大善见王经注
4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā
拘舍波提王都注
Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā
242“金制的”即由黄金所成。这城墙乃一切珍宝所成之墙。“三个三个”者,因内有三重,外有三重,故说三个三个。
242.Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.
“门槛柱”即因陀罗柱,是庄严城市、用以装饰的柱子。“围栏”:通过它可了知其粗大之量,故称围栏。“三男子高”:此围栏有三男子高,故称三男子高围栏。因此说“因此”等,即因那五肘量、三男子高之围栏。“在叶和果上”指在那些一切珍宝所成的多罗树的叶子和果实上。同理,即是说:“叶子上,一片为金制,一片为银制;果子上,一道条纹为金制,一道为银制”等,其义易解。“在城墙之间”指两重城墙的中间。多罗树的行列一棵一棵排列而住立。
Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti.
“巧善”意为熟练、极为清净,此熟练即是心的精髓,故说“美妙”。“令染着”为令生贪染。“实令人喜悦”即确实令人喜爱。“不令人怖畏”即不使人害怕,其声悦耳故令人喜爱。罐鼓、单面鼓等是单面乐器。双面乐器显而易见。周身蒙覆的四方形鼓,以及名为“帕那瓦”的鼓等。竹管类等,“等”字包含了螺贝等。“善妙和合者”即极其完备者。“于量中”指处于不紧不松、中道和合的量中。或者“动了手或足了”,即准备好手舞足蹈的节拍之后。“正在跳舞者”指正在作种种舞姿。
Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe . Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā.
轮宝注
Cakkaratanavaṇṇanā
243「布萨」是指具足八支、在一切时日中为在家众所应守护的戒。由于通过受持而拥有此戒,故称其为「持布萨者」,也就是属于那位持布萨者。因此说:「对于已受持布萨支者。」「那时」即指那个时刻。那么是在何时呢?当一个人具足了能带来转轮王性的布施、调御、自制等福德资粮,圆满了转轮王所应尽的义务,由时节、地域、种姓以及容貌、财富、威权等功德成就而获得相应的有身时,便是那时。因为在彼时,将成转轮王的殊胜之人——具足上述功德的刹帝利灌顶王,持守清净的戒律,于每个布萨日都以施舍十万钱财等方式行持正行,并非等到轮宝出现才如此行持。这些殊胜之处,是就一切转轮王共通的情形而说。因此说:「于晨朝时……法性。」然而对诸菩萨而言,带来转轮王性的功德以及转轮王的功德,皆是极其超胜的。
243.Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.
「以前述类型的福业为缘」,即是以能带来转轮王性的布施、调御、自制等福业为因。「如同青宝石积聚一般」,意为与靛蓝宝石的聚合体相似。「由于具备天界般的威力」:也就是因为具足令人悦目、音声美妙、行于虚空、散发光芒、无有障碍、能成办国王所欲之事等类似天界的威力,由此表明它如同天界之物,故称为「天界的」。然而它并非属于天界。拥有千根辐条,故称「千辐」。「以一切行相」,即是在此具足妙相、一切支分圆满的轮宝中,以一切美妙、可悦意的行相。「圆满」就是完全具足,它的这种圆满性,现在即作详细说明。
Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.
「毂孔」即指孔洞。这里的意思是如同纯净光滑的齿列一般,没有任何缝隙。再者,由于那毂孔四周的侧面由银制成,故称为「心材银制」。又因此轮宝不似车轮那样有中空的内部,所以提到「在两个外端上」。「已有围栏」是指毂孔的构造连接。「在毂与毂孔围栏的条带上」,就是在毂的围栏条带上,以及在毂孔的围栏条带上。
Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.
「它们」指辐条。「称为容器者」即作为装饰的小型满瓶。「称为宝珠者」即珍珠串。「分界线」是指为了显示各个部分界限而设置的分隔线条。“等”字则包含花鬘工艺等。它们都是「善加区分的」,意为彼此不相混杂,因此区分得极为分明。
Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.
在「善染的」等词语中,以“善染的”否定摩诃男的颜色;以“清净的”否定染污;以“光滑的”否定粗糙。实际上,该轮宝的轮辋轮圈确是无接缝而生,只是整体都闪耀着珊瑚色。因为在普通轮子的接合处,由善染的金箔板等所成的环形分界线显现出来,看上去仿佛有接缝,所以才说“然而在其接合处……”等。
‘‘Surattā’’tiādīsu surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.
