9. 《大念处经》的注释巴利
9. Mahāsatipaṭṭhānasuttavaṇṇanā
总说分的注释巴利
Uddesavārakathāvaṇṇanā
373 有人问:“世尊为什么说这部经?”这是在问它特有的起因。至于共通的起因,因为已经“很明显”,就没有再提,只说了“对俱卢国的居民”等等。所谓“起因”,就是说法的因缘,按共通和不共通分成两种;共通又按内在和外在分成两种。其中,共通的内在起因,就是世尊的大悲心。世尊被大悲心所推动,为了教化应当受度化的人,生起了说法的心。就像经文里说的:“因为对众生怀有悲悯,用佛眼观察世间”等等。而共通的外在起因,就是被一万大梵天王围绕的娑婆主梵天的劝请。经文里也说:“了知梵天神的劝请之后”。在受到劝请之后,世尊止息了因审察法而产生的少事之念,生起了说法的精勤。就像大悲心一样,十力智等也应视为说法的内在起因。因为世尊如实了知一切所知之法、应说的方式,以及众生的志向、随眠等,以处非处等善巧,随顺应受度化者的志向,开展种种法门的教说。不共的起因,也按内在和外在分成两种。其中,内在的应当理解为:是以大悲心、以及使这部经宣说的说法智这两者。外在的,为了显示它,就说了“对俱卢国的居民”等等。因此说“问不共的起因”,由此就问了“在四种经典安立中,这是哪一种经典安立”。另一方则用“对俱卢国的居民”等说明“这部经的安立是随顺他人的意向”。巴利
373. ‘‘Kasmā bhagavā idaṃ suttamabhāsī’’ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati, sādhāraṇaṃ pana ‘‘pākaṭa’’nti anāmasitvā ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Samuṭṭhānanti hi desanānidānaṃ, taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ, sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ. Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā. Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi. Yathāha ‘‘sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’tiādi. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ. Tathā cāha ‘‘brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā’’ti. (Dī. ni. 2.69; ma. ni. 1.283; 2.339; saṃ. ni. 1.179; mahāva. 9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi. Yathā ca mahākaruṇā, evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā. Sabbañhi ñeyyadhammaṃ, tesaṃ desetabbappakāraṃ, sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti. Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva. Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya, yena ca desanāñāṇena idaṃ suttaṃ pavattitaṃ, tadubhayaṃ veditabbaṃ, bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī’’ti, tena ‘‘attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroya’’nti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādinā ‘‘parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo’’ti dasseti.
据说,那时的俱卢国,因为当地众生大多具备如理作意等素质,所以普遍修行得很好;再加上过去所积福业的力量,当时气候等条件也变得格外圆满。因此说“气候等条件圆满”。这里的“等”字,也包括了食物等方面的圆满。不过有些人说:“由于过去长期行持俱卢正法所留下的习气,就像北俱卢洲那样,大多数时候气候等本来就很圆满;而在世尊住世之时,这个国家更是特别具备气候宜人等优越条件。”所谓“心身调适”,是指心和身体都健康无病。所谓“受智慧之力助益”,是指已获得助益之智的威力,或者是指渐渐积累的智慧之光。所谓“在二十一处”,是指以身随观在十四处,以受随观在一处,同样以心随观在一处,以法随观在五处,如此在二十一处。所谓“将业处投入阿拉汉果”,是指以四谛业处如何导向阿拉汉果,就以那样的教说方式将业处投入阿拉汉果。就像放入金笼、金匣中的各种青莲、瞻波等花,以及摩尼、珍珠等七宝,因容器圆满而格外光耀,也因令人欢喜而能成办事务;同样,对于以戒、见等圆满为容器之殊胜的俱卢国住民大众,世尊的这番教说更加光耀,也能成办事务。为了显示这个义理,所以说“譬如有人”等。这里“此中”,是指在俱卢国。巴利
Kururaṭṭhaṃ kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya, pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘utupaccayādisampannattā’’ti. Ādi-saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti. Keci pana ‘‘pubbe pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī’’ti vadanti. Cittasarīrakallatāyāti cittassa, sarīrassa ca arogatāya. Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā, anu anu vā āciṇṇapaññātejā. Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu, vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne, tathā cittānupassanāvasena, dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu. Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti, evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā. Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni, maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti, kiccakarāni ca honti manuññabhāvato, evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati, kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘yathā hi puriso’’tiādinā. Etthāti kururaṭṭhe.
“本来”是指从它自身的本性来说,也是指在这部《念处经》的教说之前就已经如此。“精勤而住”是指随顺导师的教说,致力于修习。巴利
Pakatiyāti sarasatopi, imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo. Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ.
“心已放逸”的意思是:不把心投入到任何一种如理作意上——比如以无常等方式来作意——反而因为对色等所缘感到欢喜而让心放逸,这样是不应该的。应当舍弃放逸的生活,以不放逸的状态安住。这就是这段话的意图。巴利
Vissaṭṭhaattabhāvenāti aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati, pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo.
“一乘”这个词里,“乘”是“道”的同义词。不只是“乘”,还有很多别的词也是“道”的同义词。为了把这个词拆解说明,先说了“道的……”等等,然后针对“如果‘乘’是‘道’的同义词,为什么又再说‘道’呢?”这个质疑,回答说“所以……”。其中,“一道”就是唯一的一条道,因为通往涅槃的路没有别的。有人会问:这里说的道是指念处,可还有其他很多道法啊?确实有,但那些法在提到念处时就已经被包含进去了,因为它们和念处不可分离。比如智、精进等在广说时被收录,而在总说时只提“念”,这应该理解为是随顺所度化者的意乐而作的安排。“非歧路”是说,这条道既不是分成许多条不同的路,也绝不是不通涅槃的路。“独一”是指没有伴侣。没有伴侣有两种:一种是没有第二个人作伴,这叫“身远离”;一种是没有渴爱作伴,这叫“心远离”。所以经中说“是身远离、心远离的”。在世间,最上的也被称为“独一的”,如说“直到我为你们作一日之王”等,因此说“一者,即最上者”。如果从轮回中出离之义就是“乘”之义,那么对其他具足近因的人也是共同的,为什么说“世尊的”呢?回答说“虽然……”。这里“然而在此”中的“然而”一词表示限定,因此意思是“仅在此中”。这正是教说的差别,即所谓“道”或“乘”。“乘”一词也有业、作具等的区分。因此说“然而依义则为一”。巴利
Ekāyanoti ettha ayana-saddo maggapariyāyo. Na kevalaṃ ayanameva, atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘maggassa hī’’ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo, kasmā puna ‘‘maggo’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tasmā’’tiādi. Tattha ekamaggoti eko eva maggo. Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti. Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ, tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti? Saccaṃ atthi, te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato. Tathā hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā, uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Na dvidhāpathabhūto’’ti iminā imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti. Ekenāti asahāyena. Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā, yā ‘‘vūpakaṭṭhakāyatā’’ti vuccati, taṇhādutiyatābhāvena vā, yā ‘‘pavivittacittatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘vūpakaṭṭhena pavivittacittenā’’ti. Seṭṭhopi loke ‘‘eko’’ti vuccati ‘‘yāva pare ekāhaṃ vo karomī’’tiādīsūti āha ‘‘ekassāti seṭṭhassā’’ti. Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho, aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato, kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Imasmiṃ khoti ettha kho-saddo avadhāraṇe, tasmā imasmiṃ yevāti attho. Desanābhedoyeva heso, yadidaṃ ‘‘maggo’’ti vā ‘‘ayano’’ti vā. Ayana-saddo vā kammakaraṇādivibhāgo. Tenāha ‘‘atthato pana eko vā’’ti.
通过种种门径的修行方式而运作:这是指通过身随观等门径,在其中又通过入出息等门径,依照这样的修行方式而运作。一乘,意思是通向独一之处的道路,也就是通向涅槃的意思。涅槃因为没有第二、因为最为殊胜,所以被称为“一”。正如经中所说:“真实唯一,没有第二。”又说:“诸比丘,在一切有为法与无为法中,离贪被称为它们中的最高。”灭尽本身就是终点,所以叫灭尽边际;已经见到生的灭尽边际,就是生灭尽的见者。没有分别地对一切众生以利益来悲悯,所以是利益悲悯者。已渡过,就是已经越度了。从前,指的是过去的诸佛,或者指过去的时间。巴利
Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhena tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto. Ekāyananti ekagāminaṃ, nibbānagāminanti attho. Nibbānañhi adutiyabhāvato, seṭṭhabhāvato ca ‘‘eka’’nti vuccati. Yathāha ‘‘ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī’’ti (su. ni. 890). ‘‘Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī’’ti. (A. ni. 4.34; itivu. 90) khayo eva antoti khayanto, jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī. Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī. Atariṃsūti tariṃsu. Pubbeti purimakā buddhā, pubbe vā atītakāle.
