《合诵经》的注释·三法注释
10. 合诵经义注 · 95 段
305 305. 这样用二法的方式显示了和合的滋味之后,现在为了用三法的方式显示,又再次开始。其中,因为会贪求,所以叫贪。它既是不善,也是根,或者说是不善法的根,所以叫不善根。因为会损害,所以叫嗔。因为会迷惑,所以叫痴。按照与它们相反的方式,应当知道就是无贪等。巴利
305. Iti dukavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni tikavasena dassetuṃ puna ārabhi. Tattha lubbhatīti lobho. Akusalañca taṃ mūlañca, akusalānaṃ vā mūlanti akusalamūlaṃ. Dussatīti doso. Muyhatīti moho. Tesaṃ paṭipakkhanayena alobhādayo veditabbā.
恶行,就是恶劣的行为,或者丑陋的行为。身恶行,就是以身造作的恶行,或者从身生起的恶行。语恶行、意恶行等也是同样的道理。善行,就是善妙的行为,或者美好的行为。这两类各有三种,应当从施设或从业道两个角度来说明。
先从施设来说:在身门违犯所制定的学处,就是身恶行;不违犯,就是身善行。在语门违犯所制定的学处,就是语恶行;不违犯,就是语善行。在身语两者处违犯所制定的学处,就是意恶行;不违犯,就是意善行。这是从施设的说明。
再从业道来说:杀生等三种思,无论在身门还是语门生起,都是身恶行。妄语等四种思,是语恶行。贪欲、嗔恨、邪见这三种与思相应的法,是意恶行。远离杀生等时生起的三种思以及离,是身善行。远离妄语等时生起的四种思以及离,是语善行。无贪、无嗔、正见这三种与思相应的法,是意善行。这是从业道的说明。巴利
Duṭṭhu caritāni, virūpāni vā caritānīti duccaritāni. Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Suṭṭhu caritāni, sundarāni vā caritānīti sucaritāni. Dvepi cete tikā paṇṇattiyā vā kammapathehi vā kathetabbā. Paññattiyā tāva kāyadvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo kāyaduccaritaṃ. Avītikkamo kāyasucaritaṃ. Vacīdvāre paññattasikkhāpadassa vītikkamo vacīduccaritaṃ, avītikkamo vacīsucaritaṃ. Ubhayattha paññattassa sikkhāpadassa vītikkamova manoduccaritaṃ, avītikkamo manosucaritaṃ. Ayaṃ paṇṇattikathā. Pāṇātipātādayo pana tisso cetanā kāyadvārepi vacīdvārepi uppannā kāyaduccaritaṃ. Catasso musāvādādicetanā vacīduccaritaṃ. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manoduccaritaṃ. Pāṇātipātādīhi viramantassa uppannā tisso cetanāpi viratiyopi kāyasucaritaṃ. Musāvādādīhi viramantassa catasso cetanāpi viratiyopi vacīsucaritaṃ. Anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhīti tayo cetanāsampayuttadhammā manosucaritanti ayaṃ kammapathakathā.
与欲相应的寻,就是欲寻。与嗔相应的寻,就是嗔寻。与害相应的寻,就是害寻。在这三种寻当中,前两种既能在有情身上生起,也能在诸行上生起。因为欲寻是在思惟可爱、可意的有情或诸行时生起的。嗔寻则是从对不可爱、不可意的有情或诸行心生嗔怒、怒目而视的那一刻起,一直到想要加以毁灭为止,都可能生起。害寻不会在诸行上生起,因为根本不存在需要被伤害的诸行。但当心里想着“让这些有情被杀掉、被断绝、被毁灭,或者干脆不存在”的时候,害寻就会在有情身上生起。巴利
Kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati. Byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati. Vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi. Ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesunti cintanakāle pana sattesu uppajjati.
与出离相应的寻,就是出离寻。它在修不净观的前分阶段属于欲界,在证得不净禅那时属于色界,若以那禅那为基础而在道果生起时,则属于出世间。与无嗔相应的寻,就是无嗔寻。它在修慈的前分阶段属于欲界,在证得慈禅那时属于色界,若以那禅那为基础而在道果生起时,则属于出世间。与无害相应的寻,就是无害寻。它在修悲的前分阶段属于欲界,在证得悲禅那时属于色界,若以那禅那为基础而在道果生起时,则属于出世间。当无贪为首时,另外两个就成为它的随从;当慈为首时,另外两个就成为它的随从;当悲为首时,另外两个就成为它的随从。欲思等也应依照同样的方式理解。这只是说法上的差别而已。从意义上看,欲寻等和欲思等之间并没有不同。巴利
Nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko. So asubhapubbabhāge kāmāvacaro hoti. Asubhajjhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettāpubbabhāge kāmāvacaro hoti. Mettājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇāpubbabhāge kāmāvacaro. Karuṇājhāne rūpāvacaro. Taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Yadā alobho sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā mettā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇā sīsaṃ hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavantīti. Kāmasaṅkappādayo vuttanayeneva veditabbā. Desanāmattameva hetaṃ. Atthato pana kāmavitakkādīnañca kāmasaṅkappādīnañca nānākaraṇaṃ natthi.
与欲相应的想,就是欲想。与嗔相应的想,就是嗔想。与害相应的想,就是害想。这些想的生起方式,也应当像前面说的欲寻等那样来理解,因为它们正是与那些(寻)相应的。出离想等也同样只是与出离寻等相应。因此,也应当以同样的方式理解它们属于欲界等的差别。巴利
Kāmapaṭisaṃyuttā saññā kāmasaññā. Byāpādapaṭisaṃyuttā saññā byāpādasaññā. Vihiṃsāpaṭisaṃyuttā saññā vihiṃsāsaññā. Tāsampi kāmavitakkādīnaṃ viya uppajjanākāro veditabbo. Taṃsampayuttāyeva hi etā. Nekkhammasaññādayopi nekkhammavitakkādisampayuttāyeva. Tasmā tāsampi tatheva kāmāvacarādibhāvo veditabbo.
在欲界等当中,“与欲相关联的寻、伺、邪思惟,这称为欲界;一切不善法也都是欲界”——这就是欲界。“与嗔相关联的寻、伺、邪思惟,这称为嗔界;在十种嗔恨的因由上,心的嗔怒、抵触、不悦”——这就是嗔界。“与害相关联的寻、伺、邪思惟,这称为害界;这里有人用手、土块、棍棒、刀剑、绳子或其他某种东西伤害众生”——这就是害界。在这里有两种解说方式:总摄说和不混杂说。其中,当欲界被涵盖时,另外两界实际上也已被涵盖,但从中把它们抽出来,指出“这是嗔界,这是害界”,这就叫总摄说。而世尊在讲欲界时,把嗔界放在嗔界的位置上讲,把害界放在害界的位置上讲,剩下的部分才称为欲界,这就叫不混杂说。巴利
Kāmadhātuādīsu ‘‘kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati kāmadhātu. Sabbepi akusalā dhammā kāmadhātū’’ti ayaṃ kāmadhātu. ‘‘Byāpādapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati byāpādadhātu. Dasasu āghātavatthūsu cittassa āghāto paṭighāto anattamanatā cittassā’’ti ayaṃ byāpādadhātu. ‘‘Vihiṃsā paṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati vihiṃsādhātu. Idhekacco pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā rajjuyā vā aññataraññatarena vā satte viheṭhetī’’ti ayaṃ vihiṃsādhātu. Tattha dve kathā sabbasaṅgāhikā ca asambhinnā ca. Tattha kāmadhātuyā gahitāya itarā dve gahitāva honti, tato pana nīharitvā ayaṃ byāpādadhātu ayaṃ vihiṃsādhātūti dassetīti ayaṃ sabbasaṅgāhikakathā nāma. Kāmadhātuṃ kathento pana bhagavā byāpādadhātuṃ byāpādadhātuṭṭhāne , vihiṃsādhātuṃ vihiṃsādhātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesaṃ kāmadhātu nāmāti kathesīti ayaṃ asambhinnakathā nāma.
关于出离界等:与出离相应的寻、思惟、正思惟,这称为出离界;一切善法也都是出离界。与无嗔相应的寻、思惟……这称为无嗔界;对众生的慈……慈心解脱。与无害相应的寻、思惟……这称为无害界;对众生的悲……悲心解脱。在这里,也应当依照上面所说的方式,了解这两种解说。巴利
Nekkhammadhātuādīsu ‘‘nekkhammapaṭisaṃyutto takko vitakko sammāsaṅkappo. Ayaṃ vuccati nekkhammadhātu. Sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū’’ti ayaṃ nekkhammadhātu. ‘‘Abyāpādapaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati abyāpādadhātu. Yā sattesu metti…pe… mettācetovimuttī’’ti ayaṃ abyāpādadhātu. ‘‘Avihiṃsāpaṭisaṃyutto takko…pe… ayaṃ vuccati avihiṃsādhātu. Yā sattesu karuṇā…pe… karuṇācetovimuttī’’ti ayaṃ avihiṃsādhātu. Idhāpi vuttanayeneva dve kathā veditabbā.
还有另外三种界。这是从空性的角度说的另外三种界。其中,欲界就是前面详细说过的欲有,也就是从最底下的无间地狱开始算起。而色界和无色界这两种界,则是从梵天界开始、一直到空无边处天的天人为止,前面详细说过的色有和无色有。在说到“界”的地方,应该用“有”来界定;在说到“有”的地方,应该用“界”来界定。这里是用“有”来界定。在色界等说法中,色界和无色界指的就是色有和无色有。灭界说的则是涅槃。巴利
Aparāpi tisso dhātuyoti aññāpi suññataṭṭhena tisso dhātuyo. Tāsu ‘‘tattha katamā kāmadhātu? Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthārito kāmabhavo kāmadhātu nāma. ‘‘Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā’’ti evaṃ vitthāritā pana rūpārūpabhavā itarā dve dhātuyo. Dhātuyā āgataṭṭhānamhi hi bhavena paricchinditabbā. Bhavassa āgataṭṭhāne dhātuyā paricchinditabbā. Idha bhavena paricchedo kathito. Rūpadhātuādīsu rūpārūpadhātuyo rūpārūpabhavāyeva. Nirodhadhātuyā nibbānaṃ kathitaṃ.
在卑下等三类中,卑下界指的是十二种不善心的生起。其余那些属于三界的法,是中界。九种出世间法,是殊胜界。巴利
Hīnādīsu hīnā dhātūti dvādasa akusalacittuppādā. Avasesā tebhūmakadhammā majjhimadhātu. Nava lokuttaradhammā paṇītadhātu.
欲爱,是指对五种感官欲乐之贪。而对色界有和无色界有的贪,与对禅那的喜爱、常见一起生起的贪,以及以“有”为目标的渴求,就是有爱。与断见一起生起的贪,是无有爱。此外,除了后面这两种爱,其余一切爱都叫欲爱。正如经文所说:“其中,什么是有爱?与有见一起生起的贪、贪染、心的贪染,这称为有爱。其中,什么是无有爱?与断见一起生起的贪、贪染、心的贪染,这称为无有爱。其余的爱就是欲爱。”再者,在欲爱等三类中,对五种感官欲乐的贪是欲爱;对色界有和无色界有的欲贪,是另外两种爱。不过在阿毗达摩中,它们被详细说明为“与欲界相应……与无色界相应”等等。通过这一分类,要显示什么?一切属于三界的法,因为具有可染着的性质,都是爱的立足处,所以把一切爱都归入欲爱,再从其中分出另外两种爱来说明。在色爱等当中,对色界有的欲贪是色爱;对无色界有的欲贪是无色爱;与断见一起生起的贪是灭爱。巴利
Kāmataṇhāti pañcakāmaguṇiko rāgo. Rūpārūpabhavesu pana rāgo jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavavasena patthanā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo vibhavataṇhā. Apica ṭhapetvā pacchimaṃ taṇhādvayaṃ sesataṇhā kāmataṇhā nāma. Yathāha ‘‘tattha katamā bhavataṇhā? Bhavadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo. Ayaṃ vuccati bhavataṇhā. Tattha katamā vibhavataṇhā? Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati vibhavataṇhā. Avasesā taṇhā kāmataṇhā’’ti. Puna kāmataṇhādīsu pañcakāmaguṇiko rāgo kāmataṇhā. Rūpārūpabhavesu chandarāgo itarā dve taṇhā. Abhidhamme panetā ‘‘kāmadhātupaṭisaṃyutto…pe… arūpadhātupaṭisaṃyutto’’ti evaṃ vitthāritā. Iminā vārena kiṃ dasseti? Sabbepi tebhūmakā dhammā rajanīyaṭṭhena taṇhāvatthukāti sabbataṇhā kāmataṇhāya pariyādiyitvā tato nīharitvā itarā dve taṇhā dasseti. Rūpataṇhādīsu rūpabhave chandarāgo rūpataṇhā. Arūpabhave chandarāgo arūpataṇhā. Ucchedadiṭṭhisahagato rāgo nirodhataṇhā.
