari dasabalañāṇaṃ na paripūratī’’ti vuttaṃ, nanu imāni ñāṇāni sesābhiññā viya attano visayassa abhijānanaṭṭhaṃ upādāya abhiññāsu vattabbāni, akampiyaṭṭhaṃ pana upatthambhanaṭṭhañca upādāya balañāṇesu yathā sammāsatiādayo indriyabalabojjhaṅgamaggaṅgesūti? Nayidamevaṃ. Tattha hi dhammānaṃ dhammakiccavisesavibhāvanaparāya desanāya vuttaṃ, idha pana satthu guṇavisesavibhāvanaparāya desanāya tathā vattuṃ na sakkā atthato anaññattā, ekaccānaṃ puthujjanānaṃ evaṃ cittaṃ uppajjeyya ‘‘kimidaṃ bhagavā heṭṭhā vuttaguṇe punapi gaṇhanto guṇādhikadassanaṃ karotī’’ti. Tasmā suvuttametaṃ ‘‘upari dasabalañāṇaṃ na paripūratī’’ti.
为什么说“与其他人不共”呢?这些智难道不是也会在某些声闻弟子身上生起吗?确实会生起,但是像佛陀的处非处智等那样的智,是绝不会在其他人身上任何时候生起的,所以说“与其他人不共”。因此说“是如来之力”。正是着眼于上面所说的这一特征,因为在其他人身上不具有,所以“不共功德”这个名称就惯用于知意乐随眠智等这一类智上。当然,智力的智资粮是特殊的缘,但福德资粮也是这些力的缘;或者说,因为智资粮本身也属于福德资粮,所以说“由福德积聚的成就而获得”。巴利
Aññehi asādhāraṇānīti kasmā vuttaṃ (a. ni. ṭī. 3.10.21), nanu cetāni sāvakānampi ekaccānaṃ uppajjantīti? Kāmaṃ uppajjanti, yādisāni pana buddhānaṃ ṭhānāṭṭhānañāṇādīni, na tādisāni tadaññesaṃ kadācipi uppajjantīti aññehi asādhāraṇānīti. Tenāha ‘‘tathāgatasseva balānī’’ti. Imameva hi yathāvuttalesaṃ apekkhitvā tadabhāvato āsayānusayañāṇādīsu eva asādhāraṇaguṇasamaññā niruḷhā. Kāmaṃ ñāṇabalānaṃ ñāṇasambhāro visesapaccayo, puññasambhāropi pana nesaṃ paccayo eva , ñāṇasambhārassapi vā puññasambhārabhāvato ‘‘puññussayasampattiyā āgatānī’’ti vuttaṃ.
自然象种,是指山行、水行、林行等种种不同行境、不同时分的象群,所有这些从力量上来说,都称为自然象种。十人之力,是指十个中等体力之人的力量。把一尊如来的身力拿来与它们关联起来说。至于说“一尊”,是因为在下文注释中已经出现,所以顺着说法的次第而这样说。那罗延那聚合力:这里“那罗”指光线,众多各种各样的光线由此产生,所以叫“那罗延那”,也就是金刚。因此“那罗延那聚合力”的意思就是金刚聚合力。然而,智力是巴利经典中本来就有的,不像身力那样要靠注释书才确立——这是要表达的意思。《分别论根本复注》中说:“在《相应部》里讲的是七十三智、七十七智。”可是在那里,因缘品中出现的是七十七智和四十四智,而七十三智则见于《无碍解道》中的闻所成智等,并不在《相应部》里。其他种种智——包括在《智事分别》中按一种等方式所说的,以及在别处用“关于前际的智”等说法,还有在《梵网经》等经中“如来知道这些见处,如此被执取”等说法中所讲的——全都包含在内。因为如实通达,自己成为不可动摇的人,又使具备此智的圣者在可引导者中成为最具力量者,所以说“以不可动摇之义和支撑之义”。巴利
Pakatihatthikulanti (saṃ. ni. 2.22) giricaranadīcaravanacarādippabhedā gocariyakālāvakanāmā sabbāpi balena pākatikā hatthijāti. Dasannaṃ purisānanti thāmamajjhimānaṃ dasannaṃ purisānaṃ. Ekassa tathāgatassa kāyabalanti ānetvā sambandho. Ekassāti ca tathā heṭṭhākathāyaṃ āgatattā desanāsotena vuttaṃ. Nārāyanasaṅghātabalanti ettha nārā vuccanti rasmiyo, tā bahū nānāvidhā ito uppajjantīti nārāyanaṃ, vajiraṃ, tasmā nārāyanasaṅghātabalanti vajirasaṅghātabalanti attho. Ñāṇabalaṃ pana pāḷiyaṃ āgatameva, na kāyabalaṃ viya aṭṭhakathāruḷhamevāti adhippāyo. ‘‘Saṃyuttake āgatāni tesattati ñāṇāni sattasattati ñāṇānī’’ti vuttaṃ (vibha. mūlaṭī. 760), tattha pana nidānavagge sattasattati āgatāni catucattārīsañca, tesattati pana paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.73 mātikā) sutamayādīni āgatāni dissanti, na saṃyuttake. Aññānipīti etena ñāṇavatthuvibhaṅge ekakādivasena vuttāni, aññattha ca ‘‘pubbante ñāṇa’’ntiādinā (dha. sa. 1076) brahmajālādīsu (dī. ni. 1.36) ca ‘‘tayidaṃ tathāgato pajānāti, imāni diṭṭhiṭṭhānāni evaṃ gahitānī’’tiādinā vuttāni anekāni ñāṇappabhedāni saṅgaṇhāti. Yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiyaṃ puggalañca taṃsamaṅgiṃ neyyesu adhibalaṃ karotīti āha ‘‘akampiyaṭṭhena upatthambhanaṭṭhena cā’’ti.
“牛王”是指牛王之位,也就是最殊胜的地位。因为诸佛以了知一切智而现前趋赴,或者八类大众前来亲近,所以称为“牛王”,也就是过去诸佛。这里说的“此”,指的正是诸佛之位,也就是一切智。“虽站立而不说”,意思是即使不开口,也像站着宣示一样。“前往”就是认可。巴利
Usabhassa idanti āsabhaṃ, (a. ni. ṭī. 2.4.8) seṭṭhaṃ ṭhānaṃ. Sabbaññutapaṭijānanavasena abhimukhaṃ gacchanti, aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti āsabhā, pubbabuddhā. Idaṃ panāti buddhānaṃ ṭhānaṃ sabbaññutameva vadati. Tiṭṭhamānovāti avadantopi (saṃ. ni. ṭī. 2.2.22) tiṭṭhamānova paṭijānāti nāmāti attho. Upagacchatīti anujānāti.
在八众中,是指经中所说的八种大众:“舍利弗,我确实记得,我曾去过数百个刹帝利众……乃至……舍利弗,我实在看不出有任何迹象,会使我生起恐惧或胆怯。”(《中部》1.151)作无畏吼,是指依靠后面将要说明的智与十力的结合,而发出无畏之吼。这是依据《蕴品》中的《狮子吼经》(《相应部》3.78)来说的。巴利
Aṭṭhasu parisāsūti ‘‘abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, anekasataṃ khattiyaparisaṃ…pe… tatra vata maṃ bhayaṃ vā sārajjaṃ vā okkamissatīti nimittametaṃ, sāriputta, na samanupassāmī’’ti (ma. ni. 1.151) vuttāsu aṭṭhasu parisāsu. Abhītanādaṃnadatīti parato dassitañāṇayogena dasabalohanti abhītanādaṃ nadati. Sīhanādasuttena khandhavagge (saṃ. ni. 3.78) āgatena.
依“天人之中有四轮转动”(《增支部》4.31)这句经文剩下的部分,说明了善士亲近等果报成就的现起,或者说明了依止最初的善士亲近等,而后后善士亲近等的成就才得以现起。其中“等”字,应当知道也含摄了“轮”字。“电轮”就是形状像轮子的闪电。在“胸轮等”中,通过“等”字应当知道“轮”字也可以用来指敕令的集合等。因为在“我们要破僧,破轮”等语句中,敕令被称为“轮”;而在“天轮、阿修罗轮”等语句中,“轮”指的是集合。由于通达已经达到究竟,阿拉汉道智就是通达,所以说“所谓在果的刹那生起”。由它所得的说法智,其作用只是通过令他人觉悟而完成,所以说“在憍陈如证入流时……所谓在果的刹那转起”。从此以后,直到般涅槃,说法智的转起,应当知道就是那已转起的法轮的安住,就像转轮王已转动的轮宝的安住一样。巴利
‘‘Devamanussānaṃ catucakkaṃ vattatī’’ti (a. ni. 4.31) suttasesena sappurisūpassayādīnaṃ phalasampattipavatti, purimasappurisūpassayādiṃ upanissāya pacchimasappurisūpassayādīnaṃ sampattipavatti vā vuttāti ādi-saddena tattha ca cakka-saddassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Vicakkasaṇṭhānā asani eva asanivicakkaṃ. Uracakkādīsūti ādi-saddena āṇāsamūhādīsupi cakka-saddassa pavatti veditabbā. ‘‘Saṅghabhedaṃ karissāma cakkabheda’’ntiādīsu (pārā. 409; cūḷava. 343) hi āṇā ‘‘cakka’’nti vuttā, ‘‘devacakkaṃ asuracakka’’ntiādīsu (a. ni. ṭī. 2.4.8) samūhoti. Paṭivedhaniṭṭhattā arahattamaggañāṇaṃ paṭivedhoti ‘‘phalakkhaṇe uppannaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tena paṭiladdhassapi desanāñāṇassa kiccanipphatti parassa bujjhanamattena hotīti ‘‘aññātakoṇḍaññassa sotāpatti…pe… phalakkhaṇe pavattaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ pana yāva parinibbānā desanāñāṇappavatti tasseva pavattitassa dhammacakkassa ṭhānanti veditabbaṃ pavattitacakkassa cakkavattino cakkaratanassa ṭhānaṃ viya.
这里说的“住立”,难道是指像人站在地上那样吗?不是的,所以解释说:是因为依它而运作。这里的“住”,指的是获得自体并持续存在,而不是指流转停止、不再趣向,因此说“既生起,又持续运作”。为了指出这十力智在哪里被详细阐述,便说“在对阿毗达摩中”等等。其余各处也应依照同样的方式来理解。巴利
‘‘Tiṭṭhatī’’ti vuttaṃ, kiṃ bhūmiyaṃ puriso viya? Noti āha ‘‘tadāyattavuttitāyā’’ti. Ṭhānanti cettha attalābho dharamānatā ca, na gatinivattīti āha ‘‘uppajjati ceva pavattati cā’’ti . Yattha panetaṃ dasabalañāṇaṃ vitthāritaṃ, taṃ dassento ‘‘abhidhamme panā’’tiādimāha. Sesesupi eseva nayo.
“所秉持”就是指所秉持的行为。而这些所秉持的行为,是秉持之后才造作出来的,所以说“秉持后所造作的”。或者,业本身就是业的秉持——这样说是在表明“秉持”这个词并没有产生新的含义,就像“解脱去”一词中的“去”字那样。“趣”指地狱等投生去处。“依”指有身。“时”指业成熟、能够受报的时节。“加行”指作为引生果报之缘的现行造作。巴利
Samādiyantīti samādānāni, tāni pana samādiyitvā katāni hontīti āha ‘‘samādiyitvā katāna’’nti. Kammameva vā kammasamādānanti etena samādānasaddassa apubbatthābhāvaṃ dasseti muttagatasadde gatasaddassa viya. Gatīti nirayādigatiyo. Upadhīti attabhāvo. Kāloti kammassa vipaccanārahakālo. Payogoti vipākuppattiyā paccayabhūtā kiriyā.
