4. 《大善见王经》的注释
4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā
拘舍波提王都的注释
Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā
242金制的,就是用黄金做成的。这堵城墙,是一切珍宝所成的墙。三个三个,是说内侧有三个,外侧也有三个,所以叫三个三个。
242.Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā. Ayaṃ pākāroti sabbaratanamayo pākāro. Tayo tayoti anto ca tayo, bahi ca tayoti tayo tayo.
门槛柱就是因陀罗柱,是装饰城市、用来做庄严点缀的柱子。通过它能知道围栏的粗大程度,所以叫“围栏”。这个围栏有三个男子那么高,所以叫“三男子高”。因此说“因此”等等,就是指那个五肘长、三男子高的围栏。在叶子和果实上,是指在所有由各种珍宝做成的多罗树的叶子和果实上。同样的道理就是:“叶子上,一片是金制的,一片是银制的;果实上,一道纹路是金制的,一道是银制的”等等,这个意思很容易明白。在城墙之间,是指两道城墙的中间。多罗树的行列一棵一棵地排列着。
Esikatthambho indakhīlo nagarasobhano alaṅkāratthambho. Aṅgīyati ñāyati puthulabhāvo etenāti aṅgaṃ, parikkhepo. Tiporisaṃ aṅgaṃ etissāti tiporisaṅgā. Tenāha ‘‘tenā’’tiādi. Tena pañcahatthappamāṇena tiporisena. Paṇṇaphalesupīti sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ paṇṇaphalesupi. Eseva nayoti ‘‘paṇṇesu ekaṃ pattakaṃ sovaṇṇamayaṃ, ekaṃ rūpiyamayaṃ. Phalesupi eko lekhābhāvo sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo’’tiādiko ayamattho atidiṭṭho. Pākārantareti dvinnaṃ dvinnaṃ pākārānaṃ antare. Ekekā hutvā ṭhitā tālapanti.
“巧妙”是指熟练、非常清净,这种熟练就是心的精髓,所以经文说“美妙”。“令染着”是指让人生起贪染。“确实令人喜悦”就是确实让人喜欢。“不令人怖畏”就是不吓唬人,因为声音悦耳,所以也让人觉得可爱。罐鼓、单面小鼓等是单面乐器。双面乐器则很明显。四周全部蒙覆的四方形鼓,以及称为帕那瓦的鼓等。“竹管类等”中的“等”字,包含了螺贝等。“善妙和合者”是指非常精通熟练。“于量中”是指在不紧不松、名为中道的和合之量中。“移动手或足”是指配合手律与足律。“正在跳舞者”是指正在作种种舞姿。
Chekoti paṭu suvisado, so cassa paṭubhāvo manosāroti āha ‘‘sundaro’’ti. Rañjetunti rāgaṃ uppādetuṃ. Khamatevāti rocateva. Na bībhacchetīti na tajjeti, sotasukhabhāvato piyāyitabbo ca hoti. Kumbhathuṇadaddarikādi ekatalaṃ tūriyaṃ. Ubhayatalaṃ pākaṭameva. Sabbato pariyonaddhaṃ caturassaambaṇakaṃ, paṇavādi ca. Vaṃsādīti ādi-saddena saṅkhādikaṃ saṅgaṇhāti. Sumucchitassāti suṭṭhu pariyattassa. Pamāṇeti nātidaḷhanātisithilatāsaṅkhāte majjhime mucchanappamāṇe . Hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvāti hatthalayapādalaye sajjetvā. Naccantāti sākhānaccaṃ naccantā.
轮宝的注释
Cakkaratanavaṇṇanā
243“伍波萨他”指的是具足八支、在一切日子里在家人都应当守护的戒。因为通过受持而拥有它,所以叫“持伍波萨他者”,即属于那位持伍波萨他的人。因此说“对于已受持伍波萨他支者”。“那时”就是那个时候。那到底是什么时候呢?指的是这样的时候:一个人具足了能促成转轮王身份的布施、持戒等福德资粮,圆满了转轮王应尽的职责,又因时节、地方、种姓以及容貌、财富、权势等种种功德成就,而投生在与之相应的身体之中——那就是那个时候。因为正是在那样的时候,那位将来要成为转轮王的殊胜之人——具足上述功德的刹帝利灌顶王,持守清净的戒,在每个伍波萨他日都以施舍十万钱财等方式行持正行,而不是等到轮宝出现时才这样做。这些殊胜之处,是就一切转轮王共同的情况来说的。因此说“从清晨……法性”。不过对诸菩萨来说,能带来转轮王身份的功德以及转轮王本身的功德,都还要更加超胜。
243.Uposathaṃ vuccati aṭṭhaṅgasamannāgataṃ sabbadivasesu gahaṭṭhehi rakkhitabbasīlaṃ, samādānavasena taṃ tassa atthīti uposathiko, tassa uposathikassa. Tenāha ‘‘samādinnauposathaṅgassā’’ti. Tadāti tasmiṃ kāle. Kasmiṃ pana kāleti? Yasmiṃ kāle cakkavattibhāvasaṃvattaniyadānasīlādipuññasambhārasamudāgamasampanno pūritacakkavattivatto kāladīpadesavisesapaccājātiyā ceva kularūpabhogādhipateyyādiguṇavisesasampattiyā ca tadanurūpe attabhāve ṭhito hoti, tasmiṃ kāle. Tādise hi kāle cakkavattibhāvī purisaviseso yathāvuttaguṇasamannāgato rājā khattiyo muddhāvasitto visuddhasīlo anuposathaṃ satasahassavissajjanādinā sammāpaṭipattiṃ paṭipajjati, na yadā cakkaratanaṃ uppajjati, tadā eva. Ime ca visesā sabbacakkavattīnaṃ sādhāraṇavasena vuttā. Tenāha ‘‘pātova…pe… dhammatā’’ti. Bodhisattānaṃ pana cakkavattibhāvāvahaguṇāpi cakkavattiguṇāpi sātisayāva honti.