「轮辋轮圈的背部」指轮辋轮圈背面的区域。由于它是在空中飞行的,所以那里有承受风力的珊瑚杖。「在十根、十根辐条之间」指在十根、十根辐条之间的附近区域。「镶嵌着孔洞圆环」即以圆环形状的孔洞作为装饰。「极为善巧所打造」指由极为熟练的工匠打造、弹奏,也就是被演奏的意思。「悦耳」即令人愉悦。「能生贪染」谓对于听者能引生贪染。「可爱」即可爱。「垂下的花鬘」即垂下的芳香花鬘。「对轮辋边缘」指对轮辋周边的边缘。由于毂管有两端,所以说“两个毂管”,其实那管只有一个。‘哪些?’指从那两个管口。‘再者,哪些?’指从那些珍珠束。
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi.
“令倾耳”(odhāpayamāna):意指正使(听者的)耳朵专注而住。
Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.
“月亮在前,轮宝在后”——这是依前后次第、前后相对的关系而说的。
Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena.
“内宫”:指阿努罗陀城内国王的内宫。“犹如北面的狮窗”:因为当时国王的宫殿北侧有那样的狮窗,故如此说。“易可”:即不必登上任何高处,也无须跨越身体,只须如常站立,用手抛掷花束,便能够轻易地供养。
Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.
“种种离贪之宝光辉闪耀”,即种种殊妙、色彩各异的宝光辉耀。“升入空中而运转”,即从所立之处向上升入空中而运转。
Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.
244“侍臣”,指被委派承办国王事务的人。
244.Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā.
将须弥山置于左侧,行于其前,故说“从左侧越过须弥山”。
Sineruṃ vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ.
「以穿透」:指横向贯穿的方式。「堪为住地」:适合军队扎营。「易得食物资具」:能够轻松获得谷物、牛奶、木柴、草料等饮食与生活必需品。
Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.
「他轮」:指其他国王的军队,或命令。
Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.
「以到来令喜者」:因到来而令人欢喜的人。「以离去令悲者」:因离去而令人悲伤的人。「Upakappetha」:层层准备、安排并供给,此即该词之义。「Upaparikkhitvā」:从原因、自性、结果,以及现法、来世等过患方面,进行审察思量之后。「能显了者」:以智慧令意义显明的人,也就是具慧者。「随从者」:随顺、服从的人。然而应知,由于这种随顺,再加上国王的大威神力,有些人即使并非因厌弃罪恶而止恶,也会因惭愧而罢手。
Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.
“下沉”即沉没。“一由旬”指宽度约一由旬的区域。因其极为深,如同地面显现一般下沈,所以说到“大海底”等。“于末端”:为了使轮宝不被水淹没,也为了军队不被水淹。“以东方大海为边际”:东方大海是其边际,意思是以东方大海作为边界。
Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.
“四边之大地”指以四大海为边际,或以东方等四方的边界为边际。“如同照耀”中的“viya”只是一个语气词;实际上,它正以自身稀有的功德闪耀而安住。巴利经文也正说为“upasobhayamānaṃ”。
Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.
象宝注释
Hatthiratanavaṇṇanā
246246.「以旃檀等香」:这里的“等”字含摄了四种香等。所谓“应想其到来”,是因为转轮王之行已圆满,故极为熟悉。由于没有黑痣等,身体纯白清净。“七支住立”:以触地的尾、阴藏、鼻这三者,再加上四足,总共七个部分住立,所以称为七支住立。“最低者”:比一切六牙象族更为低劣。由布萨族所出的象则是最上等的:结合起来说,即是从布萨族来时,便以最上等的身份而来。依所说方式:依“作大施后”等所说的方法。象宝是在转轮王及转轮王子忆念转轮王之时来临的。“去除”:以自身的威力令其退去。其他象无法忍受它的香气。
246.Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethātivadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.
「Gharadhenuvacchako viya」:如同家中的母牛与在那里出生、长大的牛犊一般。「Sakalapathaviṃ」:整个名为赡部洲的大地。
Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.
马宝注释
Assaratanavaṇṇanā
247「Sindhavakulato」:出自信度良马之族。
247.Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.
