9. 《大念处经》的注释·威仪段的注释
9. 大念处经复注 · 78 段
威仪段的注释巴利
Iriyāpathapabbavaṇṇanā
375 “以威仪”是指行动、活动,这里特指身体的动作。行动的路径、活动的过程就是“威仪”,也就是以行走等方式现起的身体状态。因为众生行走、站立、坐着或躺卧时,是用身体在做各种动作;这里是依据这些威仪、按威仪的分类来说的。“再者”是指再进一步,除了前面所说的入出息业处之外,我还要讲说其他更多的身念处业处——请听,这就是这里的意趣。“行走时”等语,既适用于仅仅知道行走这件事,也适用于了知行走的殊胜特征。其中,仅仅知道行走并非这里所要表达的,了知行走的殊胜特征才是这里所要表达的。为了分析并显示这一点,所以说“于此,如何”等。“众生的所得”是指认定“有众生存在”,也就是对众生的执取。他不舍弃、不放弃“我走,我的行走”这种执取,因为这种执取本身就存在。正因如此,他也不破除、不去除“有我、有作者、有受者”这样生起的颠倒想,因为没有对治,或者没有依之随修。对于这样的人,怎么会有业处等情况呢?所以说“没有业处或念处修习”。“然而,对于……”等是白分(清净的一面),其含义应依前面所说的反过来理解。为了阐明这个含义,才说了“这里确实”等。巴利
375.Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā, kiriyā, idha pana kāyikapayogo veditabbo. Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho, gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā. Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti, tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena, iriyāpathavibhāgenāti attho. Puna caparanti puna ca aparaṃ, yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi, suṇāthāti vā adhippāyo . ‘‘Gacchanto vā’’tiādi gamanādimattajānanassa, gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ, tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ, gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘tattha kāma’’ntiādi vuttaṃ. Sattūpaladdhinti ‘‘satto atthī’’ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ. Na pajahati na pariccajati ‘‘ahaṃ gacchāmi, mama gamana’’nti gāhasabbhāvato. Tato eva attasaññaṃ ‘‘atthi attā kārako vedako’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato, ananubrūhanato vā. Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī’’ti. ‘‘Imassa panā’’tiādi sukkapakkho, tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo. Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘idañhī’’tiādi vuttaṃ.
在这里,“谁在行走?”这一问,是把作者和行为合在一起不分开,针对行走这个行为来追问作者是谁;它的用意是否定那个被当作作者的“我”,因为这样才能显示只有诸法在行走。“是谁的行走?”则是用另一种说法表达同一个意思,把作者和行为分开,说明行走这个行为跟作者没有关联。因为“谁”这个词在这两种问法里,都带有否定的意味。而“是什么原因?”则是在否定了作者之后,针对行走这个行为,追问它不颠倒的原因。因为这种所谓的行走,并不是“我与意结合,意与诸根结合,诸根与我结合”等等错误的原因所造成的,而是诸法脱离了这些错误原因,依着与它们相应的缘和因而生起的行相差别。所以说“于此”等等。巴利
Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ, kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā, sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato. Kassa gamananti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ, kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato. Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto. Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāya gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā. Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati, mano indriyehi, indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso. Tenāha ‘‘tatthā’’tiādi.
并没有任何众生或人真正在行走,因为行走只是诸法本身在运作,离开诸法之外,根本找不到一个独立的行走者。现在为了说明“行走只是诸法本身在运作”这一点,所以接着说了“由心作用之风界的扩散”等话。在这里,“心作用”指的是心的活动,“风界的扩散”指的是风界的震动与鼓动,合起来就是“心作用之风界扩散”,也就是通过这个来行走。在这个表述中,用“心作用”一词,排除了不依靠根门而起的风界扩散;用“风界扩散”一词,排除了以思、语表等为差别的心作用;通过这两方面,就说明了身表。说了“行走”之后,为了说明当身体这样活动时,世间就安立了“行走”这个说法,所以说了“因此”等话。“那”指的是依欲行走的意愿而生起的心。“起风”指的是生起以风界增胜的色聚,这里“增胜”是从能力上来说的,不是从数量上来说的。行走心生起的、能令俱生色身僵硬、扶持并推动的缘,以特殊行相转起的风界——针对这个,说“风引发表”。因为与意图共存的殊胜变化就是表。而说“风”,也是依照前面说的增胜性,并不是说只有风界才是生起者,否则表作为所造色的地位就难以成立。向前引导,就是身体向前方转起,这被称为“前进”。巴利
Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito, tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato. Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha cittakiriyā ca sā, vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro, tena. Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti, vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti, ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti. ‘‘Gacchatī’’ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘gacchatī’’ti vohāro hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘tasmā’’tiādi vuttaṃ. Tanti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ. Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti, adhikatā cettha sāmatthiyato, na pamāṇato. Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘vāyo viññattiṃ janetī’’ti. Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti. Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃ , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato, aññathā viññattiyā upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā. Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ, yo ‘‘abhikkamo’’ti vuccati.
用“这个道理是一样的”这句话概括地说了之后,为了详细阐明其中的含义,又说“因为在这里也同样”等等。“从尖端开始”:从最低的尖端开始,也就是从脚掌开始。“耸立的状态”:就是高耸的状态。巴利
‘‘Eseva nayo’’ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatrāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭito paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya. Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo.
像这样了知:他了知“行走等动作,只是心所造的风界在扩散而已”。为了使这种了知成为定解,世间那些没有如实了知的人,因为邪执,或者随顺世俗说法,便称说“是这样”这样的思量。“有吗?”这是以自己这样审察的方式发问的话。“没有”:这是以决断的方式否定众生实有的话。“然而,正如……”等,是用譬喻来说明这个意思,这很容易理解。巴利
Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato. Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘evaṃ hotī’’ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena, lokavohāravasena vā. Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ. Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ. ‘‘Yathā panā’’tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ, taṃ suviññeyyameva.
船被风力带走:就像没有意志的船被风的力量吹到别的地方,又像没有意志的箭被弓弦的力量射到别的地方;同样,没有意志的身体被风推动,被前面所说的风带着去到别的地方。应当这样理解譬喻之间的对应关系。如果有人这样说:“就像船和箭是靠着推动它们的那个人的力量才能去到别的地方,身体也是这样。”那也可以。因为船和箭确实是靠着具有和合特征的人的力量才移动的,不是靠着没有和合特征的东西;身体也是同样的道理。这对我们有什么损失呢?反而更加确立了“只是诸法”的立场,而不是“有人”的主张。因此说“依于机械线”等等。巴利
Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti, yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti, tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Sace pana koci vadeyya ‘‘yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ, evaṃ kāyassāpī’’ti, hotu, evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ, na asaṃhatalakkhaṇassa, evaṃ kāyassāpīti. Kā no hāni, bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati, na purisavādo. Tenāha ‘‘yantasuttavasenā’’tiādi.
在这里,“被驱使”是指按照前面所说的方式,通过行走等动作而被诸缘所推动。“站立”就是站着。“在此”是指在这个世间。“没有因缘”是指没有想要行走的心、以及由该心一起生起的风界等因缘。“应当站”是指将会站着,但实际无法站住。“应当行”是指将会行走、将会前往,这要和“谁能”连起来理解。这里的“谁”有否定的意思。应当知道,通过否定“没有因缘也能站立或行走”,说明了一切法的运作都依赖于缘。这样一来,不仅说明了无我性,也阐明了无常与苦。巴利
Tattha payuttanti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ. Ṭhātīti tiṭṭhati. Etthāti imasmiṃ loke. Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā. Tiṭṭheti tiṭṭheyya. Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho. Paṭikkhepattho cettha kiṃ-saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhena sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā.
“被安置”是指:依照各种缘、以各种方式被放置、被安立。“总摄语”是指:把全部四种威仪合在一起总括起来的一句话。因为前面已经分别解说了各种威仪,这里是把它们合起来用一句话表达,这就是它的意思。或者说,前一种解说是以威仪为主,在那里身体是次要的、随顺而起的;而在这里,为了显示以身体为主、威仪则成为次要并随顺而起,所以说了第二种解说方式——应当知道,这两种解说方式的差别就在这里。“住于”是指正在转起、正在进行。巴利
Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihito ṭhapito. Sabbasaṅgāhikavacananti sabbesampi catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ, pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho. Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ, apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo. Ṭhitoti pavatto.
把握威仪本身,就是对具有威仪的色身的把握,因为威仪只是色身的不同状态,所以说“通过把握威仪,他于身随观身而住”。正因为如此,这里只就色蕴来引出集等内容。这个道理也适用于其余各分。所谓“等”,这里的“等”字涵盖了四种行相:就像通过“由渴爱集、由业集、由食集”而观见生起之相的人,他也是在观见色蕴的生起;同样,“由无明灭”等五种行相也被涵盖在内,应当这样理解。其余内容则和前面所说的一样。巴利
Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī’’ti. Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā. Esa nayo sesavāresupi. Ādināti ettha ādi-saddena yathā ‘‘taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā’’ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti, evaṃ ‘‘avijjānirodhā’’ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā. Sesaṃ vuttanayameva.