在“结”的三分法中:在轮回里把人绑住、系住的,就是“结”。对于由色等构成的身体,生起“这是我”或“这是我的”的见,或者把当下存在的身体执为“我”的见,就叫“身见”。反复思量却陷入困惑,无法作出确定判断,这就是“疑”。执取戒律和苦行,这就是“戒禁取”。从意义上说:依照“把色看作我”等二十种依据而生的见,就叫“身见”;依照“对导师犹豫”等八种依据而生的疑惑,就叫“疑”;依照“这里有人执取戒能得清净、禁能得清净、戒禁能得清净,于是执取戒、执取禁、执取戒禁——凡是这类见、这类恶见”而生的颠倒执取,就叫“戒禁取”。巴利
Saṃyojanattike vaṭṭasmiṃ saṃyojayanti bandhantīti saṃyojanāni. Sati rūpādibhede kāye diṭṭhi, vijjamānā vā kāye diṭṭhīti sakkāyadiṭṭhi. Vicinanto etāya kicchati, na sakkoti sanniṭṭhānaṃ kātunti vicikicchā. Sīlañca vatañca parāmasatīti sīlabbataparāmāso. Atthato pana ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena āgatā vīsativatthukā diṭṭhi sakkāyadiṭṭhi nāma. ‘‘Satthari kaṅkhatī’’tiādinā nayena āgatā aṭṭhavatthukā vimati vicikicchā nāma. ‘‘Idhekacco sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti sīlaṃ parāmasati, vataṃ parāmasati, sīlabbataṃ parāmasati. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigata’’ntiādinā nayena āgato vipariyesaggāho sīlabbataparāmāso nāma.
三漏:在这里,漏之所以叫漏,是因为它长期潜伏,或者是因为它流漏。其中,依长期潜伏之义,应当这样理解漏:就像经文里说的,诸比丘,无明的起始边际无法了知,在此之前并没有无明,之后才生起;诸比丘,有爱和有见的起始边际无法了知,在此之前并没有有见,之后才生起。依流漏之义,则应当这样理解:从眼对色,它流出、流漏、奔流、生起;从耳对声,从鼻对香,从舌对味,从身对触,从意对法,它流出、流漏、奔流、生起。像这样不断地流漏,所以称为漏。巴利
Tayoāsavāti ettha cirapārivāsiyaṭṭhena vā āsavanaṭṭhena vā āsavā. Tattha ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti, ‘‘purimā , bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya bhavadiṭṭhiyā, ito pubbe bhavadiṭṭhi nāhosi, atha pacchā samabhavī’’ti evaṃ tāva cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā veditabbā. Cakkhuto rūpe savati āsavati sandati pavattati. Sotato sadde. Ghānato gandhe. Jivhāto rase. Kāyato phoṭṭhabbe. Manato dhamme savati āsavati sandati pavattatīti evaṃ āsavanaṭṭhena āsavāti veditabbā.
不过在巴利经典里,有些地方提到两种漏,就是“现法漏和来世漏”;有些地方提到三种漏,就是“诸比丘,有三种漏:欲漏、有漏、无明漏”;在阿毗达摩里,同样是这三种,再加上见漏,就成了四种。在《无碍解道》的分别方式里,则说有五种漏:“诸比丘,有导向地狱的漏,有导向畜生道的漏,有导向饿鬼界的漏,有导向人间的漏,有导向天界的漏。”在《六集》的《应请经》里,则说有六种漏:“诸比丘,有应当靠防护而断除的漏,有应当靠受用而断除的漏,有应当靠回避而断除的漏,有应当靠忍受而断除的漏,有应当靠除遣而断除的漏,有应当靠修习而断除的漏。”在《一切漏经》的讲法里,同样是这些,再加上应当靠见而断除的漏,就成了七种。但在这部《集异门经》里,只说了三种。其中,按照“对欲乐的欲贪”这种说法所说的、对五种感官欲乐的贪染,就叫欲漏。按照“对存在的有贪”这种说法所说的、与常见一起生起的贪,或者以存在为对象的希求,就叫有漏。按照“对苦的无知”等说法所说的无明,就叫无明漏。这里说的欲、有等,就是按欲界等来说的。巴利
Pāḷiyaṃ pana katthaci dve āsavā āgatā ‘‘diṭṭhadhammikā ca āsavā samparāyikā ca āsavā’’ti, katthaci ‘‘tayome, bhikkhave, āsavā. Kāmāsavo bhavāsavo avijjāsavo’’ti tayo. Abhidhamme teyeva diṭṭhāsavena saddhiṃ cattāro. Nibbedhikapariyāye ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā nirayagāminiyā, atthi āsavā tiracchānayonigāminiyā, atthi āsavā pettivisayagāminiyā, atthi āsavā manussalokagāminiyā atthi āsavā devalokagāminiyā’’ti evaṃ pañca. Chakkanipāte āhuneyyasutte ‘‘atthi, bhikkhave, āsavā saṃvarā pahātabbā, atthi āsavā paṭisevanā pahātabbā, atthi āsavā parivajjanā pahātabbā, atthi āsavā adhivāsanā pahātabbā, atthi āsavā vinodanā pahātabbā, atthi āsavā bhāvanā pahātabbā’’ti evaṃ cha. Sabbāsavapariyāye teyeva dassanāpahātabbehi saddhiṃ satta. Imasmiṃ pana saṅgītisutte tayo. Tattha ‘‘yo kāmesu kāmacchando’’ti evaṃ vutto pañcakāmaguṇiko rāgo kāmāsavo nāma. ‘‘Yo bhavesu bhavacchando’’ti evaṃ vutto sassatadiṭṭhisahagato rāgo, bhavavasena vā patthanā bhavāsavo nāma. ‘‘Dukkhe aññāṇa’’ntiādinā nayena āgatā avijjā avijjāsavo nāmāti. Kāmabhavādayo kāmadhātuādivasena vuttāyeva.
在“欲求”等条目中,经文这样说:“其中,什么是欲求?对诸欲的欲贪、对欲的耽著,这称为欲求。”按照这种说法,对欲的寻求之贪染,就叫欲求。经文又说:“其中,什么是有求?对诸有的有贪、对有的耽著,这称为有求。”按照这种说法,对有的寻求之贪染,就叫有求。经文又说:“其中,什么是梵行求?认为‘世间是常’……乃至‘如来死后既非存在也非不存在’,凡是这类见、见执取、颠倒执取,这称为梵行求。”按照这种说法,被认定为见行者的梵行之寻求见,就叫梵行求。而且,不只是有贪和见本身,与它们同类的业也是求。经中确实这样说:“其中,什么是欲求?欲贪以及与它同类的不善的身业、语业、意业,这称为欲求。其中,什么是有求?有贪以及与它同类的不善的身业、语业、意业,这称为有求。其中,什么是梵行求?执取边见之见以及与它同类的不善的身业、语业、意业,这称为梵行求。”巴利
Kāmesanādīsu ‘‘tattha katamā kāmesanā? Yo kāmesu kāmacchando kāmajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā’’ti evaṃ vutto kāmagavesanarāgo kāmesanā nāma. ‘‘Tattha katamā bhavesanā? Yo bhavesu bhavacchando bhavajjhosānaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā’’ti evaṃ vutto bhavagavesanarāgo bhavesanā nāma. ‘‘Tattha katamā brahmacariyesanā? Sassato lokoti vā…pe… neva hoti na nahoti tathāgato parammaraṇāti vā, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ vipariyesaggāho , ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti evaṃ vuttā diṭṭhigatikasammatassa brahmacariyassa gavesanadiṭṭhi brahmacariyesanā nāma. Na kevalañca bhavarāgadiṭṭhiyova, tadekaṭṭhaṃ kammampi esanāyeva. Vuttañhetaṃ ‘‘tattha katamā kāmesanā? Kāmarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati kāmesanā. Tattha katamā bhavesanā? Bhavarāgo tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati bhavesanā. Tattha katamā brahmacariyesanā? Antaggāhikā diṭṭhi tadekaṭṭhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ, ayaṃ vuccati brahmacariyesanā’’ti.
在“vidhā”这个词的用例中,像“他们说他是什么样的持戒者、什么样的有慧者”这类句子(《相应部》1.95)里,“vidhā”指的是行相、形态。像“一分的智事、二分的智事”这类句子(《分别论》751)里,“vidhā”指的是分类、划分。像“我是胜者——这就是vidhā”这类句子(《分别论》920)里,“vidhā”指的是慢。这里要表达的就是这个意思。因为慢是以“胜”“等”“劣”等方式来区分高下,所以称为“vidhā”。从“我是胜者”这句话,依胜、等、劣三个方面说出了三种慢。对于等者和劣者,也是同样的道理。巴利
Vidhāsu ‘‘kathaṃvidhaṃ sīlavantaṃ vadanti, kathaṃvidhaṃ paññavantaṃ vadantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.95) ākārasaṇṭhānaṃ vidhā nāma. ‘‘Ekavidhena ñāṇavatthu duvidhena ñāṇavatthū’’tiādīsu (vibha. 751) koṭṭhāso. ‘‘Seyyohamasmīti vidhā’’tiādīsu (vibha. 920) māno vidhā nāma. Idha so adhippeto. Māno hi seyyādivasena vidahanato vidhāti vuccati. Seyyohamasmīti iminā seyyasadisahīnānaṃ vasena tayo mānā vuttā. Sadisahīnesupi eseva nayo.
这个“慢”其实有三种是对于比自己高的人,三种是对于和自己差不多的人,三种是对于比自己低的人,这样一共就有九种。其中,“我比比我高的人还要高”这种慢,会在国王和出家人身上生起。巴利
Ayañhi māno nāma seyyassa tividho, sadisassa tividho, hīnassa tividhoti navavidho hoti. Tattha ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’ti māno rājūnañceva pabbajitānañca uppajjati.
国王凭国土、财富车乘等,生起这样的慢:“有谁和我一样?”出家人凭戒行、头陀支等,也生起这样的慢:“有谁和我一样?”“我和胜者相等”这种慢,也只在这些人身上生起。国王凭国土、财富车乘等,和其他国王相比,生起这样的慢:“我和他有什么差别?”出家人凭戒行、头陀支等,和其他比丘相比,也生起这样的慢:“我和他有什么差别?”“我比胜者低劣”这种慢,也只在这些人身上生起。如果某位国王的国土、财富车乘等并不很圆满,他就会生起这样的慢:“我不过是名义上被叫作国王罢了,我算什么国王?”出家人如果得到的利养和恭敬很少,就会生起这样的慢:“我只是名义上被叫作说法师、多闻者、大长老罢了,既然我没有利养恭敬,我算什么说法师、什么多闻者、什么大长老?”巴利
Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti . Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhi ‘‘ko mayā sadiso atthī’’ti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa sadisohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Rājā hi raṭṭhena vā dhanavāhanehi vā aññarājūhi saddhiṃ mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi sīladhutaṅgādīhipi aññena bhikkhunā mayhaṃ kiṃ nānākaraṇanti etaṃ mānaṃ karoti. ‘‘Seyyassa hīnohamasmī’’ti mānopi etesaṃyeva uppajjati. Yassa hi rañño raṭṭhaṃ vā dhanavāhanādīni vā nātisampannāni honti, so mayhaṃ rājāti vohāramukhamattameva, kiṃ rājā nāma ahanti etaṃ mānaṃ karoti. Pabbajitopi appalābhasakkāro ahaṃ dhammakathiko bahussuto mahātheroti kathāmattakameva, kiṃ dhammakathiko nāmāhaṃ kiṃ bahussuto kiṃ mahāthero yassa me lābhasakkāro natthīti etaṃ mānaṃ karoti.
大臣之类的人会生起这样的慢:“我比跟我同等的人更胜。”或者说,大臣或地方官凭仗财富、车辆、坐骑等,会想:“还有哪个国王的臣子能和我相比?”或者想:“我和别人有什么差别?”或者想:“我只是名义上叫大臣,连吃穿都不够,我算什么大臣?”他们就是这样生起这些慢的。巴利
‘‘Sadisassa seyyohamasmī’’ti mānādayo amaccādīnaṃ uppajjanti. Amacco vā hi raṭṭhiyo vā bhogayānavāhanādīhi ko mayā sadiso añño rājapuriso atthīti vā mayhaṃ aññehi saddhiṃ kiṃ nānākaraṇanti vā amaccoti nāmameva mayhaṃ, ghāsacchādanamattampi me natthi, kiṃ amacco nāmāhanti vā ete māne karoti.
“我比低贱的人更胜”这类慢,会在奴隶等人心中生起。奴隶会想:无论从母系还是父系来看,还有哪个别的奴隶能跟我相比?别人是活不下去了、为了填饱肚子才成了奴隶,而我却是世代传下来的奴隶,所以我更胜。或者,他凭着自己世代相传的身份,认为双方血统都清净的奴隶身份,心想:我跟某某奴隶到底有什么差别?或者想:我只是为了糊口才沦为奴隶,若论父母这一系,我根本没有奴隶的身份,我算什么奴隶?他就这样生起这些慢。就像奴隶一样,补羯娑、旃陀罗等人也会生起这些慢。巴利
‘‘Hīnassa seyyohamasmī’’ti mānādayo dāsādīnaṃ uppajjanti. Dāso hi mātito vā pitito vā ko mayā sadiso añño dāso nāma atthi, aññe jīvituṃ asakkontā kucchihetu dāsā jātā, ahaṃ pana paveṇīāgatattā seyyoti vā paveṇīāgatabhāvena ubhatosuddhikadāsattena asukadāsena nāma saddhiṃ kiṃ mayhaṃ nānākaraṇanti vā kucchivasenāhaṃ dāsabya upagato, mātāpitukoṭiyā pana me dāsaṭṭhānaṃ natthi, kiṃ dāso nāma ahanti vā ete māne karoti. Yathā ca dāso, evaṃ pukkusacaṇḍālādayopi ete māne karontiyeva.