珠宝注释
Maṇiratanavaṇṇanā
248「Sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ」:其周长如同大车的轮毂。「Ubhosu antesu」:在下、上两端。「Kaṇṇikapariyantato」:从两朵金莲花的莲台边缘。「Muttājālake ṭhapetvā」:安置在极为清净的珍珠网中。「Aruṇuggamanavelā viya」:犹如曙光初现之时,以此喻指日出之刻。
248.Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.
女宝注释
Itthiratanavaṇṇanā
249前文已说“女宝出现”,为说明她从何处出现,故说“从马德拉王族”等。据说马德拉国是赡部洲中美丽女子的出生之地,正如“西阇耶大王的王后”、“韦桑答拉大王的王后”、“跋陀迦比罗尼”等,女宝确实只出现于马德拉国。“以福德威力”是指转轮王的福德威光。
249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena.
“形体圆足”指手、脚等身体各部分匀称协调。由于各部分圆满,故整体圆满。“色”指身体,如“唯名为色”(《中部》1.306)等处所说。“美丽”指因相貌美好而值得观看,因此说“当被观看时”等。她以喜悦之力,令那些如理思惟者通过对业果的信仰而心得清净。以“能令清净”这一因由语,说明如下理趣:正如由令人清净而成就肤色之美,由美丽而成就令人清净,由绝美而成就美丽——此理趣也应如此表达。或者反过来配合:由肤色之美成就令人清净,由令人清净成就美丽,由美丽成就绝美。如此借由身体的成就说明了绝美等之后,现在为了进一步从身体无缺陷的角度来说明这些,又说“或绝美”等。其中,“合乎尺度”是指身高与胖瘦比例恰当,因此令人清净,没有过高、过长等缺陷;这如同人们达不到的天色之成就,故说“未达到天肤色”。
Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi . Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ.
“高矮成就”是从身高来说的,因其令人心生清净。“围度成就”是从没有过瘦、过胖的缺点来说的。“肤色成就”是指没有暗淡无光。“身坏”指身体的缺陷。“被百次打击”即被七次打击,而“被百次打击”是就木棉而言的,因为棉絮根本不存在“打击”这回事。藏红花、香树皮、大麦花——这是四类。另有人说:“是闇沉香树皮、大麦花。”
Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.
「如被火烧」指如同被座位上燃起的火烧到一般。「首先」是说即使见到国王,也不先去处理其他事务,而是优先于一切事务,意即与见面同时。「随坐于后」是她的习性,即国王坐下之后,她才随后坐下。「问所应作而奉答者」:对于自己应为国王做的种种事务,由于总是先问“我做什么呢?”而禀报所应行之事,故称。
Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī.
女人大多天性狡猾,然而女宝并无此缺点。为表明这一点,经文说“她那……”等。
Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ.
「功德」指外貌的功德与威仪的功德。「以先前所作业的威力」:由于过去所造、能令女宝具足那种状态的先前业力的威力。对于转轮圣王而言,能招感眷属成就的福德业,正是这种殊胜果报的亲依止缘。因此说“依止转轮圣王的福德”,以此表明,在其他有识诸宝中,虽然它们各自依自业而生,但每一种殊胜之处都以转轮王的福德为依止,此义已明。昔日某些方面所获得的圆满,从国王成为转轮圣王那一刻起,便一切相状悉皆圆满具足。
Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattinopuññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.
居士宝注释
Gahapatiratanavaṇṇanā
250「或本性」是指就本性而言,即使是在轮宝出现之前也是如此。就像依靠转轮圣王的福德力,才有了如上所说的轮宝威力的产生那样,同样,依靠这位王的福德力,生起了居士宝由业果所生的天眼。因此说「伴随轮宝威力」。这样说是因为因与果处在同一相续之中,并且具有同时性的缘故。
250.Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.
导者宝注释
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
251由于对「这是法,这是非法」等,具有了知业自作性(自业有报)这种称为智者性的素质,所以称为「智者」。由于博学而精通,所以称为「精通者」。由于拥有本性自成的、名为慧的天然智慧,所以称为「有智慧者」。由于能够为他人明了地显示、开显自己所如实觉悟的义理,所以称为「阐明者」。「令确立」的意思是使之确定、决断。
251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ.