四正知品的注释巴利
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
376 “依四正知”这句话:从各方面、以各种方式了知,或者更殊胜、更特别地了知,所以叫“正知者”;正知者的状态就是“正知”,也就是这样生起的智慧。因为手势动作等各不相同,把四种正知合在一起,就叫“四正知”,这里是依它来说的。“于前进”等话,在《沙门果经》的注释里已经解释过了,这里不应再解释,所以在各处的解释中,对词义的阐明,也应当按那里已经确立的方式来理解。由于“于前进、后退时,为正知而行者”等话,通过把握前进等四种正知,这里只对色身本身,才说为随观集与灭等,所以说“唯应引出色蕴的集与灭”。因为前进等,正是色法生起行相的特殊表现。其余如前所说。巴利
376.Catusampajaññavasenāti samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattaṃ ñāṇaṃ, hatthavikārādibhedabhinnattā cattāri sampajaññāni samāhaṭāni catusampajaññaṃ, tassa vasena. ‘‘Abhikkante’’tiādīni sāmaññaphale (dī. ni. aṭṭha. 1.214; dī. ni. ṭī. 1.214 vākyakhandhepi) vaṇṇitāni, na puna vaṇṇetabbāni, tasmā taṃtaṃsaṃvaṇṇanāya līnatthappakāsanāpi tattha vihitanayeneva gahetabbā. ‘‘Abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādi vacanato abhikkamādigatacatusampajaññapariggaṇhanena rūpakāyassevettha samudayadhammānupassitādi adhippetoti āha ‘‘rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo canīharitabbo’’ti. Rūpadhammānaṃyeva hi pavattiākāravisesā abhikkamādayoti. Sesaṃ vuttanayameva.
不净作意部分的注释巴利
Paṭikkūlamanasikārapabbavaṇṇanā
377 依“可厌作意”而言:因为它是令人厌恶的,所以就是可厌的;凡是具有可厌自性、可厌行相的,把它放在心中作意,就是依此作意。即使省略了表示状态的词,状态的意思也能被理解,就像说“白布”一样。由于《清净道论》中已经说过,所以应当依照那里以及该论注释中所说的方式,来理解“即此身”等语句的意思。巴利
377.Paṭikkūlamanasikāravasenāti jigucchanīyatāya paṭikūlameva paṭikkūlaṃ, yo paṭikkūlasabhāvo paṭikkūlākāro, tassa manasi karaṇavasena. Antarenāpi hi bhāvavācinaṃ saddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti. Yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttaṃ, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.182 ādayo) vuttanayena ‘‘imameva kāya’’nti ādīnamattho veditabbo.
把布等物做成袋子形状、捆扎起来,就成了“袋”。各种不同的东西混在同一个地方,这就足以用来比喻各种颜色的头发等。显现时分,是指超越了概念施设之后,头发等不净的相状现前的时候。为了说明“iti”这个词有“相状”的意思,先说了“如是”,然后具体显示那个相状,就说“以把握头发等”。因为对于被称为头发等的这些不净物,从它们聚集在一起而呈现出极其恶臭、可厌、不清净的相状来随观,这就是这里所说的身随观。其余部分和前面所说的一样。巴利
Vatthādīhi pasibbakākārena bandhitvā kataṃ āvāṭanaṃ putoḷi. Nānākārā ekasmiṃ ṭhāne sammissāti ettāvatā nānāvaṇṇānaṃ kesādīnañca upameyyatā. Vibhūtakāloti paṇṇattiṃ samatikkamitvā kesādīnaṃ asubhākārassa upaṭṭhitakālo. Iti-saddassa ākāratthataṃ dassento ‘‘eva’’nti vatvā taṃ ākāraṃ sarūpato dassento ‘‘kesādipariggaṇhanenā’’tiādimāha. Kesādisaññitānañhi asucibhāvānaṃ paramaduggandhajegucchapaṭikkūlākārassa samudayato anupassanā idha kāyānupassanāti. Sesaṃ vuttanayameva.
界作意段的注释巴利
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
378 以界作意是指:以地界等四种界为所缘而生起的修习作意,也就是四界分别的意思。界作意、界业处、四界分别,这三者在意义上其实是同一回事。屠牛者,就是靠杀牛来谋生的人。近住弟子,就是因干活而住在他旁边、依靠他生活的人。刺穿后,就是在一个地方互相刺穿。大路中间处,就是指四条大路的中央,因为那里正是它们互相刺穿的地方,所以称为中间。那四条大路从四个方向延伸过来,在那里汇合在一起,所以那个地方就叫四衢道口,也就是在那四衢道口中。“住立”这个词,在“住立或”等说法里,因为具足了称为住处的威仪,或者因为ṭhā这个字根有遮止行走的意思,排除行走后指示具足其余威仪;但在这里,它是指以各种方式显示色身活动的情形,所以说“因为以四种威仪中任何一种方式住立,所以如已住立”。其中,“以方式”就是指以站立等色身活动的方式。因为站立等被称为威仪的动作,是身体活动的道路,所以说为“威仪”,这个意思已经讲过了。“如已住立”就是如已活动,这里所说的“住立”就是指安立,所以说“因为如已住立,所以如已安立”。或者,“住立”是显示与称为住处的威仪相应,“安立”是显示与其他威仪相应。又或者,“住立”是显示称为色身的诸色法在每个刹那各自发挥作用而安住,“安立”则是从诸缘方面,按各种缘的方式而安放、安立。这里的含义应当这样理解。观察,就是反复地观察,用智慧之眼分解开来,各别各别地看。巴利
378.Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena, catudhātuvavatthānavasenāti attho. Dhātumanasikāro, dhātukammaṭṭhānaṃ, catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ. Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako. Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako . Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā. Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāya eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte. Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti, tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ, tasmiṃ catumahāpathe. Ṭhita-saddo ‘‘ṭhito vā’’tiādīsu (dī. ni. 1.263; a. ni. 5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya, ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāya bodhako, idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhita’’nti. Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena. Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘iriyāpatho’’ti vuccantīti vutto vāyamattho. Yathāṭhitanti yathāpavattaṃ, yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihita’’nti. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ, ‘‘paṇihita’’nti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. ‘‘Ṭhita’’nti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ, paṇihitanti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo. Paccavekkhatīti pati pati avekkhati, ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati.
现在,为了以阐明真实之义的方式显示前面已经说过的内容,所以说了“犹如屠牛者”等话。其中,“饲养者”是指为了增长肌肉、让它肥壮,用米糠团、饭、棉籽等喂养它的人。“被杀死的”是指被伤害后死去。“死”则是指刚刚死去,因此说“就在那时”。“牛想不会消失”:因为那些按照原有排列而存在的各个肢体,由于它们的排列还没有坏灭,所以即使牛刚刚死去,依这些肢体而起的“牛”这个想仍然不会消失。“分解、破裂、分离”:就是部分;把va变成ba,把i变成ī。“一部分一部分地”:就是一块一块地。“分开之后”:就是从骨聚中把肉剔出来,或者把剔出来的肉分成一块一块,因此说“肉想现起”。对于还没有掌握业处的出家修行者来说也是如此。“破除密集”:就是对相续密集、聚集密集、作用密集加以分解、辨别。“以界观察”:就是通过破除密集,对地界等每一个界分别地观察。“有情想”:他们说,依我见而生起的有情想,在如实完成破除密集时,即使依世俗言说而生起的有情想也会消失,这是合理的。正因为这样,所说的譬喻之义与所譬喻之义才完全相应、契合。因此说“心只是以界而安住”。“善巧者”:就是对这些名称很熟练的人,因为他知道:“就像在屠牛场里,当尾、蹄、角等以及骨、肉等各部分聚集还没有分开时,有‘牛’这个想;分开后就没有了。分开后,有的是骨、肉等部分的想法。”四衢道口如同四威仪:就像牛站立的四衢道口一样,是身体活动的四种威仪之路;因为这在《清净道论》中已经详细说明,所以应当依照那里以及其注释所说的方法来理解。其余部分和前面所说的一样。巴利
Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘yathā goghātakassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa. Vadhitaṃ matanti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ. Matanti ca matamattaṃ. Tenevāha ‘‘tāvadevā’’ti. Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā. Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā, bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ, ikārassa ca īkāraṃ katvā. Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā. Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā, tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā. Tenevāha ‘‘maṃsasaññā pavattatī’’ti. Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa. Ghanavinibbhoganti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ. Dhātusopaccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa. Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti, vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato. Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti. Tenevāha ‘‘dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī’’ti. Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā, na vibhatte. Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā’’ti jānanato. Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge (visuddhi. 1.305) vitthāritā, tasmā tattha, taṃsaṃvaṇṇanāyañca (visuddhi. ṭī. 1.306) vuttanayena veditabbo. Sesaṃ vuttanayameva.