在这里,殊胜者生起“我是殊胜的”之慢,相等者生起“我是相等的”之慢,低劣者生起“我是低劣的”之慢。这三种慢叫作“如实慢”,是阿拉汉道所断除的。其余六种慢叫作“不如实慢”,是初道所断除的。巴利
Ettha ca seyyassa seyyohamasmīti, ca sadisassa sadisohamasmīti ca hīnassa hīnohamasmīti ca ime tayo mānā yāthāvamānā nāma arahattamaggavajjhā. Sesā cha mānā ayāthāvamānā nāma paṭhamamaggavajjhā.
三种时间,就是三个时段。关于“过去时”等说法,有经和论两种解释方式。按经的方式说:结生之前叫过去时,死亡之后叫未来时,死亡与结生之间的那段叫现在时。按论的方式说:在三个刹那中,坏灭之后叫过去时,生起之前叫未来时,三个刹那期间叫现在时。而且,过去、未来、现在这样的区分,是就诸法而说的,不是就时间本身而说的。不过,应该知道:由于诸法有过去等区分,在究竟意义上并不存在的时间,也只是借着这种日常说法才在这里被说出来。巴利
Tayo addhāti tayo kālā. Atīto addhātiādīsu dvepariyāyā suttantapariyāyo ca abhidhammapariyāyo ca. Suttantapariyāyena paṭisandhito pubbe atīto addhā nāma. Cutito pacchā anāgato addhā nāma. Saha cutipaṭisandhīhi tadantaraṃ paccuppanno addhā nāma. Abhidhammapariyāyena tīsu khaṇesu bhaṅgato uddhaṃ atīto addhā nāma. Uppādato pubbe anāgatoaddhā nāma. Khaṇattaye paccuppanno addhā nāma. Atītādibhedo ca nāma ayaṃ dhammānaṃ hoti, na kālassa. Atītādibhede pana dhamme upādāya idha paramatthato avijjamānopi kālo teneva vohārena vuttoti veditabbo.
“三边”就是三个部分。比如在“腰带的内侧磨损”这类说法里,内侧本身就是“边”。在“这就是苦的尽头”这类说法里,另一头的那一部分是“边”。在“比丘们,这是活命方式中最下劣的边”里,低劣是“边”。在“贤友,有身是第一边”这类说法里,部分就是“边”。这里要取的是“部分”这个意思。“有身”指五取蕴。“有身集”指使它们生起的前面的渴爱。“有身灭”指两者都不再生起的涅槃。至于道,因为它是证得灭的方法,所以取了灭也就等于取了道,应当这样理解。巴利
Tayo antāti tayo koṭṭhāsā. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīratī’’tiādīsu (cūḷava. 278) hi antoyeva anto. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāgo anto. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikāna’’nti (saṃ. ni. 3.80) ettha lāmakabhāvo anto. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, paṭhamo anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāso anto. Idha koṭṭhāso adhippeto. Sakkāyoti pañcupādānakkhandhā. Sakkāyasamudayoti tesaṃ nibbattikā purimataṇhā. Sakkāyanirodhoti ubhinnaṃ appavattibhūtaṃ nibbānaṃ. Maggo pana nirodhādhigamassa upāyattā nirodhe gahite gahitovāti veditabbo.
“苦苦性”是指本身就是苦的那种苦,这是苦受的名称。“行苦性”是指以有为法的状态而有的苦,这是不苦不乐受的名称。因为这种受是有为法,被生、老、坏灭所逼迫,所以由于它不具备其他苦的性质,就称为行苦性。“变易苦性”是指在变易时的苦,这是乐受的名称。因为乐在变易时,苦就生起,所以乐受被称为变易苦性。此外,除了苦受和乐受之外,一切三界诸法,依据“诸行是苦”的说法,应当知道都是行苦性。巴利
Dukkhadukkhatāti dukkhabhūtā dukkhatā. Dukkhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Saṅkhāradukkhatāti saṅkhārabhāvena dukkhatā. Adukkhamasukhāvedanāyetaṃ nāmaṃ. Sā hi saṅkhatattā uppādajarābhaṅgapīḷitā, tasmā aññadukkhasabhāvavirahato saṅkhāradukkhatāti vuttā. Vipariṇāmadukkhatāti vipariṇāme dukkhatā. Sukhavedanāyetaṃ nāmaṃ. Sukhassa hi vipariṇāme dukkhaṃ uppajjati, tasmā sukhaṃ vipariṇāmadukkhatāti vuttaṃ. Apica ṭhapetvā dukkhavedanaṃ sukhavedanañca sabbepi tebhūmakā dhammā ‘‘sabbe saṅkhārā dukkhā’’ti vacanato saṅkhāradukkhatāti veditabbā.
“邪性决定”是指:成为邪的体性之后,就固定下来了。这是与决定性的邪见一起存在的无间业的名字。“正性决定”是指:在正的体性上固定下来了。这是四种圣道的名字。“非决定”是指:不是决定性的。这是指其余诸法的名字。巴利
Micchattaniyatoti micchāsabhāvo hutvā niyato. Niyatamicchādiṭṭhiyā saddhiṃ ānantariyakammassetaṃ nāmaṃ. Sammāsabhāve niyato sammattaniyato. Catunnaṃ ariyamaggānametaṃ nāmaṃ. Na niyatoti aniyato. Avasesānaṃ dhammānametaṃ nāmaṃ.
“三暗”这个说法,来自“黑暗、愚痴、无明瀑流、大怖畏”这句话,所以无明就叫作暗。不过在这里,是以无明为首要,实际说的是疑。“缘于”就是依止、基于。“疑惑”就是生起疑。“犹豫”就是在推究抉择时陷入困苦,无法做出决断。“不信解”就是对这件事无法信受理解。“不净信”就是对此无法生起净信。巴利
Tayo tamāti ‘‘tamandhakāro sammoho avijjogho mahābhayo’’ti vacanato avijjā tamo nāma. Idha pana avijjāsīsena vicikicchā vuttā. Ārabbhāti āgamma. Kaṅkhatīti kaṅkhaṃ uppādeti. Vicikicchatīti vicinanto kicchaṃ āpajjati, sanniṭṭhātuṃ na sakkoti. Nādhimucchatīti tattha adhimucchituṃ na sakkoti. Na sampasīdatīti taṃ ārabbha pasādaṃ āropetuṃ na sakkoti.
“不应保护”的意思是:不该去守护。在三门之中,并没有对每一门各自作守护这件事;一切都是由正念来守护的。这是要说明:对如来而言,不存在“我要这样守护、隐藏我这突然生起的身恶行,不让别人知道”这种应守护的身恶行。语门、意门也是如此。那么,其他漏尽者的身行等就不清净吗?并非不清净,只是不像如来那样清净。因为寡闻的漏尽者虽然不会犯世间共许的过罪,但由于不熟悉戒律规定,也会犯下诸如建住处、造小房、与人同住、同宿等身门的罪;也会犯下诸如为人传话、教句法、与女人说超过五六句话、向未受具足戒者说真实过人法等语门的罪;还会以寄存的方式接受金银,从而在意门犯接受金银的罪。即使是像法将舍利弗那样的漏尽者,也会以带有指责的方式在意门生起意恶行。巴利
Arakkheyyānīti na rakkhitabbāni. Tīsu dvāresu paccekaṃ rakkhaṇakiccaṃ natthi, sabbāni satiyā eva rakkhitānīti dīpeti. Natthi tathāgatassāti. ‘‘Idaṃ nāma me sahasā uppannaṃ kāyaduccaritaṃ, imāhaṃ yathā me paro na jānāti , tathā rakkhāmi, paṭicchādemī’’ti evaṃ rakkhitabbaṃ natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ. Sesesupi eseva nayo. Kiṃ pana sesakhīṇāsavānaṃ kāyasamācārādayo aparisuddhāti? No aparisuddhā. Na pana tathāgatassa viya parisuddhā. Appassutakhīṇāsavo hi kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjati, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahagāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjati. Sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre āpattiyo āpajjati. Upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyappaṭiggāhaṇāpattiṃ āpajjati, dhammasenāpatisadisassāpi hi khīṇāsavassa manodvāre saupārambhavasena manoduccaritaṃ uppajjati eva.
在车头聚落那件事里,舍利弗和目犍连带着五百位比丘被遣散的时候,车头聚落的释迦族人为了他们向世尊求情。世尊问长老舍利弗:“舍利弗,我把比丘僧团遣散的时候,你心里是怎么想的?”他想到自己是因为大众的无知才被导师遣散的,就生起了“从今以后我不再教诫别人”的念头,然后说:“尊者,确实是这样:世尊遣散了比丘僧团,现在世尊可以少管闲事,安住在现法安乐里了;我们也少管闲事,安住在现法安乐里吧。”巴利
Cātumavatthusmiñhi pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ sāriputtamoggallānānaṃ paṇāmitakāle tesaṃ atthāya cātumeyyakehi sakyehi bhagavati khamāpite thero bhagavatā ‘‘kinti te sāriputta ahosi mayā bhikkhusaṅghe paṇāmite’’ti puṭṭho ahaṃ parisāya abyattabhāvena satthārā paṇāmito. Ito dāni paṭṭhāya paraṃ na ovadissāmīti cittaṃ uppādetvā āha ‘‘evaṃ kho me, bhante, ahosi bhagavatā bhikkhusaṅgho paṇāmito, appossukko dāni bhagavā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyutto viharissati, mayampi dāni appossukkā diṭṭhadhammasukhavihāraṃ anuyuttā viharissāmā’’ti.
这时,导师针对他的意恶行加以责备,说道:“舍利弗,你先停下!舍利弗,你不该再生起这样的心。”长老只是心里想“我不再教诫、不再教导别人”,这就算生起了意恶行。然而,对世尊来说,根本不会有这种事,这也不足为奇。已经证得一切知的人,不可能有恶行。即使在他还处于菩萨阶段、六年精进修行的时候,也没有这种事。当时他腹部皮肉紧贴脊骨,天神们都生起疑惑,以为“沙门乔达摩死了”,魔对他说:“悉达多,你何必这样折磨自己?你完全可以享受财富,也可以修福德啊。”即便如此,他心里连“我要享受财富”这样一个念头都没有生起。后来,魔王在菩萨时期跟了六年,在成佛后跟了一年,始终找不到任何过失,说完这番话就离开了——巴利
Athassa tasmiṃ manoduccarite upārambhaṃ āropento satthā āha – ‘‘āgamehi tvaṃ, sāriputta na kho te, sāriputta, punapi evarūpaṃ cittaṃ uppādetabba’’nti. Evaṃ paraṃ na ovadissāmi nānusāsissāmīti vitakkitamattampi therassa manoduccaritaṃ nāma jātaṃ. Bhagavato pana ettakaṃ nāma natthi, anacchariyañcetaṃ. Sabbaññutaṃ pattassa duccaritaṃ na bhaveyya. Bodhisattabhūmiyaṃ ṭhitassa chabbassāni padhānaṃ anuyuñjantassāpi panassa nāhosi. Udaracchaviyā piṭṭhikaṇṭakaṃ allīnāya ‘‘kālaṅkato samaṇo gotamo’’ti devatānaṃ vimatiyā uppajjamānāyapi ‘‘siddhattha kasmā kilamasi? Sakkā bhoge ca bhuñjituṃ puññāni ca kātu’’nti mārena pāpimatā vuccamānassa ‘‘bhoge bhuñjissāmī’’ti vitakkamattampi nuppajjati. Atha naṃ māro bodhisattakāle chabbassāni buddhakāle ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassitvā idaṃ vatvā pakkāmi –
“ 七年之中,我步步紧随世尊,
我没能找到那位正自觉者、具足正念者的任何可乘之机。”巴利
‘‘Sattavassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ; Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448);
另外,也可以从十八种佛法的角度来理解世尊没有恶行。所谓十八种佛法,就是:如来没有身恶行,没有语恶行,没有意恶行;佛对过去的智慧没有障碍,对未来的智慧没有障碍,对现在的智慧没有障碍;世尊的一切身业都跟随智慧而行,一切语业、一切意业也都跟随智慧而行;没有欲的减退,没有精进的减退,没有念的减退;没有嬉戏,没有喧哗,没有动摇,没有仓促;心不会不专注,不会有不善心。巴利
Apica aṭṭhārasannaṃ buddhadhammānaṃ vasenāpi bhagavato duccaritābhāvo veditabbo. Aṭṭhārasa buddhadhammā nāma natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, natthi vacīduccaritaṃ, natthi manoduccaritaṃ, atīte buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, anāgate, paccuppanne buddhassa appaṭihatañāṇaṃ, sabbaṃ kāyakammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, sabbaṃ vacīkammaṃ, sabbaṃ manokammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti, natthi chandassa hāni, natthi vīriyassa hāni, natthi satiyā hāni, natthi davā, natthi ravā, natthi calitaṃ natthi sahasā, natthi abyāvaṭo mano, natthi akusalacittanti.