那是指他们的说法,而把它理解为表示动作的词,也不成立。因为以“数”为主的表示实体(satta)的“eka”(一)这个词,并不具有表示动作的性质。应该像“即便一次向上走”等经文那样,用“一次行走”这样的表达。所谓“这样连接意义”,就是把复合词的意义连接为“有单一的行进”。所谓“两种方式”,就是前一种方式和后一种方式。这在这里不成立,因为这里所说的道会多次生起。因此说“为什么”等。“即使多次也行进”显示前一种方式不成立,“它的行进也多”显示后一种方式不成立。巴利
Tanti tesaṃ vacanaṃ, taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati. Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi. ‘‘Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā’’tiādīsu (a. ni. 7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ. Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ekaṃ ayanaṃ assā’’ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā. Ubhayathāpīti purimanayena, pacchimanayena ca. Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato. Tenāha ‘‘kasmā’’tiādi. ‘‘Anekavārampi ayatī’’ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ, ‘‘anekañcassa ayanaṃ hotī’’ti pacchimanayassa.
“在此处”一词,是指在“诸比丘,这是一条唯一的道路”这句话中,还是在“前分道、出世间道”这个判定语中。混合道,是指与世间道混杂在一起的出世间道。阿阇梨长老为了统摄清净等无差别因,说“混合道”。另一位长老则认为此处意指差别因,故说“前分道”。巴利
Imasmiṃpadeti ‘‘ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo’’ti imasmiṃ vākye, imasmiṃ vā ‘‘pubbabhāgamaggo, lokuttaramaggo’’ti vidhānapade. Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggo . Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃ saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘missakamaggo’’ti āha. Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘pubbabhāgamaggo’’ti avoca.
听到声音,是指亲耳听到“尊者,到听法的时间了”这样的报时声,或者从别人那里辗转听到。像这样举起,是指他们不会想着“这么好的、这么悦耳的法谈,我们丢掉吧”就把它扔下,而是像扛起甘蔗捆一样把它举着,不会到处闲逛。混乱,就是被搅乱、变得杂乱的意思。被称为“一乘道”的,就是前分念处道。到这里,这里所要表达的意思已经成立。为了进一步庄严它,并显示那个以(一乘道为)前分道的道,又把“八支道”等偈颂也从《无碍解道》中引出来安放在这里。巴利
Saddaṃ sutvāti ‘‘kālo bhante dhammasavanāyā’’ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato, paramparāya ca sutvā. Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā’’ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti. Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho. Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo, taṃ dassetuṃ ‘‘maggānaṭṭhaṅgiko’’tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā.
“以趣向涅槃之义”:通过它走向涅槃、证得涅槃,所以叫“趣向涅槃”;这正是它不颠倒的本性这个意思。依这个趣向涅槃之义,就是说它是证得涅槃的方法。“以应被寻求之义”:因为应当被探寻。或者写作“以应被前往之义”,意思是应当被到达。这里用“贪等”一词,是依据“贪是垢,嗔是垢,痴是垢”(《分别论》924)的说法,特指贪、嗔、痴三者。而另外举出“贪欲、邪贪等”,是为了把一切随烦恼都收摄进来,所以把它们单独列出。为了显示前面所说“为众生清净”这个意思的绝对必然性,就说了“如是”等文。“清净”虽然是笼统的说法,但为了表明这里指的是心的清净,所以又说了“依色垢等”。这不只是注释书里的说法,经中就在这里直接宣说了;为了表明这一点,就说了“如是”等文。巴利
Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ,soyeva aviparītasabhāvatāya attho, tena nibbānagamanaṭṭhena, nibbānādhigamūpāyatāyāti attho. Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya. ‘‘Gamanīyaṭṭhenā’’ti vā pāṭho, upagantabbatāyāti attho. ‘‘Rāgādīhī’’ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘rāgo malaṃ, doso malaṃ, moho mala’’nti (vibha. 924) vacanato. ‘‘Abhijjhāvisamalobhādīhī’’ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā. ‘‘Sattānaṃ visuddhiyā’’ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha. Kāmaṃ ‘‘visuddhiyā’’ti sāmaññajotanā, cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘rūpamalavasena panā’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva, atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘tathā hī’’tiādimāha.
而这一心清净在成就时,因为能导向愁等不再生起,所以说“为超越愁、悲”等话。其中,愁是以亲属遭灾等为因,内心灼热、内心煎熬。悲也是以亲属遭灾等为因,陷入愁以后,以“我独子在何处?我独子在何处?”(《中部》2.353, 354;《相应部》2.63)这样的方式哀号哭泣,是言语的散乱,这就是哀号、悲叹。这里所说的“超越”,是指未来不再生起,因此说“断除”。为了举例说明这种超越的作用,又说了“此……”等话。巴利
Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamāyā’’tiādi. Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko. Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā’’tiādinā (ma. ni. 2.353, 354; saṃ. ni. 2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃ paridevo. Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘pahānāyā’’ti. Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ayañhī’’tiādimāha.
这里,“过去所有,令彼清净”:说的是对过去诸蕴的爱欲染污加以清净。“后”:指之后、未来。“汝”:你的。“莫有”:不要有。“所有物”:指贪等所执之物,以此说明对未来诸蕴的染污加以清净。“中间”:指介于过去与未来两者之间的现在。“若你不执取”:如果你不执取,以此说明在现在诸蕴的相续中,执取的活动。“汝将寂静而行”:如此,当对三时所涉的染污都加以清净时,便灭除一切热恼,成为寂静而住。他以阿拉汉果的顶点结束了这首偈颂。因此说“此偈”等。巴利
Tattha yaṃ pubbe, taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Pacchāti parato . Teti tuyhaṃ. Māhūti mā ahu. Kiñcananti rāgādikiñcanaṃ, etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ. Majjheti tadubhayavemajjhe. No ce gahessasīti na upādiyissasi ce, etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā. Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi. Tenāha ‘‘imaṃ gātha’’ntiādi.
所谓“儿子”,是指亲生的儿子,也包括收养的、名义上的儿子等任何一类。“父亲”,是指生父,也包括其他像父亲一样的人。“亲戚”,是指亲属。这里的意思是:当一个人被死神、被死亡抓住并压倒时,儿子、父亲或亲戚都没法给他保护。为什么呢?因为在亲属当中并没有保护可言。依靠亲属的力量,根本无法从死亡中得到守护。所以,世尊对巴塔佳拉说“两个儿子都死了”等等,用意是让她不要白白悲伤哭泣,而要如实看清法,这才是佛陀的用意。她“安立于入流果”:当随顺次第而说的殊胜法教结束时,她便安立于以千种方式庄严的入流果。那么,她是怎么通过这条念处之道安立于入流果的呢?所以说“然而因为……”等等。因为如果没有四谛业处的开示,弟子是不可能证得圣道的。至于“听了这首偈颂”等话,是因为那首为了消除忧愁而说的偈颂她最先听到,而且那也是围绕四谛而说、讲无常的法,所以才这样说。其他偈颂就更不用说了。“修习”:是指慧的修习,这里说的就是这个。“因此”:因为对色法等以无常等来随观,也就是念处的修习,所以说“因此”。“他们”:是指三亚提大臣、巴塔佳拉等人也是如此。巴利
Puttāti orasā, aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci. Pitāti janako, aññepi vā pituṭṭhāniyā. Bandhavāti ñātakā. Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti. Kasmā? Natthi ñātīsu tāṇatāti. Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi, tasmā paṭācāre ‘‘ubho puttā kālaṅkatā’’tiādinā (apa. therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi, dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo. Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi. Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi. ‘‘Imaṃ gāthaṃ sutvā’’ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ, sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā. Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi. Bhāvanāti paññābhāvanā. Sā hi idha adhippetā. Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva, tasmā. Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi.
他依次派出五个贼,每个贼各带一百个贼作随从。这些贼进入森林寻找长老,渐渐来到长老附近。因此说“他们去了以后,围坐在长老周围”。镇伏受:即通过不作意,排除因大腿骨折断而生的苦受。由于连一丝懊悔都没有,欢悦便生起了。因此说“依止清净的戒”。长老忆念自己的戒时,依止清净的戒,生起广大的欢悦,镇伏了大腿骨折所带来的苦受。三整夜:这是表示持续关联的受格用法,说明他在观修中不放逸,并策励修行。足:就是脚。我将控制:我将告知,使之明白。厌恶:我感到厌离。惭耻:我感到羞愧。观见:我完全洞见。巴利
Pañcasatecoreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi, te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu. Tenāha ‘‘te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū’’ti. Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā. Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato. Tenāha ‘‘parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā’’ti. Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ, tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ, paṭipattiussukkāpanañca dasseti. Pādānīti pāde. Saṃyamessāmīti saññapessāmi, saññattiṃ karissāmīti attho. Aṭṭiyāmīti jigucchāmi. Harāyāmīti lajjāmi. Vipassisanti sampassiṃ.