以所说的那种福业为缘,也就是以能带来转轮王身份的布施、调御、自制等福业为因。如同青宝石聚集在一起,意思是与靛蓝宝石的堆积相似。因为具备天界般的威力:也就是具足令人悦目、声音悦耳、能在虚空中行走、能放出光明、没有障碍、能实现国王心中所想之事等类似天界的威力,因此说明它像天界之物一样,所以称为天界的。然而它并不属于天界。有一千根辐条,所以叫千辐。以一切行相,就是在具有妙相、一切支分圆满的轮宝中,以一切美好、令人满意的行相。圆满就是完全具足,它的这种圆满,现在就要详细说明。
Vuttappakārapuññakammapaccayanti cakkavattibhāvāvahadānadamasaṃyamādipuññakammahetukaṃ. Nīlamaṇisaṅghātasadisanti indanīlamaṇisañcayasamānaṃ. Dibbānubhāvayuttattāti dassaneyyatā, manuññaghosatā, ākāsagāmitā, obhāsavissajjanā, appaṭighātatā, rañño icchitatthanipphattikāraṇatāti evamādīhi dibbasadisehi ānubhāvehi samannāgatattā, etena dibbaṃ viyāti dibbanti dasseti. Na hi taṃ devalokapariyāpannaṃ. Sahassaṃ arā etassāti vā sahassāraṃ. Sabbehi ākārehīti sabbehi sundarehi paripuṇṇāvayave lakkhaṇasampanne cakke icchitabbehi ākārehi. Paripūranti paripuṇṇaṃ, sā cassā pāripūriṃ idāneva vitthāressati.
另外,“管孔”就是指孔洞。这里要表达的是:它像一排纯净、光滑的牙齿那样,没有任何缝隙。而由于那个管孔的四周侧面是银制的,所以说它是“以实心银制成”。又因为这轮宝不像车轮那样内部是空的,所以说“在两个外端上”。“管孔已经形成围合”,这是句子的连接方式。所谓“在毂的围合板条和管孔的围合板条上”,就是指在毂的围合板条上,以及在毂的管孔围合板条上。
Panāḷīti chiddaṃ. Suddhasiniddhadantapantiyā nibbivarāyāti adhippāyo. Tassā pana panāḷiyā samantato passassa rajatamayattā sārarajatamayā vuttā. Yasmā cassa cakkassa rathacakkassa viya antobhāvo nāma natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘ubhosupi bāhirantesū’’ti. Kataparikkhepā hoti panāḷīti yojanā. Nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesūti nābhiparikkhepapaṭṭe ceva nābhiyā panāḷiparikkhepapaṭṭe ca.
所谓“它们”,指的是辐条。“瓶状物”是指作为装饰的小型满瓶。同样,“宝珠状物”是指珍珠串。“分界线”是指为了显示各部分界限而画出的分隔线条。“等”这个字则涵盖了花鬘工艺等。它们都是“善加区分的”,意思是彼此不相混杂,因此区分得极为分明。
Tesanti arānaṃ. Ghaṭakā nāma alaṅkārabhūtā khuddakapuṇṇaghaṭā. Tathā maṇikā nāma muttāvaḷikā. Paricchedalekhā tassa tassa paricchedadassanavasena ṭhitā paricchinnalekhā. Ādi-saddena mālākammādiṃ saṅgaṇhāti. Suvibhattānevāti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇattā suṭṭhu vibhattāni.
在“善染的”等说法中,用“善染的”否定玛哈那玛的颜色,用“清净的”否定染污,用“光滑的”否定粗糙。其实那个轮宝的轮辋轮圈确实是无接缝而生成的,只是它在一切处都纯粹以珊瑚色而显得美丽。因为在普通轮子的接合处,由善染的金箔板等制成的环形分界线显现出来,看起来就好像有接缝一样,所以他说“然而在它的接合处”等。
‘‘Surattā’’tiādīsu surattaggahaṇena mahānāmavaṇṇataṃ paṭikkhipati, suddhaggahaṇena saṃṅkiliṭṭhataṃ, siniddhaggahaṇena lūkhataṃ. Kāmaṃ tassa cakkaratanassa nemimaṇḍalaṃ asandhikameva nibbattaṃ, sabbatthakameva pana kevalaṃ pavāḷavaṇṇena ca sobhatīti pakaticakkassa sandhiyuttaṭṭhāne surattasuvaṇṇapaṭṭādimayāhi vaṭṭaparicchedalekhāhi paññāyamānāhi sasandhikā viya dissantīti āha ‘‘sandhīsu panassā’’tiādi.
“轮辋圆环的背面”是指轮辋圆环背面的那个区域。因为它是在空中飞行的,所以那里有捕风的珊瑚杖。“在十根、十根辐条之间”是指在十根、十根辐条之间的附近区域。“镶嵌着孔洞圆环”是指以圆环形状的孔洞作装饰。“被极为善巧地敲击”是指被极为熟练的工匠敲击、弹奏,意思就是被演奏。“悦耳”就是令人愉悦。“能生贪染”就是能让听的人生起贪染。“可爱”就是讨人喜欢。“垂下的花鬘”就是垂下来的芳香花鬘。“对轮辋周边”就是对轮辋边缘的周边。因为毂管有两端,所以按这两端说“两个毂管”,其实那根管只有一个。“由哪些”是指由那两个管口。“再者,由哪些”是指由那些珍珠束。
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyanti nemimaṇḍalassa piṭṭhipadese. Ākāsacāribhāvato hissa tattha vātaggāhī pavāḷadaṇḍo hoti. Dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antareti dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare samīpe padese. Chiddamaṇḍalakhacitoti maṇḍalasaṇṭhānachiddavicitto. Sukusalasamannāhatassāti suṭṭhu kusalena sippinā pahatassa, vāditassāti attho. Vaggūti manoramo. Rajanīyoti suṇantānaṃ rāguppādako. Kamanīyoti kanto. Samosaritakusumadāmāti olambitasugandhakusumadāmā. Nemiparikkhepassāti nemipariyantaparikkhepassa. Nābhipanāḷiyā dvinnaṃ passānaṃ vasena ‘‘dvinnampi nābhipanāḷīna’’nti vuttaṃ. Ekā eva hi sā panāḷi. Yehīti yehi dvīhi mukhehi. Puna yehīti yehi muttakalāpehi.