九墓地段的注释巴利
Navasivathikapabbavaṇṇanā
379 379. “墓地段”是结集者们采用的名称,指那些与弃置在墓地的肿胀尸体等相关的、分别解说的教导,以及这些教导所指的肿胀等不净部分。因此说“以墓地段来分别”。死后过了一天,就是死了一天。“命根耗尽之后”,就是生命终结以后,也就是死后。“隆起”,就是鼓起来。“膨胀相”,是因为不断向上膨胀而肿胀。“青瘀”,是夹杂着白色和红色而变成的青色,或者是由原来的颜色变异而成的青色。“青瘀”就是青瘀,这里的ka音是为了增加音节,并非另有含义,正如“黄、红”一样。“可厌性”,即令人憎恶性。“青瘀”是可厌恶的,这里的ka音是表示可厌恶之义,为了说明这一点,正如“恶名远扬”一样。在破裂的地方,被乌鸦、鹭等啄食。“流脓的”,就是脓液渗流的,意思是到处流淌。“那样的状态”,就是脓液渗流的状态。巴利
379. Sivathikāya apaviddhauddhumātakādipaṭisaṃyuttānaṃ odhiso pavattānaṃ kathānaṃ, tadabhidheyyānañca uddhumātakādiasubhabhāgānaṃ sivathikapabbānīti saṅgītikārehi gahitasamaññā . Tenāha ‘‘sivathikapabbehi vibhajitu’’nti. Maritvā ekāhātikkantaṃ ekāhamataṃ. Uddhaṃ jīvitapariyādānāti jīvitakkhayato upari maraṇato paraṃ. Samuggatenāti samuṭṭhitena. Uddhumātattāti uddhaṃ uddhaṃ dhumātattā sūnattā. Setarattehi viparibhinnaṃ vimissitaṃ nīlaṃ vinīlaṃ, purimavaṇṇavipariṇāmabhūtaṃ vā nīlaṃ vinīlaṃ. Vinīlameva vinīlakanti ka-kārena padavaḍḍhanaṃ anatthantarato yathā ‘‘pītakaṃ lohitaka’’nti (dha. sa. 616). Paṭikkūlattāti jigucchanīyattā. Kucchitaṃ vinīlanti vinīlakanti kucchanattho vā ayaṃ ka-kāroti dassetuṃ vuttaṃ yathā ‘‘pāpako kittisaddo abbhuggacchatī’’ti. (Dī. ni. 3.316; a. ni. 5.213; mahāva. 285) paribhinnaṭṭhānehi kākakaṅkādīhi. Vissandamānapubbanti vissavantapubbaṃ, tahaṃ tahaṃ paggharantapubbanti attho. Tathābhāvanti vissandamānapubbabhāvaṃ.
“彼比丘”是指前面所说的“应见弃于墓地的尸体”的那位比丘。他把自身拿来类比。“此身也”等语,是在显示类比的方式。“命”指色命根,而这里的非色命根只是随识而转。“暖”是业生火界。“如是实为腐臭性”意思是:其本性就是如此极度恶臭、令人厌嫌、不净、腐败,并不是像命等尚未离去时那样只有一点点。“将成为如是”是说“将成为如是肿胀等状态”。巴利
Sobhikkhūti yo ‘‘passeyya sarīraṃ sivathikāya chaḍḍita’’nti vutto, so bhikkhu. Upasaṃharati sadisataṃ. ‘‘Ayampi kho’’tiādi upasaṃharaṇākāradassanaṃ. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyaṃ panettha viññāṇagatikameva. Usmāti kammajatejo. Evaṃ pūtikasabhāvoyevāti evaṃ ativiya duggandhajegucchapaṭikkūlapūbhikasabhāvo eva, na āyuādīnaṃ avigame viya mattasoti adhippāyo. Ediso bhavissatīti evaṃbhāvīti āha ‘‘evaṃ uddhumātādibhedo bhavissatī’’ti.
拔掉又拔掉,就是一再撕扯、一再拔除。还连着残余的血肉,是因为没有被完全吃掉,所以到处还附着一点剩下的血肉。“另一处的手骨”,这是在普遍说明手骨散落各处;为了显示它们毫无剩余地散落,接着说了乃至六十四部分等。巴利
Luñcitvā luñcitvāti uppāṭetvā uppāṭetvā. Sāvasesamaṃsalohitayuttanti sabbaso akhāditattā tahaṃ tahaṃ sesena appāvasesena maṃsalohitena yuttaṃ. ‘‘Aññena hatthaṭṭhika’’nti avisesena hatthaṭṭhikānaṃ vippakiṇṇatā jotitāti anavasesato tesaṃ vippakiṇṇataṃ dassento ‘‘catusaṭṭhibhedampī’’tiādimāha .
“经年”是指已经超过一年;而那些已经过了一整年,所以说“超过一年”。“腐坏”在这里是指因为年久、失去坚实而变得粉碎。为了说明它实际是什么样子,就说“在露天处”等等。“只是经年”是指仅仅超过一年。由于第二墓地等段落是按被啃食等情况来界定的,所以说“应当按被啃食等情况来配合理解”。巴利
Terovassikānīti tirovassaṃ gatāni, tāni pana saṃvaccharaṃ vītivattāni hontīti āha ‘‘atikkantasaṃvaccharānī’’ti. Purāṇatāya ghanabhāvavigamena vicuṇṇatā idha pūtibhāvoti so yathā hoti, taṃ dassento ‘‘abbhokāse’’tiādimāha. Terovassikānevāti saṃvaccharamattātikkantāni eva. Khajjamānatādivasena dutiyasivathikapabbādīnaṃ vavatthāpitattā vuttaṃ ‘‘khajjamānatādīnaṃ vasena yojanā kātabbā’’ti.
就是这二种:通过这个限定词,把安止业处确定在这里,因为在其他部分没有这种安止。既然有“唯”这个字,就是在别处作限定,因此应当看到,这两部分作为观业处也并不被否定,因为它们显示了无常等。在诸行中显示过患的,正是那些墓地段,所以说“是以对墓地的过患随观来宣说的”。威仪段等能带来安止,这是很明显的,因此说“其余十二部分”。至于这里在文义上没有详细说明的部分,都是很容易理解的。巴利
Imāneva dveti avadhāraṇena appanākammaṭṭhānaṃ tattha niyameti aññapabbesu tadabhāvato. Yato hi eva-kāro, tato aññattha niyameti, tena pabbadvayassa vipassanākammaṭṭhānatāpi appaṭisiddhā daṭṭhabbā aniccatādidassanato. Saṅkhāresu ādīnavavibhāvanāni sivathikapabbānīti āha ‘‘sivathikānaṃ ādīnavānupassanāvasena vuttattā’’ti. Iriyāpathapabbādīnaṃ appanāvahatā pākaṭā evāti ‘‘sesāni dvādasapī’’ti vuttaṃ. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ. Taṃ suviññeyyameva.
受随观的注释巴利
Vedanānupassanāvaṇṇanā
380 在“乐受”这个词里,“乐”就是让人快乐的意思,也就是让与它相应的心所和身体感到愉悦。或者说,它能好好地啃咬、侵蚀身体和心理上的病痛,所以叫“乐”。另一些人说:“因为它容易提供生起的机会,所以叫乐。”受,就是感受、体验所缘的滋味。正在感受,就是正在体验。“欲”等词,应当按照讲威仪那一段里说的方式来理解。具正知者的感受,就是具正知的感受。巴利
380.Sukhaṃvedananti ettha sukhayatīti sukhā. Sampayuttadhamme, kāyañca laddhassāde karotīti attho. Suṭṭhu vā khādati, khanati vā kāyikaṃ, cetasikañcābādhanti sukhā. ‘‘Sukaraṃ okāsadānaṃ etissāti sukhā’’ti apare. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā. Vedayamānoti anubhavamāno. ‘‘Kāma’’ntiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ iriyāpathapabbe vuttanayameva. Sampajānassa vediyanaṃ sampajānavediyanaṃ.
所缘为所依处,即色等所缘。在此,色等所缘因为是受生起的立足处,所以被称为“所依处”。它应当是。为了显示除了法本身之外没有别的作者,就说“只有受在感受”。通过“仅是言说”这一句,则表明“正在感受乐受,我感受乐受”这种说法,仅仅是一种世俗表达。巴利
Vatthuārammaṇāti rūpādiārammaṇā. Rūpādiārammaṇañhettha vedanāya pavattiṭṭhānatāya ‘‘vatthū’’ti adhippetaṃ . Assāti bhaveyya. Dhammavinimuttassa kattu abhāvato dhammasseva kattubhāvaṃ dassento ‘‘vedanāva vedayatī’’ti āha. ‘‘Vohāramattaṃ hotī’’ti etena ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti idaṃ vohāramattanti dasseti.