打瞌睡的人,就是陷入睡眠、进入瞌睡状态的人。非行境,就是不该去的地方。具足行者,就是具足头陀功德的人。放逸,是针对打瞌睡说的。心被压住的人,就是增上心受到阻碍的人。在笼中,就是在身体里。身体因为筋腱相连、骨骼架构成形,所以这里称作笼。巴利
Pacalāyantānanti pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ. Agatinti agocaraṃ. Vatasampannoti dhutaguṇasampanno. Pamādanti pacalāyanaṃ sandhāyāha. Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto. Pañjarasminti sarīre. Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘pañjara’’nti vuttaṃ.
这位“黄衣力士”长老,是因为用黄旗裹着身体,又画了角斗力士的图案,所以被称为“黄衣力士”;出家之后,就叫黄衣力士长老。所谓“在三王国”,是指般度、朱罗、哥罗这三个王国。他是因为听说“所有力士都能在铜掌岛得到恭敬供养”,才来到铜掌岛。所谓“把那当作钩”,是说按照《非汝所有经》所讲的道理——“色等诸法不应执为‘我的’”——把它当作钩子,用来调伏自己那颗像大象一样的心。所谓“当脚支撑不住时”,是因为经行太久,双脚已经无力行走,于是用膝盖经行;因为一旦坐下来,就会忍不住睡着。所谓“记说之后”,是为了通过说明自己精进用功没有白费,来激励同梵行者,所以又宣示证得阿拉汉果。所谓“所说”,就是话语。那是谁说的呢?回答是“最胜佛,世间最上者”所说的。“非汝所有”等话,是在显示它生起的方式。为了说明“这对我来说,就是彻底止息诸行的原因”,他引了“诸行无常”这首偈颂;借此表示:我现在已经没有了那种刹那刹那坏灭的“病”,所以是无病的,已经般涅槃了。巴利
Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato, mallayuddhacittakatāya ca ‘‘pītamallo’’ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto. Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu. ‘‘Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī’’ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma. Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘rūpādayo ‘mamā’ti na gahetabbā’’ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā. Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu. Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘nisinne niddāya avasaro hotī’’ti. Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā. Bhāsitanti vacanaṃ, kassa pana tanti āha ‘‘buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino’’ti. ‘‘Na tumhāka’’ntiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘aniccā vatā’’ti gāthamāhari, tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti.
“他的”是指帝释天神的。“转生”是指转生到天界。因为他是以帝释天神的身份转生的,所以后来又恢复成原来的样子。巴利
Assāti sakkassa. Upapattīti devūpapatti. Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā.
苏梵天神就是这样的名字。他看见天女们投生到地狱之后,从此就针对自己内心里持续不断生起的恐惧,说出“这颗心永远都在恐惧中”等话。其中,“惊恐”是指害怕、受惊吓;“悚惧”是指震动不安。也可以说“惊恐”是震动,“悚惧”是因为怖畏而连同所依一起动摇。“于未生起者”是指未来之事;“于应作之事”是指各自应当做的事。有的版本写作“于苦难”,意思是处于苦中,这里的处格表示原因,意思是苦的因。“于已生起者”是指已经生起的应作之事,这样连接起来理解。这是他就自己随从所遭受的苦而说的。巴利
Subrahmāti evaṃnāmo. Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘niccaṃ utrastamidaṃ citta’’ntiādi. Tattha utrastanti santastaṃ bhītaṃ . Ubbigganti saṃviggaṃ. Utrastanti vā saṃviggaṃ. Ubbigganti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ. Anuppannesūti anāgatesu. Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu. ‘‘Kicchesū’’ti vā pāṭho, dukkhesūti attho, nimittatthe cetaṃ bhummaṃ, bhāvidukkhanimittanti attho. Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā. Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati.
“菩提”是从觉悟、从圣道这个角度说的。再看“除了……”这个词,它是从“排除”的角度来说的,意思是“除了菩提之外”。其余几个词也应当这样理解。“通过苦行”:是从苦行的修行来说,借此指出作为证得圣道之方法的减损修行。“通过根律仪”:是从防护以意为第六的诸根来说,以此把以念防护为首的整个防护戒,或者按特相理趣的方法把全部四种清净戒都显示出来。“通过一切舍离”:是从舍弃一切、断除一切烦恼来说。因为烦恼一旦被舍弃,业轮与异熟轮也就被舍离了。“安稳”是指安全、无灾患。巴利
Bojjhāti bodhito, ariyamaggatoti attho. ‘‘Aññatrā’’ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ, bodhiṃ ṭhapetvāti attho. Sesesupi eseva nayo. Tapasāti tapokammato, tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti. Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇato , etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ, lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti. Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato. Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti. Sotthinti khemaṃ anupaddavataṃ.
理趣被称为“理趣”,是因为它以决定性的方式趣向涅槃,或者人们通过它来了知、证悟涅槃,所以称为理趣,也就是圣道。因此说“理趣被称为八支圣道”。所谓“远离渴爱之缚”,就是远离了被称为渴爱的束缚。因为渴爱把蕴和蕴绑在一起、把业和果绑在一起、把众生和苦绑在一起,使它们交织纠缠,所以称为“缚”。在涅槃中不存在这个缚;或者证得涅槃的人没有这个缚,所以称为涅槃,也就是无为界。所谓“作证”,就是不依靠他人或外在条件而亲自证知,因此说“以自证”。巴利
Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ, taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo, ariyamaggoti āha ‘‘ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti. Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā. Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ, kammunā phalaṃ, sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘vāna’’nti vuccati, tayidaṃ natthi ettha vānaṃ, na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ, asaṅkhatā dhātu. Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘attapaccakkhatāyā’’ti.
既然“以清净”指的就是心清净,那么说到“清净”时,超越愁等其实已经被包含在内了,为什么还要再单独提出来呢?针对这个追问,才说了“在那里,虽然……”等话。“通达教理者”,是指在通达四圣谛、缘起等法理方面善巧的人。“使了知各各义理”,是说世尊以自己的说法善巧,针对所应教化的众生中,应当以略说、广说等方式令其觉悟的那些人,随宜说法,使他们各自觉悟,从而了知各个义理。“将其各各显明而显示”,意思是不借助义准等方式,直接把那义理清楚明白地显示出来。因为正自觉者绝不会说需要靠义准等才能成立的话。“引生”,就是生起、成为的意思。因为一个还没有超越愁叹的人,绝不可能有心清净,心清净正是通过超越愁叹才达成的,所以说“由超越愁叹而生起”。又因为被作为忧之条件(因缘)的苦法所触的凡夫,会被愁等所制伏;而当他遍知这些苦法时,愁等就不会生起,所以说“超越愁叹即因苦与忧的灭没”。“理趣”,指最上道,也指第三道。因为依次证得这些道,就能相应地灭没苦与忧。其他的现观虽然与作证现观同时生起,但因彼此不可分离,所以说是以作证现观为因。所谓“证得理趣为涅槃作证”,是就果智或以现前作证而说的,这里“为涅槃作证”应看作目的格。巴利
Nanu ‘‘visuddhiyā’’ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti, te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke. Taṃ tamatthaṃñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā, attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti. Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento. Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti. Saṃvattatīti jāyati, hotīti attho. Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato, tasmā āha ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī’’ti. Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti, pariññātesu ca tesu te na honti, tasmā vuttaṃ ‘‘sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā’’ti. Ñāyassāti aggamaggassa, tatiyamaggassa ca. Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo. Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto. Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, ‘‘nibbānassa sacchikiriyāyā’’ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ.