“障碍”就是束缚。贪生起时会把众生捆绑住、缠缚住,所以称为障碍。嗔和痴这两者,也是同样的道理。巴利
Kiñcanāti palibodhā. Rāgo kiñcananti rāgo uppajjamāno satte bandhati palibundhati tasmā kiñcananti vuccati. Itaresupi dvīsu eseva nayo.
火,是以烧灼为含义,所以叫火。贪火,是说贪欲生起时会烧灼、焚烧众生,因此称为火。嗔和痴也是这样。这里的事例是:有一位年轻比丘尼,走到心峰山精舍的布萨堂,站在那里看着门卫的塑像。这时她内心生起了贪欲,就被那贪欲烧灼而死。比丘尼们走过来,说:“这位年轻女子站在那里,叫她过来,她没回应。”其中一人走过去,抓住她的手问:“你为什么站在这里?”刚一抓住手,她就转身倒下了。这就是贪能烧灼的事例。至于嗔能烧灼的事例,应当看那些意怒诸天神。痴能烧灼的事例,应当看那些戏乐放逸诸天神:因为痴,她们忘失正念,只顾着嬉戏玩乐,错过了进食的时间,就这样死去。巴利
Aggīti anudahanaṭṭhena aggi. Rāgaggīti rāgo uppajjamāno satte anudahati jhāpeti, tasmā aggīti vuccati. Itaresupi eseva nayo. Tattha vatthūni ekā daharabhikkhunī cittalapabbatavihāre uposathāgāraṃ gantvā dvārapālarūpakaṃ olokayamānā ṭhitā. Athassā anto rāgo uppanno. Sā teneva jhāyitvā kālamakāsi. Bhikkhuniyo gacchamānā ‘‘ayaṃ daharā ṭhitā, pakkosatha, na’’nti āhaṃsu. Ekā gantvā kasmā ṭhitāsīti hatthe gaṇhi. Gahitamattā parivattitvā papatā. Idaṃ tāva rāgassa anudahanatāya vatthu. Dosassa pana anudahanatāya manopadosikā devā. Mohassa anudahanatāya khiḍḍāpadosikā devā daṭṭhabbā. Mohavasena hi tāsaṃ satisammoso hoti. Tasmā khiḍḍāvasena āhārakālaṃ ativattitvā kālaṅkaronti.
在“应供火”等说法中,“应供”指的是恭敬供养,值得恭敬供养的,就叫应供者。父母因为对子女有大恩,所以值得子女恭敬供养。子女如果对父母做恶事,就会投生到地狱等地方。因此,父母虽然自己不燃烧,却是导致燃烧的缘。这样,从燃烧的意义上说,他们被称为应供火。这个道理应当用弥塔文达卡的故事来说明。巴利
Āhuneyyaggītiādīsu āhunaṃ vuccati sakkāro, āhunaṃ arahantīti āhuneyyā. Mātāpitaro hi puttānaṃ bahūpakāratāya āhunaṃ arahanti. Tesu vippaṭipajjamānā puttā nirayādīsu nibbattanti. Tasmā kiñcāpi mātāpitaro nānudahanti, anudahanassa pana paccayā honti. Iti anudahanaṭṭhena āhuneyyaggīti vuccanti. Svāyamattho mittavindakavatthunā dīpetabbo –
弥塔文达卡的母亲对他说:“孩子,今天你受持布萨戒,去精舍通宵听法,我就给你一千金币。”他因为贪财,就受了布萨戒,去了精舍。他心里认定“这地方没人敢来伤害”,便躺在法座底下睡了一整夜,然后回了家。母亲一大早就煮好粥端给他,他拿着那一千金币就喝了。这时他心里想:“我要去攒钱。”于是就想乘船出海。母亲劝他说:“孩子,咱们家有四千万的财产,不用出海了。”他不听母亲的话,非要去。母亲挡在他前面,他一生气,心想“她竟敢挡我的路”,就用脚把她踢倒,从她身上跨过去走了。巴利
Mittavindako hi mātarā ‘‘tāta, ajja uposathiko hutvā vihāre sabbarattiṃ dhammassavanaṃ suṇa, sahassaṃ te dassāmī’’ti vutto dhanalobhena uposathaṃ samādāya vihāraṃ gantvā idaṃ ṭhānaṃ akutobhayanti sallakkhetvā dhammāsanassa heṭṭhā nipanno sabbarattiṃ niddāyitvā gharaṃ agamāsi. Mātā pātova yāguṃ pacitvā upanāmesi. So sahassaṃ gahetvāva pivi. Athassa etadahosi – ‘‘dhanaṃ saṃharissāmī’’ti. So nāvāya samuddaṃ pakkhanditukāmo ahosi. Atha naṃ mātā ‘‘tāta, imasmiṃ kule cattālīsakoṭidhanaṃ atthi, alaṃ gamanenā’’ti nivāresi. So tassā vacanaṃ anādiyitvā gacchati eva. Mātā purato aṭṭhāsi. Atha naṃ kujjhitvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ purato tiṭṭhatī’’ti pādena paharitvā patitaṃ antaraṃ katvā agamāsi.
母亲站起来说:“儿子啊,你对像我这样的母亲做了这种事就离开了,难道你还以为‘你去的那个地方会有快乐’吗?”他上了船出海,到第七天,船停住不动了。这时那些人说:“这里肯定有个恶人,大家来抽签吧。”抽签的时候,签三次都落到他一个人头上。那些人给了他一个木筏,把他扔进了大海。他到了一座岛上,和天宫的天人与饿鬼一起享受福乐。他们对他说“别往前走,别往前走”,可他却看到越往前走福乐越加倍,于是一路往前走,最后看见一个拿着刀轮的人。那个刀轮在他眼里就像一朵莲花。他对那人说:“喂,这是你戴的莲花吧,给我。”那人说:“主人,这不是莲花,这是刀轮。”他说:“你骗我,你难道以为我没见过莲花吗?”接着又说:“你涂了红栴檀,却不肯把戴着的莲花给我。”那人心想:“这个人也是造了跟我一样的业,现在想来受报应了。”于是对他说:“来吧,给你!”说完就把刀轮扣到了他头上。因此这样说:巴利
Mātā uṭṭhahitvā ‘‘mādisāya mātari evarūpaṃ kammaṃ katvā gatassa te gataṭṭhāne sukhaṃ bhavissatīti evaṃsaññī nāma tvaṃ puttā’’ti āha. Tassa nāvaṃ āruyha gacchato sattame divase nāvā aṭṭhāsi. Atha te manussā ‘‘addhā ettha pāpapuriso atthi salākaṃ dethā’’ti āhaṃsu. Salākā diyyamānā tasseva tikkhattuṃ pāpuṇāti. Te tassa uḷumpaṃ datvā taṃ samudde pakkhipiṃsu. So ekaṃ dīpaṃ gantvā vimānapetīhi saddhiṃ sampattiṃ anubhavanto tāhi ‘‘purato purato mā agamāsī’’ti vuccamānopi taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ sampattiṃ passanto anupubbena khuracakkadharaṃ ekaṃ addasa. Tassa taṃ cakkaṃ padumapupphaṃ viya upaṭṭhāsi. So taṃ āha – ‘‘ambho, idaṃ tayā piḷandhitaṃ padumaṃ mayhaṃ dehī’’ti. ‘‘Na idaṃ sāmi padumaṃ, khuracakkaṃ eta’’nti. So ‘‘vañcesi maṃ, tvaṃ kiṃ mayā padumaṃ adiṭṭhapubba’’nti vatvā tvaṃ lohitacandanaṃ vilimpitvā piḷandhanaṃ padumapupphaṃ mayhaṃ na dātukāmoti āha. So cintesi ‘‘ayampi mayā katasadisaṃ kammaṃ katvā tassa phalaṃ anubhavitukāmo’’ti. Atha naṃ ‘‘handa re’’ti vatvā tassa matthake cakkaṃ pakkhipi. Tena vuttaṃ –
“ 由四而八,由八而十六;
由十六而三十二,贪得无厌者遂遭刀轮。巴利
‘‘Catubbhi aṭṭhajjhagamā, aṭṭhāhipi ca soḷasa; Soḷasāhi ca bāttiṃsa, atricchaṃ cakkamāsado;
被贪欲控制的人,轮子在他头顶上转。”巴利
Icchāhatassa posassa, cakkaṃ bhamati matthake’’ti. (jā. 1.1.104).
“居士”是指一家之主。他给女人提供床铺、衣服、装饰等,帮了她很多忙。女人如果背叛他,就会投生到地狱等地方去。所以,按照前面同样的道理,从“燃烧”这个意义上说,他也被称为“家居之火”。巴利
Gahapatīti pana gehasāmiko vuccati. So mātugāmassa sayanavatthālaṅkārādianuppadānena bahūpakāro. Taṃ aticaranto mātugāmo nirayādīsu nibbattati, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena gahapataggīti vutto.
这里讲一个事例。迦叶佛在世时,有个已证得入流果的男居士,他的妻子不守妇道。他亲眼看见后,问她:“你为什么做出这种事?”她说:“如果我做了这种事,就让我的狗把我撕碎吃掉!”说完她就死了,投生到耳环池,成了有福报的饿鬼。白天享受快乐,夜里受苦。那时波罗奈国王外出打猎,进入森林,一路走到耳环池,和她一起享乐。她骗过国王,到了夜里就独自去受苦。国王发觉后,心想:“她到底去了哪里?”便一路跟在后面,站在不远处,看见她从耳环池出来,一只狗正啪嗒啪嗒地啃咬她。国王用剑把狗砍成两截。结果变成了两只。再砍,变成四只。再砍,变成八只。再砍,变成十六只。她说:“主人,你在干什么?”国王说:“这是怎么回事?”她说:“别这样砍。你把唾沫吐在地上,用脚碾开。”国王照做了。那些狗就消失了。就在那天,她的业报尽了。国王后悔了,准备离开。她说:“主人,我的业报已经尽了,别走。”国王不听,还是走了。巴利
Tattha vatthu – kassapabuddhassa kāle sotāpannassa upāsakassa bhariyā aticārinī ahosi . So taṃ paccakkhato disvā ‘‘kasmā tvaṃ evaṃ karosī’’ti āha. Sā ‘‘sacāhaṃ evarūpaṃ karomi, ayaṃ me sunakho viluppamāno khādatū’’ti vatvā kālaṅkatvā kaṇṇamuṇḍakadahe vemānikapetī hutvā nibbattā. Divā sampattiṃ anubhavati, rattiṃ dukkhaṃ. Tadā bārāṇasīrājā migavaṃ caranto araññaṃ pavisitvā anupubbena kaṇṇamuṇḍakadahaṃ sampatto tāya saddhiṃ sampattiṃ anubhavati. Sā taṃ vañcetvā rattiṃ dukkhaṃ anubhavati. So ñatvā ‘‘kattha nu kho gacchatī’’ti piṭṭhito piṭṭhito gantvā avidūre ṭhito kaṇṇamuṇḍakadahato nikkhamitvā taṃ ‘‘paṭapaṭa’’nti khādamānaṃ ekaṃ sunakhaṃ disvā asinā dvidhā chindi. Dve ahesuṃ. Puna chinne cattāro. Puna chinne aṭṭha. Puna chinne soḷasa ahesuṃ. Sā ‘‘kiṃ karosi sāmī’’ti āha. So ‘‘kiṃ ida’’nti āha. Sā ‘‘evaṃ akatvā kheḷapiṇḍaṃ bhūmiyaṃ niṭṭhubhitvā pādena ghaṃsāhī’’ti āha. So tathā akāsi. Sunakhā antaradhāyiṃsu. Taṃ divasaṃ tassā kammaṃ khīṇaṃ. Rājā vippaṭisārī hutvā gantuṃ āraddho. Sā ‘‘mayhaṃ, sāmi, kammaṃ khīṇaṃ mā agamā’’ti āha. Rājā asutvāva gato.
“应受供养之火”这个说法里,“应受供养”指的是四种资具,而比丘僧团是应当接受供养的对象。僧团劝导在家人受持三皈依、五戒、十戒,奉养父母,供养如法的沙门和婆罗门等种种善行,因此对在家人有很大的帮助。如果有在家人对他们行邪道,辱骂、毁谤比丘僧团,就会投生到地狱等恶趣。所以,比丘僧团也按照前面同样的方式,以“燃烧”的含义被称为“应受供养之火”。为了说明这个道理,应当详细讲述《天宫事》中勒瓦提的故事。巴利
Dakkhiṇeyyaggīti ettha pana dakkhiṇāti cattāro paccayā, bhikkhusaṅgho dakkhiṇeyyo. So gihīnaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu dasasu sīlesu mātāpituupaṭṭhāne dhammikasamaṇabrāhmaṇaupaṭṭhāneti evamādīsu kalyāṇadhammesu niyojanena bahūpakāro, tasmiṃ micchāpaṭipannā gihī bhikkhusaṅghaṃ akkositvā paribhāsitvā nirayādīsu nibbattanti, tasmā sopi purimanayeneva anudahanaṭṭhena dakkhiṇeyyaggīti vutto. Imassa panatthassa vibhāvanatthaṃ vimānavatthusmiṃ revatīvatthu vitthāretabbaṃ.