让耳朵专注倾听。
Odhāpayamānanti sotuṃ avahitāni kurumānaṃ.
月亮在前,轮宝在后,这是按前后顺序、前后关系来说的。
Cando purato cakkaratanaṃ pacchāti evaṃ pubbāpariyena pubbāparabhāvena.
“内宫”是指阿努拉德普勒城里国王的内宫。“犹如北面的狮窗”这样说,是因为当时国王的宫殿北面有那样的狮窗。“容易”是指不用登上任何高处,也不用跨越身体,就按站着的姿势用手抛掷花束,就能轻松地供养。
Antepurassāti anurādhapure rañño antepurassa. Uttarasīhapañjarasadiseti tadā rañño pāsāde tādisassa uttaradisāya sīhapañjarassa labbhamānattā vuttaṃ. Sukhena sakkāti kiñci anāruhitvā, sarīrañca anullaṅghitvā yathāṭhiteneva hatthena pupphamuṭṭhiyo khipitvā sukhena sakkā hoti pūjetuṃ.
种种斑斓色彩的宝光闪耀明亮,种种色彩斑斓的宝物光辉灿烂夺目。升上空中而运行,从来到所站之处向上方升入空中而运行。
Nānāvirāgaratanappabhāsamujjalanti nānāvidhavicittavaṇṇaratanobhāsapabhassaraṃ. Ākāsaṃ abbhuggantvā pavatteti āgantvā ṭhitaṭṭhānato upari ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte.
244国王的侍从,就是被安排去办理国王事务的人。
244.Rājāyuttāti rañño kicce āyuttakapurisā.
把须弥山放在左边,继续往前走,就是所说的“从左边越过须弥山”。
Sineruṃ vāmapassena katvā tassa dhurataraṃ gacchanto ‘‘vāmapassena sineruṃ pahāyā’’ti vuttaṃ.
所谓“穿透”,是指横向贯穿的方式。“适合扎营”是指适合军队安营布阵。“容易得到食物和用具”是指能轻松获得谷物、牛奶、柴草等饮食和生活所需之物。
Vinibbedhenāti tiriyaṃ vinivijjhanavasena. Sannivesakkhamoti khandhāvārasannivesayogyo. Sulabhāhārupakaraṇoti sukheneva laddhabbadhaññagorasadārutiṇādibhojanasādhano.
他人的军队,也就是别的国王的军队,或者是命令。
Paracakkanti parassa rañño senā, āṇā vā.
因到来而让人欢喜的,就是“以到来令喜者”。因离去而让人悲伤的,就是“以离去令悲者”。“Upakappetha”的意思是:一层又一层地准备好、安排好、献上。“Upaparikkhitvā”的意思是:从原因、自性、结果,以及现世与来世等过患等方面,审察思量之后。“能显了者”:用智慧把意义弄清楚、显明出来的人,就是有智慧的人。“随从者”:随顺、跟随的人。不过要知道,由于这种随顺,再加上国王的大威神力,有些人不是出于厌弃罪恶,而是出于惭愧而收手。
Āgamananandanoti āgamanena nandijanano. Gamanena socetīti gamanasocano. Upakappethāti uparūpari kappetha, saṃvidahatha upanethāti attho. Upaparikkhitvāti hetutopi sabhāvatopi phalatopi diṭṭhadhammikasamparāyikādiādīnavatopi vīmaṃsitvā. Vibhāventi paññāya atthaṃ vibhūtaṃ karontīti vibhāvino, paññavanto. Anuyantāti anuvattakā, anuvattakabhāveneva, pana rañño ca mahānubhāvena te jigucchanavasena pāpato anoramantāpi ekacce ottappavasena oramantīti veditabbaṃ.
正在下沉,就是正在沉没。一由旬,指宽度大约一由旬的一片区域。不过,由于深度,它如此下沉,以至于地面显现出来。因此经文说“大海底”等等。在边上,轮宝是为了让军队不被水淹没。东海是它的边界,这就是“以东海为边界”;那“以东海为边界”,意思就是把东海作为边界。
Ogacchamānanti osīdantaṃ. Yojanamattanti vitthārato yojanamattaṃ padesaṃ. Gambhīrabhāvena pana yathā bhūmi dissati, evaṃ ogacchati. Tenāha ‘‘mahāsamuddatala’’ntiādi. Ante cakkaratanaṃ udakena senāya anajjhottharaṇatthaṃ. Puratthimo mahāsamuddo pariyanto etassāti puratthimamahāsamuddapariyanto, taṃ puratthimamahāsamuddapariyantaṃ, puratthimamahāsamuddaṃ pariyantaṃ katvāti attho.
“四边”是指以四大海为边界,或者是以东方等四方的区域为边界。“如同在照耀”中的“viya”只是一个语气词。实际上,它正是以自身稀有的功德在闪耀着安住。巴利经文里也确实只说的是“upasobhayamānaṃ”(在照耀)。
Cāturantāyāti catusamuddantāya, puratthimadisādicatukoṭṭhāsantāya vā. Sobhayamānaṃ viyāti viya-saddo nipātamattaṃ. Attano acchariyaguṇehi sobhantameva hi taṃ tiṭṭhati. Pāḷiyampi hi ‘‘upasobhayamānaṃ’’ tveva vuttaṃ.