称赞语就是赞叹的话。这并不只在这里出现,在其他地方也是世尊惯用的,为了说明这一点,就说了“正如……”等话。其中,开头是善的,或者这开头的本身是善的,就叫初善。剩下两个词也是同样的道理。因为具足意义,所以叫义善。因为具足文句,所以叫文善。因为戒等五法蕴圆满,没有需要再添加的,所以叫完全圆满。因为没有随烦恼,没有需要再去除的,所以叫清净。因为是最殊胜的修行,所以叫教梵行和道梵行,我将为你们宣说。这里是简要说明,详细内容应当按照《清净道论》里所说的来理解。圣种,就是诸圣者、诸佛等的种姓和传承。知为最上,就是应当知道这是最上的,因为它在一切种姓中最为殊胜。知为久住,就是应当知道这是久远的。知为种姓,就是应当知道这是诸佛等的种姓。古旧,就是远古的,不是新近的。不杂,就是不散乱、没有被除去。未曾杂,就是过去从未被圣者以“这些有什么用”而除去。现在不杂,就是现在圣者们也不除去它们。未来不杂,就是未来也不会被除去。不被智者呵责……乃至……不被智者呵责,就是不被世间有智慧的沙门婆罗门所舍弃、诽谤、呵责。以“以清净”等,就是指通过表达清净等意思的语句。以词句,就是通过表示清净、义利等不同方面的法句。灾祸,就是非义、不利。清净,就是净化、断除染污。背诵就是记诵。熟悉就是温习。把义理放在心中就是受持。读诵就是念诵。巴利
Vaṇṇabhaṇananti pasaṃsāvacanaṃ. Tayidaṃ na idheva, atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘yatheva hī’’tiādimāha. Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ. Sesapadadvayepi eseva nayo. Atthasampattiyā sātthaṃ. Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ. Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito, upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ. Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ. Seṭṭhacariyabhāvato sāsanabrahmacariyaṃ, maggabrahmacariyañca vo pakāsessāmīti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.147) vuttanayeneva veditabbo. Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo. Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato. Rattaññāti cirarattāti jānitabbā. Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā. Porāṇāti purātanā anadhunātanattā. Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā. Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘kiṃ imehī’’ti ariyehi na apanītapubbā . Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti. Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti. Appaṭikuṭṭhā…pe… viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā, tehi appaccakkhatā aninditā, agarahitāti attho. ‘‘Visuddhiyā’’tiādīhīti visuddhiādidīpanehi. Padehīti vākyehi, visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi. Upaddaveti anatthe. Visuddhinti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ. Vācuggatakaraṇaṃ uggaho. Pariyāpuṇanaṃ paricayo. Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ. Parivattanaṃ vācanaṃ.
犍陀罗,是指生在犍陀罗国的人。能,就是有能力。非出离道,指邪道,或者指决定为邪性和未决定为邪性的道。金,也用来指假金。珠,也指玻璃珠;珍珠,也指竹珠;珊瑚,也指嫩枝。所以用红阎浮金等词来把它们区分开。巴利
Gandhārakoti gandhāradese uppanno. Pahontīti sakkonti. Aniyyānikamaggāti micchāmaggā, micchattaniyatāniyatamaggāpi vā. Suvaṇṇanti kūṭasuvaṇṇampi vuccati. Maṇīti kācamaṇipi, muttāti veḷujāpi, pavāḷanti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā.
“不在那以下”这句话,之所以这样说,是因为:此处所说的身体等并没有受等的自性;而且离于身、受、心之外的三地法,被各别执取为颠倒的所依处。因此在以下的诸执取中,这句话是针对颠倒所依处不可得而说的。至于第五种颠倒所依处不存在,所以才说“不在那以上”。这里,念处的区分是依所缘来分的。“三念处”这一句,是为了展示“念处”这个词的义理分析,并不是要说明这里经文中“念处”一词的含义。在“于……等中,以念为境”等处,“等”字包含了那些显示同一所缘的经文段落,如“触集故受集,名色集故心集,作意集故法集”,这些被称为“念处”。同样,对于《无碍解道》等,也应将“等”字理解为显示其余经文段落。“念的安立处”,就是念应当安住之处。行布施等时,色等也会成为念的安住处;为了遮止这一点,所以说“最胜安住处”。这里,“pa”这个前缀,正如在“殊胜诸法”等语中那样,是用来表达“最胜”之义的。巴利
Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā, kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘na uddha’’nti āha. Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti. Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassa atthuddhāradassanaṃ, na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti. Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi-saddena ‘‘phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, nāmarūpasamudayā cittassa samudayo, manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo’’ti (saṃ. ni. 5.408) ‘‘satipaṭṭhānā’’ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti. Evaṃ ‘‘paṭisambhidāpāḷiya’’mpi (paṭi. ma. 2.34) avasesapāḷippadesadassanattho ādi-saddo daṭṭhabbo. Satiyā paṭṭhānanti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ. Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘padhānaṃ ṭhāna’’nti. Pa-saddo hi idha ‘‘paṇītā dhammā’’tiādīsu (dha. saṃ. mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo.
“圣者”是指那位圣者、一切众生中最尊贵的正自觉者。“于此”是指这部《六处分别经》。因为这是用经的一部分来指代整部经。在那部经中——巴利
Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha. Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte.(Ma. ni. 3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti. Tattha hi –
“有三念处,是圣者所修习……中略……是阿拉汉所应修习。”那么,这句话是依什么因缘而说的呢?诸比丘,世间有导师,出于慈悯、为利益安乐,依慈悯而为弟子们说法:“这是为了你们的利益,这是为了你们的快乐。”然而,他的弟子们不愿听受,不倾耳细听,也不用心作意,反而背离导师的教诫而行。诸比丘,在此情形下,如来不会因此而不悦,也不会领受不悦的感受;他安住于无漏,正念正知。诸比丘,这是第一念处,是圣者所修习……中略……是阿拉汉所应修习。巴利
‘‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo…pe… arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ, kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ. Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā’ti. Tassa sāvakā na sussūsanti. Na sotaṃ odahanti, na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ. Yadariyo sevati…pe… arahati.
再者,比丘们,导师……省略……“这是为了你们的快乐。”有些弟子不愿听……省略……也不违背导师的教法而行。比丘们,在这种情况下,如来既不不满,也不感受不满;既不满意,也不感受满意;他舍弃了不满与满意这两者,安住在舍心中,具念正知。比丘们,这称为第二。巴利
Puna caparaṃ, bhikkhave, satthā…pe...idaṃ vo sukhāyāti . Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti…pe… na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti, na ca attamano hoti, na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti, anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, dutiyaṃ.
再者,比丘们,……中略……“这是为了快乐。”他的弟子们愿意听闻……中略……并依教奉行。比丘们,在这种情况下,如来内心满意,也感受到满意,并且安住在不激动、具念、正知的状态中。比丘们,这称为第三。巴利
Puna caparaṃ, bhikkhave…pe… sukhāyāti, tassa sāvakā sussūsanti…pe… vattanti. Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṃvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno. Idaṃ vuccati, bhikkhave, tatiya’’nti (ma. ni. 3.311).
这样,由于不被贪著和嗔恨所沾染,又因为念恒常现前,超越了这两者,所以称为“念处”。确实,只有诸佛的念才恒常现前,因为这是诸佛的不共法,独觉佛等人没有。前缀“pa-”表示开始,而开始就是生起、运转,所以说“应当使它运转起来”就是这个意思。以念作为工具而建立的地方,就是应当建立念的地方,这就是念处。因为前缀“ana-”在多数用法中也表示行为,所以同样可以表示行为者,因此说“它建立,所以叫建立(paṭṭhāna)”。在“建立”这个词里,前缀“pa-”表示强有力的跃入,所以说“跳入、跃入、铺展开来而运转”就是这个意思。接着,为了说明念这个词和处这个词的体性义,又说了“或者”等话,由此可知前一种解释中,念这个词和处这个词都是行为者。所谓念的含义,是通过忆念,也就是对很久以前做过的事和很久以前说过的话的随念。这里所说的,就是“念本身就是念处”这个说法,正是这段经文里所要表达的意思。巴利
Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā, niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘satipaṭṭhāna’’nti vuttā. Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato, na paccekabuddhādīnaṃ. Pa-saddo ārambhaṃ joteti, ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘pavattayitabbatoti attho’’ti. Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ. Ana-saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti. Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘paṭṭhātīti paṭṭhāna’’nti vuttaṃ. Paṭṭhātīti ettha pa-saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho’’ti āha. Puna bhāvatthaṃ sati, saddaṃ, paṭṭhānasaddañca vaṇṇento ‘‘atha vā’’tiādimāha, tena purimavikappe sati, saddo, paṭṭhāna-saddo ca kattuatthoti viññāyati. Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa, cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena. Idanti yaṃ ‘‘satiyeva satipaṭṭhāna’’nti vuttaṃ, idaṃ. Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ.