“三种色摄”这句话里,“三种”是指三个部分。“摄”有四种:生类摄、同生摄、作用摄、计数摄。其中,“一切刹帝利都来”这类说法,是生类摄;“一切憍萨罗人”这类说法,是同生摄;“一切骑象者”这类说法,是作用摄。问:眼处属于哪一蕴的计数?答:眼处属于色蕴的计数。眼处既然被色蕴所摄,这就是计数摄,这里要取的正是这个意思。所以,“三种色摄”的意思就是:用三个部分来计数色。巴利
‘‘Tividhena rūpasaṅgaho’’ti ettha tividhenāti tīhi koṭṭhāsehi. Saṅgahoti jātisañjātikiriyagaṇanavasena catubbidho saṅgaho. Tattha sabbe khattiyā āgacchantūtiādiko (ma. ni. 1.462) jātisaṅgaho. Sabbe kosalakātiādiko sañjātisaṅgaho. Sabbe hatthārohātiādiko kiriyasaṅgaho. Cakkhāyatanaṃ katamaṃ khandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahitanti ayaṃ gaṇanasaṅgaho, so idha adhippeto. Tasmā tividhena rūpasaṅgahoti tīhi koṭṭhāsehi rūpagaṇanāti attho.
在“有见”等说法中,依于自身而生起、被称为眼识的那种“见”同时存在,所以叫“有见”。因为它能够撞击眼,所以也有“有对”。从含义上说,这就是色处。它没有那种被称为眼识的“见”,所以叫“无见”。但因为能够撞击耳等处,所以仍然“有对”。从含义上说,这就是眼处等九处。它没有上述那种“见”,所以叫“无见”;它没有可撞击性,所以叫“无对”。从含义上说,这就是除去十处之后剩下的细色。巴利
Sanidassanādīsu attānaṃ ārabbha pavattena cakkhuviññāṇasaṅkhātena saha nidassanenāti sanidassanaṃ. Cakkhupaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato rūpāyatanameva. Cakkhuviññāṇasaṅkhātaṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Sotādipaṭihananasamatthato saha paṭighenāti sappaṭighaṃ. Taṃ atthato cakkhāyatanādīni nava āyatanāni. Vuttappakāraṃ nāssa nidassananti anidassanaṃ. Nāssa paṭighoti appaṭighaṃ. Taṃ atthato ṭhapetvā dasāyatanāni avasesaṃ sukhumarūpaṃ.
行有三种:它们造作俱生的法,也造作来世的果报之法,并加以积聚,所以叫“行”。“Abhisaṅkhāra”(殊胜行)就是殊胜地造作。属于福的殊胜行,就叫福德行。巴利
Tayo saṅkhārāti sahajātadhamme ceva samparāye phaladhamme ca saṅkharonti rāsī karontīti saṅkhārā. Abhisaṅkharotīti abhisaṅkhāro. Puñño abhisaṅkhāro puññābhisaṅkhāro.
这里,什么是福行?就是所说的“欲界的善思,以及色界的善思,分为施所成、戒所成、修所成”——这是对前面所说的八种欲界善大心之思和五种色界善心之思的总称。在这里,施所成和戒所成的思只有八种,修所成的思则有十三种。就像一个人温习已经熟练的法义时,即使已经贯通了一两处连接,自己也不知道,后来再回想时才明白;同样,在修习遍的准备工作时,或者审查已经熟练的禅那时,即使不与智相应,也属于修习。因此说“修所成的思也有十三种”。巴利
‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā rūpāvacarā dānamayā sīlamayā bhāvanāmayā’’ti evaṃ vuttānaṃ aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalamahācittacetanānaṃ, pañcannaṃ rūpāvacarakusalacetanānañcetaṃ adhivacanaṃ. Ettha ca dānasīlamayā aṭṭheva cetanā honti. Bhāvanāmayā terasāpi. Yathā hi paguṇaṃ dhammaṃ sajjhāyamāno ekaṃ dve anusandhiṃ gatopi na jānāti, pacchā āvajjanto jānāti, evameva kasiṇaparikammaṃ karontassa paguṇajjhānaṃ paccavekkhantassa ñāṇavippayuttāpi bhāvanā hoti. Tena vuttaṃ ‘‘bhāvanāmayā terasāpī’’ti.
在这里,关于布施所成等类别,简要的开示是这样的:缘于布施、以布施为核心而生起的思、共思、思的状态,这称为布施所成福行。缘于戒、缘于修习、以修习为核心而生起的思、共思、思的状态,这称为修习所成福行。这就是简要的开示。巴利
Tattha dānamayādīsu ‘‘dānaṃ ārabbha dānamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati dānamayo puññābhisaṅkhāro. Sīlaṃ ārabbha, bhāvanaṃ ārabbha, bhāvanamadhikicca yā uppajjati cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, ayaṃ vuccati bhāvanāmayo puññābhisaṅkhāro’’ti ayaṃ saṅkhepadesanā.
不过,对于衣服等四种生活必需品,或者色等六种所缘,又或者食物等十种布施对象——当人布施这些种种物品时,从开始准备生起这些东西,到实际施舍的那一刻,再到事后以欢喜心回忆——在这三个阶段中生起的思,就叫作施所成。
而为了圆满戒行,心想“我要出家”而前往寺院时;正在出家时;出家后心愿达成,回想“我已出家,善哉善哉”时;守护别解脱戒时;省察衣服等生活必需品时;对出现在眼前的色等所缘,守护眼等根门时;以及净化谋生方式时——在这些时候生起的思,就叫作戒所成。巴利
Cīvarādīsu pana catūsu paccayesu rūpādīsu vā chasu ārammaṇesu annādīsu vā dasasu dānavatthūsu taṃ taṃ dentassa tesaṃ uppādanato paṭṭhāya pubbabhāge, pariccāgakāle, pacchā somanassacittena anussaraṇe cāti tīsu kālesu pavattā cetanā dānamayā nāma. Sīlapūraṇatthāya pana pabbajissāmīti vihāraṃ gacchantassa, pabbajantassa manorathaṃ matthakaṃ pāpetvā pabbajito vatamhi sādhu sādhūti āvajjantassa, pātimokkhaṃ saṃvarantassa, cīvarādayo paccaye paccavekkhantassa, āpāthagatesu rūpādīsu cakkhudvārādīni saṃvarantassa, ājīvaṃ sodhentassa ca pavattā cetanā sīlamayā nāma.
按照《无碍解道》所说的观之道——也就是对眼、……乃至意,对诸色、诸法,对眼识……乃至意识,对眼触……乃至意触,对眼触所生受……乃至意触所生受,对色想……乃至老死,都依照无常、苦、无我的方式修习观照时,所生起的思,就是修所成之名。以上就是详细的解说。巴利
Paṭisambhidāyaṃ vuttena vipassanāmaggena ‘‘cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa…pe… manaṃ. Rūpe. Dhamme. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ. Cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ. Cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ. Rūpasaññaṃ , jarāmaraṇaṃ aniccato dukkhato anattato bhāventassa pavattā cetanā bhāvanāmayā nāmā’’ti ayaṃ vitthārakathā.
非福且是行,所以叫非福行。这是对与十二种不善心相应的思的统称。正如经中所说:“其中,什么是非福行?属于欲界的不善思,这称为非福行。”不动、不摇动、寂静,只造作那已成为异熟的无色界,所以叫不动行。这是对四种无色界善心之思的统称。正如经中所说:“其中,什么是不动行?属于无色界的善思,这称为不动行。”巴利
Apuñño ca so abhisaṅkhāro cāti apuññābhisaṅkhāro. Dvādasaakusalacittasampayuttānaṃ cetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Vuttampi cetaṃ ‘‘tattha katamo apuññābhisaṅkhāro? Akusalacetanā kāmāvacarā, ayaṃ vuccati apuññābhisaṅkhāro’’ti. Āneñjaṃ niccalaṃ santaṃ vipākabhūtaṃ arūpameva abhisaṅkharotīti āneñjābhisaṅkhāro. Catunnaṃ arūpāvacarakusalacetanānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Yathāha ‘‘tattha katamo āneñjābhisaṅkhāro? Kusalacetanā arūpāvacarā, ayaṃ vuccati āneñjābhisaṅkhāro’’ti.
在人法中,士夫有七种。修学三种学,所以叫有学。漏已尽的人,因为已经修学圆满,不会再修学了,所以叫无学。凡夫因为被修学排除在外,所以既不是有学,也不是无学。巴利
Puggalattike sattavidho purisapuggalo, tisso sikkhā sikkhatīti sekkho. Khīṇāsavo sikkhitasikkhattā puna na sikkhissatīti asekkho. Puthujjano sikkhāhi paribāhiyattā nevasekkho nāsekkho.
在《长老三法》中,生来就年老的在家人,叫做“生年长老”。佛陀说:“比丘们,有四种能使人成为长老的法。比丘们,在这里,一位长老具足戒行,广学多闻,获得四种禅那;由于诸漏灭尽,他在现法中自己以证智亲证,达到无漏的心解脱、慧解脱,并安住其中。比丘们,这就是四种能使人成为长老的法。”在这些所说的法中,具足一种或多种者,叫做“法长老”。某位名为长老的比丘,这样名为长老者,或者凡在年老时出家,沙弥等见了说“长老、长老”,这叫做“假名长老”。巴利
Therattike jātimahallako gihī jātitthero nāma. ‘‘Cattārome, bhikkhave, therakaraṇā dhammā. Idha, bhikkhave, thero sīlavā hoti, bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā bahussuto hoti, catunnaṃ jhānānaṃ lābhī hoti, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ime kho, bhikkhave, cattāro therakaraṇā dhammā’’ti (a. ni. 4.22). Evaṃ vuttesu dhammesu ekena vā anekehi vā samannāgato dhammathero nāma. Aññataro theranāmako bhikkhūti evaṃ theranāmako vā, yaṃ vā pana mahallakakāle pabbajitaṃ sāmaṇerādayo disvā thero theroti vadanti, ayaṃ sammutithero nāma.
在三种福行事里,布施本身就是施所成福行事。这种福行既是福行,又是各种利益的事由,所以叫福行事。另外两种也按同样方式理解。从含义上说,应当知道这三种福行事,就是前面说的施所成思、戒所成思、修所成思,再加上前行思和后行思。在这里,每一种福行事从前行阶段开始,以身去做,就是身业;为了那件事而说出话来,就是语业;不发动身和语,只在心里思量,就是意业。布施食物等东西时,心里想“我在布施食物等”,或者随念布施波罗蜜而布施,这时布施本身就是施所成福行事。站在持戒的立场上布施,就是戒所成福行事。以坏灭、衰败为观察而布施,就是修所成福行事。巴利
Puññakiriyavatthūsu dānameva dānamayaṃ. Puññakiriyā ca sā tesaṃ tesaṃ ānisaṃsānaṃ vatthu cāti puññakiriyavatthu. Itaresupi dvīsu eseva nayo. Atthato pana pubbe vuttadānamayacetanādivaseneva saddhiṃ pubbabhāgaaparabhāgacetanāhi imāni tīṇi puññakiriyavatthūni veditabbāni. Ekamekañcettha pubbabhāgato paṭṭhāya kāyena karontassa kāyakammaṃ hoti. Tadatthaṃ vācaṃ nicchārentassa vacīkammaṃ. Kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā manasā cintentassa manokammaṃ. Annādīni dentassa cāpi annadānādīni demīti vā dānapāramiṃ āvajjetvā vā dānakāle dānamayaṃ puññakiriyavatthu hoti. Vattasīse ṭhatvā dadato sīlamayaṃ. Khayato vayato sammasanaṃ paṭṭhapetvā dadato bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthu hoti.