四神力具足的解释
Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā
252“异熟”即变异成熟;“变易异熟”也就是异熟本身,正如“经过种种制作的”即称为“种种制作物”一样。所谓“平正”,是指不过冷、不过热,没有偏颇。若此身具有所食之物带来的平正异熟,便称为“平正异熟身”,依此平正异熟身。
252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā.
法殿与池塘的解释
Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā
253他并非指使众人聚集后,由那些人众挖掘建造而成。那么是如何建成的呢?因此说:“然而国王……”等语。其中的原因,后文将会说明。那些池塘被一重栏杆所围绕。“院落界限的边际”一句中,“院落”是指池塘四周空旷的平地,即池岸;在这些院落的界限边际上,被一重栏杆所围绕的正是那些池塘。“他生起这样的念头”是指他心中产生了这样的想法:“我为何不在这些池塘中……”等等。“所有季节”是指在所有的季节中都会开花。“种种颜色的青莲种子等”是指能开出红色、蓝色等种种颜色花朵的青莲等种子。“水生陆生花环”是指由水生花和陆生花所制成的花环。
253.Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo . Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ.
254“以受用为缘”是指为了即时受用的缘故。这也只是依照最初确立的规则而说;到了后来,就像车乘、床座等物品一样,女众实际上也是为了有需要的人而施舍的。因此说“即使是女众……”等语。“以舍弃为缘”是指怀着无所牵挂的舍离之心为缘。所谓“施”即施物,指应施的物品。能在此施与、舍弃物品之处,称为“布施所”,也就是分发布施物品的厅堂。“拥有那样的物品”是指:就像国王在布施堂中拥有的亚麻细布、精细布料等布匹一样,凡自身拥有此类物品之人。“留下”即舍弃,就放置在那里。凡对那些物品有需要的人,称为“需求者”。同理,也应类似地理解“非需求者”。
254.Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā.
255“连诤论的声音也……”一句中的“也”字,是总括了下述意义:既然出于布施的意图而从家中搬出,再将其拿回家中,是不妥当的。因此说:“这确实对我们不适宜……”等语(《长部》2.255)。
255.Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255).
257“在顶髻之顶”,是指发髻边际的最顶端。“在边界之顶”,是指殿堂庭院边界的最顶端。
257.Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.
258“夺去”:因其极为光辉灿烂,刺夺人眼,令人难以直视,仿佛将视线夺走、移开一般。而这种“夺去”之所以发生,是因为它们不断闪耀流转,故说“令之闪烁”。
258.Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti.
禅那成就的解释
Jhānasampattivaṇṇanā
260“以大神力”:即依凭广大的、能成就所欲之事的作用。也就是指他们所愿求的种种事得以成就。用“应受用者”一语,是为了显示“神力”一词为业用释义,即从动作所成就的对象而言。为表明先已完成对施物的舍弃这一事实,故说“对成就的施予”。能以此调伏自己,故名为“调伏”。
260.Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo.
菩萨过去世的修行解释
Bodhisattapubbayogavaṇṇanā
“他的”:指大善见王。“一位上座”:指一位不知姓名的凡夫上座。“见到上座”:指见到一位坐在某棵树下的上座。“木敷具”:指用木头制成的敷具,即木板。
Assāti mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.
“受用器皿”:指盛放饮用水等日常使用的器皿。“锥刺棘”:指针刺状的棘刺。“小刀”:指小剃刀。“水罐”:指净瓶。
Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ.
“就在尖顶屋门处折回”:指自进入尖顶屋时起,便不给那些邪思维生起的机会。
Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.
261“遍”:由于大人曾在各处修习遍禅,而那些地方又极似善加修治的遍相,因此只显现遍相。
261.Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.
262“四禅”:指四种遍禅。此处只提遍禅而不提无量,是因为当时那些无量是依恭敬与尊重之心修成的。大菩萨们对无色禅并不重视,只是为了作为神通的基础才去修习它们。因此,大士在苦行者和游方者的那段时期,修习了所有应修的世间功德。所以经文说“大人又”等等。
262.Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi.
八万四千座城等的注疏
Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā
263“应送食”:指应当呈上的饭食。
263.Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ.
264“恒常义务”:指先前已有的烹饪义务。
264.Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.
须跋陀罗妃前来侍奉的注疏
Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā
265“Āvaṭṭetvā”:意为充分展示。即,国王所希求的任何布施用具与受用物品,一一皆如其愿而丰足成就,并加以展示。
265.Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.