象宝的注释
Hatthiratanavaṇṇanā
246“以旃檀等香”中的“等”字,涵盖了四种香等。说“应想它到来”,是因为转轮王的职责已经圆满,所以对此非常熟悉。因为没有黑痣等,身体纯净洁白。“七处着地”:以接触地面的尾巴、阴藏、鼻子这三处,再加上四只脚,共七个部位着地,所以叫七处着地。“最低者”:比所有六牙象族都低劣。从伍波萨他象族来的则是最上等的:意思是说,从伍波萨他族来时,就是以其中最优胜的身份而来。“依所说方式”:依照“作大施后”等所说的方式。象宝是在转轮王和转轮王子们忆念转轮王的时候到来的。“去除”:以自己的威力使之退去。其他象确实受不了它的香气。
246.Haricandanādīhīti ādi-saddena catujjātiyagandhādiṃ saṅgaṇhāti. Āgamanaṃ cintethātivadanti cakkavattivattassa pūritatāya paricitattā. Kāḷatilakādīnaṃ abhāvena visuddhasetasarīro. Sattapatiṭṭhoti bhūmiphusanakehi vāladhi, varaṅgaṃ, hatthoti imehi ca tīhi, catūhi pādehi cāti sattahi avayavehi patiṭṭhitattā sattapatiṭṭho. Sabbakaniṭṭhoti sabbehi chaddantakulahatthīhi hīno. Uposathakulā sabbajeṭṭhoti uposathakulato āgacchanto tattha sabbappadhāno āgacchatīti yojanā. Vuttanayenāti ‘‘mahādānaṃ datvā’’tiādinā vuttena nayena. Cakkavattīnaṃ, cakkavattiputtānañca cakkavattiṃ uddissa cintayantānaṃ āgacchati. Apanetvāti attano ānubhāvena apanetvā. Gandhameva hi tassa itare hatthī na sahanti.
就像家里的母牛和牛犊一样,是指像在自家熟悉的那头母牛身边、就在那里出生并长大的牛犊一样。整个大地,是指整个名为赡部洲的大地。
Gharadhenuvacchako viyāti ghare paricitadhenuyā tattheva jātasaṃvaddhavacchako viya. Sakalapathavinti sakalaṃ jambudīpasaññitaṃ pathaviṃ.
247从信度纯种种族来说,即从信度良马的种族来说。
247.Sindhavakulatoti sindhavassājānīyakulato.
248像大车车毂那样大的周长,是指它的周长等于大车车毂的大小。在两端,是指下面和上面这两端。从莲台边缘起,是指从两朵金莲花的莲台边缘起。安置在珍珠网中,是指安置在极为清净的珍珠网中。如同曙光初现之时,是用曙光初现来指代太阳升起的那一刻。
248.Sakaṭanābhisamapariṇāhanti pariṇāhato mahāsakaṭassa nābhiyā samappamāṇaṃ. Ubhosu antesūti heṭṭhā, upari cāti dvīsu antesu. Kaṇṇikapariyantatoti dvinnaṃ kañcanapadumānaṃ kaṇṇikāya pariyantato. Muttājālake ṭhapetvāti suvisuddhe muttamaye jālake patiṭṭhāpetvā. Aruṇuggamanavelā viyāti aruṇuggamanasīsena sūriyaudayakkhaṇaṃ upalakkheti.
女宝的注释
Itthiratanavaṇṇanā
249249. 说完“女宝出现了”,为了说明她是从哪里出现的,就接着说了“从马德拉王族”等话。据说马德拉王国是赡部洲里出美女的地方。比如“西阇耶大王的王后”“韦桑德拉大王的王后”“跋达咖毕喇尼”等等,这些女宝确实都只出生在马德拉王国。“以福德威力”指的是转轮王的福德威光。
249. ‘‘Itthiratanaṃ pātubhavatī’’ti vatvā kutassā pātubhāvoti dassetuṃ ‘‘maddarājakulato’’tiādi vuttaṃ. Maddaraṭṭhaṃ kira jambudīpe abhirūpānaṃ itthīnaṃ uppattiṭṭhānaṃ. Tathā hi ‘‘siñcayamahārājassa devī, vessantaramahārājassa devī, bhaddakāpilānī’’ti evamādi itthiratanaṃ maddaraṭṭhe eva uppannaṃ. Puññānubhāvenāti cakkavattirañño puññatejena.
“形体圆满”是指手、脚等身体各部分长得匀称协调。因为各部分圆满,整体才得以圆满。“色”是指身体,就像“唯名为色”(《中部》1.306)等处所说的那样。“美丽”是指因为相貌美好而值得一看。因此说“当被看见时”等等。以喜悦之力,让那些如理思惟的人通过对业果的信仰而使内心清净。以“能令清净”这个表示原因的词,说明这样的道理:正如因为令人清净而成就了肤色之美,因为美丽而成就了令人清净,因为绝美而成就了美丽——这个道理也应当这样表达。或者反过来搭配:因为肤色之美而成就令人清净,因为令人清净而成就美丽,因为美丽而成就绝美。这样从身体圆满的角度说明了绝美等之后,现在为了再从身体没有缺陷的角度来说明这些,又说“或绝美”等等。其中,“合乎尺度”是指身高和胖瘦比例恰当,因此令人清净,没有过高、过长等缺陷;就像人们达不到的天人肤色那样,所以说“未达到天肤色”。
Saṇṭhānapāripūriyāti hatthapādādisarīrāvayavānaṃ susaṇṭhitāya. Avayavapāripūriyā hi samudāyapāripūrisiddhi . Rūpanti sarīraṃ ‘‘rūpaṃ tveva saṅkhaṃ gacchatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.306) viya. Dassanīyāti surūpabhāvena passitabbayuttā. Tenāha ‘‘dissamānāvā’’tiādi. Somanassavasena cittaṃ pasādeti yoniso cintentānaṃ kammaphalasaddhāya vasena. Pasādāvahattāti kāraṇavacanena yathā pāsādikatāya vaṇṇapokkharatāsiddhi vuttā, evaṃ dassanīyatāya pāsādikatāsiddhi, abhirūpatāya ca dassanīyatāsiddhi vattabbāti nayaṃ dasseti. Paṭilomato vā vaṇṇapokkharatāya pāsādikatāsiddhi, pāsādikatāya dassanīyatāsiddhi, dassanīyatāya abhirūpatāsiddhi yojetabbā. Evaṃ sarīrasampattivasena abhirūpatādike dassetvā idāni sarīre dosābhāvavasenapi te dassetuṃ ‘‘abhirūpā vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yathā pamāṇayuttā, evaṃ ārohapariṇāhayogato ca pāsādikā nātidīghatādayo, evaṃ manussānaṃ dibbarūpatāsampattipīti ‘‘appattā dibbavaṇṇa’’nti vuttaṃ.