“呻吟”是指:看到强力感受的冲击在止息时有过患,为了给它宣泄的机会而呻吟。因为强行压制感受的冲击会产生极大的痛苦,还可能引发其他异状,所以那位长老不停地辗转反侧。“运用精进与止的平衡”是指:由于安忍的精进过于强盛,通过减弱它,使定与之达到平衡,这就是运用精进与止的平衡。“与无碍解一起”是指与出世间的无碍解一起。因为在圣道生起的刹那,无碍解以无迷乱的方式通达,而义无碍解也以作为所缘的方式成就。或者,世间的无碍解在生起之时也同样具备这种能力,因此说“与无碍解一起”。“等首”是指成为等首,意思是在省察那一阶段之后的下一刹那便进入了般涅槃。巴利
Nitthunantoti balavato vedanāvegassa nirodhane ādīnavaṃ disvā tassa avasaradānavasena nitthunanto . Vegasandhāraṇe hi atimahantaṃ dukkhaṃ uppajjatīti aññampi vikāraṃ uppādeyya, tena thero aparāparaṃ parivattati. Vīriyasamathaṃ yojetvāti adhivāsanavīriyassa adhimattattā tassa hāpanavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamathaṃ yojetvā. Saha paṭisambhidāhīti lokuttarapaṭisambhidāhi saha. Ariyamaggakkhaṇe hi paṭisambhidānaṃ asammohavasena adhigamo, atthapaṭisambhidāya pana ārammaṇakaraṇavasenapi. Lokiyānampi vā sati uppattikāle tattha samatthataṃ sandhāyāha ‘‘saha paṭisambhidāhī’’ti. Samasīsīti vārasamasīsī hutvā, paccavekkhaṇavārassa anantaravāre parinibbāyīti attho.
就像对乐受那样,对苦受也是同样的说法。“谁在感受乐”等等,是就具有正知的感受来说的,苦受也是如此。其中,所谓苦,意思是“使痛苦”,也就是折磨、逼恼相应的法以及身体。或者说,它恶劣地啃咬、挖掘身体和心的安乐,所以叫苦。另一些人说:“很难给它让出空间,所以叫苦。”非色业处,是指对非色的把握,也就是通过非色法门投入观照。因为触和心不明显,所以不显著。因此说“犹如黑暗一般”。“不显著”这句话,是针对那类人说的,对他们来说,一开始受反而更明显地现前。这样一来,就和《帝释问经》注释等处所说的“触是显著的,识是显著的”没有矛盾了。依受来教导业处时,它是显著的——这就是这里的连接方式。“因为受的生起是明显的”,这是依乐受和苦受来说的。因为这两种受的现起是粗显的,而另一种受则不是。或者,通过把握这两种受,对智者来说,另一种受的现起也变得明显了,所以对“受”不加区分地把握,也应当这样理解。应当按照《帝释问经》中所说的方式去理解,因此其中应知的义理差别,应当依照《随眠发光》中的方式去把握。巴利
Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhanti yathā ‘‘sukhaṃ ko vedayatī’’tiādinā sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ, evaṃ dukkhampi. Tattha dukkhayatīti dukkhā, sampayuttadhamme, kāyañca pīḷeti vibādhatīti attho. Duṭṭhuṃ vā khādati, khanati kāyikaṃ, cetasikañca sātanti dukkhā. ‘‘Dukkaraṃ okāsadānaṃ etissāti dukkhā’’ti apare. Arūpakammaṭṭhānanti arūpapariggahaṃ, arūpadhammamukhena vipassanābhinivesananti attho. Na pākaṭaṃ hoti phassassa, cittassa ca avibhūtākārattā. Tenāha ‘‘andhakāraṃ viya khāyatī’’ti. ‘‘Na pākaṭaṃhotī’’ti ca idaṃ tādise puggale sandhāya vuttaṃ, tesaṃ ādito vedanāva vibhūtatarā hutvā upaṭṭhāti. Evañhi yaṃ vuttaṃ sakkapañhavaṇṇanā dīsu ‘‘phasso pākaṭo hoti, viññāṇaṃ pākaṭaṃ hotī’’ti, (dī. ni. aṭṭha. 2.359) taṃ avirodhitaṃ hoti. Vedanāvasena kathiyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hotīti yojanā. ‘‘Vedanānaṃ uppattipākaṭatāyā’’ti ca idaṃ sukhadukkhavedanānaṃ vasena vuttaṃ. Tāsañhi pavatti oḷārikā, na itarāya. Tadubhayaggahaṇamukhena vā gahetabbattā itarāyapi pavatti viññūnaṃ pākaṭā evāti ‘‘vedanāna’’nti avisesaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo, tasmā tattha vattabbo atthaviseso tattha līnatthappakāsaniyaṃ vuttanayeneva gahetabbo.
之前已经说过“以所依为所缘,只有受在感受”,这是就受依所缘而生起、以及受的无我性来了知。现在为了显示对受的无常等的了知,就说“这是另一种了知的方式”。就像在一个心识刹那中,两个心识不可能同时生起,因为不可能有多个缘同时聚合;同样,两种受也不可能同时生起,因为它们各自依于不同的所缘而生起。所以说“在乐受的刹那,苦受不存在”。这只是一个举例,因为那时不苦不乐受也不存在。因此,在乐受生起的刹那,通过了解其他过去曾存在的受已经消失,也就知道了乐受本身也是曾经存在而后消失的。为了显示乐受的明显性,就说“而且这个乐受在此之前也不存在”。由此也显示了其他受的明显性。所以就说“受确实是无常、不稳固、变易之法”。以“无常”一词,显示了受的坏灭性,因为坏灭时无常容易了知;以“不稳固”一词,显示了它的明显性,因为它不是恒常存在的;以“变异”一词,显示了它的苦性,因为它表示变成了其他状态。因此,乐受也是苦,更何况其他受,这就揭示了三受都是苦。这样,“凡是无常的,就是苦;凡是苦的,必定是无我”,便阐明了对三受中三相的了知。因此说“如此,他在这上面具足正知”。巴利
Pubbe ‘‘vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatī’’ti vedanāya ārammaṇādhīnavuttitāya ca anattatāya ca pajānanaṃ vuttaṃ, idāni tassā aniccatādipajānanaṃ dassento ‘‘ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo’’ti āha. Yathā ekasmiṃ khaṇe cittadvayassa asambhavo ekajjhaṃ anekantapaccayābhāvato, evaṃ vedanādvayassa visiṭṭhārammaṇavuttito cāti āha ‘‘sukhavedanākkhaṇe dukkhāya vedanāya abhāvato’’ti. Nidassanamattañcetaṃ tadā upekkhāvedanāyapi abhāvato, tena sukhavedanākkhaṇe bhūtapubbānaṃ itaravedanānaṃ hutvāabhāvapajānanena sukhavedanāyapi hutvā abhāvo ñāto eva hotīti tassā pākaṭabhāvameva dassento ‘‘imissā casukhāya vedanāya ito paṭhamaṃabhāvato’’ti āha, eteneva ca tāsampi vedanānaṃ pākaṭabhāvo dassitoti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā’’ti. Aniccaggahaṇena hi vedanānaṃ viddhaṃsanabhāvo dassito viddhaste aniccatāya suviññeyyattā. Adhuvaggahaṇena pākaṭabhāvo tassa asadābhāvitādibhāvanato. Vipariṇāmaggahaṇena dukkhabhāvo tassa aññathattadīpanato, tena sukhāpi vedanā dukkhā, pageva itarāti tissannampi vedanānaṃ dukkhatā dassitā hoti. Iti ‘‘yadaniccaṃ dukkhaṃ, taṃ ekantato anattā’’ti tīsupi vedanāsu lakkhaṇattayapajānanā jotitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘itiha tattha sampajāno hotī’’ti.
现在为了用经文来证明这个道理,就说了“这也是已经说过的”等话。其中,“在那时他不感受苦受”的意思是:在具备乐受的那个时候,他不感受苦受,因为苦受已经灭去,而在过去和未来的次第中尚未生起。至于现在的苦受,则根本不可能同时存在,这一点前面已经说过了。它只限于自己作用的那一刹那,所以是无常;由各种缘和合而造作出来,所以是有为;依靠依处、所缘等缘而生起,所以是缘生的;它的本性就是耗尽、衰败、崩坏、止息,所以应当看作坏法、灭法、离贪法、灭尽法。巴利
Idāni tamatthaṃ suttena (ma. ni. 2.205) sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedetīti tasmiṃ sukhavedanāsamaṅgisamaye neva dukkhaṃ vedanaṃ vedeti niruddhattā, anuppannattā ca yathākkamaṃ atītānāgatānaṃ. Paccuppannāya pana asambhavo vutto eva. Sakiccakkhaṇamattāvaṭṭhānato aniccā. Samecca sambhuyya paccayehi katattā saṅkhatā. Vatthārammaṇādipaccayaṃ paṭicca uppannattā paṭiccasamuppannā. Khayavayapalujjananirujjhanapakatitāya khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammāti daṭṭhabbā.