“趣向涅槃”就是指趣向涅槃。因为经中将会这样说:“舍利弗,我了知涅槃,也了知通往涅槃的道和通往涅槃的修行。”(中部1.153)
即使许多人一起杀害同一个众生时,虽然所有人的思都以那一个众生的命根为对象,但他们所造的业却各有不同。其中有人是怀着恭敬、主动发心去做的;有人是被别人逼着说“你也来做吧”才去做的;有人则是表现得好像志同道合,不加阻拦地随大流。这些人当中,有人因为这种业投生到地狱,有人投生到畜生道,有人投生到饿鬼道。
如来在他们造业的那一刹那就知道:“以这样的造作方式,这个人将投生地狱,这个人将投生畜生道,这个人将投生饿鬼道。”对于正在投生地狱的,他也知道:“这个人将投生在大地狱,这个人将投生在小地狱。”对于正在投生畜生道的,他也知道:“这个人将成为无足类,这个人将成为两足类,这个人将成为四足类,这个人将成为多足类。”对于正在投生饿鬼道的,他也知道:“这个人将成为被焦渴所逼的饿鬼,这个人将成为常受饥渴的饿鬼,这个人将成为靠别人施食而活的饿鬼。”对于这些业,他也知道:“这个业将牵引结生,这个业在其他业已经带来结生之后,将成为后续成熟的业。”巴利
Agatigāmininti nibbānagāminiṃ. Vakkhati hi ‘‘nibbānañcāhaṃ, sāriputta, pajānāmi nibbānagāmiñca maggaṃ nibbānagāminiñca paṭipada’’nti (ma. ni. 1.153). Bahūsupi manussesu ekameva pāṇaṃ ghātentesu kāmaṃ sabbesaṃ cetanā tassevekassa jīvitindriyārammaṇā, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu (vibha. aṭṭha. 811) hi eko ādarena chandajāto karoti, eko ‘‘ehi tvampi karohī’’ti parehi nippīḷito karoti, eko samānacchando viya hutvā appaṭibāhamāno vicarati. Tesu eko teneva kammena niraye nibbattati, eko tiracchānayoniyaṃ, eko pettivisaye. Taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇe eva – ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa niraye nibbattissati, esa tiracchānayoniyaṃ, esa pettivisaye’’ti jānāti. Niraye nibbattamānampi – ‘‘esa mahāniraye nibbattissati, esa ussadaniraye’’ti jānāti. Tiracchānayoniyaṃ nibbattamānampi – ‘‘esa apādako bhavissati, esa dvipādako, esa catuppado, esa bahuppado’’ti jānāti. Pettivisaye nibbattamānampi – ‘‘esa nijjhāmataṇhiko bhavissati, esa khuppipāsiko, esa paradattūpajīvī’’ti jānāti. Tesu ca kammesu – ‘‘idaṃ kammaṃ paṭisandhimākaḍḍhissati, idaṃ aññena dinnāya paṭisandhiyā upadhivepakkaṃ bhavissatī’’ti jānāti.
同样,当整个村子的人一起布施钵食时,虽然所有人的思都以钵食为对象,但他们所造的业却各不相同。其中,有人是怀着恭敬心去做的,其余情况与前面所说的一样。因此,他们当中有些人投生到天界,有些人投生到人界。如来在他们造业的当下就已了知:因为是以这种方式造作的,这个人将投生到人界,那个人将投生到天界;在那里,这个人将出生在刹帝利家,那个人将出生在婆罗门家,这个人将出生在吠舍家,那个人将出生在首陀罗家;这个人将投生到他化自在天,那个人将投生到化乐天,这个人将投生到兜率天,那个人将投生到夜摩天,这个人将投生到三十三天,那个人将投生到四大王天,这个人将投生到地居天。对于各处的种种差别——或卑下或尊贵、或肤色金黄或相貌丑陋、或眷属稀少或眷属众多等等——如来在造业的当下就完全了知。巴利
Tathā sakalagāmavāsikesu ekato piṇḍapātaṃ dadamānesu kāmaṃ sabbesampi cetanā piṇḍapātārammaṇāva, taṃ pana kammaṃ tesaṃ nānākāraṃ. Tesu hi eko ādarena karotīti sesaṃ purimasadisaṃ, tasmā tesu keci devaloke nibbattanti, keci manussaloke, taṃ tathāgato āyūhanakkhaṇeyeva jānāti – ‘‘iminā nīhārena āyūhitattā esa manussaloke nibbattissati, esa devaloke, tatthāpi esa khattiyakule, esa brāhmaṇakule, esa vessakule, esa suddakule, esa paranimmitavasavattīsu, esa nimmānaratīsu, esa tusitesu, esa yāmesu, esa tāvatiṃsesu, esa cātumahārājikesu, esa bhummadevesū’’tiādinā tattha tattha hīnapaṇītasuvaṇṇadubbaṇṇaappaparivāramahāparivāratādibhedaṃ taṃ taṃ visesaṃ āyūhanakkhaṇeyeva jānāti.
同样,当人们刚开始修观时,佛陀就知道:以这种方式,这个人无法觉察任何法,这个人只会界定四大,这个人只会停留在把握色法上,这个人只会停留在把握非色法上,这个人只会停留在把握名色上,这个人只会停留在把握缘上,这个人只会停留在以无常等相为所缘的观上,这个人只会证得初果,这个人只会证得第二果,这个人只会证得第三果,这个人将会证得阿拉汉果。当人们正在修遍相预备行时,佛陀也知道:这个人只会做到预备行,这个人将会生起取相,这个人只会达到安止定,这个人将会以禅那为足处,修观而证得阿拉汉果。因此佛陀说“此人的思”等等。巴利
Tathā vipassanaṃ paṭṭhapentesuyeva – ‘‘iminā nīhārena esa kiñci sallakkhetuṃ na sakkhissati, esa mahābhūtamattameva vavatthapessati, esa rūpapariggaheyeva ṭhassati, esa arūpapariggaheyeva, esa nāmarūpapariggaheyeva , esa paccayapariggahe eva, esa lakkhaṇārammaṇikavipassanāya eva, esa paṭhamaphaleyeva, esa dutiyaphale eva, esa tatiyaphale eva, esa arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti jānāti. Kasiṇaparikammaṃ karontesupi – ‘‘imassa parikammamattameva bhavissati, esa nimittaṃ uppādessati, esa appanaṃ eva pāpuṇissati, esa jhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ paṭṭhapetvā arahattaṃ gaṇhissatī’’ti jānāti. Tenāha ‘‘imassa cetanā’’tiādi.
欲界就是:从欲的角度、从应当被欲求的角度、以及与欲相应来说,欲这个界就是欲界。用“等”这个字,是为了把嗔界、色界等也包括进来。“以相状各别”的意思是本性不同。“蕴、处、界世间”是说:他了知种种界、各式各样的界——蕴世间、处世间、界世间,都如实了知。这就是句子的连接方式。
“这个叫色蕴……乃至……这个叫识蕴。在这些当中,色蕴有一种分类,色蕴有十一种分类。受蕴有一种分类,受蕴有多种分类。想蕴有一种分类,想蕴有多种分类。行蕴有一种分类,行蕴有多种分类。识蕴有一种分类,识蕴有多种分类。”像这样,这是对蕴世间的了知。
“这个叫眼处……乃至……这个叫法处。其中,十种处属于欲界范围,两种处通于四地。”像这样,这是对处世间的了知。
“这个叫眼界……乃至……这个叫意识界。其中,十六种界属于欲界范围,两种界通于四地。”像这样,这是对界世间的了知。
他了知蕴世间、处世间、界世间有多种本性、各式各样的本性。不只是对有执受的诸行世间如此,对无执受的诸行世间也一样了知:“因为某某界增盛,所以这棵树的树干是白色的,那棵是黑色的;这棵是光滑的,那棵是有刺的;这棵树皮厚,那棵树皮薄;这棵的叶子在颜色、形状等方面是这样的,那棵的花是蓝色、黄色、红色、白色,香或臭;这棵的果实小、大、长、短、圆、形状好、形状差、软、硬、香、臭、甜、苦、辣、酸、涩;这棵的刺尖、钝、直、弯、铜色、黑色、白色。”像这样了知。
这种力量只有一切知佛陀等才有,其他人没有。巴利
Kāmanato, kāmetabbato, kāmapaṭisaṃyuttato ca kāmo dhātu kāmadhātu. Ādi-saddena byāpādadhātu-rūpadhātu-ādīnaṃ saṅgaho. Vilakkhaṇatāyāti visadisasabhāvatāya. Khandhāyatanadhātulokanti anekadhātuṃ nānādhātuṃ khandhalokaṃ āyatanalokaṃ dhātulokaṃ yathābhūtaṃ pajānātīti yojanā. ‘‘Ayaṃ rūpakkhandho nāma…pe… ayaṃ viññāṇakkhandho nāma. Tesupi ekavidhena rūpakkhandho, ekādasavidhena rūpakkhandho (vibha. 33). Ekavidhena vedanākkhandho, bahuvidhena vedanākkhandho (vibha. 34-61). Ekavidhena saññākkhandho, bahuvidhena saññākkhandho (vibha. 62-91). Ekavidhena saṅkhārakkhandho, bahuvidhena saṅkhārakkhandho (vibha. 92-120). Ekavidhena viññāṇakkhandho, bahuvidhena viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 121-149) evaṃ tāva khandhalokassa, ‘‘idaṃ cakkhāyatanaṃ nāma…pe… idaṃ dhammāyatanaṃ nāma. Tattha dasāyatanā kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā (vibha. 156-171) āyatanalokassa, ‘‘ayaṃ cakkhudhātu nāma…pe… ayaṃ manoviññāṇadhātu nāma, tattha soḷasa dhātuyo kāmāvacarā, dve cātubhūmakā’’tiādinā (vibha. 172-188) dhātulokassa anekasabhāvaṃ nānāsabhāvañca pajānāti. Na kevalaṃ upādinnakasaṅkhāralokasseva, atha kho anupādinnakasaṅkhāralokassapi – ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā imassa rukkhassa khandho seto, imassa kāḷo, imassa maṭṭho, imassa sakaṇṭako, imassa bahalattaco, imassa tanuttaco, imassa pattaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena evarūpaṃ, imassa pupphaṃ nīlaṃ pītaṃ lohitaṃ odātaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ, imassa phalaṃ khuddakaṃ mahantaṃ dīghaṃ rassaṃ vaṭṭaṃ susaṇṭhānaṃ dussaṇṭhānaṃ mudukaṃ pharusaṃ sugandhaṃ duggandhaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ ambilaṃ kasāvaṃ, imassa kaṇṭako tikhiṇo kuṇṭho ujuko kuṭilo tambo kāḷo odāto hotī’’tiādinā pajānāti. Sabbaññubuddhādīnaṃ eva hi etaṃ balaṃ, na aññesaṃ.
种种意乐,是指内心倾向各不相同。所谓意乐,就是内心的倾向、内心的本性。不过,这种意乐虽然按低劣与殊胜的共通性在经文中只分为两类,但按低劣、殊胜等差别来说其实有无量种,所以论师说“由低劣等各种意乐而有种种意乐性”。在在处处,众生有什么样的意乐,就会亲近、交往、侍奉同样意乐的人,因为界类相同。就像粪便等有它自己的界类本性,只跟粪便等类相应、合得来;同样,内心倾向低劣的人,只跟破戒者等类相应、合得来,而戒行圆满等人,也只跟戒行圆满等类相应、合得来。众生这种种意乐性,世尊如实了知。巴利
Nānādhimuttikatanti nānāajjhāsayataṃ. Adhimutti nāma ajjhāsayadhātu ajjhāsayasabhāvo. So pana hīnapaṇītatāsāmaññena pāḷiyaṃ dvidhāva vuttopi hīnapaṇītādibhedena anekavidhoti āha ‘‘hīnādīhi adhimuttīhi nānādhimuttikabhāva’’nti. Tattha tattha ye ye sattā yaṃyaṃadhimuttikā, te te taṃtadadhimuttike eva sevanti bhajanti payirupāsanti dhātusabhāgato. Yathā gūthādīnaṃ dhātusabhāvo eso, yaṃ gūthādīhi eva saṃsandanti samenti, evaṃ (puggalānaṃ ajjhāsayassevesa sabhāvo, yaṃ) (vibha. mūlaṭī. 813) hīnajjhāsayā dussīlādīhi eva saṃsandanti samenti, sampannasīlādayo ca sampannasīlādīheva. Taṃ nesaṃ nānādhimuttikataṃ bhagavā yathābhūtaṃ pajānātīti.