身高方面的成就是按高度来说的,因为身形看起来令人欢喜。胖瘦方面的成就是说过瘦、过胖的毛病都没有。肤色方面的成就是没有肤色暗淡的毛病。身体方面的败坏,是指身体有缺陷。被打击一百次,就是被打击七次;而“被打击一百次”这个说法,是就棉花絮来说的,因为木棉絮根本不存在被打击这回事。藏红花、多伽罗、兜楼婆、野梵那花,这是四类。另一些人说:“是暗沉香、多伽罗、兜楼婆、野梵那花。”
Ārohasampatti vuttā ubbedhena pāsādikabhāvato. Pariṇāhasampatti vuttā kisathūladosābhāvato. Vaṇṇasampatti vuttā vivaṇṇatābhāvato. Kāyavipattiyāti sarīradosassa. Satavāravihatassāti sattakkhattuṃ vihatassa, ‘‘satavāravihatassā’’ti ca idaṃ kappāsapicuvasena vuttaṃ, tūlapicuno pana vihananameva natthi. Kuṅkumatagaraturukkhayavanapupphāni catujjāti. ‘‘Tamālatagaraturukkhayavanapupphānī’’ti apare.
就像被火烧过一样,是指像被座位上的火烧过一样。首先,意思是说,即使看见了国王,也不先去忙别的事,而是从别的事中抽身,首先就做这件事,也就是与见面同时。国王坐下之后她才随后坐下,这是她的习惯,所以叫随坐于后。对于自己该为国王做的种种事务,她以“我该做什么呢”来询问,因此回应所问的“做什么”,所以叫问所应作而奉答者。
Aggidaḍḍhā viyāti āsanagatena agginā daḍḍhā viya. Paṭhamamevāti rājānaṃ disvāpi kiccantarappasutā ahutvā kiccantarato paṭhamameva, dassanasamakālaṃ evāti attho. Rañño nisajjāya pacchā nipātanaṃ nisīdanaṃ sīlaṃ etissāti pacchānipātinī. Taṃ taṃ attanā rañño kātabbakiccaṃ ‘‘kiṃ karomī’’ti pucchitabbatāya kiṃ karaṇaṃ paṭisāvetīti kiṃkārapaṭissāvinī.
所谓女人,大多数天生就狡猾,为了说明女宝并没有这种(狡猾),才说了“她那……”等话。
Mātugāmo nāma yebhuyyena saṭhajātiko, itthiratanassa pana taṃ natthīti dassetuṃ ‘‘svāssā’’tiādi vuttaṃ.
功德,指的是外貌的功德和品行的功德。以先前所造业的威力,是指由过去所造、能令女宝成就那种状态的先前业力的威力。对转轮王来说,能招感眷属圆满的福德业,正是这种殊胜果报的亲依止缘。因此说依止转轮王的福德,由此说明,在其他有识诸宝中,虽然它们各自依自己的业而生起,但它们的种种殊胜之处也都以转轮王的福德为依止,这一点应当这样理解。从前只在某些方面获得的圆满,从国王成为转轮王那一刻起,就一切方面都圆满具足了。
Guṇāti rūpaguṇā ceva ācāraguṇā ca. Purimakammānubhāvenāti katassa purimakammassānubhāvena itthiratanassa tabbhāvasaṃvattaniyassa purimakammassa ānubhāvena. Cakkavattinopi parivārasampattisaṃvattaniyaṃ puññakammaṃ tādisassa phalavisesassa upanissayo hotiyeva. Tenāha ‘‘cakkavattinopuññaṃ upanissāyā’’ti, etena sesesupi saviññāṇakaratanesu attano kammavasena nibbattesupi tesaṃ tesaṃ visesānaṃ tadupanissayatā vibhāvitā evāti daṭṭhabbā. Pubbe ekadesavasena labbhamānā pāripūrī rañño cakkavattibhāvūpagamanato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā.
居士宝的注释
Gahapatiratanavaṇṇanā
250“或者就本性而言”,是说即使是在轮宝出现之前,就已经由本性而有了。就像依靠转轮王的福德力,产生了上面所说的轮宝威力那样,同样,依靠这位家主的福德力,产生了居士宝由业果所生的天眼。因此说“伴随轮宝威力”。之所以这样说,是因为因落入同一相续,而且果的同时性。
250.Pakatiyā vāti sabhāveneva cakkaratanapātubhāvato pubbepi. Yādisaṃ rañño cakkavattissa puññabalaṃ nissāya yathāvuttā cakkaratanānubhāvanibbatti, tādisaṃ etassa puññabalaṃ nissāya gahapatiratanassa kammavipākajaṃ dibbacakkhuṃ nibbattetīti āha ‘‘cakkaratanānubhāvasahita’’nti. Kāraṇassa hi ekasantatipatitatāya, phalassa ca samānakālikatāya tathāvacanaṃ.
导者宝的注释
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
251因为具备被称为“业所有者性之了知”的智者性,也就是能清楚知道“这是法,这是非法”等等,所以是智者。因为博学多闻、通达事理,所以是精通者。因为具备本性自成的、被称为“慧”的天然智慧,所以是有智慧者。因为有能力把自己如实觉悟的义理向他人讲清楚、说明白,所以是阐明者。“令确立”的意思是使确定、决断。
251. ‘‘Ayaṃ dhammo, ayaṃ adhammo’’tiādinā kammassakatāvabodhanasaṅkhātassa paṇḍitabhāvassa atthitāya paṇḍito. Bāhusaccabyattiyā byatto. Sabhāvasiddhāya medhāsaṅkhātāya pakatipaññāya atthitāya medhāvī. Attano yāthāvabuddhamatthaṃ paresaṃ vibhāvetuṃ pakāsetuṃ samatthatāya vibhāvī. Vavatthapetunti nicchituṃ.
具备四种神力的注释
Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā
252252. 成熟就是异熟;“异熟”本身就是“变易异熟”,就像“经过种种制作的”就叫作“种种制作物”一样。所谓“平正”,就是不过冷、不过热,没有偏颇。如果这个身体拥有所吃食物带来的平正异熟,就称为“平正异熟身”,依靠这个平正异熟身。
252. Vipaccanaṃ vipāko, vipāko eva vepāko yathā ‘‘vikatameva vekata’’nti. Samaṃ nātisītanāccuṇhatāya avisamaṃ bhuttassa vepāko etissā atthīti samavepākinī, tāya samavepākiniyā.