因被烦恼所触及,故名为欲乐,即五种欲乐。以它们为所缘故,与欲乐俱在,即是有欲乐的。因此他说:依止于五种欲乐之欲乐。巴利
Kilesehi āmasitabbato āmisaṃ nāma, pañca kāmaguṇā, ārammaṇakaraṇavasena saha āmisehīti sāmisaṃ. Tenāha ‘‘pañcakāmaguṇāmisanissitā’’ti.
此处以下是就“有受”等经文而说,也就是与身随观中所讲的同样方法。巴利
Ito paranti ‘‘atthi vedanā’’ti evamādi pāḷiṃ sandhāyāha ‘‘kāyānupassanāyaṃ vuttanayamevā’’ti.
心随观的注释巴利
Cittānupassanāvaṇṇanā
381 与贪相应而转起的,称为“有贪”。因此说“与贪俱行”。至于“离贪”这个词,这里本来应该用与“有贪”相对的“离贪”来表达,但因为这里指的是思择行的修行,所以只取三地的心,因此说了“世间善及无记”之后,又用“然而此”等话来说明这个意思。其余两种嗔根和两种痴根,合起来就是四种不善心。它们因为不与贪相应,所以根本没有“有贪”的性质;但如果就它们以贪为缘、在贪现起的那个时段来说,也可以说有贪,所以它们也不属于“离贪”。这里只就解脱苦来说,因此说“既不归前句,也不入后句”。如果这样的话,岂不是成了只知一部分?不会,因为它们被摄入其他的双对之中。有些人主张:“这里既然不能把握住与贪不相应的形态,那就以不与贪相应为准则,就像某些无记心一样。”按照他们的看法,其余不善心也应该归入第二句。第二双对中也应当按同样的道理来理解。在不善根中,因为与痴一起生起,所以称为“有痴”,因此说“与疑俱行及与掉举俱行”。又因为这里也可以确定前句“与痴一起就是有痴”,所以说了“然而以”等话。就像因为极度愚痴,按个别法的角度具有特别的痴,所以应称为“愚痴心”,而疑俱行和掉举俱行这两者特别称为“有痴”,其余不善心则不是这样,所以说“仍然转起”时带有犹豫。以相应的方式,被昏沉睡眠所随逐、所跟随,就是“昏沉睡眠随行”;五种有行的不善心是“蜷缩心”,因为它在所缘上以蜷缩的方式转起。以特殊的缘,由强力的掉举俱行、相杂,就是“掉举俱行”;否则,一切不善心都是掉举俱行。所谓“散乱心”,就是在所缘上以特别的散乱、以散漫的状态转起。巴利
381. Sampayogavasena pavattamānena saha rāgenāti sarāgaṃ. Tenāha ‘‘lobhasahagata’’nti. Vītarāganti ettha kāmaṃ sarāgapadapaṭiyoginā vītarāgapadena bhavitabbaṃ, sammasanacārassa pana adhippetattā tebhūmakasseva gahaṇanti ‘‘lokiyakusalābyākata’’nti vatvā ‘‘idaṃ panā’’tiādinā tameva adhippāyaṃ vivarati. Sesāni dve dosamūlāni, dve mohamūlānīti cattāri akusalacittāni. Tesañhi rāgena sampayogābhāvato nattheva sarāgatā, taṃnimittakatāya pana siyā taṃsahitakāle soti nattheva vītarāgatāpīti dukkhavinimuttatā evettha labbhatīti āha ‘‘neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajantī’’ti. Yadi evaṃ padesikaṃ pajānanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, dukantarapariyāpannattā tesaṃ. Ye pana ‘‘paṭipakkhabhāve agayhamāne sampayogābhāvo evettha pamāṇaṃ ekaccaabyākatānaṃ viyā’’ti icchanti, tesaṃ matena sesākusalacittānampi dutiyapadasaṅgaho veditabbo . Dutiyadukepi vuttanayena attho veditabbo. Akusalamūlesu saha moheneva vattatīti samohanti āha ‘‘vicikicchāsahagatañceva uddhaccasahagatañcā’’ti. Yasmā cettha ‘‘saheva mohenāti samoha’’nti purimapadāvadhāraṇampi labbhatiyeva, tasmā vuttaṃ ‘‘yasmā panā’’tiādi. Yathā pana atimūḷhatāya pāṭipuggalikanayena savisesamohavantatāya ‘‘momūhacitta’’nti vattabbato vicikicchāuddhaccasahagatadvayaṃ visesato ‘‘samoha’’nti vuccati, na tathā sesākusalacittānīti ‘‘vaṭṭantiyevā’’ti sāsaṅkaṃ vadati. Sampayogavasena thinamiddhena anupatitaṃ anugatanti thinamiddhānupatitaṃ, pañcavidhaṃsasaṅkhārikākusalacittaṃ saṅkucitacittaṃ, saṅkucitacittaṃ nāma ārammaṇe saṅkocanavasena pavattanato. Paccayavisesavasena thāmajātena uddhaccena sahagataṃ saṃsaṭṭhanti uddhaccasahagataṃ, aññathā sabbampi akusalacittaṃ uddhaccasahagatamevāti. Pasaṭacittaṃ nāma ārammaṇe savisesaṃ vikkhepavasena visaṭabhāvena pavattanato.
由于能镇伏烦恼、果报广大、相续长久,所以达到了“大”的状态;或者说,是经由殊胜的广大意欲等而趣入的,所以叫“广大”。不过,这“广大”只属于色界和无色界,因为世间没有比这更大的了。因此说“色界、无色界”。在这里,与它相对的就是“小”,所以说“非广大即欲界”。能和超越自己的人共存,就叫“有上”。与它相反的,就是“无上”。这两种要结合上下文来理解,所以说“有上即欲界”等等。以能镇伏对立面的定而善加安立,就叫“定”。因此说“任何心”等等。“任何心”就是指任何心。没有前面所说的那种定,就叫“未定”。所以说“俱缺两种定”。由彼分解脱而解脱的,是欲界善心;由镇伏解脱而解脱的,是广大心。这里就是指这两种,所以说“以彼分解脱和镇伏解脱而解脱”。在没有这两种解脱的地方,就是“无此两种解脱”。这样理解时,对出世间心也可能产生疑问,为了消除这个疑问,所以说“以断解脱……中略……根本没有容身之处”。这里所说的“容身之处”,应当理解为思择行的所缘。至于这里在义理上没有详细分别的内容,因为前面已经说过,所以就很清楚了。巴利
Kilesavikkhambhanasamatthatāya vipulaphalatāya ca dīghasantānatāya ca mahantabhāvaṃ gataṃ, mahantehi vā uḷāracchandādīhi gataṃ paṭipannanti mahaggataṃ, taṃ pana rūpārūpabhūmigataṃ tato mahantassa loke abhāvato. Tenāha ‘‘rūpārūpāvacara’’nti. Tassa cettha paṭiyogī parittaṃ evāti āha ‘‘amahaggatanti kāmāvacara’’nti. Attānaṃ uttarituṃ samatthehi saha uttarehīti sauttaraṃ. Tappaṭipakkhena anuttaraṃ. Tadubhayaṃ upādāyupādāya veditabbanti āha ‘‘sauttaranti kāmāvacarantiādi. Paṭipakkhavikkhambhanasamatthena samādhinā sammadeva āhitaṃ samāhitaṃ. Tenāha ‘‘yassā’’tiādi. Yassāti yassa cittassa. Yathāvuttena samādhinā na samāhitanti asamāhitaṃ. Tenāha ‘‘ubhayasamādhirahita’’nti. Tadaṅgavimuttiyā vimuttaṃ, kāmāvacarakusalacittaṃ, vikkhambhanavimuttiyā vimuttaṃ, mahaggatacittanti tadubhayaṃ sandhāyāha ‘‘tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimutta’’nti. Yattha tadubhayavimutti natthi, taṃ ubhayavimuttirahitanti gayhamāne lokuttaracittepi siyāsaṅkāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘samuccheda…pe… okāsova natthī’’ti āha. Okāsabhāvo ca sammasanacārassa adhippetattā veditabbo. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ heṭṭhā vuttanayattā uttānameva.
盖的生起注释巴利
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā
382 382. 从应当断除等法的差别显示来看,法随观被确定为五种——这个意思从巴利经文本身就能知道。为了点明这个意思,所以说“以五种方式开示法随观”。如果真是这样,为什么只按盖等来说示呢?因为要顺应所化众生的意乐。有些应化众生,在应当断除的诸法中,首先需要分别解说盖,世尊为了他们,就在这里首先于盖中开示了法随观。同样,身随观也是以止为先行而开示的;之后,在应当遍知的蕴和处、应当修习的觉支,以及具有应当遍知等分别的谛中,进一步作了开示。因此,在这里修止也只是为了观的目的而被需要。念处的开示以观为主、以观为多,为了显示它是从观专一的分别方式而开示的,所以说了“而且”等话。其中应当知道,这是以蕴、处、苦谛的方式,作了一种综合把握的解说。而“也把握想、行蕴”中的“也”字,完整地统摄了对所有五取蕴的把握,因为其余的都已包含在其中了。巴利
382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetu’’nti āha. Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti? Vineyyajjhāsayato. Yesañhi veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni, tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā. Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā, tato pariññeyyesu khandhesu, āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu, pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā, tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā. Vipassanāpadhānā, vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ. Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi-saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā.