如果说“就是这样”。如果念本身就是念处,而念只是一个法,既然如此,为什么说“念处”是复数呢?回答说“因为念有多种”等等。如果那些念是多种,那为什么“道”是单数呢?这是语句衔接的问题。就道的含义来说,就是导出的含义。因为道法就是能导出的,正是以这种能导出的性质,它归于单一性,专一地趋向涅槃,而想要证得它的人也是为了这个目的而寻求道,所以说“正如所说”,这是把先前自己说过的话再引回来。在这里,“这四种”指的是以身随观等区分的四种念。在后面的阶段,也就是在圣道的刹那,当它们正在完成作用时:在前行阶段,针对身等对象,通过破除净想等不同方式,它们分别各自生起;而到了圣道刹那,念本身就在那里,以断除四种颠倒的方式完成断除的作用,并以涅槃为所缘而趋向涅槃。正是因为完成了四种作用,所以这里才用复数来说明。而这样,对于念,由于道在含义上的单一性,就用单数说为“道”;由于所缘的不同而有四种,所以说“四”,这是因为因可说性的存在。其意是通过语句衔接,“这一条道路”等教说是有衔接的,而非无衔接的。为了用譬喻来说明已经说过的这个道理,引用了“摧破魔军”这段经文,并用“譬如”等语来配合譬喻。“所以”等是总结。巴利
Yadi evanti. Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ, sati nāma eko dhammo, evaṃ sante kasmā ‘‘satipaṭṭhānā’’ti bahuvacananti āha ‘‘satibahuttā’’tiādi. Yadi bahukā tā satiyo, atha kasmā ‘‘maggo’’ti ekavacananti yojanā. Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena. Niyyāniko hi maggadhammo, teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati, atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘vuttañheta’’nti, attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati. Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo. Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe. Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati. Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso. Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘maggo’’ti ekavacanena, ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘cattāro’’ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā. Vacanānusandhinā ‘‘ekāyano aya’’ntiādikā desanā sānusandhikāva, na ananusandhikāti adhippāyo. Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘mārasenappamaddana’’nti (saṃ. ni. 5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘yathā’’tiādinā nidassanaṃ saṃsandati. ‘‘Tasmā’’tiādi nigamanaṃ.
尤其是身和受,它们是产生乐味的原因。为了断除它们,对以它们为依处的渴爱——即在粗显和微细的渴爱依处上——修习不净观和苦观,对钝根和利根两种根性的渴爱行者来说都容易做到,所以这些观法被称为他们的“清净道”。同样,由于执著“常”和“我”是邪见的立足处,为了断除邪见,对心和心所——它们是邪见的特殊原因——修习无常观和无我观,可以按有贪等分类,也可以按想、触等分类,还可以按盖等分类;对于那些归于不太细分或极度细分的心法,这些观法对钝根和利根的邪见行者来说都容易做到,所以这些观法被称为他们的“清净道”。在这里应当理解:虽然心和心所也可以成为渴爱的依处,身和受也可以成为邪见的依处,但为了显示哪一者对哪一者具有特别强的缘,所以作了特别的区分。利根的止乘修行者把握粗显的所缘后,不停留在那里,进入禅那,出定后再把握受,所以说“因为不在粗显所缘上停留”。而观乘者的心则倾向于微细的心和心所,所以说对于钝根和利根的观乘者来说,心随观和法随观就是“清净道”。巴利
Visesato kāyo, vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Tathā ‘‘niccaṃ attā’’ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena, saññāphassādivasena, nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃ diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘visuddhimaggo’’ti vuttāni. Ettha ca yathā cittadhammānampi taṇhāya vatthubhāvo sambhavati, tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo, taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato’’ti. Vipassanāyānikassa pana sukhume citte, dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā.
对于他们,在那里这一句中,在那里这个词应当和为了断除连接起来理解。后面对于他们,在那里也是同样的理解方式。五种欲妙特别在身体中可以获得,所以身体是欲流特别的依处;在诸有中,由于以执取快乐的方式而对有产生乐味,所以受是有流的依处;由于执取相续与密集,特别在心中产生我执,所以心是见流的依处;在诸法中,由于难以区分辨析,以及诸法仅仅是法本身而难以通达,因此产生迷惑,所以诸法是无明流的依处。因此,为了断除他们各自相应的那四种流,只说了这四种。巴利
Tesaṃ tatthāti ettha tattha-saddassa ‘‘pahānattha’’nti etena yojanā. Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo. Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu, bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu, santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu, dhammesu vinibbhogassa dukkarattā, dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu, tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā.
就这样,通过说明身等是欲流等的所依,也就表明了它们同样是欲轭、欲漏等的所依,因为那些轭和漏在含义上与这些流没有区别。既然身是欲流等的所依,那它也就是贪欲身结缚的所依。对于苦受,嗔随眠潜在潜藏——作为苦苦、变易苦和行苦的受,特别成为嗔恚身结缚的所依。由于心以执取常的方式,执取“以自身的戒行而得清净”等等,所以心是戒禁取的所依。对于不能如实照见由名色所界定的事物的人,就产生“这是真实的”这种执著,即所谓的有见与无见,因此诸法是它的所依。身作为欲取的所依,和前面所说的一样。因为身既然是欲流的所依,那它也就是欲取的所依,两者在含义上没有差别。由于执著乐受的滋味而不管来世,生起“没有布施”等执取,所以受是见取的所依。心和诸法是其余两种取的所依,这已经在第三和第四结缚的说明中讲过了。身和受是欲行与嗔行的所依,这也已经在欲流和嗔恚身结缚的说明中讲过了。由于执取相续和密集,对有贪等的心产生迷惑,所以心是痴行的所依。由于不能觉了诸法的自性而产生怖畏,所以诸法是怖畏行的所依。巴利
Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā. Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu, tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu. ‘‘Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanā visesena byāpādakāyaganthassa vatthu. Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu. Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu. Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva. Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu, tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā. Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘natthi dinna’’ntiādikaṃ (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.95, 225; 3.91, 116; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221; vibha. 938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthu . Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva. Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu. Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu.
因为经上说“由食集起而有身集,由触集起而有受集,由行缘识,由识缘名色”,所以,作为身等集起之因的段食、触食、意思食、识食这四种食,是通过对身等的了知而被了知的,因此说“为了遍知四种食”。这是《指导论》的理趣,也就是依照《指导论》来注释经文的理趣。巴利
Āhārasamudayā kāyassa samudayā, phassasamudayā vedanānaṃ samudayo, (saṃ. ni. 5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpanti (ma. ni. 3.126; udā. 1; vibha. 225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘catubbidhāhārapariññattha’’nti. Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo.
“依随念之义”,是指依持守身等以及善等诸法。众生以此忆念而趣向涅槃,所以称为“念”。在这个含义中,融入、会合于唯一、同一体性的涅槃,就是“单一融入”。为了说明这一点,才说了“正如……”等话。巴利
Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ, kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena. Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ. Etadeva hi dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ.
那念处的单一自性,若作为进入同一涅槃之因,或因其共同性而为一,便是“单一性”;于此中的归入,即“单一归入”,它只是这同一类性而已。不过,为了显示“作为进入同一涅槃之因”这一点,才说了“正如……”等语。应这样理解:在此义中,随念、单一性、归入三者,是一起被说为念处单一性之因的;而在前一义中,则各别而说。所谓“以随念的方式”,若其义为“以往趋的方式”,那么那往趋本身就是归入;又,若说“归入”时不取“念”字之义,则忆持本身就是念——因为“念”字并无别的含义。因此,前者是念之所以存在之因,后者是单一之所以存在之因;所以,即使在涅槃的归入中,这三者也是一起被说为念处单一性之因的。巴利
Ekanibbānapavesahetubhūto vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ, tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ, taṃsabhāgatāva, ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādimāha. Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni, purimasmiṃ visuṃ. Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti, samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ, pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti.
“以十四种方式、九种方式、十六种方式、五种方式”这一说法,是依据上面经文中(《长部》2.374)所说的入出息节等而说的。然而,由于它们之间紧接着的差别,以及随顺这些差别的差别,在修习中确实能获得多种多样的方式。应当理解为:身随观等各个念处修习的威力,应视如四方所生起的财物相似。巴利
‘‘Cuddasavidhena, navavidhena, soḷasavidhena, pañcavidhenā’’ti idaṃ upari pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ, tesaṃ pana anantarabhedavasena, tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva, catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā.
之所以问“想要说吗”,是因为在这里其他那些提问都不可能成立,而且也是因为按照“详细解说”等方式,已经说过“想要教导”。说“这里”,是为了显示那位能成就所说实践的比丘的依靠;而他的依靠,除了教法之外没有别的,所以说“这里,就是在这教法中”。“法……”等语,是为了让他们亲自面对面地现前,也是为了恭敬地听法。因为经中说“诸比丘,你们应行于自己的父亲、祖父的领域”,所以这些法就是比丘的行境,也就是身随观等。在这里,由于通过身随观等实践才成为比丘,所以用“安住于身随观”等语来显示比丘,因为对那位比丘来说,这是决定性的,因此说“由于以实践显示比丘的身份”。由于他随顺大师的行仪,又能领受整个教法,所以对于一切种类的教诫,他都堪能受持。当把握了他时,也就是把握了比丘众中的上首者;就像国王出行时,其余随行的人也在意义上同样被把握了,所以说“其余的……”等。这样先分析了一个理由,为了再分析其余的理由,便说了“而凡此人……”等。巴利
Kathetukamyatāpucchā itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato, niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā. ‘‘Idhā’’ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ, so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘idhāti imasmiṃ sāsane’’ti. Dhamma…pe… lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ, tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ. ‘‘Gocare bhikkhave caratha sake pettike visaye’’tiādi (dī. ni. 3.80; saṃ. ni. 5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā, yadidaṃ kāyānupassanādayo. Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti, tasmā ‘‘kāyānupassī viharatī’’tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato’’ti. Satthucariyānuvidhāyakattā, sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo. Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite. Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘sesā’’tiādi. Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘yo ca ima’’ntiādi vuttaṃ.