法殿与池塘的注释
Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā
253国王并不是让人群聚集起来,再叫那堆人挖好池塘建成的。那到底是怎么建成的呢?所以接着说“然而国王……”等等。这里面的原因,后面会讲到。那些池塘由一道栏杆围着。“院落界限的边际”这里,“院落”指的是池塘四周空旷无遮的平地,也就是池岸;在这院落的界限边际上,那些池塘由一道栏杆围着。“他生起了这样的念头”,是说他心里冒出这样的想法:“我何不在这些池塘里……”等等。“所有季节”是指在一切季节里都开花。“种种颜色的青莲种子等”是指能开出红色、蓝色等种种颜色花朵的青莲种子等等。“水生陆生花环”是指用水生花和陆生花编成的花环。
253.Janarāsiṃ kāretvā tena janarāsinā khaṇitvā na māpesi. Kiñcarahīti āha ‘‘rañño panā’’tiādi. Tattha kāraṇaṃ parato āgamissati. Ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo . Pariveṇaparicchedapariyanteti ettha pariveṇaṃ nāma samantato vivaṭaṅgaṇabhūtaṃ pokkharaṇiyā tīraṃ, tassa paricchedabhūte pariyante ekāya vedikāya parikkhittā pokkharaṇiyo. Etadahosīti etaṃ ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsu pokkharaṇīsū’’tiādikaṃ ahosīti. Sabbotukanti sabbesu utūsu pupphanakaṃ. Nānāvaṇṇauppalabījādīnīti rattanīlādinānāvaṇṇapupphena pupphanakauppalabījādīni. Jalajathalajamālanti jalajathalajapupphamālaṃ.
254“以侍奉为条件”是指以当下侍奉为条件。这一点也只是依照最初规定的准则而说的;后来,就像车乘、床座等物品一样,女众也只是为有需要的人而施舍出去的。因此说“即使是女众……”等话。“以施舍为条件”是指以无所牵挂的施舍为条件。所施之物就是“施”,即应当布施的东西。在那里施与、舍弃物品的地方,就是“布施堂”,也就是分发食物的地方。“拥有那样的物品”是指:就像国王布施堂里的亚麻细布、精细布料等衣物一样,那样的事物是那些人的自家所有。“留下”是指舍弃,就放置在那里。他们有需要,因此是“有需要者”。如此,也应当看待无需要者。
254.Paricāravasenāti taṅkhaṇikaparicāravasena, idañca paṭhamaṃ paṭṭhapitaniyāmeneva vuttaṃ, pacchā pana yānasayanādīni viya itthiyopi atthikānaṃ pariccattā eva. Tenāha ‘‘itthīhipī’’tiādi. Pariccāgavasenāti nirapekkhapariccāgavasena. Dīyatīti dānaṃ, deyyavatthu. Taṃ aggīyati nissajjīyati etthāti dānaggaṃ, parivesanaṭṭhānaṃ. Tādisāni atthīti yādisāni rañño dānagge khomasukhumādīni vatthāni, tādisāni yesaṃ attano santakāni santi. Ohāyāti pahāya tattheva ṭhapetvā. Attho atthi yesaṃ teti atthikā. Evaṃ anatthikāpi daṭṭhabbā.
255“诤论的声音也……”这里的“也”字,是在总括下面这个意思:既然当初是出于布施的意图从家里拿出去的,再把它拿回家里就不合适了。所以说“这确实对我们不适宜……”等等。
255.Kalahasaddopīti pi-saddena dānādhippāyena gehato nīhataṃ puna gehaṃ pavesetuṃ na yuttanti imamatthaṃ samucceti. Tenāha ‘‘na kho etaṃ amhākaṃ patirūpa’’ntiādi (dī. ni. 2.255).
257在顶髻之顶,是指发髻最顶端的地方。在边界之顶,是指殿堂庭院边界的最顶端。
257.Uṇhīsamatthaketi sikhāpariyantamatthake. Paricchedamatthaketi pāsādaṅgaṇaparicchedassa matthake.
258“夺去”的意思是:因为极其光辉灿烂,所以冲击眼睛;由于难以直视,就好像把视线夺走、移开一样。然而那种“夺去”,是因为它们不断颤动,所以说“令之颤动”。
258.Haratīti ativiya pabhassarabhāvena cakkhūni paṭiharantaṃ duddikkhatāya diṭṭhiyo harati apanentaṃ viya hoti. Taṃ pana haraṇaṃ nesaṃ paripphandanenāti āha ‘‘phandāpetī’’ti.
禅那成就的注释
Jhānasampattivaṇṇanā
260以广大神通:就是靠广大的、能如愿成事的作用。也就是他们所想要的各种事情。用“应受用者”这句话,是为了说明“威力”一词是按业用释义,也就是从动作所成就的对象来说。先令其圆满,是为了表明对施物的布施已经做了这件事,所以说“对成就的施舍”。能以此调伏自己,所以叫调伏。
260.Mahatiyā iddhiyāti mahantena icchitatthasamijjhanena. Tesaṃyeva icchiticchitatthānaṃ. ‘‘Anubhavitabbāna’’nti iminā ānubhāva-saddassa kammasādhanataṃ dasseti. Pubbe sampannaṃ katvā deyyadhammapariccāgassa katabhāvaṃ dassento ‘‘sampattipariccāgassā’’ti āha. Attānaṃ dameti etenāti damo.
菩萨过去世修行方式的注释
Bodhisattapubbayogavaṇṇanā
“他的”:指大善见王的。“一位上座”:指一位不知姓名、出身不明的凡夫上座。“见到上座”:指见到一位坐在某棵树下的上座。“木敷具”:指用木头做成的敷具,也就是木板。
Assāti mahāsudassanarañño. Eko theroti appaññāto nāmagottato aññataro puthujjano thero. Theraṃ disvāti aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ disvā. Kaṭṭhattharaṇanti kaṭṭhamayaṃ attharaṇaṃ, dāruphalakanti attho.