在了知“黑法与白法不会同时生起”的时候,因为那时不存在,所以说了“以经常现行的方式”。所谓“存在”,是指在自身的相续中能够被观察到。“如同”是指以那种方式;而由于前面已经说了“欲贪的生起”,那种方式正是欲贪生起的原因方式,从意义上说就是原因本身,因此说“以何原因”。“与”这个词则是用来总括接下来要说的内容。巴利
‘‘Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī’’ti pajānanakāle abhāvā ‘‘abhiṇhasamudācāravasenā’’ti vuttaṃ. Saṃvijjamānanti attano santāne upalabbhamānaṃ. Yathāti yenākārena, so pana ‘‘kāmacchandassa uppādo hotī’’ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova, atthato kāraṇamevāti āha ‘‘yena kāraṇenā’’ti. Ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho.
这里说的“此处”,是指前面“如及”等语句中所提到的那个词。所谓“美妙”,也就是欲贪。因为欲贪是依照它自己被执取的方式而被称为“美妙”,而那种方式又成为其他欲贪生起的相,所以也叫“相”。所谓“可爱”,是指以可爱的方式被执取的色等美妙所缘。为了达到所期望的利益和安乐,却采用不正确的方法去作意,这就是“非善巧作意”。“彼”指的就是不如理作意。“于彼”是指在作为同类因和作为所缘这两种美妙相之中。所谓“食”,就是缘,因为它能带来自己的果。巴利
Tatthāti ‘‘yathā cā’’tiādinā vuttapade. Subhampīti kāmacchandopi. So hi attano gahaṇākārena ‘‘subha’’nti vutto, tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘nimitta’’nti ca. Iṭṭhaṃ, iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ. Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro. Tanti ayonisomanasikāraṃ . Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte, ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte. Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā.
“不净”一词,是“不净禅那”省略了后半部分而说的。应当知道,这种禅那是在十种没有识知作用的不净对象上,以及在头发等有识知作用的不净对象上生起的。因为在头发等对象上生起的想,在《耆利摩难经》(增支部10.60)中被称为“不净想”。这里把四种不如理作意和如理作意都收摄进来,应当理解为是为了毫无遗漏地展示。而在这些不净对象当中,作意“净”和作意“不净”才是这里真正要说的,其他的则因为与它们相随顺而被附带提及。巴利
Asubhanti asubhajjhānaṃ uttarapadalopena, taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ. Kesādīsu hi saññā ‘‘asubhasaññā’’ti girimānandasutte (a. ni. 10.60) vuttā. Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa, yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ, tesu pana asubhesu ‘‘subha’’nti, ‘‘asubha’’nti ca manasikāro idhādhippeto, tadanukūlattā pana itare pīti.
在十一种不净中,把握其厌恶之相;或者,按照在那里生起取相的方式去修持,这就是把握不净相。致力于修习能带来近行定与安止定的不净修习,就是不净修习的实践。他们说:“对食物知量、饮食节制的人,因为不被昏沉睡眠压倒,欲贪找不到可乘之机,所以欲贪被舍断。”这个含义在分别里也会说到。然而,如果有人真正清楚地了知食物的厌恶性、食物消化转变后的厌恶性、支持那转变之物的极度厌恶性,以及身体依靠食物而维持的事实,那么他凭借对食物份量的完全了知,就称为于食知量者。因为这样的人,欲贪确实被舍断了。巴利
Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ, yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati, tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho. Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo. ‘‘Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī’’ti vadanti, ayameva ca attho niddesepi vuccati. Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ, tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ, kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti, so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma. Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva.
不净业处帝须长老,是见到牙齿与骨头的人。所谓“已舍断”,是指以镇伏的方式舍断。从这里往后,遇到类似情况,也都是同样的道理。按照阿毗达摩的讲法(《法集论》1159、1503),一切贪都属于欲贪盖,因此说“以阿拉汉道”。巴利
Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī. Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa. Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo. Abhidhammapariyāyena (dha. sa. 1159, 1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘arahattamaggenā’’ti.
先前生起的嗔恨相,也被当成后来生起的嗔恨的因。巴利
Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā.
“慈爱”(mettā)来自“mejjati”,意思是“变得柔软、亲切”,所以一个寻求他人利益的人就是“朋友”(mitto)。这种状态存在于那位朋友身上,或者属于那位朋友,因此称为“慈”(mettā),也就是寻求利益的状态。就“慈”这个词来说,因为它是通用词,所以近行定和安止定都可以用这个称呼。但说到“心解脱”时,只有安止定才适用,因为还没有达到安止定时,不可能真正从对立面中彻底解脱出来。“那”指的是如理作意。“在那里”指的是在慈当中。“反复不断地让它生起”指的是多修习。巴利
Mejjati siniyhatīti mitto, hitesī puggalo, tasmiṃ mitte bhavā, mittassa vā esāti mettā, hitesitā, tassā mettāya. Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato. ‘‘Cetovimuttī’’ti vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato. Tanti yonisomanasikāraṃ. Tatthāti mettāya. Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato.
对众生修慈时,利益供给的生起和持续运作,就是把握慈的相。最初生起的慈作意,因为它是后来生起的慈的原因,所以慈作意本身就是慈相。“业是自己的”,就是说众生拥有自己的业;这种状态就是业的所有性、业的继承性。在嗔和慈当中,如实审察过患与功德,这就是审察。具备慈住善知识的状态,在这里就是善知识性。所谓“有限制、无限制、方向的遍满”:以自己、极亲爱的人、朋友、中立者、怨敌为对象,就是有限制;界限破除之后,就是无限制。以一方、多方遍满,在把握慈时应理解为方向的遍满。或者依寺院、道路、村庄等而作有限制的方向遍满;不指定寺院等对象,只以东方等方向而作,就是无限制的方向遍满。这样,针对两种把握方式,所以说“有限制、无限制、方向的遍满”。所说的把握,应理解为直到近行定为止。对已把握的慈一再练习,就是修习。其中,以一切有情、生类、存在、人、有身所摄者这五类为对象;对每一类,以愿无怨仇、愿无嗔害、愿无恼苦、愿安乐自护这四种方式运作,就成为二十种无限制遍满慈。一切女性、男性、圣者、凡夫、天、人、堕恶趣者,按有情分类有七种,或二十八种;按十方方位分类有十种;或者在每一方中,再按有情等、女性等、无怨等区分,就成为四百八十种有限制遍满,应当这样理解。巴利
Sattesu mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho, paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ. Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā, sattā, tabbhāvo kammassakatā, kammadāyādatā. Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ. Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā. Odissakaanodissakadisāpharaṇānanti (odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma. ni. aṭṭha. 1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā, sīmāsambhede kate anodissakatā. Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā. Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ. Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘odissakaanodissakadisāpharaṇāna’’nti vuttaṃ. Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo. Uggahitāya āsevanā bhāvanā. Tattha sabbe sattā, pāṇā, bhūtā, puggalā, attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā, ekekasmiṃ averā hontu , abyāpajjhā, anīghā, sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā. Sabbā itthiyo, purisā, ariyā, anariyā, devā, manussā, vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā, aṭṭhavīsati vidhā vā, dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā, ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā.
由于那种不如理作意,不喜等状态才生起,所以它就是于不喜等当中的不如理作意。这里应当理解为依主释关系,因为那些状态是由它产生的。从这之后的其他情况也是同样的道理。厌倦,是指在偏远坐卧处和殊胜善法上,生起不愿继续修行的状态。身体弯曲,是指物质身体以不正常的方式弯曲。退缩相,就是蜷缩的状态。巴利
Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti, so aratiādīsu ayonisomanasikāro. Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ. Esa nayo ito paresupi. Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu, adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā. Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā. Līnākāroti saṅkocāpatti.
这种精进从发勤界等开始运作,因为它本质上能建立善法的修持,也能让与善法对立的东西枯萎消失,所以论中说“初发勤精进”。因为仅仅刚开始发勤时,还没有摧破懈怠,也没有变得强而有力,所以说“由于从懈怠中出离,所以比它更强”。然而,由于一次又一次地生起而得到反复修习,层层增上,带来越来越殊胜的进步,就变得极其强而有力,所以说“由于不断向上迈进,所以比它更强”。巴利
Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya, tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātuādito pavattavīriyanti āha ‘‘paṭhamārambhavīriya’’nti. Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ, thāmagamanañca natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kosajjato nikkhantatāya tato balavatara’’nti . Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavatara’’nti.