“平等而行”的意思是:舍弃身体等的不平等行为,以身体等平等而行。因为贪等止息,所以是“寂静”;因为调伏诸根,所以是“调御”;因为四道的决定性,所以是“决定”;因为最上的行持,所以是“梵行者”;在一切处放下身杖等,所以是“已放下杖”。安住于圣者状态的他,如是之人,由于具有已除弃恶、已止息恶、已断除烦恼之性,应当了知为“婆罗门、沙门、比丘”。巴利
Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya. Rāgādivūpasamena santo, indriyadamena danto, catumagganiyāmena niyato, seṭṭhacaritāya brahmacārī, sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ. Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘brāhmaṇo, samaṇo, bhikkhū’’ti ca veditabbo.
在“这个身体,以及外在的名色”这类说法里,“身”指的是五蕴;同样,在“以身感受乐”这类说法里,以及在“那时身体的轻安、止息”这类说法里,受等心所法的诸蕴也被叫作“身”。因此,为了区分,就说“身,指色身”。“发等诸法”指的是被称为头发等的、由诸界和所造色构成的诸法。这样,先按“集聚义、身体义、身之义”的语法规则说明了“身”这个词,现在为了再从词源上说明它,就说了“如同……”等。“来”就是生起。巴利
‘‘Ayañceva kāyo, bahiddhā ca nāmarūpa’’ntiādīsu khandhapañcakaṃ, tathā ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī’’tiādīsu (ma. ni. 1.271, 287; pārā. 11), ‘‘yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī’’tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantīti tato visesanatthaṃ ‘‘kāyeti rūpakāye’’ti āha. Kesādīnañca dhammānanti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ. Evaṃ ‘‘cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho’’ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādi vuttaṃ. Āyantīti uppajjanti.
“不混杂”的意思是:受等(心所)也在这里依止、在这里系缚,所以即使已经进入以身为所缘来修习受等随观的场合,也仍然是不与它们混杂的,这就是这里的含义。由于“身”这个词是就集合而言的,而不净相是依于聚合而执取的,所以用单数的“于身”;同样,心虽然因所缘等差别而分成许多种类,但以心识状态的共通性把它们整体把握为一,所以用单数的“于心”;然而受因为有乐等差别,应当各别地逐一随观,因此以复数说为“于诸受”,论中也正是这样展开的;诸法有五十多种类别,随观的方式也有许多种差别,所以同样以复数来说。巴利
Asammissatoti vedanādayopi ettha sitā, ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho. Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa, samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘kāye’’ti ekavacanaṃ, tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘citte’’ti ekavacanaṃ, vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘vedanāsū’’ti bahuvacanena vuttā, tatheva ca niddeso pavattito, dhammā ca paropaṇṇāsabhedā, anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā.
为了遮止把整体当作真实存在、随顺世俗名称而追逐、执取核心、顽固坚持这些错误,就要把身体拆解成各个支节,再把支节拆解成头发等,再把头发等拆解成四大种和所造色,所以说“如是于身无……”等等。就像对宫殿等城市的各个组成部分,主张有整体的人也不会生起“城市是整体”的执取;但有些人可能会随顺世俗名称而认为“确实有一个叫做‘城市’的东西存在”,所以举出城市的例子,来说明对“女人、男人”等世俗名称的随顺追逐。支节的集合、毛发等的集合、四大种与所造色的集合,就是所说的集合。离开这些,根本不存在什么“身体”,更何况“女人”等等,所以说“不见有任何法,如身、女人、男人或其他任何法”。用“任何法”这一说法,遮止了有情、命者等;而“整体”则通过遮止身体本身就已经被遮止了。如果是这样,那为什么还会有随顺世俗名称而对身等的追逐呢?回答说:“如所说的诸法……作……”所谓“如是如是”,就是以身体等的形式。巴利
Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi, tāni ca kesādīhi, kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘tathā na kāye’’tiādimāha. Pāsādādinagarāvayavasamūhe avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti, ‘‘nagaraṃ nāma koci attho atthī’’ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ. Aṅgapaccaṅgasamūho, kesalomādisamūho, bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho, tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi, pageva itthiādayoti āha ‘‘kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī’’ti. ‘‘Koci dhammo’’ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati, avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti. Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘yathāvuttadhamma…pe… karontī’’ti. Tathā tathāti kāyādiākārena.
所谓“看见什么”,就是看见女人或男人。难道不是并没有用眼睛看见女人、男人吗?确实如此。不过,是依着“我看见女人,我看见男人”这种想而说“看见什么”;或者,是以邪见来看,他所看的并不是那个色处,因为那是被颠倒执取、被错误想象出来的色。又或者,由头发等、诸大及所造色所组成的集合,并不能被看见,因为它不是眼识所能了知的,所以不是所见。所谓“所见,他不见”,意思是:那个色处——也就是由头发等、诸大及所造色组成的集合——是所见,但他不能用慧眼如实看见它。“不见而被缚”:意思是,不能用慧眼如实照见这个有身的人,就被烦恼的系缚——“这是我的,这就是我,这是我的自我”——捆绑住了。巴利
Yaṃpassatīti yaṃ itthiṃ, purisaṃ vā passati. Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti? Saccametaṃ, ‘‘itthiṃ passāmi, purisaṃ passāmī’’ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘yaṃ passatī’’ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati, na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā. Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti, acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti. Yaṃ diṭṭhaṃ, taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ, taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho. Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘etaṃ mama, eso hamasmi, eso me attā’’ti kilesabandhanena bajjhati.
不随观其他法:意思是不随观其他自性,不从不净等其他行相去随观。接着用“说了什么呢”等话,把这个意思讲清楚。地界:从头发等部分而言,它因为是诸法的集合,所以称之为“身”;或者,就特相而说的那个地——它有许多种类、遍满全身,又前后相续而存在——若按集合来把握,也就称之为“身”。水界等也是这样理解。巴利
Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī, asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho. ‘‘Kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti. Pathavīkāyanti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘kāyo’’ti vadati, lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ, pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘kāyo’’ti vadati. ‘‘Āpokāya’’ntiādīsupi eseva nayo.
对于愚痴的人以“我”和“我的”、以自体或属于自我的状态这样执取的那种东西。巴利
Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ahaṃ mama’’nti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa.
现在,为了再从七种随观的方式来说明身随观,开始讲“再者……”这一段。其中,“以无常随观”:就是对由四种原因生起的身体,随观它为“无常”。这样观照的时候,也就是在随观无常这个行相,所以说他“随观”。对于这样的他,连执取常的丝毫痕迹都不存在,所以说“不是以常”。因为经中说:“他舍断常想。”(《无碍解道》3.35)在这里,“就是以无常随观”中的“就是”一词是省略而隐含的,为了显示它所否定的意思,所以说“不是以常”。不应认为这里也否定了苦随观等,因为“就是”一词的作用只是遮止它的对立面,而且那些随观在后面还会讲到。“以苦随观”等处也是同样的道理。不过这里有一个差别:因为无常所以是苦,所以他对那同一个身体以苦随观;因为苦所以是无我,所以以无我随观。又因为凡是无常、苦、无我的,就不应该欢喜,凡是不应该欢喜的,就不应该对它染着,所以说“厌离,不欢喜;离染,不染着”。他这样不染着,就能让贪灭尽,而不让它生起,也就是不让贪爱积聚的意思。这样修行的人,就能“舍弃,不执取”。因为这种无常等随观,通过彼分断的方式,连同身体以及依于身体的蕴和诸行,舍弃烦恼;又因为见到有为法的过患,而倾向于与有为法相反的涅槃,所以称为“既是舍弃的弃舍,也是跃入的弃舍”。因此,具备这种随观的比丘,按照上面所说的方式舍弃烦恼,并且跃入涅槃;处于这种状态时,从不再生起的角度来说,他不执取烦恼,也不因为不见有为法的过患而执取有为法的所缘,所以说“弃舍,不执取”。现在,为了显示通过这些随观,哪些法会被舍断,所以说“以无常随观时,舍断常想”等。其中,“常想”是指“诸行是常”这样生起的颠倒想。这里以断除见颠倒和心颠倒为门来说断除想颠倒,所以举出“想”;或者也可以理解为以想为代表,把那些(见颠倒和心颠倒)也一并包括在内。“欢喜”是指带有喜的渴爱。其余部分和前面所说的一样。巴利
Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘anicca’’nti anupassati, evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘anupassatī’’ti vuccati. Tathābhūtassa cassa niccaggāhassa lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘no niccato’’ti. Tathā hesa ‘‘niccasaññaṃ pajahatī’’ti (paṭi. ma. 3.35) vutto. Ettha ca ‘‘aniccato eva anupassatī’’ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘no niccato’’ti vuttaṃ. Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa, upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ. ‘‘Dukkhato anupassatī’’tiādīsupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati, dukkhassa anattattā anattato anupassati. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na tattha rañjitabbaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘nibbindati, no nandati. Virajjati, no rajjatī’’ti. So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti, no samudeti samudayaṃ na karotīti attho. Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati, no ādiyati. Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato, saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā’’ti vuccati, tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati, nibbāne ca pakkhandati, tathābhūto ca nibbattanavasena kilese na ādiyati, nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ, tena vuttaṃ ‘‘paṭinissajjati, no ādiyatī’’ti. Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī’’tiādi vuttaṃ. Tattha niccasaññanti ‘‘saṅkhārā niccā’’ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ. Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ, saññāsīsena vā tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Nandinti sappītikataṇhaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.