“增长与衰退”,是指因为条件的不同,从能力上说,就是变得更超胜或更低劣。在《根上下智解说》里说“知藏、知随眠”,为什么这里要说明知藏等呢?因为通过知藏等,可以说明:众生是依靠怎样的根利根钝,而成为善藏、恶藏等的,从而让人了解这些。这样说来,也就成立了两点:根上下智与藏智、随眠智各自具有独特不共的性质;根上下智与种种意乐智各自具有不同的力量。其中,“藏”是指众生所居住的地方,也就是他们的住处,即恶见或如实智。“随眠”是尚未断除、力量强盛的烦恼。然而,世尊在知道众生的藏时,即使那些众生的恶见、观智和道智没有活动的刹那,也能知道。正如所说:巴利
Vuddhiñca hāniñcāti paccayavisesena sāmatthiyato adhikataṃ anadhikatañca. Indriyaparopariyattañāṇaniddese (vibha. 814; paṭi. ma. 1.113) ‘‘āsayaṃ jānāti anusayaṃ jānātī’’ti āsayādijānanaṃ kasmā niddiṭṭhanti? Āsayajānanādinā yehi indriyehi paroparehi sattā kalyāṇapāpāsayādikā honti, tesaṃ jānanassa vibhāvanato. Evañca katvā indriyaparopariyattaāsayānusayañāṇānaṃ visuṃ asādhāraṇatā, indriyaparopariyattanānādhimuttikatāñāṇānaṃ visuṃ balatā ca siddhā hoti. Tattha āsayanti yattha sattā nivasanti, taṃ tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ diṭṭhigataṃ vā yathābhūtañāṇaṃ vā āsayo.Anusayo appahīnabhāvena thāmagato kileso. Taṃ pana bhagavā sattānaṃ āsayaṃ jānanto tesaṃ tesaṃ diṭṭhigatānaṃ, vipassanāmaggañāṇānañca appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttaṃ hetaṃ –
世尊了知:正在亲近欲的人,这个人的重心在欲上,他的底子是欲,他的心倾向于欲。他也了知:正在亲近出离的人,这个人的重心在出离上,他的底子是出离,他的心倾向于出离。对于正在亲近出离的人,他也是这样了知。对于正在亲近嗔的人,他了知:这个人的重心在嗔上,他的底子是嗔,他的心倾向于嗔。对于正在亲近无嗔的人,他了知:这个人的重心在无嗔上,他的底子是无嗔,他的心倾向于无嗔。对于正在亲近昏沉睡眠的人,他了知:这个人的重心在昏沉睡眠上,他的底子是昏沉睡眠,他的心倾向于昏沉睡眠。对于正在亲近光明想的人,他了知:这个人的重心在光明想上,他的底子是光明想,他的心倾向于光明想。巴利
‘‘Kāmaṃ sevantaṃyeva bhagavā jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti. Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’ti. Nekkhammaṃ sevantaññeva jānāti. Byāpādaṃ, abyāpādaṃ, thinamiddhaṃ, ālokasaññaṃ sevantaṃyeva jānāti ‘ayaṃ puggalo thinamiddhagaruko thinamiddhāsayo thinamiddhādhimutto’ti’’ (paṭi. ma. 1.113).
“初禅等四种禅那”,是指色界初禅等四种禅那,因为它们能烧毁对立面,又能专注于所缘。这是按四禅的分类方式说的。“八解脱”中,前七种之所以叫解脱,是因为在依次入定和出定的每一个刹那,都能从对立诸法中解脱出来,也能对所缘生起胜解;第八种则因为完全从想与受中解脱出来,所以叫离解脱。在四禅分类法和五禅分类法中,初禅定叫有寻有伺;五禅分类法中的第二禅定叫无寻唯伺;两种分类法中,上面三种禅定的定都叫无寻无伺。就等至来说,依次前八种定因为有一心境的状态,所以也叫定,也叫等至;灭尽等至因为没有这种状态,所以不叫定。
“退分法”,是指从还不熟练的初禅等出定后,想和作意涌向欲界等境界。“胜分法”,是指从已经熟练的初禅等出定后,想和作意涌向第二禅等境界。这样,想和作意涌向欲界或第二禅等境界的状态,就被指出是退分法和胜分法;而这些禅那具有那样的性质,就用“法”这个字来表达。
“因此”这个词,是以原因的方式回指前面已经说过的内容。“清净”,是指熟练的状态。那种熟练之所以叫“出定”,是因为它是从初禅等出定后证得第二禅等的条件。那些说“从灭尽定出定而进入果等至,这在巴利三藏中没有依据”的人,应该用这段巴利文来驳斥:“从灭尽定出定的人,无所有处、非想非非想处等,以无间缘为条件,生起果等至。”应该知道:一个已经获得等至的人,却认为自己“没有得到”;明明就是禅修所缘,却认为“不是禅修所缘”;他把成就本身误认为过失。巴利
Paṭhamādīnaṃ catunnaṃ jhānānanti rūpāvacarānaṃ paṭhamādīnaṃ paccanīkajhāpanaṭṭhena ārammaṇūpanijjhānaṭṭhena ca jhānānaṃ. Catukkanayena hetaṃ vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ vimokkhānanti ettha paṭipāṭiyā satta appitappitakkhaṇe paccanīkadhammehi vimuccanato ārammaṇe ca adhimuccanato vimokkhā nāma, aṭṭhamo pana sabbaso saññāvedayitehi vimuttattā apagamavimokkho nāma. Catukkanayapañcakanayesu paṭhamajhānasamādhi savitakkasavicāro nāma, pañcakanaye dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto, nayadvayepi upari tīsu jhānesu samādhi avitakkaavicāro, samāpattīsu paṭipāṭiyā aṭṭhannaṃ samādhītipi nāmaṃ, samāpattītipi cittekaggatāsabbhāvato, nirodhasamāpattiyā tadabhāvato na samādhīti nāmaṃ. Hānabhāgiyadhammanti appaguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ kāmādianupakkhandanaṃ. Visesabhāgiyadhammanti paguṇehi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhitassa saññāmanasikārānaṃ dutiyajjhānādipakkhandanaṃ. Iti saññāmanasikārānaṃ kāmādidutiyajjhānādipakkhandanāni hānabhāgiyavisesabhāgiyadhammāti dassitāni, tehi pana jhānānaṃ taṃsabhāvatā dhamma-saddena vuttā. Tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Vodānanti paguṇatāsaṅkhātaṃ vodānaṃ. Tañhi paṭhamajjhānādīhi vuṭṭhahitvā dutiyajjhānādiadhigamassa paccayattā ‘‘vuṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Ye (a. ni. ṭī. 3.10.21) pana ‘‘nirodhato phalasamāpattiyā vuṭṭhānanti pāḷi natthī’’ti vadanti, te ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo’’ti imāya pāḷiyā (paṭṭhā. 1.1.417) paṭisedhetabbā. Yo samāpattilābhī samāno eva ‘‘na labhāmaha’’nti, kammaṭṭhānaṃ samānaṃ eva ‘‘na kammaṭṭhāna’’nti saññī hoti, so sampattiṃyeva samānaṃ ‘‘vipattī’’ti paccetīti veditabbo.
149 “结论”是总结。“不应那样看”,意思是不能像外道所说的那样去看。“只了知各自的作用”,是说它了知各自不同的作用,比如了知处与非处等,能作各自应作之事,意思是只通达各自的领域。“那也”,是说那些也是十力智所应了知的。“只了知业的差别与异熟的差别”,是说只了知业与异熟的不同,即把与思及与思相应的法,也就是从地狱到涅槃之道这些范围内的业取来,所以说“只了知业的划分”。在“界种种以及界种种的因”中,“界种种的因”这一部分应看作省略说法。因为那种智也了知这两者,正如注释中以“由于某某界增盛”等方式所解释的那样。“只了知谛的划分”,是指仅以遍知、现观等方式来划分诸谛。不能入定,是说不能像第八力、第九力那样入定,也不能像与它们相似的如意通智那样显现神通变化。这是为了遮除把它看作与其他力相似。或者说,不能像禅那等智那样入定和变化。虽然说到“观察禅那等的智是第七力”时,曾提到它具有有寻有伺的性质,但仍应知道,那是把与禅那等俱行的智包含在内而这样说的,因为离开禅那等就没有观察。或者,为了显示一切知智不能像禅那等的作用那样完成一切力的作用,所以说“不能成为禅那而入定,不能成为神通而变化”,但不应理解为任何力具有禅那或神通的本质。这样,以作用差别显示了十力智与一切知智的区别之后,现在为了也以寻、伺、地等差别来显示其区别,而说“再者”等。“次第”是指从最初开始依次排列。巴利
149.Appananti nigamanaṃ. Na tathā daṭṭhabbanti yathā paravādinā vuttaṃ, tathā na daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccameva jānātīti ṭhānāṭṭhānajānanādiṃ sakaṃ sakaṃyeva kiccaṃ kātuṃ jānāti, yathāsakameva visayaṃ paṭivijjhatīti attho. Tampīti tehi dasabalañāṇehi jānitabbampi. Kammantaravipākantaramevāti kammantarassavipākantarameva jānāti, cetanācetanāsampayuttadhamme nirayādinibbānagāminipaṭipadābhūte kammanti gahetvā āha ‘‘kammaparicchedamevā’’ti. Dhātunānattañca dhātunānattakāraṇañca dhātunānattakāraṇanti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo. Tañhi ñāṇaṃ tadubhayampi jānāti, ‘‘imāya nāma dhātuyā ussannattā’’tiādinā (vibha. aṭṭha. 812) tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ. Saccaparicchedamevāti pariññābhisamayādivasena saccānaṃ paricchindanameva. Appetuṃ na sakkoti aṭṭhamanavamabalāni viya taṃsadisaṃ iddhividhañāṇaṃ viya vikubbituṃ. Etenassa balasadisatañca nivāreti. Jhānādiñāṇaṃ viya vā appetuṃ vikubbituñca. Yadipi hi ‘‘jhānādipaccavekkhaṇāñāṇaṃ sattamabala’’nti tassa savitakkasavicāratā vuttā, tathāpi ‘‘jhānādīhi vinā paccavekkhaṇā natthī’’ti jhānādisahagataṃ ñāṇaṃ tadantogadhaṃ katvā evaṃ vuttanti veditabbaṃ. Atha vā sabbaññutaññāṇaṃ jhānādikiccaṃ viya na sabbaṃ balakiccaṃ kātuṃ sakkotīti dassetuṃ ‘‘jhānaṃ hutvā appetuṃ na sakkoti iddhi hutvā vikubbituṃ na sakkotī’’ti vuttaṃ, na pana kassaci balassa jhānaiddhibhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ kiccavisesavasenapi dasabalañāṇasabbaññutaññāṇānaṃ visesaṃ dassetvā idāni vitakkattikabhūmantaravasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Paṭipāṭiyātiādito paṭṭhāya paṭipāṭiyā.
做完逐词注释之后应当了知,这是上下文之间的关联。烦恼障就是决定性的邪见。烦恼障不存在,是证得漏尽的处;烦恼障存在,是非处。而对于不能证得漏尽来说,这两者则依次成为非处和处。为了说明其中的理由,所以说“世间……见故”。其中,安住于世间正见,是证得漏尽的处,因为它是烦恼障不存在的因。世间正见存在时,烦恼障就不存在;世间正见不存在时,烦恼障就存在。由此,不安住于世间正见,就是它的非处性,这已经说过了。对于他们这些应度的众生,因见到界的差别,是指因见到欲界等界在生起上的分类差别。了知界差别至何程度,则了知性行差别亦至该程度。或者说,因见到界的差别,是指因见到法界的差别,因为一切性行都包含在法界之中。即使不刻意努力,就像散提大官等人那样。借由天眼智的威神力而得,这句话中,诸声闻为了了知他人当下现起的心,会先以天眼观察对方心所依处的血液颜色,作为预备修习,而且这只是针对初学者而言。因此,借由天眼智的威神力,他心智得以证得。然而对于诸佛来说,虽然他们在证得漏尽智之前就已经证得了天眼智,但即便如此,他们也不做那样的预备修习,因为三明是通过(自然)成就而成就的。在其他三种神通中,他心智也是借由天眼智的证得而证得的,因此也可以说(他心智)是依天眼智而得的,应当如此理解。巴利
Anupadavaṇṇanaṃ katvā veditabbānīti sambandho. Kilesāvaraṇaṃ niyatamicchādiṭṭhi, kilesāvaraṇassa abhāvo āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ, tabbhāvo aṭṭhānaṃ, anadhigamassa pana tadubhayaṃ yathākkamaṃ aṭṭhānañca ṭhānañcāti tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘lokiya…pe… dassanato cā’’ti āha. Tattha lokiyasammādiṭṭhiyā ṭhiti āsavakkhayādhigamassa ṭhānaṃ kilesāvaraṇābhāvassa kāraṇattā. Sā hi tasmiṃ sati na hoti, asati ca hoti. Etena tassā aṭṭhitiyā tassa aṭṭhānatā vuttā eva. Nesaṃ veneyyasattānaṃ. Dhātuvemattadassanatoti kāmadhātuādīnaṃ pavattibhedadassanato. Yadaggena dhātuvemattaṃ jānāti, tadaggena cariyāvisesampi jānāti. Dhātuvemattadassanatoti vā dhammadhātuvemattadassanato. Sabbāpi hi cariyā dhammadhātupariyāpannā evāti. Payogaṃ anādiyitvāpi santatimahāmattādīnaṃ (dha. pa. 142) viya. Dibbacakkhuñāṇānubhāvato pattabbenāti ettha dibbacakkhunā parassa hadayavatthusannissayalohitavaṇṇadassanamukhena tadā pavattamānacittajānanatthaṃ parikammakaraṇaṃ nāma sāvakānaṃ, tañca kho ādikammikānaṃ, yato dibbacakkhuānubhāvato cetopariyañāṇassa pattabbatā siyā, buddhānaṃ pana yadipi āsavakkhayañāṇādhigamato pageva dibbacakkhuñāṇādhigamo, tathāpi tathā parikammakaraṇaṃ natthi vijjāttayasiddhiyā sijjhanato. Sesābhiññāttaye cetopariyañāṇaṃ dibbacakkhuñāṇādhigamena pattanti ca vattabbataṃ labhatīti tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.