在过量进食时执取相,是指在过量进食时执取昏沉睡眠的相。也就是说,吃这么多时,那些食物成为昏沉睡眠的因;吃这么多时,则不成为因——这样执取昏沉睡眠的因与非因。这是从反面的角度来说的。因此应当看到,当说“吃这么多时,那些食物不成为昏沉睡眠的因”时,实际上也就显示了饮食知节量。所以经中说“四五口……不成为因”。白天的日光相,是指即使在夜里,也作意于白天所取的日光相,这里的含义应当这样理解。由于头陀支依于精进,所以说“也依于与头陀支相应的适当谈话”。巴利
Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho , ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti, ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho. Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ, tasmā ‘‘ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī’’ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘catupañca…pe… na hotī’’ti. Divā sūriyālokanti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo. Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘dhutaṅganissitasappāyakathāyapī’’ti.
追悔也因为在心里反复懊恼已做和未做的事而活动,它导致内心不能平静,所以和掉举有相同的特征。因此说:“所谓不寂静,就是不寂静的状态,从实质上说,这就是掉举和追悔。”巴利
Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato’’ti vuttaṃ.
多闻的人从经典文句和义理两方面去审察,又大多安住于此,因此获得了义解等成就,所以不会散乱;他按正确的方法修行,按适宜的对治而实践,所以不会对已做和未做的事追悔。因此说:“由多闻……掉举与悔也被断除。”应当明白,以多闻能断除掉举与悔到何种程度,以好提问和精通律也同样能断除它们到那种程度。亲近长老能带来长老的操行,因为能让内心平静,所以说这是断除掉举与悔的因素。但不应只看年纪大,应当理解为:那些能驱除悔的持律者、善知识,才是这里所说的。另外,出家人的散乱大多数是由悔引起的,所以经中以“常好询问适宜不适宜”等,依律的方式来说明好提问等特质。在“已断除的掉举与悔”这一表述中,用的是依处格来表示区分。因为悔与忧俱行,所以说由不来道断除之后,它在未来不再生起。巴利
Bahussutassa ganthato, atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti, yathāvidhipaṭipattiyā, yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘bāhusaccenapi…pe… uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī’’ti āha. Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ. Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā. Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā. Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘kappiyākappiyaparipucchābahulassā’’tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā. Pahīne uddhaccakukkucceti niddhāraṇe bhummaṃ. Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto.
疑的所依处:疑在这里停留、生起,所以叫疑的所依处,也就是作为疑之因的诸法。或者,“所依”指停留之处,疑以它为所依,所以叫疑的所依处。从含义上说,这指的就是疑本身。因为先前生起的那个疑,对之后将生起的疑来说,由于是同类因,所以是它不共的因。巴利
Tiṭṭhati pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā, vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā, tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā, vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā, atthato vicikicchā eva. Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ.
善与不善:从“善巧所生”这个意义上说是善,与它相反的就是不善。凡是不善的,就是有过失的、不应修习的、也是卑下的。凡是善的,就是无过失的、应修习的、也是殊胜的。善法如果由卑下的欲愿等发起,就是卑下的;如果由殊胜的欲愿等发起,就是殊胜的。“黑”是指污黑,能使心失去光明;“白”是指洁白,能使心变得光明。或者说,因为是投生黑趣之因,所以是黑;因为是投生白趣之因,所以是白。它们正是彼此相对立的。因为黑法直接与白法相反,所以黑法以白法为对立面;同样,白法也以黑法为对立面。或者说,黑与白就是互为对立。比如,乐受是苦受的对立面,苦受也是乐受的对立面。巴利
Kusalākusalāti kosallasambhūtaṭṭhena kusalā, tappaṭipakkhato akusalā. Ye akusalā, te sāvajjā, asevitabbā, hīnā ca. Ye kusalā, te anavajjā, sevitabbā,paṇītā ca. Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā, paṇītehi paṇītā. Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā. Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā. Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā. Sukkābhijātihetuto sukkā. Te eva sappaṭibhāgā. Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā, tathā sukkāpi itarehi. Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā. Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā, dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti.
就算依靠多闻和勤于提问,一切以八种事为对象的疑都能被断除,但即便如此,由于其余那些疑都以对三宝的疑为根源,所以论中说“缘于三宝”。一旦如实通达三宝的功德,像“对大师有疑”这类疑就不可能生起。在律方面具有天然的智慧,能断除被称为“对学处有疑”的那种疑,因此论中说“即使对律已修习到自在的人也一样”。所谓“对被称为可净信的胜解修习得多的人”,是指对可信赖的对象,以被称为深入信解的胜解而经常修习的人。应当知道,这里的胜解就是能引发确定的作用;或者说,那种倾向于信、令心欣乐的意向,就是胜解。巴利
Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati, tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘tīṇi ratanāni ārabbhā’’ti. Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘satthari kaṅkhatī’’tiādi (dha. sa. 1008, 1123, 1167, 1241, 1263, 1270; vibha. 915) vicikicchāya asambhavoti. Vinaye pakataññutā ‘‘sikkhāya kaṅkhatī’’ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī’’ti. Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa, adhimuccanañca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ, saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho.
集与灭,就是具有集与灭性质的法。在“净相、不净相等等”当中,“等等”这个词要分别搭配,也就是“在净相等等当中”和“在不净相等等当中”。其中,第一个“等等”涵盖了嗔恚相等,第二个“等等”涵盖了慈心解脱等。这里其余该说的内容,和前面已经说过的方式一样。巴利
Samudayavayāti samudayavayadhammā. Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘subhanimittādīsu asubhanimittādīsū’’ti ādi-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho, dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ. Sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttanayameva.
383 诸蕴以诸取为所缘等方式而可被执取,或者可被诸取执取,所以称为取蕴。巴利
383. Upādānehi ārammaṇakaraṇādivasena upādātabbā vā khandhā upādānakkhandhā.
这里“iti rūpaṃ”中的“iti”一词,和“idaṃ”意思相同,所以注释者说“idaṃ rūpaṃ”(此色)。因为这样是从自性上总摄,所以就成了无余遍取,因此说“这就是色,到此为止,再没有别的色了”。或者,“iti”是表示种类的虚词,因此“iti rūpaṃ”是通过四大种和所造色等分类,把色的所有种类毫无遗漏地总括起来显示。所谓“自性”,就是变坏的自性,以及眼等、颜色等的自性。在受等当中也一样,应当配合“这是受,这就是受,到此为止,再没有别的受了,依自性了知受”等文句来理解;而“自性”则是指领纳的自性、乐等感受的自性,应当这样配合。其余部分,按照前面所说的方式就很容易明白了。巴利
Itirūpanti ettha iti-saddo idaṃ-saddena samānatthoti adhippāyenāha ‘‘idaṃ rūpa’’nti. Tayidaṃ sarūpaggahaṇabhāvato anavasesapariyādānaṃ hotīti āha ‘‘ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthī’’ti. Itīti vā pakāratthe nipāto, tasmā ‘‘iti rūpa’’nti iminā bhūtupādādivasena yattako rūpassa pabhedo, tena saddhiṃ rūpaṃ anavasesato pariyādiyitvā dasseti. Sabhāvatoti ruppanasabhāvato, cakkhādivaṇṇādisabhāvato ca. Vedanādīsupīti ettha ‘‘ayaṃ vedanā, ettakā vedanā, na ito paraṃ vedanā atthīti sabhāvato vedanaṃ pajānātī’’tiādinā, sabhāvatoti ca ‘‘anubhavanasabhāvato, sātādisabhāvato cā’’ti evamādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva.
处的展开注释巴利
Āyatanapabbavaṇṇanā
384 在“六内处、六外处”这一句里,“六”这个字要分别配到六内处和六外处,也就是“于六内处、于六外处”。为什么这两类都只说六个呢?这是为了确定六识身生起的门和所缘。因为属于眼识过程的识身,生起的门就是眼处,所缘就是色处;其余几个识身也各自对应它们自己的处。第六识身则以称为有分意的意处那一部分作为生起的门,以不共的法处作为所缘。能看,所以叫眼,意思是它品尝色、辨明色。能听,所以叫耳。能嗅,所以叫鼻。味是生命的相,所以叫命;那个能招引、唤取这个命的,就叫舌。可厌的、有漏的诸法由此生起,所以叫身。能了知、识别所缘,所以叫意。使色变化显现、呈现到心中时能显示出来,所以叫色。由自己的缘所引导、被带到可听的范围,所以叫声。能暗示自己的所在,所以叫香。众生品尝它,所以叫味。被接触,所以叫所触。保持自己的自性,所以叫法。而这一切都因为“延展、伸展”等义,所以叫处。这里只是简说,详细解释应按照《清净道论》注释中所说的那样来理解。巴利
384.Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū’’ti ‘‘chasū’’ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato. Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ, rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ, tathā itarāni itaresaṃ, chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadeso uppattidvāraṃ, asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ. Cakkhatīti cakkhu, rūpaṃ assādeti, vibhāveti cāti attho. Suṇātīti sotaṃ. Ghāyatīti ghānaṃ. Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ, taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā. Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo. Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano. Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ. Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo. Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandho. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā. Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. 2.510, 511, 512; visuddhi. ṭī. 2.510) vuttanayeneva veditabbo.