另外还有七种福行事:恭敬俱行的福行事、服务俱行的福行事、回向功德、随喜功德、说法所成、闻法所成、见正直的福行事。
其中,恭敬俱行的福行事,是指见到年长的人时,起身迎接、接取钵和衣、礼拜、让路等。服务俱行的福行事,是指为比自己年长的人履行义务和职责;见到比丘进村乞食,就接过他的钵,在村里劝人布施食物,再把食物送给他;听到有人说“去把比丘的钵拿来”,就赶快跑去取钵等。布施四种资具后,发起“愿功德与一切众生共享”的心念,就是回向功德。对别人回向的功德,以“善哉,太好了”来随喜,就是随喜功德。有人想着“这样人们就会知道我是说法者”,为了贪求利养而说法,这不会有大果报。有人不期待什么,只为利益他人而宣说自己熟悉通达的法,这才叫说法所成的福行事。有人听法时想着“这样人们就会知道我有信心”,这不会有大果报。有人以利益他人之心、柔软的心来听法,想着“这样我会有大果报”,这是闻法所成的福行事。而见正直则是一切福业的决定特征。无论做什么善业,只有见解正直,才会得大果报。巴利
Aparānipi satta puññakiriyavatthūni apacitisahagataṃ puññakiriyavatthu, veyyāvaccasahagataṃ, pattānuppadānaṃ, pattabbhanumodanaṃ, desanāmayaṃ, savanamayaṃ, diṭṭhijugataṃ puññakiriyavatthūti. Tattha mahallakaṃ disvā paccuggamanapattacīvarappaṭiggahaṇaabhivādanamaggasampadānādivasena apacitisahagataṃ veditabbaṃ. Vuḍḍhatarānaṃ vattappaṭipattikaraṇavasena, gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ disvā pattaṃ gahetvā gāme bhikkhaṃ samādapetvā upasaṃharaṇavasena, ‘‘gaccha bhikkhūnaṃ pattaṃ āharā’’ti sutvā vegena gantvā pattāharaṇādivasena ca veyyāvaccasahagataṃ veditabbaṃ. Cattāro paccaye datvā sabbasattānaṃ patti hotūti pavattanavasena pattānuppadānaṃ veditabbaṃ. Parehi dinnāya pattiyā sādhu suṭṭhūti anumodanāvasena pattabbhanumodanaṃ veditabbaṃ. Eko ‘‘evaṃ maṃ ‘dhammakathiko’ti jānissantī’’ti icchāya ṭhatvā lābhagaruko hutvā deseti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko attano paguṇadhammaṃ apaccāsīsamāno paresaṃ deseti, idaṃ desanāmayaṃ puññakiriyavatthu nāma. Eko suṇanto ‘‘iti maṃ ‘saddho’ti jānissantī’’ti suṇāti, taṃ na mahapphalaṃ. Eko ‘‘evaṃ me mahapphalaṃ bhavissatī’’ti hitappharaṇena muducittena dhammaṃ suṇāti, idaṃ savanamayaṃ puññakiriyavatthu. Diṭṭhijugataṃ pana sabbesaṃ niyamalakkhaṇaṃ. Yaṃkiñci puññaṃ karontassa hi diṭṭhiyā ujubhāveneva mahapphalaṃ hoti.
因此应当知道,这七种福行事可以归入前面三种之中。其中,恭敬和服务属于戒所成;回向功德和随喜功德属于施所成;说法和闻法属于修所成;见正直则通于这三者。巴利
Iti imesaṃ sattannaṃ puññakiriyavatthūnaṃ purimeheva tīhi saṅgaho veditabbo. Ettha hi apacitiveyyāvaccāni sīlamaye. Pattidānapattabbhanumodanāni dānamaye. Desanāsavanāni bhāvanāmaye. Diṭṭhijugataṃ tīsupi saṅgahaṃ gacchati.
“指摘事”就是指摘的理由。以所见——用肉眼或天眼看到违犯后而指摘。以所闻——用普通耳朵或天耳听到别人的声音后而指摘。或以怀疑——因为见后起疑、闻后起疑、触后起疑而指摘。这里是简要说明;详细解释则应依照《一切善见》中所说的方式来理解。巴利
Codanāvatthūnīti codanākāraṇāni. Diṭṭhenāti maṃsacakkhunā vā dibbacakkhunā vā vītikkamaṃ disvā codeti. Sutenāti pakatisotena vā dibbasotena vā parassa saddaṃ sutvā codeti. Parisaṅkāya vāti diṭṭhaparisaṅkitena vā sutaparisaṅkitena vā mutaparisaṅkitena vā codeti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.
欲生:指享受欲乐,或者获得欲乐。现前欲:就是一直执着的欲乐,一直执着的所缘。譬如人类:就像人类那样。人类确实只在自己执着的对象上行使支配。他们的心系在哪里,就算花上百千金财,把女人娶来,也一直享受固定的受用。有些天人,就是四天界的居民。他们也只在自己执着的对象上行使支配。某些堕恶趣的众生,就是除了地狱众生以外的鱼、龟等等,它们也只在自己执着的对象上行使支配。鱼对自己的雌鱼,龟对自己的雌龟。化现又化现:按青、黄等颜色,想要自己有什么样的形色,就化现出什么样的形色,就像在具寿阿那律面前那些令人悦意的天女一样。化乐天:他们对自己化现出来的种种化现物感到喜乐,所以叫化乐天。他化自在天:欲乐由他人化现。他人了知他们的心意后,就随他们所好化现欲乐受用,他们就在其中行使支配。怎么知道他人的心意呢?根据惯常受用的方式。就像善巧的厨师,国王吃饭时他多夹哪一样,就知道国王喜欢那一样;同样,了知他们一向喜好的所缘后,就化现出同样的东西。他们在其中行使支配,行淫欲。不过有些长老说:对他们来说,仅仅笑一笑、仅仅看一眼、仅仅抱一抱,欲事就完成了。这在义注里被否定说:这并不成立。因为身体没有接触,触感并不能完成欲事。因为即使对六欲界天来说,欲乐也是自然正常的。而且这样说过:巴利
Kāmūpapattiyoti kāmūpasevanā kāmappaṭilābhā vā. Paccupaṭṭhitakāmāti nibaddhakāmā nibaddhārammaṇā. Seyyathāpi manussāti yathā manussā. Manussā hi nibaddheyeva vatthusmiṃ vasaṃ vattenti . Yattha paṭibaddhacittā honti, satampi sahassampi datvā mātugāmaṃ ānetvā nibaddhabhogaṃ bhuñjanti. Ekacce devā nāma catudevalokavāsino. Tepi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Ekacce vinipātikā nāma nerayike ṭhapetvā avasesā macchakacchapādayopi hi nibaddhavatthusmiṃyeva vasaṃ vattenti. Maccho attano macchiyā kacchapo kacchapiyāti . Nimminitvā nimminitvāti nīlapītādivasena yādisaṃ yādisaṃ attano rūpaṃ icchanti, tādisaṃ tādisaṃ nimminitvā āyasmato anuruddhassa purato manāpakāyikā devatā viya. Nimmānaratīti evaṃ sayaṃ nimmite nimmite nimmāne rati etesanti nimmānaratī. Paranimmitakāmāti parehi nimmitakāmā. Tesañhi manaṃ ñatvā pare yathārucitaṃ kāmabhogaṃ nimminanti, te tattha vasaṃ vattenti. Kathaṃ parassa manaṃ jānantīti? Pakatisevanavasena. Yathā hi kusalo sūdo rañño bhuñjantassa yaṃ yaṃ so bahuṃ gaṇhāti, taṃ taṃ tassa ruccatīti jānāti, evaṃ pakatiyā abhirucitārammaṇaṃ ñatvā tādisakaṃyeva nimminanti. Te tattha vasaṃ vattenti, methunaṃ sevanti. Keci pana therā ‘‘hasitamattena olokitamattena āliṅgitamattena ca tesaṃ kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘etaṃ pana natthī’’ti paṭikkhittaṃ. Na hi kāyena aphusantassa phoṭṭhabbaṃ kāmakiccaṃ sādheti. Channampi hi kāmāvacarānaṃ kāmā pākatikā eva. Vuttampi cetaṃ –
“ 此六欲界天,众欲悉得圆满;
六天合为一数,其寿量几何耶?”巴利
‘‘Cha ete kāmāvacarā, sabbakāmasamiddhino; Sabbesaṃ ekasaṅkhātaṃ, āyu bhavati kittaka’’nti. (vibha. 1023);
“乐生”是指获得快乐。他们一次又一次地生起快乐而安住,意思是:他们在下面先修成初禅的快乐,然后在上面的果报禅那中体验快乐。“被快乐浸透”是指被第二禅的快乐浸透。“遍浸”是指从四周浸透。“遍满”是指完全充满。“遍溢”是同一个意思的另一种说法。这里也同样是就果报禅那的快乐而说的。据说他们对存在的贪爱非常强,所以只是偶尔才这样发出感叹:“真是快乐啊!真是快乐啊!”“寂静的”就是指殊胜的。“满足者”是指他们因满足于所得,不再希求更高的乐,而成为满足者。体验快乐是指体验第三禅的快乐。巴利
Sukhūpapattiyoti sukhappaṭilābhā. Uppādetvā uppādetvā sukhaṃ viharantīti te heṭṭhā paṭhamajjhānasukhaṃ nibbattetvā upari vipākajjhānasukhaṃ anubhavantīti attho. Sukhena abhisannāti dutiyajjhānasukhena tintā. Parisannāti samantato tintā. Paripūrāti paripuṇṇā. Paripphuṭāti tasseva vevacanaṃ. Idampi vipākajjhānasukhameva sandhāya vuttaṃ. Ahosukhaṃ ahosukhanti tesaṃ kira bhavalobho mahā uppajjati. Tasmā kadāci karahaci evaṃ udānaṃ udānenti. Santamevāti paṇītameva. Tusitāti tato uttariṃ sukhassa apatthanato santuṭṭhā hutvā. Sukhaṃ paṭivedentīti tatiyajjhānasukhaṃ anubhavanti.
有学慧是指七种圣者的慧。阿拉汉的慧是无学慧。其余的慧既不是有学慧,也不是无学慧。巴利
Sekkhā paññāti satta ariyapaññā. Arahato paññā asekkhā. Avasesā paññā nevasekkhānāsekkhā.
关于思所成慧等的详细说明如下:其中,什么是思所成慧?在适合修行的业处中,或在适合修行的手艺处中,或在适合修行的明处中,对于业的自作,或符合真理,或了知“色是无常”……乃至……“识是无常”,像这样不从他人听闻而获得的随顺忍、见、喜好、解脱、观察、法随观忍,这称为思所成慧。其中,什么是闻所成慧?在适合修行的业处中……乃至……法随观忍,从他人听闻而获得,这称为闻所成慧。其中,什么是修所成慧?一切已入定者的慧,就是修所成慧。巴利
Cintāmayādīsu ayaṃ vitthāro – ‘‘tattha katamā cintāmayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā…pe… viññāṇaṃ aniccanti vā yaṃ evarūpaṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ muttiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakkhantiṃ parato asutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati cintāmayā paññā. Tattha katamā sutamayā paññā? Yogavihitesu vā kammāyatanesu…pe… dhammanijjhānakkhantiṃ parato sutvā paṭilabhati, ayaṃ vuccati sutamayā paññā. (Tattha katamā bhāvanāmayā paññā?) Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā’’ti (vibha. 768-69).
“闻为武器”的意思就是:闻本身即是武器。从含义上说,它指的就是三藏佛语。因为比丘依靠它,就像勇敢的战士依靠智慧武器一样,毫不动摇地穿越轮回的旷野,如同穿越广大的荒漠,不受恼害。正因如此,世尊说:“诸比丘,以闻为武器的圣弟子,舍断不善,修习善;舍断有过失的,修习无过失的;保持自身的清净。”(《增支部》7.67)巴利
Sutāvudhanti sutameva āvudhaṃ. Taṃ atthato tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ. Tañhi nissāya bhikkhu paññāvudhaṃ nissāya sūro yodho avikampamāno mahākantāraṃ viya saṃsārakantāraṃ atikkamati avihaññamāno. Teneva vuttaṃ – ‘‘sutāvudho, bhikkhave, ariyasāvako akusalaṃ pajahati, kusalaṃ bhāveti, sāvajjaṃ pajahati, anavajjaṃ bhāveti, suddhamattānaṃ pariharatī’’ti (a. ni. 7.67).
“远离武器”是指身远离、心远离、依远离这三种远离,这三种远离就是武器。它们的区别是:身远离属于身已远离、乐于出离的人;心远离属于心得清净、达到最极清净的人;依远离属于无依著的人。因为乐于这三种远离,所以对任何事物都不害怕。因此,它也是从“依止”的意义上被称为武器。世间与出世间的智慧就是慧武器。拥有它的人,对任何事物都不害怕,也没有任何人害怕他。因此,它同样是从“依止”的意义上被称为武器。巴利
Pavivekāvudhanti ‘‘kāyaviveko cittaviveko upadhiviveko’’ti ayaṃ tividhopi vivekova āvudhaṃ. Tassa nānākaraṇaṃ kāyaviveko vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ. Imasmiñhi tividhe viveke abhirato, na kutoci bhāyati. Tasmā ayampi avassayaṭṭhena āvudhanti vutto. Lokiyalokuttarapaññāva āvudhaṃ paññāvudhaṃ. Yassa sā atthi, so na kutoci bhāyati, na cassa koci bhāyati. Tasmā sāpi avassayaṭṭheneva āvudhanti vuttā.