266而如果国王对生命生起意愿,他就能从此长久住世,成为大神通力者、大威神力者。心怀大愿的王妃如此思惟,便努力让国王对诸欲乐和生命产生期许。因此经中说“莫使国王……”等,又说“不愿他寿尽……”等。于“产生意愿”一语中,“欲”一词是渴爱的同义词,故注释说“生起爱”。“期望”:因它而不舍弃所缘,故称为期望,也就是渴爱。
266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā.
267「Garahitā」(被呵责)指被呵责。文中说到“被诸佛……”等,是为了解答心中可能生起的疑问:“被谁呵责?因为什么被呵责?”由此表明,这种寿尽会被智者呵责,且会导致投生恶趣,因此应当避免带着期许的寿尽。
267.Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.
268「Ekamantaṃ gantvā」(走到一边)是指离开了国王的视野。
268.Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.
梵天界往生注疏
Brahmalokūpagamanavaṇṇanā
269「Soṇassa」:指拘利维萨族的苏那。「Ekā bhattapātī」:指一个盛饭的食器。「Tādisaṃ bhattaṃ」:指那种厚实、甘美、柔滑的饭食。「Bhuttānaṃ」:指已经进食的人们。
269.Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ.
271‘Dāsamanussā’:指奴仆和被差遣办事的人。
271.Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.
现在,为了说明前面所说大善见王的财富成就与他的业相符,而说“然而这些……”等,这很容易理解。
Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
272‘Āditopaṭṭhāya’(从最初开始):是指从善业集起时开始。也就是从那个善业被累积、那个成就被生起之处,从第三个有身开始。因为世尊当时开示大善见王的本生故事,正是从它集起时开始讲起的。如同玩沙屋游戏:如同孩童们用沙土堆作水塘、房屋、食物等,随心所欲玩耍,离去时便将这一切悉数毁坏再走;同样地,世尊详细开示了自己在大善见王时代所经历的、犹如天界成就般不可思议的威德成就之后,又将开示转向厌离(轮回)的方向,以显示过患与出离的方式,说道‘看,阿难!’等,以表明‘那一切成就都因无常而变易、坏灭’。‘Vipariṇatā’(已变易):是说已入变易,即失去了自性。因此说‘以舍弃自性故……’等。所谓‘自性’,是指诸有为法被生灭所限的硬、触等自性;那自性从坏灭刹那开始便被舍离,当它被完全舍离时,便彻底不存在了。因此说‘犹如已灭的灯焰,进入不可施设的状态’。
272.Āditopaṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti.
至此(Ettāvatā):指从最初开始持续进行的整个开示过程。其高度如许多百千俱胝年(anekavassakoṭisatasahassubbedhā):意为它的高度等同许多百千俱胝年。取无常相(Aniccalakkhaṇaṃ ādāya):在开示中,将那成就中所具有的无常相提取出来,加以阐明。正如解开梯子时,凡夫无法攀爬一棵百肘高的树;同样地,通过阐明无常,使得任何人都无法凭借对那成就的贪恋之梯去攀附,因此说“就如取无常相而解开梯子一样”。因此(Tenevāti):正是由于上述原因,即虽然最初极为细致地展示了欲中的甘味,但之后又通过“看,阿难!”等,阐明了欲的过患、低劣、染污,以及出离中的功德,从而完成了开示。于过去(Pubbeti):指过去之时。瓦萨巴王(Vasabharājā):指名为瓦萨巴的锡兰国王。
Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.
“水泡等”:其中“等”字包含了草尖上的露珠等事物。
Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.
而“大善见王”中的“而”(pana)一词,是显示特别之处的。它显示:大善见王证得了禅那、神通与等至,并立足于从此清净的沙门身份;由此,他抖落了欲寻等污染沙门身份的染污,进入空寂之处。然而,即使是这样的他,去世后的第七日,所有转轮王的成就也都完全消失,未能延续。这正是稀有之人,具备不共的殊胜功德——此词即显示这一特别之处。
Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.
「未被收录」:指诸如“据说那位国王过去生于居士之家”等(长部注2.260),以及“然后又对长老说”等(长部注2.272)所说的内容。那些内容未被收录于这部经的结集,而是在其他地方出现,作为此开示的背景。至于此处义理上未曾详细分析的部分,容易理解。
Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.