再者,当心里生起“我以后不再说这样的话”时,这就叫作舍断那句话。不过,那句话的意思要通过说出口才变得清楚,所以就说“正在说的时候”。“我将不执取邪见”,这是对执取邪见的遮止。不让邪见生起,本身就是舍断,所以说“正在舍断的时候”。那个诽谤圣者的人,已经被决定安置在地狱里了,他投生地狱不会有任何障碍;这就是决定性的道理,也是这里要表达的意思。巴利
Puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmīti cittaṃ uppādento taṃ vācaṃ pajahati nāma. Vācāya pana so attho pākaṭo hotīti ‘‘vadanto’’ti vuttaṃ. Diṭṭhiṃ na gaṇhissāmīti diṭṭhiggāhapaṭikkhepo. Diṭṭhiyā anuppādanaṃ pajahanamevāti āha ‘‘pajahanto’’ti. So ariyūpavādī niraye ṭhapitoyeva, nāssa nirayūpapattiyā koci vibandho ekaṃsiko ayamatthoti adhippāyo.
“决定”是指确定无疑的状态。因为离开戒、定、慧这三种学处,以及为了这些而修的观,就不可能成就究竟智,所以先说了“应当知道世间与出世间的戒、定、慧”,接着又指出更切近的戒等,说“也可以只从出世间的角度来遮止”。因此,应当知道这里指的是最上道所包含的戒等。因为证得最上道的人,在现世中就已经确定无疑地成就了;其他人则不一定。“具足”就是成就,意思是圆满。所以“如是具足”就是说具有这样决不错谬的圆满成果。因此又说“这个理由”等等。这里的“理由”指道理。从中可以提取出这样一个道理:诽谤圣者而堕入地狱的人,因为他的执取根本不存在,就像邪见者一样。而且,这里通过“不舍弃那种话”等语句说明:如果不舍弃那种执取,诽谤圣者就会成为障碍,带来无益;如果舍弃了,通过发露过失、请求原谅,就不会成为障碍,反而带来利益,就像出罪和如法悔过一样。巴利
Assāti ekaṃsikabhāvassa. Sikkhāhi sīlasamādhipaññāhi, tadatthāya vipassanāya ca vinā aññārādhanassa asambhavato ‘‘lokiyalokuttarā sīlasamādhipaññā veditabbā’’ti vatvā puna āsannatare sīlādike dassento ‘‘lokuttaravaseneva vinivattetumpi vaṭṭatī’’ti āha, tasmā aggamaggapariyāpannā sīlādayo veditabbā. Aggamaggaṭṭhassa hi diṭṭheva dhamme ekaṃsikā aññārādhanā, itaresaṃ anekaṃsikāti. Sampajjanaṃ sampadā, nipphattīti attho, tasmā evaṃsampadanti evaṃavirajjhanakanipphattikanti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘imampi kāraṇa’’ntiādi. Tattha kāraṇanti yutti. Tatrāyaṃ yuttiniddhāraṇā ‘‘nirayūpago ariyūpavādī tadādāyassa avijjamānato seyyathāpi micchādiṭṭhī’’ti. Ettha ca ‘‘taṃ vācaṃ appahāyā’’tiādivacanena tadādāyassa appahānena ca ariyūpavādo antarāyiko anatthāvaho ca, pahānena pana accayaṃ desetvā khamāpanena anantarāyiko atthāvaho ca yathā taṃ vuṭṭhitā desitā ca āpattīti dasseti.
四无畏智的注释巴利
Catuvesārajjañāṇavaṇṇanā
150 由于愚痴与恐惧而寻求皈依,这种执著就是“有怖畏者”;愚痴与恐惧就是怖畏。已离有怖畏者的人,就是“无碍者”;他的这种状态,就是“无碍性”。而这无碍性,是依止于智成就、断成就、说法殊胜成就和安稳成就而生起的四种省察智。因此说“于四处”等。“于所示诸法中”,就是于所说诸法中。那仅仅只是言说而已,并不是现见,因为那样性质的法并不存在。或者,是依据他人转述世尊所说“这些法是我所未正觉的”等,而称为“于所示诸法中”。在“法辨析”等中,“法”这个词是“因”的同义词,所以说“与法俱者”就是“与因俱者”。而“因”应当理解为令再生的因,不是造作者,也不是令到达者。“无量”就是不可见。因为例示是依随顺与遮遣而成为量,所以称为“量”。“相”就是招致呵责的因。其中,呵责者作呵责,这是因;依此而对其作呵责,这也是因。因此说“补特伽罗也”等。“安稳”就是因不被任何事物所障碍而无恼害的状态。巴利
150. Byāmohabhayavasena (a. ni. ṭī. 2.4.8) saraṇapariyesanaṃ sārajjanaṃ sārado, byāmohabhayaṃ, vigato sārado etassāti visārado, tassa bhāvo vesārajjaṃ. Taṃ pana ñāṇasampadaṃ pahānasampadaṃ desanāvisesasampadaṃ khemaṃ nissāya pavattaṃ catubbidhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tenāha ‘‘catūsu ṭhānesū’’tiādi. Dassitadhammesūti vuttadhammesu. Vacanamattameva hi tesaṃ, na pana dassanaṃ tādisasseva dhammassa abhāvato. Bhagavatā eva vā ‘‘ime dhammā anabhisambuddhā’’ti parassa vacanavasena dassitadhammesu. ‘‘Dhammapaṭisambhidā’’tiādīsu (vibha. 718) viya dhamma-saddo hetupariyāyoti āha ‘‘sahadhammenāti sahetunā’’ti. Hetūti ca upapattisādhanahetu veditabbo, na kārako sampāpako ca. Appamāṇanti anidassanaṃ. Nidassanañhi anvayato byatirekato pamāṇaṅgatāya ‘‘pamāṇa’’nti vuccati. Nimittanti codanāya kāraṇaṃ. Tattha codako codanaṃ karotīti kāraṇaṃ, dhammo codanaṃ karoti etenāti kāraṇaṃ. Tenāha ‘‘puggalopī’’tiādi. Khemanti kenaci appaṭibandhiyabhāvena anupaddutataṃ.
这些法本身存在障碍,或者它们就是与障碍相应的,所以叫“障碍法”。不过,因为它们这样存在时,就成了能制造障碍的东西,所以说“能制造障碍,所以叫障碍法”。不是故意违犯,罪过就没那么重,因此说“故意违犯”。七种犯聚等只是举例说明;其余四种被称为“障碍法”的法,如果也存在,同样没有例外。但这里特指淫欲法,这是根据具体事由而说的,就像阿利吒学处(《波逸提》417-422)那样。因为即使在那时,如果看到诸欲的过患而离染,就能获得殊胜,不会贪著于欲,所以说“淫欲……是障碍”。其中,“任何人”不仅指出家者,而是指任何人。正如所说:“耽著淫欲的人,确实会忘失教法。”“于那非导出法”,是指对他人所构想的非导出法之相;这里的“于那”是处格,表示“相”的意思。巴利
Antarāyo etesaṃ atthi, antarāyevā yuttāti antarāyikā. Evaṃbhūtā pana te yasmā antarāyakarā nāma honti, tasmā āha ‘‘antarāyaṃ karontīti antarāyikā’’ti. Asañcicca vītikkamo na tathā sāvajjoti katvā vuttaṃ ‘‘sañcicca vītikkantā’’ti. Satta āpattikkhandhātiādi nidassanamattaṃ itaresampi catunnaṃ ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ tabbhāve byabhicārābhāvato. Idha pana methunadhammo adhippetoti idaṃ aṭṭhuppattivasena vuttaṃ ariṭṭhasikkhāpadaṃ (pāci. 417-422) viya. Yasmā taṅkhaṇampi kāmesu (a. ni. ṭī. 2.4.8) ādīnavaṃ disvā viratto (a. ni. ṭī. 2.4.8) hoti ce, visesaṃ adhigacchati, na kāmesu āsatto, tasmā vuttaṃ ‘‘methunaṃ…pe… antarāyo hotī’’ti. Tattha yassa kassacīti na kevalaṃ pabbajitasseva, atha kho yassa kassaci. Tathā hi vuttaṃ ‘‘methunamanuyuttassa, mussatevāpi sāsana’’nti. Tasmiṃ aniyyānikadhammeti tasmiṃ parena parikappitaaniyyānikadhammanimittaṃ. Nimittatthe hi idaṃ kammasaṃyoge bhummaṃ.
八众的注释巴利
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
151 人的勇猛只有在战场上才看得出来,不是坐在家里的时候能看出的;同样地,无碍智的威力要在智者众中才显示出来。为了说明这一点,所以说“为显示无碍智之力”。所谓“集会而坐之处”,是以地点为代表,实际上指的就是聚集在一起的刹帝利众。其余各处也是同样的道理——为了通过类推说明已经显现的意义,才说了“魔身天众”等话,因为类推是以相似的对象为范围的。正如“刹帝利的集合就是刹帝利众”这个意思可以成立,但“魔众”这个词在这里不是这样,这里要表达的意思是“魔罗的部众就是魔众”。因此说“魔身天众……不是魔罗”。魔身天众,就是属于魔那一方的人。“以见可怖处故”,意思是依照见到令人恐惧之处来说的,也就是说,大刹帝利们是依靠自己的福德之力才做到这样。“婆罗门于三吠陀中”,这句话是为了显示其余种姓不具备这个领域而说的。因为即使是诵读吠陀的刹帝利和吠舍,大多也没有能力审察其中的含义。那么,为什么这里没有把夜摩天等众包括进来呢?因为他们极度贪著于欲乐,缺乏如理作意。夜摩天等众受用着极其殊胜微妙的欲乐,深深贪著其中,自然连想听法的心都生不起来;不过,在大菩萨和诸佛以威力摄受之下,他们有时也会在那样的大法会中前来亲近、侍奉等。正因如此,《天宫事》的开示也大多不是以他们为缘而说的。这八众是依人来说的。巴利
151. Purisassa sūratarabhāvo nāma saṅgāme pākaṭo hoti, na gehe nisinnakāle, evaṃ vesārajjañāṇassa ānubhāvo paṇḍitaparisāsu yattha katthacīti dassento ‘‘vesārajjañāṇassa baladassanattha’’nti āha. Sannipatitvā nisinnaṭṭhānanti ṭhānasīsena sannipatitakhattiyaparisameva dasseti. Eseva nayo sabbatthāti atidesena āvibhāvitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘mārakāyikāna’’ntiādi vuttaṃ sadisatthavisayattā atidesassa. Yathā hi khattiyānaṃ samūho khattiyaparisāti ayamattho labbhati, na evaṃ ‘‘māraparisā’’ti ettha, mārassa parisāti pana māraparisāti ayamattho adhippeto. Tenāha ‘‘mārakāyikānaṃ…pe… na mārāna’’nti. Mārakāyikānanti mārapakkhiyānaṃ. Uggaṭṭhānadassanavasenāti sārajjitabbaṭṭhānadassanavasena, evaṃ uggā khattiyā attano puññatejenāti adhippāyo. Brāhmaṇā tīsu vedesūti idaṃ itaresaṃ avisayadassanavasena vuttaṃ. Vede sajjhāyantāpi hi khattiyā vessā ca tadatthavicāraṇāya yebhuyyena asamatthā evāti. Kasmā panettha yāmādiparisā na gahitāti? Bhusaṃ kāmābhigiddhatāya yonisomanasikāravirahato. Yāmādayo hi uḷāruḷāre kāme paṭisevantā tatthābhigiddhatāya dhammassavanāya sabhāvena cittampi na uppādenti, mahābodhisattānaṃ pana buddhānañca ānubhāvena ākaḍḍhiyamānā kadāci tesaṃ payirupāsanādīni karonti tādise mahāsamaye. Teneva hi vimānavatthudesanāpi tannimittā bahulā nāhosi. Manussānaṃ vasenāyaṃ katā.
在其他轮围世界里,人们虽然没有特别的证悟,但还是有人问:“世尊是不是也去其他轮围世界呢?”对方回答说:“他去。”这是为了说明:虽然那些人没有证得圣法,但世尊为了给他们留下习气种子,还是去那里说法。臂环是镶嵌着各种宝石、用金网编织成的上臂装饰。手镯是用各种香料熏过、或者纯金打成的臂环。断声就是破裂的声音;怒吼声就是像喉咙发出的粗涩吼声。他方语言,是指他们的语言。为了把“生起审察”这个简略的说法展开,就说了“这里说的是”等等。巴利
Paracakkavāḷesu ca manussānaṃ visesādhigamo natthīti pucchati ‘‘kiṃ pana bhagavā aññāni cakkavāḷānipi gacchatī’’ti. Itaro yadipi tesaṃ ariyadhammādhigamo natthi, vāsanāya pana tattha gantvā dhammaṃ desetīti dassento ‘‘āmagacchatī’’ti āha. Keyūraṃ nānāvidharatanaparisibbitasuvaṇṇajālavinaddhaṃ bhujābharaṇaṃ. Aṅgadaṃ nānāgandhagandhitaṃ, kevalaṃ vā suvaṇṇamayaṃ bāhuvalayaṃ. Chinnassarāti dvidhābhūtassarā (dī. ni. ṭī. 2.172) gaggarassarāti gaggarikāya viya gaggarāyamānakharassarā (dī. ni. ṭī. 2.172; a. ni. ṭī. 3.8.69). Bhāsantaranti tesaṃ bhāsaṃ (dī. ni. ṭī. 2.172; a. ni. ṭī. 3.8.69) sandhāyāha. ‘‘Vīmaṃsāuppajjatī’’ti saṅkhepato vuttaṃ vivarituṃ ‘‘idaṃ vuttaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ.