“住”这个词,是通过具足身随观的修行者的威仪住来说的,所以说“行”,意思是使威仪路运转。因为以所缘的方式遍及,所以说“于三有中”;但从生起的角度说,烦恼只是有限范围内的。虽然断除烦恼是“热勤”的意思,但那也是正见等法所共有的,不过就像“勤”这个词一样,“热勤”这个词只固定用于精进,所以说“这是精进的名称”。或者,在对治品的断除中,以策励相应诸法的方式而转起的精进,其殊胜的烧灼状态被称为“热勤”,而不是其他法。“具热勤者”中的这个“具”字是表示赞叹或殊胜,所以通过“具热勤者”这个说法显示具足正勤。“正知”:正确地、全面地、自己了知,就是正知。以不混杂地安立、没有其他法随观的状态,所以是正确、不颠倒;以一切行相了知,所以是全面;以不断带来更上殊胜的状态而自己了知,这就是意思。如果用慧来随观,那怎么是念处呢?所以说“不……”等。“一切处有用”:即存在于一切处,在昏沉和掉举的心中都是应当希求的;或者,一切在昏沉和掉举时应当修习的觉支都依靠它而有,所以叫一切处有用。正是依靠得到资助的慧,在这所说的身体上,修习业处的比丘才能身随观而住。“内缩”:即向内收缩、向内退缩,意思是懈怠。在“把握方法”中,戒清净等、计数等、受持善巧等是方法,与此相反的应知为非方法。又因为具念者不舍弃如上所说的方法,也不执取非方法,所以说“失念者……不能”。由于在方法与非方法的把握与回避、舍弃与不执取上不能胜任,对这个瑜伽行者而言。巴利
‘‘Viharatī’’ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘iriyatī’’ti, iriyāpathaṃ pavattetīti attho. Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘tīsu bhavesū’’ti vuttaṃ, uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti. Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva, ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘vīriyassetaṃ nāma’’nti. Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati, na aññe dhammā. Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya, atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti. Sammā, samantato, sāmañca pajānanto sampajāno, asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ, sabbākārapajānanena samantato, uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti attho . Yadi paññāya anupassati, kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘na hī’’tiādi. Sabbatthikanti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne, uddhate ca citte icchitabbattā. Sabbe vā līne, uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā. Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati. Anto saṅkhepo antoolīyano, kosajjanti attho. Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi, gaṇanādi, uggahakosallādi ca upāyo, tabbipariyāyato anupāyo veditabbo. Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati, anupāyañca na upādiyati, tasmā vuttaṃ ‘‘muṭṭhassatī…pe… asamattho hotī’’ti. Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu, pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena. Assa yogino.
在这里,所说的就是念本身即念处,所以与它相应的精进等法就是它的支,因此说“显示了它的相应支”。这里“支”这个词应当理解为“原因”的同义词。而且,仅仅由提到念,就应当知道也提到了定,因为念被包含在定蕴中。也可以说,这里的开示是以念为首的。因为单凭念不能断除烦恼,也不能证得涅槃,单凭念也不能运作,所以这里是为了显示相应支,就像在讲禅那的教法中说“有寻”等语一样。因此,“支”这个词应当理解为“部分”的同义词。“断支”:就像“离诸欲……”等经文中那样,是为了显示所应断的支。因为这里指的是世间道,不是出世间道,所以为了显示前行阶段的调伏,而说“以彼分断或以镇伏断”。“那些诸法”:指受等诸法。因为那些法在彼处并非所要表达的重点,所以说“这是以举要的方式说的”。“彼处”:指在《分别》中。“此处”:指在“世间”这个词中。巴利
Yasmā satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ, tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘sampayogaṅgañcassa dassetvā’’ti. Aṅga-saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā. Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā. Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati, nibbānādhigamo vā, nāpi kevalā sati pavattati, tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā. Pahānaṅganti ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādīsu (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.271, 287, 297; saṃ. ni. 2.152; a. ni. 4.123; pārā. 11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ. Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto, na lokuttaramaggo, tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā’’ti āha. Tesaṃ dhammānanti vedanādidhammānaṃ. Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘atthuddhāranayenetaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Tatthāti vibhaṅge. Etthāti ‘‘loke’’ti etasmiṃ pade.
总的来说,因为前面已经讲过要以两种方式断除诸盖,所以为了进一步说明每一种盖各自断除的差别,就说“特别地”。或者,不笼统地说“调伏诸盖”,而说“调伏贪忧”,为了说明这样说的用意,就说了“特别地”等话。因为在身随观的修习中,显示断除与它直接对立的随喜、违逆等,就是这句话的用意所在。以身体成就为根本的,就是指以容貌、体力、青春、健康等身体方面的具足为因相的人。从相反的角度来理解,就应当知道以身体衰败为根本的违逆。所谓“身体修习”,就是指身随观的修习。因为在这里,身随观的修习就被称为身体修习。所谓“净、乐等”等,其中的“等”字应当理解为包含可爱、常等。所谓“不净、苦等”,在这里,“等”字则包含不可爱、无常等。由于那句话,即由于断除随喜等的那句话。“瑜伽的威力”等语,是对前面所说内容的阐明。瑜伽的威力,就是修习的威力。有瑜伽能力的人,就是有能力致力于瑜伽的人。因为在前一句“脱离随喜与违逆”等话中,说的是致力于修习者的功德利益;在后一句中,说的是正在致力于修习者的实践。因为被随喜、违逆等所困扰的人,他的修习是不能成功的。巴利
Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘visesenā’’ti āha. Atha vā ‘‘vineyya nīvaraṇānī’’ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘visesenā’’tiādimāha. Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti. Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa. Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo. Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya. Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā. Subhasukhabhāvādīnanti ādi-saddena manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo. Asubhāsukhabhāvādīnanti ettha pana ādi-saddena amanuññaaniccatādīnaṃ. Tenāti anurodhādippahānavacanena. ‘‘Yogānubhāvo hī’’tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ. Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo. Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho. Purimena hi ‘‘anurodhavirodhavippamutto’’tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto, dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti. Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati.
在“随观者”这个词里,应当这样理解:以“随观者”这个词中能得到的随观,为阐明随观而说业处。否则,用“以随观”这种具格表达就不合理了。因为随观本身就是业处,这里并不是以所缘为意图;或者也可以说这样是合理的。接着是“说明了护身”这个关联。这里因为已经成就了守护业处的意义,所以只说“护身”。因为对修业处的人来说,护身正是为了守护业处。又或者,因为守护业处是以“热诚”等说法来宣说的,所以只说“护身”。又或者,用“身”这个词也包含了名身,并不只是色身,因此守护业处也被包含在内。这样,“住”即“以这里所说之住”这句话中“这里”的取用也就成立了,因为“身随观者而住”已经特别说明了“住”。“热诚”等,则是把简要说的守护业处连同它的方法展开来显示。“以热诚”,就是用“热诚”这个词。在“以念与正知”等地方,道理也是一样的。“一切处业处”,指佛随念、慈、死随念、不净修习。这四种业处被修行者守护时,就叫做“一切处业处”;因为它是一切处业处修习的守护者,又因为依靠念与正知的力量不间断地守护,所以用“念与正知”来包含它就已经说明了。或者,这里的“念”说的是止,因为它被定蕴所包含。巴利
Anupassītietthāti ‘‘anupassī’’ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttanti evamattho daṭṭhabbo, aññathā ‘‘anupassanāyā’’ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya. Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ, na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ, yujjati vā. Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho. Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti. Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ātāpī’’tiādinā (dī. ni. 2.373) vuccamānattā ‘‘kāyapariharaṇa’’ntveva vuttaṃ. Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ, na rūpakāyasseva, teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti, evañca katvā ‘‘viharatīti ettha vuttavihārenā’’ti etthaggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘kāyānupassī viharatī’’ti vihārassa visesetvā vuttattā. ‘‘Ātāpī’’tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ. Ātāpenāti ātāpaggahaṇena. ‘‘Satisampajaññenā’’tiādīsupi eseva nayo. Sabbatthakakammaṭṭhānanti buddhānussati, mettā, maraṇassati , asubhabhāvanā ca. Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati, sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā. Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā.