“未知当知根”是指:为了“我要了知先前未知、未解的诸法”而修行的人,在他心中生起的根。这是入流道智的别名。“已知根”是指已经达到了知状态、已经处于明了状态的根。从入流果开始,在六种情形中生起的智,都以此名称呼。“具知根”是指在已具知者——已达到了知作用究竟的诸法——上的根。这是阿拉汉果智的别名。巴利
Anaññātaññassāmītindriyanti ito pubbe anaññātaṃ aviditaṃ dhammaṃ jānissāmīti paṭipannassa uppannaṃ indriyaṃ. Sotāpattimaggañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññindriyanti aññābhūtaṃ ājānanabhūtaṃ indriyaṃ. Sotāpattiphalato paṭṭhāya chasu ṭhānesu ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Aññātāvindriyanti aññātāvīsu jānanakiccapariyosānappattesu dhammesu indriyaṃ. Arahattaphalañāṇassetaṃ adhivacanaṃ.
肉眼就是眼净色。天眼通是依靠光明的智慧。慧眼则是世间与出世间的智慧。巴利
Maṃsacakkhu cakkhupasādo. Dibbacakkhu ālokanissitaṃ ñāṇaṃ. Paññācakkhu lokiyalokuttarapaññā.
在增上戒学等当中,它既是增上戒,又因为应当修学而称为“学”,所以叫增上戒学。另外两项——增上心学和增上慧学——也是同样的道理。在这里,戒就是增上戒,心就是增上心,慧就是增上慧,应当知道有这样的区分——巴利
Adhisīlasikkhādīsu adhisīlañca taṃ sikkhitabbato sikkhā cāti adhisīlasikkhā. Itarasmiṃ dvayepi eseva nayo. Tattha sīlaṃ adhisīlaṃ, cittaṃ adhicittaṃ, paññā adhipaññāti ayaṃ pabhedo veditabbo –
戒,是指五戒和十戒;巴帝摩卡律仪则叫增上戒。八等至是心,以观为基础的禅那则是增上心。业自属智是慧,观慧则是增上慧。因为即使在没有佛出世的时代,五戒和十戒也照样存在,所以它们只是戒;而巴帝摩卡律仪只在佛出世时才出现,所以叫增上戒。心和慧也是同样的道理。另外,如果一个人为了追求涅槃而受持五戒或十戒,这些戒也就是增上戒;他所证入的八等至也就是增上心。或者说,一切世间的戒都只是戒,出世间的才是增上戒。心和慧也是同样的道理。巴利
Sīlaṃ nāma pañcasīladasasīlāni, pātimokkhasaṃvaro adhisīlaṃ nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittaṃ, vipassanāpādakajjhānaṃ adhicittaṃ. Kammassakatañāṇaṃ paññā, vipassanāpaññā adhipaññā. Anuppannepi hi buddhuppāde pavattatīti pañcasīladasasīlāni sīlameva, pātimokkhasaṃvarasīlaṃ buddhuppādeyeva pavattatīti adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo. Apica nibbānaṃ patthayantena samādinnaṃ pañcasīlampi dasasīlampi adhisīlameva. Samāpannā aṭṭha samāpattiyopi adhicittameva. Sabbaṃ vā lokiyaṃ sīlameva, lokuttaraṃ adhisīlaṃ. Cittapaññāsupi eseva nayo.
在种种修习当中,漏尽者的五门身,叫做身修习。八等至叫做心修习。阿拉汉果的智慧叫做慧修习。因为漏尽者的五门身确实已经完全修习好了,他的八等至也不像别人的那样虚弱,而他的智慧因为已经达到了智慧的圆满,所以叫做已修习的智慧。因此才这样说。巴利
Bhāvanāsu khīṇāsavassa pañcadvārikakāyo kāyabhāvanā nāma. Aṭṭha samāpattiyo cittabhāvanā nāma. Arahattaphalapaññā paññābhāvanā nāma. Khīṇāsavassa hi ekanteneva pañcadvārikakāyo subhāvito hoti. Aṭṭha samāpattiyo cassa na aññesaṃ viya dubbalā, tasseva ca paññā bhāvitā nāma hoti paññāvepullapattiyā. Tasmā evaṃ vuttaṃ.
在种种“无上”当中,观属于“见无上”,道属于“行道无上”,果属于“解脱无上”。或者也可以说:果是“见无上”,道是“行道无上”,涅槃是“解脱无上”。又或者说:涅槃就是“见无上”,因为再没有比涅槃更值得见到的法了;道是“行道无上”,果是“解脱无上”。“无上”就是最高、最殊胜的意思。巴利
Anuttariyesu vipassanā dassanānuttariyaṃ maggo paṭipadānussariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Phalaṃ vā dassanānuttariyaṃ. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vimuttānuttariyaṃ. Nibbānaṃ vā dassanānuttariyaṃ, tato uttariñhi daṭṭhabbaṃ nāma natthi. Maggo paṭipadānuttariyaṃ. Phalaṃ vimuttānuttariyaṃ. Anuttariyanti uttamaṃ jeṭṭhakaṃ.
在各种定当中,初禅的定有寻也有伺。按五分法来说,第二禅的定没有寻,只有伺。其余的定则是没有寻也没有伺。巴利
Samādhīsu paṭhamajjhānasamādhi savitakkasavicāro. Pañcakanayena dutiyajjhānasamādhi avitakkavicāramatto. Seso avitakkaavicāro.
关于空、无相、无愿有三种说法:从来源说,从功德说,从所缘说。
从来源说:有一位比丘以无我而深入,以无我而观见,以无我而出起,他的观就叫做“空”。为什么呢?因为不存在那些会制造“不空”状态的烦恼。以观为来源,道定就叫做“空”;以道为来源,果定就叫做“空”。
另一位比丘以无常而深入,以无常而观见,以无常而出起,他的观就叫做“无相”。为什么呢?因为不存在那些会制造“相”的烦恼。以观为来源,道定就叫做“无相”;以道为来源,果定就叫做“无相”。
还有一位比丘以苦而深入,以苦而观见,以苦而出起,他的观就叫做“无愿”。为什么呢?因为不存在那些会制造“愿求”的烦恼。以观为来源,道定就叫做“无愿”;以道为来源,果定就叫做“无愿”。
这就是从来源说的部分。
从功德说:道定因为远离贪等烦恼而空,所以是“空”;因为没有贪等烦恼的相,所以是“无相”;因为没有贪等烦恼的愿求,所以是“无愿”。
从所缘说:涅槃因为远离贪等烦恼,并且没有贪等烦恼的相和愿求,所以涅槃既是“空”,也是“无相”,也是“无愿”。以涅槃为所缘的道定,就是空、无相、无愿。
这就是从所缘说的部分。巴利
Suññatādīsu tividhā kathā āgamanato, saguṇato, ārammaṇatoti. Āgamanato nāma eko bhikkhu anattato abhinivisitvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa vipassanā suññatā nāma hoti. Kasmā? Asuññatattakārakānaṃ kilesānaṃ abhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi suññato nāma hoti. Maggāgamanena phalasamādhi suññato nāma. Aparo aniccato abhinivisitvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti. Tassa vipassanā animittā nāma hoti. Kasmā? Nimittakārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi animitto nāma hoti. Maggāgamanena phalaṃ animittaṃ nāma. Aparo dukkhato abhinivisitvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa vipassanā appaṇihitā nāma hoti. Kasmā? Paṇidhikārakakilesābhāvā. Vipassanāgamanena maggasamādhi appaṇihito nāma. Maggāgamanena phalaṃ appaṇihitaṃ nāmāti ayaṃ āgamanato kathā. Maggasamādhi pana rāgādīhi suññatattā suññato, rāganimittādīnaṃ abhāvā animitto, rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvā appaṇihitoti ayaṃ saguṇato kathā. Nibbānaṃ rāgādīhi suññatattā rāgādinimittapaṇidhīnañca abhāvā suññatañceva animittañca appaṇihitañca. Tadārammaṇo maggasamādhi suññato animitto appaṇihito. Ayaṃ ārammaṇato kathā.
“清净”是指能带来清净状态、属于清净修行的那些法。这里详细的解释,应该按照“其中,什么是身清净?就是远离杀生……”这样的方式,从三种善行(身、语、意)的角度来理解。巴利
Soceyyānīti sucibhāvakarā soceyyappaṭipadā dhammā. Vitthāro panettha ‘‘tattha katamaṃ kāyasoceyyaṃ? Pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā nayena vuttānaṃ tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vasena veditabbo.
“牟尼性”是指能成就牟尼状态、属于牟尼修行的法。它们的详细解释如下:
其中,什么是身牟尼性?断除三种身恶行是身牟尼性;三种身善行是身牟尼性;以身为所缘的智是身牟尼性;遍知身是身牟尼性;与遍知身相伴的圣道是身牟尼性;断除对身的欲贪是身牟尼性;因为身行灭尽而证入第四禅,是身牟尼性。
其中,什么是语牟尼性?断除四种语恶行是语牟尼性;四种语善行是语牟尼性;以语为所缘的智是语牟尼性;遍知语是语牟尼性;与遍知语相伴的圣道是语牟尼性;断除对语的欲贪是语牟尼性;因为语行灭尽而证入第二禅,是语牟尼性。
其中,什么是意牟尼性?断除三种意恶行是意牟尼性;三种意善行是意牟尼性;以意为所缘的智是意牟尼性;遍知意是意牟尼性;与遍知意相伴的圣道是意牟尼性;断除对意的欲贪是意牟尼性;因为心行灭尽而证入想受灭尽定,是意牟尼性。巴利
Moneyyānīti munibhāvakarā moneyyappaṭipadā dhammā. Tesaṃ vitthāro ‘‘tattha katamaṃ kāyamoneyyaṃ? Tividhakāyaduccaritassa pahānaṃ kāyamoneyyaṃ, tividhaṃ kāyasucaritaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyārammaṇe ñāṇaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyapariññā kāyamoneyyaṃ, kāyapariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṃ, kāyasmiṃ chandarāgappahānaṃ kāyamoneyyaṃ, kāyasaṅkhāranirodhā catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṃ. Tattha katamaṃ vacīmoneyyaṃ? Catubbidhavacīduccaritassa pahānaṃ vacīmoneyyaṃ, catubbidhaṃ vacīsucaritaṃ vacīmoneyyaṃ, vācārammaṇe ñāṇaṃ vacīmoneyyaṃ vācāpariññā vacīmoneyyaṃ pariññāsahagato maggo, vācāya chandarāgappahānaṃ, vacīsaṅkhāranirodhā dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṃ. Tattha katamaṃ manomoneyyaṃ? Tividhamanoduccaritassa pahānaṃ manomoneyyaṃ , tividhaṃ manosucaritaṃ manomoneyyaṃ, manārammaṇe ñāṇaṃ manomoneyyaṃ, manopariññā manomoneyyaṃ. Pariññāsahagato maggo, manasmiṃ chandarāgappahānaṃ , cittasaṅkhāranirodhā saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyya’’nti (mahāni. 14).
在“善巧”当中,“利”就是增长,“非利”就是不增长。针对每一种具体情况的方法,就是“方便”。对这些情况的了知,就是“善巧”。详细的解释,在《分别论》里已经说过了。巴利
Kosallesu āyoti vuḍḍhi. Apāyoti avuḍḍhi. Tassa tassa kāraṇaṃ upāyo. Tesaṃ pajānanā kosallaṃ. Vitthāro pana vibhaṅge vuttoyeva.
世尊这样说:其中,什么是“利善巧”?当人作意这些法时,未生起的不善法不生起,已生起的不善法灭尽;或者,当人作意这些法时,未生起的善法生起,已生起的善法增长、广大、修习、圆满——在这个过程中,所有的慧、了知……正见,这称为“利善巧”。其中,什么是“非利善巧”?当人作意这些法时,未生起的善法不生起,已生起的善法灭尽;或者,当人作意这些法时,未生起的不善法生起,已生起的不善法增长、广大、修习、圆满——在这个过程中,所有的慧、了知……正见,这称为“非利善巧”。凡与这些相应的慧,都是“方便善巧”。不过,当紧急事务或恐惧发生时,为了对治它们,应当只从对当下生起之因的了知来理解这就是方便善巧。巴利
Vuttañhetaṃ – ‘‘tattha katamaṃ āyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā nuppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati āyakosallaṃ. Tattha katamaṃ apāyakosallaṃ? Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā nirujjhanti. Ime vā pana me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca akusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti, yā tattha paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi. Idaṃ vuccati apāyakosallaṃ. Sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosalla’’nti (vibha. 771). Idaṃ pana accāyikakicce vā bhaye vā uppanne tassa tikicchanatthaṃ ṭhānuppattiyā kāraṇajānanavaseneva veditabbaṃ.
所谓“慢”,就是以陶醉的方式生起。其中,无病慢是这样生起的:“我健康无病,已经过了六七十年,连一片诃子都没嚼过,而别人却这里痛那里痛,到处找药吃,除了我以外,还有谁像我这样健康无病呢?”像这样生起的慢,就是无病慢。青春慢是这样生起的:“等我们老了再修福吧,现在还年轻。”依靠年轻而生起的慢,就是青春慢。寿命慢是这样生起的:“我长久地活过来了,我正长久地活着,我将长久地活着;我快乐地活过来了,我正快乐地活着,我将快乐地活着。”像这样生起的慢,就是寿命慢。巴利
Madāti majjanākāravasena pavattamānā. Tesu ‘‘ahaṃ nirogo saṭṭhi vā sattati vā vassāni atikkantāni, na me harītakīkhaṇḍampi khāditapubbaṃ, ime panaññe asukaṃ nāma ṭhānaṃ rujjati, bhesajjaṃ khādāmāti vicaranti, ko añño mādiso nirogo nāmā’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ ārogyamado. ‘‘Mahallakakāle puññaṃ karissāma, daharamha tāvā’’ti yobbane ṭhatvā mānakaraṇaṃ yobbanamado. ‘‘Ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi; sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti evaṃ mānakaraṇaṃ jīvitamado.