聚在一起就是“集会”。开口最初说的那些话叫“初语”;用一来一往的言语对答来平等交谈,这叫“等语”。正确的、或者彼此共许的谈论,叫“共论”;共论就是互相讨论。巴利
Saṅgammāti samāgantvā. Ādito lāpo ālāpo, vacanapaṭivacanavasena samaṃ lāpo sallāpo. Sammā, samaññā vā kathā saṃkathā, saṃkathāva sākacchā.
152 152. 所谓“生”,是指那些众生虽然并不混杂,却因为同属一类而看起来像是混杂在一起,所以叫“生”。但从意义上说,“生”其实是诸蕴生起的一种特殊方式——它随卵等出生处所的不同而各部分地生起;因此说“蕴的一部分,名为生”。“卵生”是依第一次出生来说的;若依第二次出生,则是从卵中出生,或者在卵破裂时出生,应当这样理解。因此说“破壳而出”。“无有”是指没有这些卵等外部条件。“如跃出者”是指依生起的方式,如同跃出一般;或者说,正是不依赖外部条件,在化生中能完善化生者才是化生,这里就称为“化生”。“等”字统括了在胎秽中出生的大莲王子等。那些被火焚毁的渴饿鬼,因为常受痛苦逼恼,没有欲乐的享受,所以他们不是胎生者;又因为母体形同网状,胎无法在腹中安住,所以他们只是化生,也不可能以湿生的状态存在。“如地狱生者”,这是以举例的方式显示他们也是化生。“其余”是指除被火焚毁的渴饿鬼与地狱生者之外,其余堕入恶趣者。当夜叉属于四天王天而处于化生状态时,为了遮止此义,才说“夜叉也是如此”等。这是因为他们既不是地居天,也不是堕恶趣者。巴利
152. Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti yoni. Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattivisesoti āha ‘‘khandhakoṭṭhāso yoni nāmā’’ti. Aṇḍe jātāti paṭhamāya jātiyā vasena vuttaṃ, dutiyāya pana aṇḍato, aṇḍe vā bhijjamāne jātāti evamattho veditabbo. Tenāha ‘‘abhinibbhijja jāyantī’’ti. Vināti etehi aṇḍādīhi bāhirapaccayehi vinā. Uppatitvā viyāti uppajjanavasena patitvā viya. Bāhirapaccayanirapekkhattāyeva vā upapatane sādhukārino upapātikā, te eva idha opapātikāti vuttā. Ādi-saddena gabbhamale nibbattamahāpadumakumārādīnaṃ saṅgaho. Nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccaṃ dukkhāturatāya kāmasevanā natthi , tasmā te gabbhaseyyakā na honti, jālavantatāya na tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāti, tasmā te opapātikāyeva saṃsedajattāyapi asambhavato. Nerayikā viyāti nidassanāpadesena tesampi opapātikattaṃ dīpeti. Avasesāti nijjhāmataṇhikanerayike ṭhapetvā avasesā vinipātikā. Yakkhānaṃ cātumahārājikatāya opapātikabhāve eva āpanne taṃ nivattetuṃ ‘‘evaṃ yakkhāpī’’ti vuttaṃ. Tathā hi te na bhummadevā na ca vinipātikāti.
153 153.“应去”就是“应往生”。就像“业有”,从究竟真实来说,即使没有造作者,也由因缘聚合而成,却被具有相续特征、具备彼业的有情说成是“由他所作”;同样,具有“往生有”特征的诸趣,从究竟真实来说,即使没有去者,也依照各人各自的业力,那些趣就被说成是“应由他们去”。这样从词义上说明了“趣”之后,为了再以提取义理的方式说明它,便说了“再者”等话。在地狱等各类往生有中,“趣”这个词是约定俗成的;但在其他场合也有“趣”这个词的运用,为了以同一个“趣”词加以区分,便说“趣、趣”,如同“苦苦、色色”一样。为了生起而前往、趋近,称为“往生趣”。趣就是心之趣。因此说“名为意乐之趣”,意思是意乐的转起。然而在那部义注中说“趣就是完成”的意思。因为在《梵天邀请经》中这是经文。光明就是威神力。无有就是灭尽。那因为是以离去为义,所以也是“趣”。正因为如此,“涅槃是阿拉汉的趣”,无余涅槃是阿拉汉的趣、离去、无有,因为诸界有多种含义。只有二趣,就是只有二完成,意思是如此,所以说“这名为完成趣”。巴利
153.Gantabbāti upapajjitabbā. Yathā hi kammabhavo paramatthato asatipi kārake paccayasāmaggiyā siddho taṃsamaṅginā santānalakkhaṇena sattena katoti voharīyati, tathā upapattibhavalakkhaṇā gatiyo paramatthato asatipi gamake taṃtaṃkammavasena yesaṃ tāni kammāni, tehi gantabbāti voharīyantīti. Evaṃ saddatthato gatiṃ dassetvā atthuddhāranayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Yesu nirayādibhedesu upapattibhavesu gati-saddo nirūḷho, tato aññatthāpi gatisaddappavatti atthi, taṃ ekena gati-saddena visesetvā āha ‘‘gatigatī’’ti yathā ‘‘dukkhadukkhaṃ, (saṃ. ni. 4.327) rūparūpa’’nti (visuddhi. 2.449) ca. Uppādāvatthāya gamanaṃ upagamananti ‘‘nibbattigatī’’ti vuttā. Gatinti cittagatiṃ. Tenāha ‘‘ajjhāsayagati nāmā’’ti, ajjhāsayappavattīti attho. Tadaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.503) pana ‘‘gatinti nipphatti’’nti attho vutto. Brahmanimantanasutte (ma. ni. 1.503) hi ayaṃ pāḷīti. Jutinti ānubhāvaṃ. Vibhavoti vināso. So hi vigamoti atthena gati. Teneva nibbānaṃ arahato gatīti (pari. 339) anupādisesanibbānaṃ arahato gati vigamo vibhavoti anekatthattā dhātūnaṃ. Dveyeva gatiyoti dveva nipphattiyoti atthoti āha ‘‘ayaṃ nipphattigati nāmā’’ti.
凡是生起的,在使它增长时就是生起,所以叫“铁”(ayo),也就是快乐。这里没有这种快乐,所以叫“地狱”(niraya)。为了说明在那里没有可欢喜、可享受的,就说“以无欢喜之义、无美味之义,叫地狱”。“横向堆积”的意思是:不像天和人等那样向上长得高,而是横向地长。“显然从快乐离去,到达死后的状态”:到达这种死后状态者的领域,所以说的就是鬼道(饿鬼界)。所谓“因为心的增盛”,是说心被念、勇健、堪修梵行等功德所累积,成为具殊胜功德之心,这就是“意”的意思。然而这个含义,应当依住于赡部洲者的情形而究竟了知。如说:“诸比丘,赡部洲人以三处胜过北俱卢人及三十三天。哪三处?勇敢、具念、此处有梵行住。”然而由于他们与那些形色等相同,与住于小洲者一起,其他大洲的居民也被认为只是人。世人则说“由于是摩奴的后裔,所以是人”。此处这是略说,详细则应依《胜义显示》中《天宫事注》所述方式而取。以威神力,即依称为天威神的种种神变殊胜。其中,欲界诸天神以欲功德及神变殊胜,其他则仅以神变殊胜而放光、游戏、光辉,或行走、行进,或被赞叹,所以叫“天”。巴利
Yassa uppajjati, taṃ brūhento eva uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Natthi ettha ayoti nirayo. Tato eva ramitabbaṃ assādetabbaṃ tattha natthīti dassento āha ‘‘niratiatthena nirassādaṭṭhena nirayo’’ti. Tiriyaṃ añcitāti devamanussādayo viya uddhaṃ dīghā ahutvā tiriyaṃ dīghābhi attho. Pakaṭṭhato sukhato ayanaṃ apagamo peccabhāvo, taṃ peccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti petayonimeva vadati. Manaso ussannattāti satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasatāya ukkaṭṭhaguṇacittatāyāti atto. Ayaṃ panattho nippariyāyato jambudīpavāsīvasena veditabbo. Yathāha – ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpikā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21). Tehi pana samānarūpāditāya saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussāteva paññāyiṃsu. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana paramatthadīpaniyaṃ vimānavatthusaṃvaṇṇanāyaṃ (vi. va. aṭṭha. 3) vuttanayena gahetabbo. Ānubhāvehīti devānubhāvasaṅkhātehi iddhivisesehi. Tattha kāmā devā kāmaguṇehi ceva iddhivisesehi ca itare iddhiviseseheva dibbanti kīḷanti jotanti, saraṇanti vā gammanti, abhitthaviyantīti vā devāti.
在“畜生道”等语句中,这里用“畜生道、饿鬼界”来统称时,其实只是指诸蕴,因为并没有一个固定、限定的空间属于它们。或者,它们住在森林、大海、山岳等固定的地方,那就按这些住处来包含空间。地狱众生等所寻求的道路,以及应当修行的行道,说的就是各种不同的业,所以论中说“以二者”等等。“如已行道者”这句话,是在说明那种业已被造作、已被积集的状态。这里应当看到:先用共通的方式说了通往地狱的道路和通往地狱的行道,也就是指能导致地狱的业;然后为了显示它随各自相续而堕落的个别性,才说了“如已行道者”等。“堕落”的意思是:无力地,或者以扭曲的形态陷落。那么,为什么世尊在这里开示辨别五趣的智慧之后,又说“涅槃也……”呢?针对这个疑问,论中说“然而这里”等等。因为世尊在显示自己觉悟、善觉的时候,说法不会有所保留。巴利
Tiracchānayoniñcātiādīsūti ettha tiracchānayonipettivisayaggahaṇena khandhānaṃ eva gahaṇaṃ tesaṃ tādisassa paricchinnassa okāsassa abhāvato. Yattha vā te araññasamuddapabbatādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa vasena okāsopi gahetabbo. Nirayūpagādīhi sattehi maggitabbato maggo paṭipajjitabbā paṭipadā cāti taṃ taṃ kammameva vuttanti āha ‘‘ubhayenapī’’tiādi. Yathā ca paṭipannoti iminā tassa kammassa katūpacitākāramāha. Ettha ca nirayagāmiñca maggaṃ nirayagāminiñca paṭipadanti iminā sādhāraṇato nirayasaṃvattaniyaṃ kammaṃ vatvā puna taṃ taṃ santānapatitatāya asādhāraṇataṃ dassetuṃ ‘‘yathāpaṭipanno’’tiādi vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vinipatantīti vivasā, virūpaṃ vā nipatanti. Kasmā panettha pañcagatiparicchedakañāṇaṃ dassento bhagavā ‘‘nibbānañcāha’’ntiādimāhāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘idaṃ panā’’tiādi. Na hi bhagavā attano buddhasubuddhataṃ vibhāvento sāvasesaṃ katvā desanaṃ deseti.
智生起方式的注释巴利
Ñāṇapavattākāravaṇṇanā
154 智的生起方式,就是指智生起时的样态,或者智表现出来的方式。纯粹是苦,就是完全地苦、彻底地苦。为了说明它们任何时候都是苦,连一丝一毫乐的味道都没有掺杂,所以又说“恒常是苦、没有间断的苦”。深重,就是不轻微,意思是巨大。或者剧烈,就是尖锐猛烈。粗硬,就是粗糙坚硬。辛辣,就是不可意。挖掘,就是被挖开,所以叫坑;堆积,就是被堆起来,所以叫堆。抖散,就是用两只手把火炭捧起来,逆着风撒出去,因此他们全身都被烧焦,所以说“肢体被烧遍”。人量,就是一个人的高度。只有一条路,就是只有一条道。无法越过,就是没办法跨过去、没办法绕过去。巴利
154.Ñāṇappavattākāranti ñāṇassa pavattiākāraṃ, ñāṇassa vā pavattipakāraṃ. Ekantadukkhāti ekantena dukkhā accantadukkhā. Tā pana sabbakālaṃ dukkhā sukhālayenapi asammissāti dassento āha ‘‘niccadukkhā nirantaradukkhā’’ti. Bahalāti atanukā, mahantāti attho . Tibbāti vā tikhiṇā. Kharāti kakkhaḷā. Kaṭukāti vā aniṭṭhā. Kassati khaṇīyatīti kāsu, āvāṭo. Kasīyati cīyatīti kāsu, rāsi. Phunantīti dvīhi hatthehi aṅgārāni ukkhipitvā paṭivātaṃ ophunanti, tena tesaṃ sakalasarīraṃ ḍayhati. Tenāha ‘‘paridaḍḍhagattā’’ti. Purisappamāṇaṃ porisaṃ. Ekapathenevāti ekamaggabhūteneva. Anukkamanīyenāti ukkamituṃ apakkamituṃ asakkuṇeyyena.