在这里,“眼”指的是净色眼,不是合成眼,也不是天眼之类,所以说“净色眼”。那句“依四大种所造之净色而为眼”正是就此而言。句中的“ca”是用来把下文将要说的内容一并收摄。“以如实的作用和相为立足点”,就是以不颠倒的自性所具的作用与相为立足点,也就是以“于色有牵引的作用”以及“能受色所撞击的业生净色之相”,并以“以想见为因缘、由业所生的净色之相”作为立足点。或者可以这样理解:“以如实的作用和相为立足点”,就是依于如实的作用,并依于相而作为立足点。而“如实的作用”应理解为不颠倒的自性。由于它能通过无误的穿透而令人品味、欢喜、满足,所以称为“味”,因此这里也就是“以自相为立足点”的意思。所谓依相,是指依无常等共相。巴利
Cakkhuñcapajānātīti (dī. ni. 2.384; ma. ni. 1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu, na sasambhāracakkhu, nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādanti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo’’ti. (Dha. sa. 596) ca-saddo vakkhamānatthasamuccayattho. Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena, rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho. Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca, yāthāvasarasoti ca aviparītasabhāvo veditabbo. So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘raso’’ti vuccati, tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti. Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena.
在“缘于眼与诸色而生起眼识”这类经文里,为了说明眼识生起的因,必须是诸色处聚合在一起才能成为因,而不是各自分散、单独就能成为因,所以才用了复数形式的“与诸色”一词。顺着这种说法的惯例,虽然这里也说“了知诸色”,但实际上是依于色法的普遍性,把一切色总括起来,指的是外在的、由四种原因所生的色,因此反而用单数形式来表达。至于“以作用和相为立足点”,应当理解为:既以“作为眼识之境”这一作用为立足点,也以“能撞击眼根”这一相为立足点。巴利
‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.204, 400; ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.43, 45; 2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu, na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘rūpe cā’’ti puthuvacanaggahaṇaṃ, tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘rūpe ca pajānātī’’ti vuttaṃ, rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho. Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ.
“依于两者”是指:依于眼,眼是作为亲依止缘等而成为缘的;也依于诸色,诸色是作为所缘增上缘、所缘亲依止缘等而成为缘的。虽然这是对经的注释,但所谓直白无隐的说法,其实是依据阿毗达摩的。所以,当以阿毗达摩的方式显示诸结时,就说“欲贪……乃至……无明结”。其中,对诸欲的贪,或者欲本身就是贪,所以叫欲贪。这欲贪本身以束缚之义而成为结。因为,凡是具有这个结的人,它就把这个人系缚、捆绑在轮回中,使他与苦相连;或者把他与下一生等存在绑在一起;或者把业与果报绑在一起。因为能系缚、能捆绑,所以叫结。对嗔结等其余诸结,也应当按各自合适的意思这样理解。至于这里说的“以作用与特相为立足点”,则应这样连接:以不释放有情脱离轮回这一自身作用为立足点,也以如前所说的束缚这一特相为立足点。巴利
Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ, rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca. Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā, nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘kāmarāga…pe… avijjāsaṃyojana’’nti āha. Tattha kāmesu rāgo, kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo. So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ. Ayañhi yassa saṃvijjati, taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ, bhavādike vā bhavantarādīhi, kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ. Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo. Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ.
取“欲味”是为了遮止对“有之味”和“邪见之味”的贪著。“味著者”是指正在享受、沉浸其中的人。“欢喜者”是指以带有喜悦的渴爱而欢喜的人。这两句都是说,作为强力欲贪之缘的欲贪生起。这个道理对其余诸结也同样适用。关于“不可喜的所缘”这里,应把“āpāthagate”通过格位转换,引出“āpāthagata”这个词,然后再连接起来。“这个所缘”就是指这种极其微细、极难分辨的所缘。“恒常、坚固”只是一个举例。像“执取为将会断灭、将会毁坏”等等情况,也应当包括在内。基于第一种有身见的随顺,生起“有我吗”的疑;基于后一种的随顺,生起“是我所有的吗”的疑。因为随顺了我、我所等执取的疑,若没有邪见,就不可能存在。对于希求存在的人,是说:“像这样圆满的存在中,既然这个合我意的色所缘对我们来说已经容易得到,那么将来也应当有这样的,或者比这更殊胜的圆满存在应当有。”——这样渴望存在的人。所谓“这样的”,是指这样的色。因为对与它相似的事物,就用这个称呼来说。确实,对与它相似的事物会用这个称呼,比如“就是那只鹧鸪,就是那些药”。所谓“嫉妒”,是指生起嫉妒和妒忌。所谓“对他人悭吝”,是指做令他人不能共享的悭吝之事。以上全部,就是按前面所说的九种结。巴利
Bhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃ kāmassādaggahaṇaṃ. Assādayatoti abhiramantassa. Abhinandatoti sappītikataṇhāvasena nandantassa. Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā. Esa nayo sesesupi. Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘āpāthagate’’ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘āpāthagata’’nti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Etaṃ ārammaṇanti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ. ‘‘Niccaṃ dhuva’’nti idaṃ nidassanamattaṃ. ‘‘Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato’’ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo. Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘satto nu kho’’ti, itarāya anurodhavasena ‘‘sattassa nu kho’’ti vicikicchato. Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato. Bhavaṃ patthentassāti ‘‘īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ, tasmā āyatimpi ediso, ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā’’ti bhavaṃ nikāmentassa. Evarūpanti evarūpaṃ rūpaṃ. Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ. Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’ti. Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato. Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto. Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi.
而那个原因,就是可分成净相、嗔相等等,以及可爱、不可爱等色所缘,还有对这些所缘由彼所起的不如理作意——这些就是各个结生起的原因。对于尚未被镇伏、尚未被断除、又因处于那个阶段而生起的结,就它而说“以未被断除的意义来说是已生起的”。这里说的“正在生起”,其实已经被“现行”这个说法涵盖进去了。所谓“由于那种原因”,是指由于被称为观止修习的那种原因。因为那个原因确实能通过彼分断和镇伏断来断除烦恼。嫉妒和悭吝因为具有令人堕入恶趣的性质,所以说它们是初道所断的。如果是这样,那“因为断尽三结而成为入流者”这句经文又该怎么理解呢?那是依照经的方便说法来讲的。因为经典的说法是随顺听众根机的,而这里的注释则是依据阿毗达摩的理则来解说的,所以这并没有过失。“粗重的”,是指粗大的,因为它经常生起、缠缚猛烈。“与微细俱行的”,是指不具备上述那种情况,而达到了微细、细小的状态。在这里,掉举结的不生起也应当被看作已经说过了,因为它和上面所说的那些结不相分离。为了显示:对诸根等的自性、作用、相状的了知,以及对以它们为缘的诸结的生起等的了知,都应当按照已经说过的方式理解,于是以“这也是同样的方法”来指示。巴利
Tañca kāraṇanti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcāti tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ. Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘appahīnaṭṭhena uppannassā’’ti vuttaṃ. Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā. Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇena . Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ. Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā. Yadi evaṃ ‘‘tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’ti (a. ni. 4.241) suttapadaṃ kathanti? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ. Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā, ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti. Oḷārikassāti thūlassa, yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti. Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa. Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato. Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā, tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘eseva nayo’’ti atidisati.
“对于自己的诸法”,是指对于自己内在的诸处法,或者对于自己内在与外在两种法。在这个解释方案里,“以内处的把握”意思就是“以内处的把握作为入手处”。这样一来,就能毫无遗漏地把握自他相续中的诸处。“对于他人的诸法”这里,道理也是一样。“对于色处”,是指具有十一种半分类、以色为自性的处,应当联系上文,理解为“应在色蕴中依前面所说的方式抽取出来”。“在其余的蕴中”,是指在受蕴、想蕴、行蕴中。通过“依前面所说的方式”这句指示,点出了其中的差别:在色蕴中是以“食集”,在识蕴中是以“名色集”,在其余诸蕴中则都是以“触集”。至于其他内容,则是一切处都共通的。就像在蕴的章节里一样,在处的章节中,巴利经文也没有导入出世法,因此说“出世法不应被摄取”。其余部分则依照前面所说的方式即可。巴利
Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu, attano ubhayadhammesu vā. Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho. Evañca anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti. Parassavā dhammesūti etthāpi eseva nayo. Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘vuttanayena nīharitabbo’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ. Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu. Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘āhārasamudayā’’ti viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā’’ti sesakhandhesu ‘‘phassasamudayā’’ti imaṃ visesaṃ vibhāveti, itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘lokuttaradhammā na gahetabbā’’ti. Sesaṃ vuttanayameva.
1 2 3