在诸增上中,从增上而来,就是增上。如果这样想:“我具有这样的戒、定、慧、解脱,造恶对我并不合适”,把自己当作增上、当作最尊贵,因而不作恶,这叫作自增上。把世间当作增上而不作恶,这叫作世增上。把出世间法当作增上而不作恶,这叫作法增上。巴利
Ādhipateyyesu adhipatito āgataṃ ādhipateyyaṃ. ‘‘Ettakomhi sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā, na me etaṃ patirūpa’’nti evaṃ attānaṃ adhipattiṃ jeṭṭhakaṃ katvā pāpassa akaraṇaṃ attādhipateyyaṃ nāma. Lokaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ lokādhipateyyaṃ nāma. Lokuttaradhammaṃ adhipatiṃ katvā akaraṇaṃ dhammādhipateyyaṃ nāma.
论事,就是谈论的起因。或者说“过去的时间”,是指过去的法,意思是过去的诸蕴。另外,在这里还应当依据《言路经》来说明其含义。经中这样说:“比丘们,凡是过去的色,已经灭去、已经变易,对它就有‘曾有’这个名称,有‘曾有’这个施设,有‘曾有’这个称呼;对它没有‘存在’这个名称,也没有‘将来会有’这个名称。”巴利
Kathāvatthūnīti kathākāraṇāni. Atītaṃ vā addhānanti atītaṃ dhammaṃ, atītakkhandheti attho. Apica ‘‘yaṃ, bhikkhave, rūpaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ, ‘ahosī’ti tassa saṅkhā, ‘ahosī’ti tassa paññatti ‘ahosī’ti tassa samaññā, na tassa saṅkhā ‘atthī’ti, na tassa saṅkhā ‘bhavissatī’ti (saṃ. ni. 3.62) evaṃ āgatena niruttipathasuttenapettha attho dīpetabbo.
明,就是以刺破黑暗的意思称为明;也是以让人清楚了知的意思称为明。宿住随念智生起的时候,会刺破覆盖宿住的黑暗,同时让宿住变得清楚可知,所以称为明。死生智会刺破覆盖死亡与结生的黑暗,也让它们变得清楚可知,所以称为明。漏尽智会刺破覆盖四圣谛的黑暗,同时让四圣谛法变得清楚可知,所以称为明。巴利
Vijjāti tamavijjhanaṭṭhena vijjā. Viditakaraṇaṭṭhenāpi vijjā. Pubbenivāsānussatiñāṇañhi uppajjamānaṃ pubbenivāsaṃ chādetvā ṭhitaṃ tamaṃ vijjhati, pubbenivāsañca viditaṃ karotīti vijjā. Cutūpapātañāṇaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vijjhati, tañca viditaṃ karotīti vijjā. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ catusaccacchādakaṃ tamaṃ vijjhati, catusaccadhammañca viditaṃ karotīti vijjā.
在诸住中,八等至是天住,四无量是梵住,果等至是圣住。巴利
Vihāresu aṭṭha samāpattiyo dibbo vihāro. Catasso appamaññā brahmā vihāro. Phalasamāpatti ariyo vihāro.
诸神变在《坚固经》里已经详细讲过了。巴利
Pāṭihāriyāni kevaṭṭasutte vitthāritāneva.
“贤友,这些……”等地方,应当完全按照前面所说的方式去理解。长老这样以六十组三法来解说一百八十个问题,显示了和合之味。巴利
‘‘Ime kho, āvuso’’tiādīsu vuttanayeneva yojetabbaṃ. Iti samasaṭṭhiyā tikānaṃ vasena asītisatapañhe kathento thero sāmaggirasaṃ dassesīti.
306 306. 这样,先用三法的方式显示了和合之味,现在为了用四法的方式显示,又再次开始开示。其中,“念处四法”前面已经详细解释过了。巴利
306. Iti tikavasena sāmaggirasaṃ dassetvā idāni catukkavasena dassetuṃ puna desanaṃ ārabhi. Tattha ‘‘satipaṭṭhānacatukkaṃ’’ pubbe vitthāritameva.
在正勤四法中,生起欲,是指生起如下所说的想做之心:那种欲、欲求、想做性、对善法的欲求。努力,就是付出精勤。发勤精进,就是激发精进之力。策励心,就是支撑、提策其心。这是此处的简略解释;详细解释则见于《正勤分别》。巴利
Sammappadhānacatukke chandaṃ janetīti ‘‘yo chando chandikatā kattukamyatā kusalo dhammacchando’’ti evaṃ vuttaṃ kattukamyataṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ janeti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ upatthambheti. Ayamettha saṅkhepo . Vitthāro pana sammappadhānavibhaṅge āgatoyeva.
在四神足中,依靠欲而生起的定,就是欲定。成为精勤的诸行,就是勤行。具足,就是具备那些法。是神通的足,或者已成为神通的足,所以叫神足。其余几个神足也是同样的道理。这里是简略说明,详细的解释在《神足分别》里已经讲过。它的含义在《清净道论》里也有阐明。关于禅那的讨论,《清净道论》里也已经详细说明了。巴利
Iddhipādesu chandaṃ nissāya pavatto samādhi chandasamādhi. Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā. Samannāgatanti tehi dhammehi upetaṃ. Iddhiyā pādaṃ, iddhibhūtaṃ vā pādanti iddhipādaṃ. Sesesupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana iddhipādavibhaṅge āgato eva. Visuddhimagge panassa attho dīpito. Jhānakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.
307 “为现法安乐住”,就是为了在这同一期生命中获得安乐而住。这里说的是果等至的禅那,以及漏尽者在后来生起的禅那。巴利
307.Diṭṭhadhammasukhavihārāyāti imasmiṃyeva attabhāve sukhavihāratthāya. Idha phalasamāpattijhānāni, khīṇāsavassa aparabhāge nibbattitajhānāni ca kathitāni.
作意光明想:不论白天还是夜晚,对太阳、月亮、灯火、摩尼宝珠等的光明,都把它当作光明来作意。确立昼想:这样作意之后,就安立“这是白天”的想法。如昼,夜亦如是:就像白天所见的光明那样,夜里也同样作意它。如夜,昼亦如是:就像夜里所见的光明那样,白天也同样作意它。以此无覆之心:就是以这样敞开、没有遮盖的心。无缠缚:就是完全没有被缠绕束缚。有光辉:就是带着光耀。为证得智见:就是为了获得智见。这段话说了什么?说的是用来驱除昏沉睡眠的光明,或者说是遍作相的光明。这里进一步说明的是什么?是漏尽者的天眼智。而那天眼,不论已经生起还是尚未生起,都是依据他们达到禅那的、有光辉的心来说的,所以说“修习有光辉的心”。巴利
Ālokasaññaṃ manasikarotīti divā vā rattiṃ vā sūriyacandapajjotamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ālokoti manasikaroti. Divāsaññaṃ adhiṭṭhātīti evaṃ manasi katvā divātisaññaṃ ṭhapeti. Yathā divā tathā rattinti yathā divā diṭṭho āloko, tatheva taṃ rattiṃ manasikaroti. Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattiṃ āloko diṭṭho, evameva divā manasikaroti. Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena. Apariyonaddhenāti samantato anaddhena. Sappabhāsanti saobhāsaṃ. Ñāṇadassanapaṭilābhāyāti ñāṇadassanapaṭilābhatthāya. Iminā kiṃ kathitaṃ? Middhavinodanaāloko kathito parikammaāloko vā. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Khīṇāsavassa dibbacakkhuñāṇaṃ. Tasmiṃ vā āgatepi anāgatepi pādakajjhānasamāpattimeva sandhāya ‘‘sappabhāsaṃ cittaṃ bhāvetī’’ti vuttaṃ.
“为了念与正知”是指:为了成就具备七处善巧的念与正知。在“已知受生起”等说法中,对于漏尽者来说,所依处是已知的,所缘是已知的,所依处和所缘都是已知的。正因为所依处和所缘已知,所以能知道受是这样生起的、这样停留的、这样灭去的。而且,这里不只是说了受,明确提到的想等心所,以及没有明确提到的思等心所,也都是在被了知的情况下生起、停留和灭去的。再者,受的生起是已知的,受的现起也是已知的。由无明集而有受集,由渴爱集而有业集,由触集而有受集。观察生起相的人,就是在观察受蕴的集起。这样,受的生起就是已知的。那么,受的现起怎样才是已知的呢?以无常作意时,了知现起具有灭尽相;以苦作意时,了知现起具有怖畏相;以无我作意时,了知现起具有空相。这样,受的现起就是已知的——从灭尽、怖畏、空的角度来了知。受的灭去怎样才是已知的呢?由无明灭而有受灭……如是,受的灭去就是已知的。应当以这一方式理解这里的含义。巴利
Satisampajaññāyāti sattaṭṭhānikassa satisampajaññassa atthāya. Viditā vedanā uppajjantītiādīsu khīṇāsavassa vatthu viditaṃ hoti ārammaṇaṃ viditaṃ vatthārammaṇaṃ viditaṃ. Vatthārammaṇaviditatāya evaṃ vedanā uppajjanti, evaṃ tiṭṭhanti, evaṃ nirujjhanti. Na kevalañca vedanā eva idha vuttā saññādayopi , avuttā cetanādayopi, viditā ca uppajjanti ceva tiṭṭhanti ca nirujjhanti ca. Api ca vedanāya uppādo vidito hoti, upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Avijjāsamudayā vedanāsamudayo, taṇhāsamudayā kammasamudayo, phassasamudayā vedanāyasamudayo. Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa samudayaṃ passati. Evaṃ vedanāya uppādo vidito hoti. Kathaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti? Aniccato manasikaroto khayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Dukkhato manasikaroto bhayatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Anattato manasikaroto suññatūpaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti. Evaṃ vedanāya upaṭṭhānaṃ viditaṃ hoti, khayato bhayato suññato jānāti. Kathaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti? Avijjānirodhā vedanānirodho.…Pe… evaṃ vedanāya atthaṅgamo vidito hoti. Imināpi nayenettha attho veditabbo.
“像这样是色”等等,只是按照前面所说的方式理解。“贤友,这就是定的修习”,意思是:作为漏尽智基础的禅那定的修习。巴利
Itirūpantiādi vuttanayameva. Ayaṃ āvuso samādhibhāvanāti ayaṃ āsavānaṃ khayañāṇassa pādakajjhānasamādhibhāvanā.
308 “无量”是指不取任何限量,以毫无遗漏地遍满一切的方式(修习),所以叫无量。至于逐词解释,以及这些(无量心)的修习和入定方法,在《清净道论》里已经详细说明了。关于无色(定)的论述,在《清净道论》里也已经详细说明了。巴利
308.Appamaññāti pamāṇaṃ agahetvā anavasesapharaṇavasena appamaññāva. Anupadavaṇṇanā pana bhāvanāsamādhividhānañca etāsaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Arūpakathāpi visuddhimagge vitthāritāva.
依凭处,就是所依凭的。审察,就是用智慧去了解。受用,就是用智慧了解之后,只受用应当受用的。它的详细内容,可以按照“经过审察、如理地受用衣服”这样的方式来了知。审察之后忍受某一种,就是用智慧了解之后,只忍受应当忍受的。这里的详细内容,应当按照“经过审察、如理地忍耐寒冷”这样的方式来了知。回避,就是用智慧了解之后,只回避应当回避的。它的详细内容,应当按照“经过审察、如理地避开狂暴的大象”这样的方式来了知。遣除,就是用智慧了解之后,只遣除应当遣除的,把它推开、赶走,不让它进入内心。它的详细内容,应当按照“对已经生起的欲寻不去忍受它”这样的方式来了知。巴利
Apassenānīti apassayāni. Saṅkhāyāti ñāṇena ñatvā. Paṭisevatīti ñāṇena ñatvā sevitabbayuttakameva sevati. Tassa ca vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paribhuñjatī’’tiādinā nayena veditabbo. Saṅkhāyekaṃ adhivāsetīti ñāṇena ñatvā adhivāsetabbayuttakameva adhivāseti. Vitthāro panettha ‘‘paṭisaṅkhā yoniso khamo hoti sītassā’’tiādinā nayena veditabbo. Parivajjetīti ñāṇena ñatvā parivajjetuṃ yuttameva parivajjeti. Tassa vitthāro ‘‘paṭisaṅkhā yoniso caṇḍaṃ hatthiṃ parivajjetī’’tiādinā nayena veditabbo. Vinodetīti ñāṇena ñatvā vinodetabbameva vinodeti, nudati nīharati anto pavisituṃ na deti. Tassa vitthāro ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’tiādinā nayena veditabbo.
1 2 3 4