有人会问:天眼智是以当下显现的颜色为对象,那它怎么能认出那个投生到地狱、具有不同色身的众生,并知道“就是这个人”呢?针对这个责难,才说了“在那里,虽然……”等等。他是靠随业往生智来确认“就是这个人”的。不过,这种确认之所以能够达到,是靠天眼的威力,所以说“这叫做天眼力”。巴利
Nanu ca dibbacakkhuñāṇaṃ paccuppannavaṇṇārammaṇaṃ, tena kathaṃ rūpantarasamaṅgiṃ niraye nibbattasattaṃ ‘‘ayaṃ so’’ti jānātīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Yathākammūpagañāṇena ‘‘ayaṃ so’’ti sallakkheti, tassa pana dibbacakkhuānubhāvena pattabbattā ‘‘dibbacakkhubalaṃ nāma etanti vuttaṃ.
按前面所说的方法,也就是像“畜生道应当看作粪坑”这样,按照火坑譬喻里已经讲过的方式来理解。这些地方苦受居多,所以叫“苦多”。枝叶繁密,是指叶子茂密不稀疏、薄而宽大。为了展示那座享受广大快乐的殿堂,所以说“长殿堂”,因为方形等殿堂比较狭小。用红色羊毛制成的敷具,是指用红色羊毛制成的铺敷物。遮蔽上方,所以叫“上覆”,也就是天篷。而这里特指红色的天篷,所以说“以红色天篷”。巴利
Purimanayenevāti ‘‘gūthakūpo viya tiracchānayoni daṭṭhabbā’’tiādinā aṅgārakāsupamāyaṃ vuttanayeneva. Dukkhā vedanā bahulā etāsūti dukkhabahulā. Bahalapattapalāsoti aviraḷatanuvipulapaṇṇo. Sukhaparibhogaṃ mahāpāsādaṃ dassetuṃ ‘‘dīghapāsādo’’ti vuttaṃ caturassapāsādādīnaṃ khuddakattā. Uṇṇāmayaattharaṇenāti uṇṇāmayalohitaattharaṇena. Uttaraṃ uparibhāgaṃ chādetīti uttaracchado, vitānaṃ. Taṃ pana lohitavitānaṃ idhādhippetanti ‘‘rattavitānenā’’ti vuttaṃ.
“后分的连接”是指把经文中“于后时”所说的那部分后文连接起来。不过,当前面部分已经大致说明之后,这部分就容易理解了,所以说“如同那位”等。“已登道者”只是指仅仅进入道而已。巴利
Aparabhāgayojanāti pāḷiyaṃ ‘‘aparena samayenā’’ti vuttassa aparabhāgassa yojanā. Sā pana ekadesena purimabhāge vutte eva suviññeyyā hotīti ‘‘yathā so’’tiādimāha. Maggāruḷhamevāti maggaṃ upagatamattameva.
所谓“只是以天眼看见”,是因为没有确定性,才说无确定性。说“也将以天眼看见”,并不是因为无上乐的体验属于天眼的范围才这么说;未来那件事,是靠作为天眼辅助的未来分智看见的,所以这里是借原因来代说结果。不过在经文里,直接说的是“以心彻知心”。前面简要说的“然而在意义上有所不同”,为了展开解释它,先说了“天界之乐”等;又借上面所举的譬喻,这个道理也就很明显了,于是说“即使在譬喻中”等。圣弟子从种姓智生起开始,见到灭之后,就以省察已生起的道与果、以及随后入果等至的方式,犹如安住在灭中一样,正是依止于此而运转,所以说“安住于最殊胜的灭之卧处”。因此说“见涅槃……”。巴利
Niyamābhāvāti ‘‘dibbacakkhunāva passatī’’ti niyamassa abhāvā. ‘‘Dibbacakkhunāpi passissatī’’ti idaṃ na anuttarasukhānubhavanassa dibbacakkhugocarattā vuttaṃ, anāgatassa pana tassa dibbacakkhuparibhaṇḍabhūtena anāgataṃsañāṇena dassanamevāti kāraṇūpacārena vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘cetasā ceto paricca pajānāmi’’cceva vuttaṃ. ‘‘Atthato pana nānā hotī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘devalokasukhaṃ hī’’tiādiṃ vatvā yathādassitaupamāhipi ayamattho pākaṭo evāti dassento ‘‘upamāyampī’’tiādimāha. Gotrabhuñāṇuppādato paṭṭhāya nirodhaṃ passitvā uppannamaggaphalapaccavekkhaṇavasena ceva parato phalasamāpattisamāpajjanavasena ca ariyasāvako nirodhe sayito viya hoti tadapassayeneva pavattanatoti āha ‘‘nirodhasayanavaragata’’nti. Tenāha ‘‘nibbānā…pe… passatī’’ti.
难行苦行等清净的注释巴利
Dukkarakārikādisuddhivaṇṇanā
155 由于和“问的连接”等三种连接方式不同,所以说了“依各别的连接”。并不只是持有“通过苦行就能得到清净”这种见解的人,为了说明他对苦行者怀有深信,才说了“而且”等话。“四蜷者”:用两只脚和两只手,共四肢蜷缩着行走的人。“撒在地上者”:扔在地上的东西。“食物”:吃的东西。巴利
155. Pucchānusandhiādianusandhittayato aññattā ‘‘pāṭiyekkaṃ anusandhivasenā’’ti vuttaṃ. Na kevalaṃ ‘‘dukkarakārikāya suddhi hotī’’ti evaṃladdhiko eva, atha kho dukkaracārīsu abhippasannoti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Catukuṇḍikoti dvīhi pādehi hatthehīti catūhi aṅgehi kuṇḍanako āhiṇḍanako. Chamānikiṇṇanti bhūmiyaṃ khittaṃ. Bhakkhasanti āhāraṃ.
梵行:因为远离了悭吝之垢等恶法,又增长了慈等功德,所以是最殊胜清净的行为,这就叫梵行,这里指的是布施。世尊确实也是这样说的,说这是智者所安立的。其余各处也应当同样根据情况,先确定梵行的同义词,然后再加以说明。是怎样的呢?是什么样子的呢?行,就是所受持的戒行。善行,就是善加修习圆满的福德。威德,就是威力。光耀,就是衣服和装饰品的光彩辉映而闪耀的身光。获得强力与精进,就是兼具身力和精进。巴利
Macchariyamalādipāpadhammavigamanato mettādiguṇānubrūhanato ca brahmaṃ seṭṭhaṃ cariyanti brahmacariyaṃ, dānaṃ. Tathā hi taṃ bhagavatā paṇḍitapaññattaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ brahmacariyapariyāyo niddhāretvā vattabbo. Kinti kīdisaṃ. Vatanti samādinnavataṃ. Suciṇṇassāti suṭṭhu ciṇṇassa puññassa. Iddhīti ānubhāvo. Jutīti vatthābharaṇobhāsasamujjalā sarīrappabhā. Balavīriyūpapattīti kāyabalena ceva ussāhena ca samannāgamo.
因为过去向那些前来求助的人伸出手,为阿奢耶长者指示布施之处,凭这份福德,如今我的手就像如意树一样,能满一切愿,想要什么就给什么;在满愿的同时,又像流蜜一样,施予令人喜爱的东西。凭我的梵行:就是凭如前所说的、以身体服务为本质的最胜行持。福德:指福德的果报。这果报因为具有值得尊敬的性质,所以称为福德;或者是因为省略了后面的词,就像“如是此福德增长”等说法中那样,所以称为福德。巴利
Tena pāṇi kāmadadoti tena addhikānaṃ upagacchantānaṃ hatthaṃ pasāretvā asayhaseṭṭhino dānaṭṭhānadassanamayena puññena idāni mayhaṃ hattho kapparukkho viya kāmadado icchiticchitadāyī, kāmadado honto ca madhussavo iṭṭhavatthuvissajjanako jāto. Tena me brahmacariyenāti tena mama yathāvuttakāyaveyyāvaṭiyakammasaṅkhātena seṭṭhacariyena. Puññanti puññaphalaṃ. Tampi hi pujjasabhāvato, uttarapadalopena vā ‘‘evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī’’tiādīsu (dī. ni. 3.80) ‘‘puñña’’nti vuccati.
把五学处合在一起,就叫做“五学处”,如同说“三有”“三车”一样。“于梵行中”一语,指的是在说法之时。因为此法能给应当受调伏的人带来清净殊胜的境地,所以是最上的行持;又因为是梵天神或世尊的语行,所以称为“梵行”。巴利
Pañca sikkhāpadāni samāhaṭāni pañcasikkhāpadaṃ yathā ‘‘tibhavaṃ, tisakaṭa’’nti ca. Brahmacariyasminti dhammadesanāya. Sā hi vineyyānaṃ brahmabhāvāvahanato brahmaṃ seṭṭhaṃ cariyaṃ, brahmuno vā bhagavato vācasikaṃ cariyanti ‘‘brahmacariya’’nti vuccati.
有一千人成为舍弃死亡的人,也就是大约一千人通过证得阿拉汉果、超越死亡的领域而舍弃了死亡。关于“我们将成为梵行者”:在这里,他们因为哪种梵行而被称为梵行者呢?在明确了那种梵行之后,说道:“离淫欲被称为梵行。”巴利
Sahassaṃ maccuhāyinanti sahassamattā arahattasamadhigamena maccuvisayātikkamena maccupahāyino jātā. Brahmacārī bhavissāmāti ettha yena brahmacariyena te brahmacārinoti vuccanti, taṃ brahmacariyaṃ niddhāretvā āha ‘‘methunavirati brahmacariyanti vuttā’’ti.
不超越:就是不越过,即使是在不该去的地方,在其他方面也不违犯。因此说:“除了那些之外,我们行梵行。”我等:就是我们的。巴利
Nātikkamāmāti na aticarāma agamanīyaṭṭhānepi itaratthāpi na vītikkamāma. Tenāha ‘‘aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāmā’’ti. Amhanti amhākaṃ.
以调伏自己之力:意思是,按照自己所承诺的那样,以模仿阿拉汉的方式,以所转起之心的调伏,也就是调伏包括意根在内的六根。由于已经达到最殊胜修行的顶点,圣道就是梵行。梵行,就是以此而行于最上、最殊胜者,也就是导师的教法。巴利
Attadamanavasenāti yathāpaṭiññaṃ arahantānaṃ anukaraṇākārena pavattacittadamanavasena, manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ damanenāti attho. Sikhāppattaseṭṭhacariyatāya ariyamaggo brahmacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ carati etenāti brahmacariyaṃ, satthusāsanaṃ.
不慌不忙:就是不急急忙忙,会看清时机和场合。果报的期望得以实现:即使是极难得到的果报,只要配合正确的精进,期望也一定会实现。我已修完梵行:意思是特别达到了殊胜的志向,圆满实现了崇高的心愿。他正是因为具备最殊胜的意行,才用梵行这个同义词来称呼。巴利
Ataramānānanti na taramānānaṃ desakālaṃ udikkhantānaṃ. Phalāsāva samijjhatīti sudullabhaphalepi āsā sammāpayogamanvāya samijjhati eva. Vipakkabrahmacariyosmīti visesena nipphannapaṇītajjhāsayo paripuṇṇauḷāramanoratho. So hi seṭṭhamanosamācāratāya brahmacariyapariyāyena vutto.
这里说的“就是这部经出现的地方”,意思是:在三藏佛语当中,就是“精进即梵行”这句经文出现的地方。之所以在这里把精进称为梵行,是因为在那个范围内,精进是最殊胜、最极致的,同时也是成就那种修行的原因。“四支具足”则是说,依靠成就四种难行之事者的四种自身行为方式,而称为四支具足。巴利
Idameva suttaṃ āgataṭṭhānanti adhippāyo tepiṭake buddhavacane idameva suttapadaṃ ‘‘vīriyaṃ brahmacariya’’nti āgataṭṭhānanti attho. Vīriyañhi tasmiṃ visaye uttamaṃ paramukkaṃsagataṃ tādisacariyāhetu cāti brahmacariyanti idha vuttaṃ. Caturaṅgasamannāgatanti catubbidhadukkarakiriyāya sādhakassa catubbidhassa attano pavattiākārassa vasena caturaṅgasamannāgataṃ.