用来受用的器皿,是指适合盛放饮用水等日常受用物品的器皿。锥刺棘,是指像针一样能刺人的棘刺。小刀,是指小型的刀具,也就是小剃刀。水罐,是指装水的小壶,也就是净瓶。
Paribhogabhājananti pānīyaparibhojanīyādiparibhogayogyaṃ bhājanaṃ. Ārakaṇṭakanti sūcivijjhanakakaṇṭakaṃ. Pipphalikanti khuddakasatthakaṃ. Udakatumbakanti kuṇḍikaṃ.
就在尖顶屋门口就折返了:从进入尖顶屋那时起,他就没给那些邪思维留出任何生起的机会。
Kūṭāgāradvāreyeva nivattesīti kūṭāgāraṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya tesaṃ micchāvitakkānaṃ pavattiyā okāsaṃ nādāsi.
261只显现为遍相,因为这位大人过去曾在各处修习过,而那些地方又很像经过精心修治的遍相。
261.Kasiṇameva paññāyati mahāpurisassa tattha tattha katādhikārattā, tesañca padesānaṃ suparikammakatakasiṇasadisattā.
262“四禅”是指四种遍禅。这里只说到遍禅与无量,是因为当时那些(遍禅与无量)是依靠恭敬与尊重之心才修成的。大菩萨们对无色禅并不看重,只是为了把它们作为神通的基础才去修习,所以大士在作苦行者和游方者的时期,凡他所修习的世间功德,当时全都修成了。因此经文说“大人又”等等。
262.Cattāri jhānānīti cattāri kasiṇajjhānāni. Kasiṇajjhānappamaññānaṃyeva vacanaṃ tāsaṃ tadā ādaragāravavasena nibbattitattā. Mahābodhisattānañhi arūpajjhānesu ādaro natthi, abhiññāpadaṭṭhānataṃ pana sandhāya tānipi nibbattenti, tasmā mahāsatto tāpasaparibbājakakāle yattake lokiyaguṇe nibbatteti, te sabbepi tadā nibbattesiyeva. Tenāha ‘‘mahāpuriso panā’’tiādi.
八万四千座城的详细注释
Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā
263应当送上的食物,就是指要呈递上去的饭食。
263.Abhiharitabbabhattanti upanetabbabhattaṃ.
264固定的义务:指过去已经定下来的日常做饭事务。
264.Nibaddhavattanti pubbe upanibaddhaṃ pākavattaṃ.
苏跋达王后前去拜见的注释
Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā
265把(财物)转过来展示,意思是彻底看清楚。凡是国王想要的布施用具和享乐用品,他就把每一样的丰足圆满情况详细说明。
265.Āvaṭṭetvāti ativisitvā. Yaṃ yaṃ rañño icchitaṃ dānūpakaraṇañceva bhogūpakaraṇañca, tassa tassa tatheva samiddhabhāvaṃ vitthavati.
266如果国王对生命生起了意愿,那么他就能从这以后长久地活下去,成为有大神通、大威力的人。心怀大愿的王后就是这样努力让国王对欲乐和生命产生留恋。因此经中说“千万不要让国王……”等等,又说“不愿他命终……”等等。在“生起意愿”这句话里,“欲”这个词是渴爱的同义词,所以注释说“生起爱恋”。“留恋”:因为通过它而不舍弃所缘,所以叫留恋,也就是渴爱。
266. Sace pana rājā jīvite chandaṃ janeyya, ito parampi ciraṃ kālaṃ tiṭṭheyya mahiddhiko mahānubhāvoti evaṃ mahajjhāsayā devī bhogesu, jīvite ca rājānaṃ sāpekkhaṃ kātuṃ vāyami. Tena vuttaṃ ‘‘mā heva kho rājā’’tiādi. Tenevāha ‘‘tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā’’tiādi. Chandaṃ janehīti ettha chanda-saddo taṇhāpariyāyoti āha ‘‘pemaṃ uppādehī’’ti. Apekkhati ārammaṇaṃ etāya na vissajjetīti apekkhā, taṇhā.
267在这里,“受呵责”是指被谁呵责、又为什么受呵责?为了解答心中生起的这个疑问,注释说“被诸佛……”等话。由此表明:这种寿尽会被智者呵责,又会导向恶趣,所以应当避免带着期许的寿尽。
267.Garahitāti ettha kehi garahitā, kasmā ca garahitāti antolīnaṃ codanaṃ vissajjento ‘‘buddhehī’’tiādimāha, tena viññugarahitattā, duggatisaṃvattaniyato ca sāpekkhakālakiriyā parivajjetabbāti dasseti.
268走到一边,就是离开国王的视线。
268.Ekamantaṃ gantvāti rañño cakkhupathaṃ vijahitvā.
梵天界往生注释
Brahmalokūpagamanavaṇṇanā
269269. “苏那的”:指拘利维萨族的苏那。“一钵饭”:指一份增加过的饭食。“那样的饭食”:指那种厚重、甘甜、柔滑的饭食。“已食者的”:指已经吃过饭的人们的。
269.Soṇassāti koḷivīsassa soṇassa. Ekā bhattapātīti ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ. Tādisaṃ bhattanti tathārūpaṃ garuṃ madhuraṃ siniddhaṃ bhattaṃ. Bhuttānanti bhuttavantānaṃ.
271奴仆和供人差遣的人。
271.Dāsamanussāti dāsā ceva āyuttakamanussā ca.
现在,为了说明前面所说大善见王的财富成就与他的业相符,而说了“然而这些……”等话,这很容易理解。
Idāni yathāvuttāya rañño mahāsudassanassa bhogasampattiyā kammasarikkhataṃ uddharanto ‘‘etāni panā’’tiādimāha, taṃ suviññeyyameva.