在《分别论》里(也就是《身随观解说》那部分),它的含义已经讲过了——这就是句子的关联方式。所谓“与此……”,意思是不按字面意思来理解,而是和《分别论》的经文一起看,那段经文是顺着开显真实含义的方式展开的。“注疏的方法”是指:为了解释字面意思,也随宜地加以说明含义的解释方式。“如何相符”是说:怎样在含义上和意图上都不违背,完全一致、吻合,应当这样来理解。巴利
Vibhaṅge(vibha. kāyānupassanāniddese) pana attho vuttoti yojanā. Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha. Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo. Yathā saṃsandatīti yathā atthato, adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti, evaṃ veditabbo.
再说“受等”这句话:在这里,因为受是心和心所的依止缘,心和心所都依止于受;而且在五蕴有中,名法必须依靠色法才能生起。所以,即使在受上也可能连带修起身随观等,但为了显示受应当被单独界定、不与其它混杂,也为了显示破除密集等,才第二次单独提出“受”。因此,并不是在受上修身随观或心随观、法随观,而恰恰是受随观。这样,就在名为受的这个对象上,只显示受随观这一种行相,从而显示了它不混杂的界定。同样,经文说“当有乐受时,那时没有苦受或不苦不乐受;当有苦受或不苦不乐受时,那时没有其它受”,这不是在笼统地说“有受”就算了,而是把一种一种受分开来显示,这就显示了破除密集、远离恒常的假相。由此显示这些受只住一刹那,也就彰显了无常;正因为无常,也就彰显了苦和无我。“破除密集等”中的“等”字,还应了解下面这层意思:这位修行者在受上就是受随观者,不是其它法的随观者。这话是什么意思呢?就像愚人把不是宝石的水泡看成宝石一样,这位修行者不是这样,即使在安稳可意的感受上都不这样看,更何况在其它感受上。他不是去执取可爱之相,而是随观刹那坏灭性、不由自主性、烦恼不净流漏性,也就是随观无常、无我、不净之相;又因为变易苦性和行苦性,特别来说是随观苦。对心和法也是如此,应当按各自的情况说明为什么再次提出。因为这里讲的是世间修行观照的范围。接着以“只是……”等语句,指出这里应当了解的范围界限。以“这是法则”这句话,指出应当这样理解:心和法应当如何随观,随观它们的人就是于心随观心、于法随观法。所谓“苦”,是从苦的自性来说,应当随观为苦。其余两句也是同样的道理。巴利
Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā, pañcavokārabhave arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ, ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ, tena na vedanāyaṃ kāyānupassī, cittadhammānupassī vā, atha kho vedanānupassī evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti. Tathā ‘‘yasmiṃ samaye sukhā vedanā, na tasmiṃ samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, yasmiṃ vā pana samaye dukkhā, adukkhamasukhā vā vedanā, na tasmiṃ samaye itarā vedanā’’ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti, tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāya , tato eva dukkhatāya, anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti. Ghanavinibbhogādīti ādi-saddena ayampi attho veditabbo. Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva, na aññadhammānupassī. Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti, na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite, pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī, atha kho khaṇapabhaṅguratāya, avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī, vipariṇāmadukkhatāya, saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti. Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ. Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā. ‘‘Kevalaṃ panidhā’’tiādinā ‘‘idha ettakaṃ veditabba’’nti veditabbaparicchedaṃ dasseti. ‘‘Esa nayo’’ti iminā yathā cittaṃ, dhammā ca anupassitabbā, tathā tāni anupassanto citte cittānupassī, dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati. Dukkhatoti dukkhasabhāvato, dukkhanti anupassitabbāti attho. Sesapadadvayepi eseva nayo.
如果有人把乐看成苦,那就是说,这位比丘以慧眼看见乐受具有变坏之苦的性质,所以把它看作“苦”。他看见苦受像箭一样,因为苦受会带来逼迫、从内部刺痛、又难以拔出,所以把它看作箭。不苦不乐,就是指舍受。寂静,是因为它不像苦受和乐受那样粗重,又因为它是依缘而呈现寂静的本性,所以说是寂静。无常,是因为它生了就灭、有生有灭、只存在片刻、与恒常相反,所以谁这样看见,就是看见“无常”。这位比丘确实是善见者,意思是说,他确定无疑、清楚地正确观见了受。巴利
Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘dukkhā’’ti paññācakkhunā addakkhi. Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato, antotudanato, dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi. Adukkhamasukhanti upekkhāvedanaṃ. Santanti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya, paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ. Aniccatoti hutvāabhāvato, udayavayavantato, tāvakālikato, niccapaṭipakkhato ca ‘‘anicca’’nti yo addakkhi. Sa ve sammaddasobhikkhu ekaṃsena, paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho.
“也是苦”:因为行苦性,所以也是苦。“那在苦中”:我说一切所感受的都包含在苦里、归属于苦,因为无法超出这种行苦性。“且从乐与苦”:对于乐等受,从住立、变异和了知的角度说为乐性;从变异、住立和不了知的角度说为苦性,因此三种受都应当从乐的角度随观,也都应当从苦的角度随观,这就是其含义。七种随观下面已经说明了。“其余的”:就是按照上面所说的乐等分类之外,在受随观中应当说的有染、离染等分类。巴利
Dukkhātipīti saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi. Taṃ dukkhasminti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃ antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato. Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya, vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato, tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho. Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva. Sesanti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ.
所缘……等的差别:就是依色等所缘的种种不同,以及青等可区分的种种差别;依欲等增上的种种不同,以及下劣等可区分的种种差别;依智、禅那等俱生法的种种不同,以及有行、无行、有寻等可区分的种种差别;依欲界等地之种种不同,以及殊胜、中等可区分的种种差别;依善等业的种种不同,以及能引生天趣等可区分的种种差别;依黑白异熟的种种不同,以及现法受等可区分的种种差别;依小地等唯作的种种不同,以及三因等可区分的种种差别——以这些方式作随观。这是句义的关联。
“等”这个字,应当知道还涵盖了依有基、无基等种种不同,以及三人共通等可区分的种种差别的归类。
“自相与共相”:就是依触等各自之相,以及依无常性等共相来作随观。这是句义的关联。
“空性法”:就是具有被称为无我性的空性自性之法。为了阐明这一点,在阿毗达摩中以“那时,确实有诸法,有诸蕴”等(《法集论》121)开示了空性门。这空性在先前就已断除,既然先前已断,就不应再说一一断除它。为什么呢?因为烦恼在被断除时,并不是依所缘的区分而断除的,只是要断除未来可能生起的烦恼。因此,在一处说了贪等的断除之后,在别处就不必再说。这正是“虽然在此”等语所要表达的意思。
或者也可以说:在道心那一刹那,于一处断除的,就是于一切处都已断除,所以不应说各别各别地断除。因为由道所断的,才配称为“由道所断”。对此,前一种责难可用“不同的人”来回避,因为一个人所断的,并不等于另一个人所断的。后一种责难可用“不同的心刹那”来回避。所谓“不同的心刹那”,这里指的是世间道心的刹那。因为这里所说的是前分道。而依世间修习,在身体上断除的,并不等于在受等方面也被镇伏了。即使它不现行,由于以对治法修习而善加断除,也不应说在那里“贪忧不现行”,所以仍然必须说再次断除它。所谓“于一处断除的,在其余处也已断除”,这是就出世间念处修习而说的,或者就世间修习于一切处只是不现行这一点而说的。因为《分别论》中说“五蕴即取蕴即世间”,这在四个地方都曾说过。巴利
Ārammaṇa…pe… bhedānanti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa, chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa, ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa, kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa, kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa, kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa, parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā. Ādi-saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānanti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā. Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa. Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme‘‘tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādinā (dha. sa. 121) suññatāvāradesanā pavattā, taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā, tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ. Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā, tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘kāmañcetthā’’tiādinā. Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ. Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti. Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro, na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti. Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro. Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo. Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto. Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃ hoti. Yadipi nappavatteyya, paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘abhijjhādomanassassa appavattī’’ti na vattabbā, tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva. Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ, lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko’’ti (vibha. 362, 364, 366) hi vibhaṅgecatūsupi ṭhānesu vuttanti.
1 2 3 4