也许有人会想:穿着破碎布片,又没有完整缝制的衣服,那不就该被称为裸形者吗?为了排除这种说法,他说了“裸形者”。他的意思是:我这样去做,就不会对众生造成逼迫。就像在乞食这件事上,为了显示最严格的头陀行,而说“我不接受被恭敬地端来的食物”等等,这里也应当同样理解:不因为听到“来吧,尊者”之类恭敬的话就接受。所谓“成为男人交会之处的”,就是指女人靠近男人时所给的食物。“编集”是指众人依此聚集而做的事,也就是村民等集体所为。这里特指为施食而作的集体准备,所以说“于集众而作之饭食中”。“布施物”是指他们凭此而行布施。间隔一日,也就是隔天供食,称为“间日食”。其余词句也依此理解。“以一日一次的规则”,就是依照隔日进食的规定。为了进一步说明这正是依照前面所说的方式次第而行,所以再次提到“间日食”等。因此才说了“如是等类”这些话。巴利
Koci chinnabhinnapaṭapilotikadharo dasantayuttassa vatthassa abhāvato nicceloti vattabbataṃ labheyyāti taṃ nivattento āha ‘‘naggo’’ti. Evaṃ akāsiṃ, evampi sattapīḷā mā ahosīti adhippāyo. Yathā ‘‘abhihaṭaṃ na sādiyāmī’’tiādi (ma. ni. 1.155) bhikkhāpariyesane ukkaṭṭhacāritādassanaṃ, evaṃ ‘‘naehi bhaddantikādibhāvopī’’ti gahetabbaṃ. Purisantaragatāyāti purisasamīpagatāya. Saṃkittīyanti etāyāti saṃkitti, gāmavāsiādīhi samudāyavasena kariyamānakiriyā. Idha pana bhattasaṃkitti adhippetāti āha ‘‘saṃkittetvā katabhattesū’’ti. Dadanti tāyāti datti. Ekāhaṃ antarabhūtaṃ etassa atthīti ekāhikaṃ. Esa nayo sesapadesupi. Ekāhavārenāti ekāhikavārena. ‘‘Ekāhika’’ntiādinā vuttavidhimeva paṭipāṭiyā pavattabhāvaṃ dassetuṃ puna vuttaṃ. Tenāha ‘‘iti evarūpa’’ntiādi.
用伊罗迦草等编成的,意思是说:把伊罗迦草等编起来做成下裙的,就是裹尸布,也就是下劣的布。张线织成的,是把纱线拉开织成的。天然刺,就是木签那样的刺。巴利
Erakatiṇādīni vāti erakatiṇādīni ganthitvā katanivāsanāni chavadussāni, nihīnadussānīti attho. Tantāvutānanti tantaṃ pasāretvā vītānaṃ. Pakatikaṇṭaketi salākakaṇṭake.
156 “多年积聚而生起的”:是指经过很多年累积而形成的。有人会问:前面才刚说“他致力于傍晚第三次入水沐浴的苦行”,接着又说“身上积存了多年的尘垢污秽”,这两件事在同一个人身上怎么可能同时成立?所以回答说:“这是针对他自己受持尘垢苦行戒的时期而说的。”正因如此,他宣称“我是裸形者”这种裸形身份的承诺,和“我穿麻衣”等有衣遮蔽的承诺,以及其中穿麻衣、非麻衣、裹尸布等劣质衣物的承诺,彼此并不矛盾,应当看作是因为他在各个不同时期如此这般地行持。那些就是裸形者。“结杀”:就是完全杀戮,因此说“杀戮”。所谓有戒者并不存在,因为他持有“即使无意图的恶也是恶”这样的见解。“受持戒”:这是针对退避而行(以免伤害生物)的行为而说的。巴利
156.Nekavassagaṇasañjātanti anekavassasamūhasañjātaṃ. Nanu ca idāneva ‘‘sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto’’ti vuttaṃ, ‘‘nekavassagaṇikaṃ rajojallaṃ kāye sannicita’’nti ca, tadubhayaṃ ekasmiṃ kathaṃ sambhavatīti āha ‘‘idaṃ attano rajojallakavatasamādānakālaṃ sandhāya vadatī’’ti. Eteneva ‘‘acelako homī’’ti vuttaacelakapaṭiññā, ‘‘sāṇānipi dhāremī’’tiādinā vuttachannakapaṭiññā, tatthāpi sāṇa-masāṇa-chavadussādi-nivattha-paṭiññā ca aviruddhāti daṭṭhabbā tasmiṃ tasmiṃ kāle tathā tathā paṭipannattā. Teti acelakā. Saṅghātanti sabbaso ghātaṃ. Tenāha ‘‘vadha’’nti. Sīlavā nāma natthi ‘‘anabhisandhikampi pāpaṃ hotī’’ti evaṃ laddhikattā. Sīlaṃ adhiṭṭhāyāti idaṃ paṭikkamanakiriyaṃ sandhāya vuttaṃ.
为了把外道纳入自己的掌控,也就是为了考察外道里面哪些没有价值、哪些有价值。那出家,指的是邪命外道的出家。畸异食物,就是畸形的、不正常的食物。所以经文才说“非通常的食物”。巴利
Pāsaṇḍapariggahaṇatthāyāti pāsaṇḍesu asārasārabhāvavīmaṃsanatthāya. Taṃ pabbajjanti ājīvakapabbajjaṃ. Vikaṭabhojaneti vikatabhojane virūpabhojane. Tenāha ‘‘apakatibhojane’’ti.
157 对于“在恐怖的所作中”这一说法,此词属表状态/行为的构词,有人解释说:“在恐怖的所作中,也就是在恐怖的行为中。”本来应该说成“在恐怖性中”,这里应当看作省略了一个 ta 音。“大多数”这个说法也应该结合“多毛者”这类情况来理解,而不是就毛来说,所以才说“或者对大多数……”等等。巴利
157.Bhiṃsanakatasminti bhāvasādhanabhāvī idaṃ padanti āha ‘‘bhiṃsanakatasmiṃ bhiṃsanakakiriyāyā’’ti. ‘‘Bhiṃsanakattasmi’’nti vattabbe ekassa ta-kārassa lopo daṭṭhabbo. Yebhuyyaggahaṇaṃ lomavantavasenapi yojetabbaṃ, na lomavasenāti āha ‘‘bahutarānaṃ vā’’tiādi.
在“su”这个音里,把“u”音变成“o”音,所以巴利圣典中写作“sotatto”。为了说明这个意思,注释说“sutatto”。或者,“sotatto”也可以理解为“好好地已被彻底炙烤”。在“sosinno”这个词上,也是同样的道理。“为了清净住立”,意思是为了寻求轮回中的清净。巴利
Su-sadde u-kārassa o-kāraṃ katvā pāḷiyaṃ ‘‘sotatto’’ti vuttanti tadatthaṃ vivaranto ‘‘sutatto’’ti āha. Suṭṭhu avatattoti vā sotatto. Sosinnoti etthāpi eseva nayo. Suddhivasanatthāyāti saṃsārasuddhigavesanatthāya.
关于“于精舍”:这是指在自身处的处格,所以说“精舍本身就以‘于精舍’来表达”。正因为如此:就是由于这种格的颠倒。这个意思:应当知道,这就是由于性的颠倒而有的意思。“遭苦者”:要连起来理解。“于一切处”:指在苦乐、得失等一切情况下。“如秤”:意思是像秤一样。巴利
Vihārasminti paccatte bhummavacananti āha ‘‘vihāro eva hi ‘vihārasmi’nti vutto’’ti. Teneva cāti teneva vibhattivipallāsavasena. Evaṃ atthoti ayaṃ evaṃ liṅgavipallāsavasena attho veditabbo. Dukkhappattoti ānetvā sambandho. Sabbatthāti sukhadukkhe lābhālābhādike ca. Tulitoti tulāsadiso.
关于食物清净的注释巴利
Āhārasuddhivaṇṇanā
158 为了得以清净:指从轮回中得以清净。巴利
158.Sujjhitunti saṃsārato sujjhituṃ.
159 159.“八十节骨”是指八十节脊骨,也有人叫它“黑节骨”。这是指骨节中间的部分。“凹凸不平”是指肌肉干瘪时,两个关节之间的血管网因风而肿胀,鼓起来,所以叫“隆起”。“臀部”是指臀部所在的位置。“坐处”是指用尘土或沙子堆成的坐处。“以箭柄”是指用箭的柄部,或者说是以箭柄为通道。“踏处”是指踩踏过的地方。“像酪浆团一样”是指像酪浆团那样的东西,或者是为了摩擦身体而做的粗石圆串,像串起来的食物一样。“从脊柱”是指从背脊。“圆环”是指放在墙脚顶上的圆环,用头顶住它。“肋骨不是这样”是指像前面说的椽子那样倾斜叠放,菩萨的肋骨并不是那样倾斜叠放安立的。巴利
159.Āsītikapabbānīti āsītikapiṭṭhipabbāni, ‘‘kāḷapabbānī’’ti vadanti. Pabbānaṃ majjhe. Unnatunnatānīti maṃse milāte dvinnaṃ sandhīnaṃ antare vātenuddhumātadhamanījālatāya unnatāni unnatānīti. Ānisadanti ānisadaṭṭhānaṃ. Nisinnaṭṭhānanti paṃsūhi, vālikāhi vā nicitaṃ nisinnaṭṭhānaṃ. Sarapoṅkhenāti sarassa poṅkhappadesena, sarapoṅkhasaññitena vā maggena. Akkantanti akkantaṭṭhānaṃ. Takkagoḷikasadisānaṃ, sarīraghaṃsanatthaṃ kata kuruvindagoḷakānaṃ vā āvaḷi vaṭṭanāhāro. Vaṃsatoti piṭṭhivaṃsato. Maṇḍaleti bhittipādānaṃ matthake ṭhapitamaṇḍalake sīsaggena patiṭṭhahanti. Na evaṃ phāsuḷiyoti yathā yathā vuttagopānasiyo papatā tiṭṭhanti, na evaṃ bodhisattassa phāsukāpi papatā ṭhitā.
“凹陷”是指向下塌陷,因为位置变低、往下陷而显现出来。“这样的形态”是指前面所说的那种样子,意思是更加凹陷。所谓“直到贴着脊梁骨”,是说我的腹皮一直贴到脊梁骨,因为它紧贴并停留在脊梁骨上;这是因为胃里的东西完全耗尽,肠子等也极度干缩了。“越来越沉重”就是更加沉重。应当这样理解:腹皮连着脊梁骨,脊梁骨也连着腹皮。“根本不排出”,是因为依靠食物的水界完全干枯了,所以完全不排泄。“腐烂的根”是指:滋养毛根的肌肉和血液都已耗尽,那些毛根干枯,从原来的位置脱落,因为已经不存在了,所以才说“腐烂的根”。因此说“而彼……”等。巴利
Okkhāyikāti avakkhāyikā, heṭṭhā hutvā ninnabhāvena paññāyamānā. Evarūpāti yathāvuttarūpā, ninnatarāti attho. Yāva piṭṭhikaṇṭakaṃallīnāhotīti mayhaṃ udaracchavi yāva piṭṭhikaṇṭakaṃ, tāva taṃ āhacca ṭhitattā allīnā hoti udariyassa parikkhayena antānañca suṭṭhumilātatāya. Bhāriyabhāriyāti garutarā. Sahaudaracchaviṃ piṭṭhikaṇṭakaṃ, sahapiṭṭhikaṇṭakaṃ udaracchavinti yojanā. Neva nikkhamati āhārasannissayaāpodhātuyā sabbaso visukkhattā. Pūtimūlānīti lomamūlānaṃ paribrūhanake maṃse lohite ca parikkhīṇe tāni sukkhāni ṭhānato bhaṭṭhāni abhāveneva ‘‘pūtimūlānī’’ti vuttāni. Tenāha ‘‘tassa panā’’tiādi.
已证得是指现在已证得。通过“就像现在由观慧证得”这句话,说明虽然大菩萨们智慧已经成熟、已自在掌握禅那与神通,他们仍修观的前方便,但他们在最后一生中修观的方式,和那时并不一样。“即此”是指:那个被说到的义理,在这里、在这段文句当中正好适用,因为前后并不矛盾。“否则”是指:如果按照比丘们所说的那种方式,就可能不相应了,因为这里所说的“此”是另一回事。巴利
Adhigatāti idāni adhigatā. Yathā etarahi vipassanāpaññāya adhigatattāti iminā kiñcāpi mahābodhisattā paripākagatañāṇā vasībhūtajjhānābhiññā vipassanāya parikammaṃ karonti, yathā ca nesaṃ carimabhave vipassanācāro, na tathā tadāti dasseti. Etadevāti yaṃ yena vuttaṃ atthajātaṃ, etadeva ettha etasmiṃ pāṭhapadese yuttaṃ pubbenāparaṃ avirujjhanato. Itarathāti bhikkhūhi vuttappakārena ananurūpo siyā ‘‘imissā’’ti vuttāya aññatte.