272272. “从最初开始”,是指从善业开始积聚的时候说起。那个善业在哪里被修积,那份成就从哪里产生,就从那时——也就是从第三世的存在——开始说起。因为世尊当时讲大善见王的本生故事,正是从它开始积聚的时候讲起的。“就像玩沙屋游戏一样”:就好比孩子们用沙子堆出水塘、房子、食物等东西,随心所欲地玩,到了要走的时候,就把那些全都毁掉再离开。世尊也是如此:他先把大善见王时代自己亲身经历过的威德成就详细展示出来——那成就如同天界成就,不可思议;接着又把开示转向厌离轮回的方向,以显示过患与出离,说明“那一切成就都因无常而变易、坏灭了”,于是说了“看哪,阿难!”等话。“已变易”:是指已经进入了变易,失去了自性。因此说“以舍弃自性故……”等。“自性”:是指诸有为法被生灭所限的硬、触等自性。那自性从坏灭刹那开始就被舍弃了,当它被彻底舍弃时,就完全不存在了。因此说“犹如已熄灭的灯焰,进入了不可施设的状态”。
272.Āditopaṭṭhāyāti samudāgamanato paṭṭhāya. Yattha taṃ puññaṃ āyūhitaṃ, yato sā sampatti nibbattā, tato tatiyattabhāvato pabhuti. Mahāsudassanassa jātakadesanā hi tadā samudāgamanato paṭṭhāya bhagavatā desitāti. Paṃsvāgārakīḷaṃ viyāti yathā nāma dārakā paṃsūhi vāpigehabhojanādīni dassentā yathāruci kīḷitvā gamanakāle sabbaṃ taṃ vidhaṃsentā gacchanti, evameva bhagavā mahāsudassanakāle attanā anubhūtaṃ dibbasampattisadisaṃ acinteyyānubhāvasampattiṃ vitthārato dassetvā puna attano desanaṃ ādīnavanissaraṇadassanavasena vivaṭṭābhimukhaṃ viparivattento ‘‘sabbā sā sampatti aniccatāya vipariṇatā vidhaṃsitā’’ti dassento ‘‘passānandā’’tiādimāha. Vipariṇatāti vipariṇāmaṃ sabhāvavigamaṃ gatā. Tenāha ‘‘pakativijahanenā’’tiādi. Pakatīti sabhāvadhammānaṃ udayavayaparicchinno kakkhaḷaphusanādisabhāvo, so bhaṅgakkhaṇato paṭṭhāya jahito, pariccajanto sabbaso nattheva. Tenāha ‘‘nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā’’ti.
从最开始一路展开的整段教导,到此为止。它的高度是无数百千万亿年——意思是这棵树的生长高度等同于无数百千万亿年。取无常相——就是把那分成就所具有的无常相拿来,在教导中揭示、阐明。就像解开梯子的时候,一个普通人没办法爬上那样一棵高达百肘的树;同样,通过阐明无常,任何人都无法再借着贪恋那分成就的梯子往上爬,所以说“就像取了无常相而把梯子解开一样”。正是由于这个原因——也就是虽然从一开始就格外充分地展示了诸欲的乐味,但随后又以“看哪,阿难!”等话语,阐明了诸欲的过患、低劣、杂染,以及出离的功德,从而完成了教导。在过去——指过去的时候。瓦萨跋王——就是名叫瓦萨跋的锡兰大王。
Ettāvatāti ādito paṭṭhāya pavattena ettakena desanāmaggena. Anekāni vassakoṭisatasahassāniyeva ubbedho etissāti anekavassakoṭisatasahassubbedhā. Aniccalakkhaṇaṃ ādāyāti taṃ sampattigataṃ aniccalakkhaṇaṃ desanāya gahetvā vibhāvetvā. Yathā nisseṇimuccane tādisaṃ satahatthubbedhaṃ rukkhaṃ pakatipurisena ārohituṃ na sakkā, evaṃ aniccatāvibhāvanena tassā sampattiyā apekkhānisseṇimuccane kenaci ārohituṃ na sakkāti āha ‘‘aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viyā’’ti. Tenevāti yathāvuttakāraṇeneva, ādito sātisayaṃ kāmesu assādaṃ dassetvāpi upari nesaṃ ‘‘passānandā’’tiādinā ādīnavaṃ, okāraṃ, saṃkilesaṃ, nekkhamme ānisaṃsañca vibhāvetvā desanāya niṭṭhāpitattā. Pubbeti atītakāle. Vasabharājāti vasabhanāmako sīhaḷamahārājā.
“水泡等”里的“等”字,把草尖上的露珠之类的东西也包括进去了。
Udakapupphuḷādayoti ādi-saddena tiṇagge ussāvabinduādike saṅgaṇhāti.
“大善见王”中的“而”字,是用来点出特别之处的。它要说明的是:大善见王修成了禅那、神通和等至,并且安住在由此而清净的沙门状态中;正因如此,他才摆脱了欲寻等污染沙门状态的杂染,进入了空屋。然而即使是这样的他,命终之后到第七天,所有转轮王的成就也全都消失了,没能延续下去。这真是一位稀有难得的人,具有不共的殊胜功德——这个“而”字就是在显示这一特别之处。
Mahāsudassanassa panāti pana-saddo visesatthajotano, tena mahāsudassanamahārājā jhānābhiññāsamāpattiyo nibbattesi, tadaggena parisuddhe ca samaṇabhāve patiṭṭhito, yato vidhuya eva kāmavitakkādisamaṇabhāvasaṃkilesaṃ suññāgāraṃ pāvisi, evaṃbhūtassāpi tassa kālaṃ kiriyato sattame divase sabbā cakkavattisampatti antarahitā, na tato paraṃ, aho acchariyamanusso anaññasādhāraṇaguṇavisesoti imaṃ visesaṃ dasseti.
“未收录”这句话,是就以下这些所说的内容而言:比如“据说那位国王过去出生在居士家里”(长部注2.260),以及“然后又对长老说”(长部注2.272)等等。因为这段内容并没有被收录在这部经的结集中,而是出现在其他地方,作为这次开示的背景。至于这里在义理上还没有详细分析的部分,则是很容易理解的。
Anāruḷhanti ‘‘rājā kira pubbe gahapatikule nibbattī’’tiādinā, (dī. ni. aṭṭha. 2.260) ‘‘puna theraṃ āmantesī’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 2.272) ca vuttamatthaṃ sandhāyāha. So hi imasmiṃ sutte saṅgītiṃ anāruḷho, aññattha pana āgato imissā desanāya piṭṭhivattakabhāvena. Yaṃ panettha atthato na vibhattaṃ, taṃ suviññeyyaṃ evāti.