关于轮回清净等的注释巴利
Saṃsārasuddhiādivaṇṇanā
160 “轮回”是指以一次次死亡再生的方式,在种种生命存在状态中不断流转。针对这一点,曾这样说:巴利
160.Saṃsārenāti aparāparaṃ cavanupapajjanavasena bhavesu saṃsaraṇena. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
“ 诸蕴、诸界与诸处的次第;
它不间断地持续着,这就叫作轮回。”巴利
‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca; Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619; dī. ni. aṭṭha. 2.95; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60; a. ni. aṭṭha. 2.4.199; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; vibha. aṭṭha. 226; su. ni. aṭṭha. 2.523; udā. aṭṭha. 39; itivu. aṭṭha. 14, 58; theragā. aṭṭha. 1.67, 99; bu. vaṃ. aṭṭha. 58; cūḷani. aṭṭha. 6; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.117; visuddhi. mahāṭī. 1.127; a. ni. ṭī. 2.4.9; sārattha. ṭī. 1.1);
“多”是指多种方式、长时间、很多次。“结生”是指在各处诸有中投生。“以居住”是指在各种有情的住处中居住,也就是投生后在那里生活。这里说的其实就是“蕴”,因为是用各种不同的说法来描述这些蕴本身生起方式的差别。“多祭祀”是指杀羊、杀猪、杀牛、杀豺狼等种种不同的大祭祀。“多火”是指通过语祭等,甚至包括熟食祭等,以侍奉许多火。巴利
Bahukanti bahukālaṃ bahukkhattuṃ. Upapajjitvāti tattha tattha bhave nibbattitvā. Āvāsenāti tasmiṃ tasmiṃ sattāvāse āvasanena nibbattitvā jīvanena. Khandhāyeva vuttā tesaṃyeva pavattivisesassa tena tena pariyāyena vuttattā. Bahuyāgeti ajasūkaragomāyvādike bahuvidhe mahāyaññe. Bahuaggīti vācāpeyyādivasena antamaso pākayaññādivasena ca bahukepi aggī paricaraṇena.
161 161. 连幼儿也被叫做“年少”,所以为了区分,又说“青年”。超过第一年龄阶段的众生,自然就会头发花白,为了显示还处在第一年龄阶段,所以说“头发极黑”。Jarājiṇṇa 是指因衰老而衰败,不是被非时的衰老所压倒。因为智慧已达到极致,所以称为“长老”。因此说“已经成长,肢体安住”,意思是身高和体围方面已经不再增长。Jātimahallaka 是指因出生/年龄而年老,不是因为财富、眷属等而年老。Addhagata 这里的 addha 一词表示长时间,所以解释为“经历了许多长时”。这是省略了“龄”等词的说法,所以说“后龄”。能于百句乃至千句,当它进入耳门时,便能领会、把握。这是慧的作用,因为只是领受。所谓“彼”,即百句与千句。依持是以不散落的方式持于心。系缚是为了不致忘失,而一再地加以系缚。这则是念的作用,可以了知。经文中又说“以极度的慧、念与精进”,后面又说“如是增上慧行者”。堪能精进名为策励,为了显示殊胜的所缘,而说明它结合了前述的念。“彼”是指由于如前所述的慧、念、策励,对熟悉于清净界与语词之教法,依圣典而见义之能力,依理而见因之能力。巴利
161. Bāladārakopi ‘‘daharo’’ti vuccatīti tato visesanatthaṃ ‘‘yuvā’’ti vuttaṃ. Atikkantapaṭhamavayā sattā sabhāvena palitasirā hontīti paṭhamavaye ṭhitabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘susukāḷakeso’’ti vuttaṃ. Jarājiṇṇoti jarāya jiṇṇo, na akālikena jarāya abhibhūto. Ukkaṃsagatabuddhatāya vuddho. Tenāha ‘‘vaḍḍhitvā ṭhitaaṅgapaccaṅgo’’ti, ārohapariṇāhavasena vuddhirahitoti attho. Jātimahallakoti jātiyā mahallako, na bhogaparivārādīhīti attho. Addhagatoti ettha addha-saddo dīghakālavācīti āha ‘‘bahuaddhānaṃ gato’’ti. Vayotiādipadalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘pacchimavaya’’nti. Padasatampi…pe… samatthatāti padasatampi padasahassampi sotapathamāgacchantameva uggahaṇasamatthatā pariggahetuṃ samatthatā. Ayañca gatiyā byāpāroti sakkā viññātuṃ gahaṇamattabhāvato. Tadevāti padasatampi padasahassampi. Ādhāraṇaṃ apilāpanavasena hadaye dhāraṇaṃ. Upanibandhanaṃ yathā na pamuṭṭhaṃ hoti, tathā upecca aparāparaṃ nibandhanaṃ. Ayaṃ pana satiyā byāpāroti sakkā viññātuṃ. Pāḷiyañca ‘‘paramāya gatiyā ca satiyā ca dhitiyā cā’’ti vuttaṃ, parato ca ‘‘evaṃ adhimattagatimanto’’ti vuttaṃ. Samatthavīriyaṃ dhiti nāmāti visiṭṭhavisayaṃ dassento yathāvuttasatisamāyogaṃ tassa dīpeti. Tassāti yathāvuttagatisatidhitīhi subhadhātavacīparicitassa pariyattidhammassa āgamavasena atthadassanasamatthatā yuttivasena kāraṇadassanasamatthatā.
Daḷhadhanvā(持坚弓者)是指拥有坚固、结实的弓的人,在这里就被称为“daḷhadhammā”(坚法者)。为了击破敌人而拿弓的人就是“dhanuggaho”(持弓者),而正是他,把箭投射出去,所以叫“issāso”(射箭者);因此说“持弓站立的射箭者”。“两千力”是指能承载两千巴拉重的铁等重物。因此说“名为两千力的弓”等等。“Daṇḍeti”是指弓身。所谓“箭许”,是指从长度上说,箭的量有多大,当与箭等长的弓身刚被举起时,弓弦也就被装上,而那个重物便从地面脱离;应当如此理解这“名为两千力的弓”。“Uggahitasippoti”是指已受持弓术。“Katahatthoti”是指于诸目标极为坚定而不失误的射艺。然而,这样的人在那里成为自在者,就名为“katahattho”(熟练手),所以说“ciṇṇavasībhāvo”(已修习自在状态)。“Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsano”是说“rājakulādīsu dassitasippo”(在王族等处显示技艺者)。“Evaṃ katanti”是指如此以内腔中空等方式,做成轻便的。巴利
Daḷhaṃ (a. ni. ṭī. 3.9.38) thiraṃ dhanu etassāti daḷhadhanvā, so eva idha ‘‘daḷhadhammā’’ti vutto. Paṭisattuvidhamanatthaṃ dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho, so eva usuṃ saraṃ asati khipatīti issāsoti āha ‘‘dhanuṃ gahetvā ṭhito issāso’’ti. Dvisahassapalaṃ lohādibhāraṃ vahituṃ samatthaṃ dvisahassathāmaṃ. Tenāha ‘‘dvisahassathāmaṃ nāmā’’tiādi. Daṇḍeti dhanudaṇḍe. Yāva kaṇḍappamāṇāti dīghato yattakaṃ kaṇḍassa pamāṇaṃ, tattake dhanudaṇḍe ukkhittamatte āropito ceva hoti jiyādaṇḍo, so ca bhāro pathavito muccati, evaṃ idaṃ ‘‘dvisahassathāmaṃ nāma dhanūti daṭṭhabbaṃ. Uggahitasippoti uggahitadhanusippo. Katahatthoti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepo. Īdiso pana tattha vasībhūto katahattho nāma hotīti āha ‘‘ciṇṇavasībhāvo’’ti. Kataṃ rājakulādīsu upecca asanaṃ etena so katūpāsanoti āha ‘‘rājakulādīsu dassitasippo’’ti. Evaṃ katanti evaṃ antosusirakaraṇādinā sallahukaṃ kataṃ.
“注视”就是看。即使这样,这些比丘谁先问、谁第二个问,这种提问的次序还是能看得出来:因为对这样有智慧的人来说,那微细的间隔是可以把握的。可是诸佛说法的次序,在这种地方,别人看不出来,只有诸佛自己才看得出来。现在为了从道理上说明这种“只有佛能看出”的情形,就说了“一拃四指影”等话。在一弹指那么短的时间里,就有百千万亿个心识生起,所以说“在影子超过一拃四指之前,世尊……就已经说了”,接着为了说明世尊说法比这还要快,又说了“暂且不说这些”等话。现在为了说明其中的道理,就说了“为什么”等话。说十六句,这是为了显示:在世间人说出一个词的刹那,世尊已经说了二千八百句。现在为了说明这其中的道理,又说了“为什么”等话。巴利
Oloketīti udikkhati. Evaṃ santepi tesaṃ vāro paññāyatīti tesaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ pucchati, ayaṃ dutiya’’ntiādinā pucchanavāro tādisassa paññavato paññāyati sukhumassa antarassa labbhanato. Buddhānaṃ pana vāroti īdise ṭhāne buddhānaṃ desanāvāro aññesaṃ napaññāyanato buddhānaṃyeva paññāyati. Idāni tameva paññāyanataṃ yuttito dassento ‘‘vidatthicaturaṅgulachāya’’ntiādimāha. Accharāsaṅghāṭamatte khaṇe aneka-koṭisahassa-cittapavattisambhavato ‘‘vidatthicaturaṅgulachāyaṃ atikkamanato puretaraṃyeva bhagavā…pe… kathetī’’ti vatvā tato lahutarāpi satthu desanāpavatti atthevāti dassento ‘‘tiṭṭhantu vā tāva ete’’tiādimāha. Idāni tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ. Soḷasa padāni kathetīti etena lokiyajanassa ekapaduccāraṇakkhaṇe bhagavā aṭṭhavīsasatapadāni kathetīti dasseti. Idāni tassapi kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘kasmā’’tiādi vuttaṃ.
“法”是指巴利圣典。“句”是借由它来通达意义,也就是句所表达的含义。“文”是能表达意义的字母。因为当它被按词、句、字母来划分时,就能表达和显示各种不同的意义。因此说,“法句文”就是巴利圣典中的句和文,是能表达各种意义的字母。借此说明:如来用一句又一句、一文又一文的句文说法,即使经过极长的时间,那些句文也永远不会有穷尽。借由它来回答问题,就是“问答”,即如此生起的辩才。诸佛世尊的辩才确实无穷无尽,所以说“说法没有退减”。因此说“这显示了什么”等等。同样,即使世尊临近般涅槃,他的说法和其他时候的说法也没有差别。所以,初佛语、中佛语、后佛语都是相同的。八十岁之后,是第五个寿量阶段。巴利
Dhammoti pāḷi. Pajjati attho etenāti padaṃ, tadattho. Atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, akkharaṃ. Tañhi padavākyakkharabhāvehi paricchijjamānaṃ taṃ taṃ atthaṃ byañjeti pakāseti. Tenāha ‘‘dhammapadabyañjananti pāḷiyā padabyañjanaṃ, tassa tassa atthassa byañjanakaṃ akkhara’’nti. Etena aparāparehi padabyañjanehi sucirampi kālaṃ kathentassa tathāgatassa na kadāci tesaṃ pariyādānaṃ atthīti dasseti. Pañhaṃ byākaronti etenāti pañhabyākaraṇaṃ, tathāpavattapaṭibhānaṃ. Aparikkhayapaṭibhānā hi buddhā bhagavanto, yato vuttaṃ ‘‘natthi dhammadesanāya hānī’’ti (dī. ni. ṭī. 3.141, 305; vibha. mūlaṭī. 1.suttantabhājanīyavaṇṇanā). Tenāha ‘‘iminā kiṃ dassetī’’tiādi. Tathā āsannaparinibbānassapi bhagavato desanāya itarāya ca visesātāvoti paṭhamabuddhavacanampi majjhimabuddhavacanampi pacchimabuddhavacanampi sadisameva. Āsītikavassato paraṃ pañcamo āyukoṭṭhāso.
162 在这里,虽然世尊通过宣说龙萨马拉长老的稀有、未曾有之事,表明了自己身毛竖立的状态,所以得了“身毛竖立篇章”这个名字;但这部经是以显示一切知智等不共之智的威力等十六种方式,发出狮子吼而宣说的,因此应当理解为:结集经典的大长老们把它命名为“大狮子吼”。巴利
162. Kāmañcettha bhagavatā nāgasamālattherassa acchariyaabbhutapavedanamukhena attano lomānaṃ haṭṭhabhāvassa paveditattā ‘‘lomahaṃsanapariyāyo’’ti nāmaṃ gahitaṃ, tathāpi sabbaññutaññāṇādi-anaññasādhāraṇañāṇānubhāva-vibhāvanādivasena soḷasasamūhato sīhanādassa nadanena desanāya pavattitattā ‘‘mahāsīhanādo’’tveva saṅgītikāramahātherehi nāmaṃ ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ.
1 2 3 4