《大本经》的注释·上首弟子一对的注释
1. 大本经复注 · 47 段
上首弟子一对的注释
Aggasāvakayugavaṇṇanā
73“交谈之后”:就是像“贤友,你的诸根真是清净明亮”这样的话(《大品》60),这样互相问候交谈之后。因为这次交谈,成了他后来前去亲近世尊的助缘。
73.Sallapitvāti ‘‘vippasannāni kho te āvuso indriyānī’’tiādinā (mahāva. 60) ālāpasallāpaṃ katvā. Tañhissa aparabhāge satthu santikaṃ upasaṅkamanassa paccayo ahosi.
75-6“次第论”就是按照次第、按顺序应当宣说的论。那是什么呢?就是布施论等。其中,布施论之所以最先宣说,是因为它在众人中普遍流传,是一切人共有的,容易实行,而且能作为安立于戒的方便。乐于施舍的人,对所占有的财物没有贪著,所以能轻松地受持诸戒,并在戒上稳固立足。由于戒能使施者与受者都清净,又因为说了利益他人之后接着说不损害他人,说了应作之法之后接着说不应作之法,说了财富成就之因之后接着说生命成就之因,所以在布施论之后接着宣说戒论。如果这布施和戒还系属于轮回,那么为了显示这种生命成就就是它们的果报,也为了显示:由这些以布施和戒为本、有殊胜、更殊胜等种种差别的福德事,能感得在四大王天等处有殊胜、更殊胜等种种差别、不可计量的天界受用和生命成就,紧接着就宣说生天论。说了生天之后,为了显示这个天界还被贪等烦恼所染污,而圣道则永远不被染污,所以在生天论之后应当宣说道论。宣说道时,为了让人明白证得那道的方法,应当宣说:即便属于天界之法,更何况其他一切欲乐,都有许多过患,是无常的、不持久的、会变坏的——这是欲乐的过患;它们是低劣的、庸俗的、凡夫的、非圣的、不带来利益的——这是它们卑劣的一面;一切存在都是烦恼的依处——这是其中的杂染;彻底脱离一切烦恼的,就是涅槃——这是出离的功德。这里“道”等词的意思,应当通过“iti”这个词所表达的“如此”等含义来理解。
75-6.Anupubbiṃkathanti anupubbiyā anupubbaṃ kathetabbaṃ kathaṃ. Kā pana sāti? Dānādikathā. Tattha dānakathā tāva pacurajanesu pavattiyā sabbasādhāraṇattā, sukarattā, sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā. Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati, tattha ca suppatiṭṭhito hoti. Sīlena dāyakapaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato, kiriyadhammaṃ vatvā akiriyadhammavacanato, bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā, tañce dānasīlaṃ vaṭṭanissitaṃ, ayaṃ bhavasampatti tassa phalanti dassanatthaṃ, imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogabhavasampattiyo hontīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathaṃ. Vatvā ayaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho, sabbadā anupakkiliṭṭho ariyamaggoti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggakathā kathetabbā. Maggañca kathentena tadadhigamupāyadassanatthaṃ saggapariyāpannāpi, pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā, aniccā adhuvā, vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo, hīnā, gammā, pothujjanikā, anariyā, anatthasañhitāti tesaṃ okāro lāmakabhāvo, sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso, sabbaso kilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti-saddena ādiatthajotakena bodhitoti veditabbaṃ.
“诸乐的因”:是指现世乐、来世乐,以及与涅槃相关的乐,这一切乐的因。世间无论哪种财富之乐,全都以布施为根本因,这个道理很明显。至于与禅那、观、道、果、涅槃相关的乐,布施也确实是它们的亲依止缘。“诸成就的根本”:世间像地方王权、自在权势、七宝庄严的转轮王成就等种种人间成就,以及四大王天等种种天界成就,乃至其他一切成就,对这一切成就来说,布施就是根本,就是因。“诸受用”:指以可受用之义而得名为“受用”的可意色等,以及依这些而起的受用乐。以庇护之义来说,就是依止处。“遭遇不幸者”:指遭遇灾祸的人。“救护”:就是保护,因为能使人免于灾祸。“避难处”:是被灾祸逼迫时得以安身停留的地方。“去处”:是应当前往的地方。“归宿”:是皈依投靠之处。“依靠”:是不让人堕落、作为支撑的依止。“所缘”:是可以攀附、可以执取的所缘对象。
Sukhānaṃ nidānanti diṭṭhadhammikānaṃ, samparāyikānaṃ, nibbānapaṭisaṃyuttānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ. Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma, taṃ sabbaṃ dānanidānanti pākaṭo yamattho. Yaṃ pana taṃ jhānavipassanāmaggaphalanibbānapaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ, tassāpi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva. Sampattīnaṃ mūlanti yā imā loke padesarajjaṃ sirissariyaṃ sattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo, yā ca cātumahārājikacātumahārājādibhedā dibbasampattiyo, yā vā panaññāpi sampattiyo, tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ dānaṃ nāma mūlaṃ kāraṇaṃ. Bhogānanti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘bhogo’’ti laddhanāmānaṃ manāpiyarūpādīnaṃ, tannissayānañca upabhogasukhānaṃ. Avassayaṭṭhena patiṭṭhā. Visamagatassāti byasanappattassa. Tāṇanti rakkhā tato paripālanato. Leṇanti byasanehi paripāciyamānassa olīyanapadeso. Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ. Parāyaṇanti paṭisaraṇaṃ. Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo. Ārammaṇanti olubbhārammaṇaṃ.
像一切宝物做成、有七支的大狮子座:它极其珍贵,却完全不会让人堕落。像大地:无论走到哪里,都能立足其上,让人得到依托。像支撑的绳子:就像虚弱的人,靠着绳子站起来、站着时都能得到支撑;同样,布施对众生来说,是获得成就、得以生起和保持的助缘。以度脱苦难为义:就是以度脱恶趣之苦为义。以使人完全安息为义:就是对贪、悭等敌对灾祸,真正让人得到安息。以防护怖畏为义:就是保护人免于贫穷的怖畏。以悭吝垢等:指悭吝、贪、嗔、妒、疑、邪见等心的污垢。以不染着义:无染污、不被染着。对于它们:对于悭吝垢等那些心的垢秽。以这些难可侵犯义:因这些(垢秽)而难以侵近、难以侵犯。以不令恐惧义:不被征服之性,无所恐惧。凡施主、布施之主,他在现世尚且不畏惧任何处,何况来世。这里是以法为首而说人。以有大力义:具大势力之特质。施主、布施之主在现世以亲友之力而有大力,来世则以身力等(而有大力)。以大吉祥所许义:以“增长之因”而被共许之义。从衰败有到成就有的引导,是到达安隐之地;从有之战斗到瑜伽安稳的引导,也是到达安隐之地之义。
Ratanamayasīhāsanasadisanti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānato. Mahāpathavisadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhāya labhāpanato. Ālambanarajjusadisanti yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato, tiṭṭhato ca upatthambho, evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave uppattiyā, ṭhitiyā ca paccayabhāvato. Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhanittharaṇaṭṭhena. Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato sammadeva assāsanaṭṭhena. Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena. Maccheramalādīhīti maccheralobhadosaissāvicikicchādiṭṭhi ādicittamalehi. Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya. Tesanti maccheramalādikacavarānaṃ. Etehi eva durāsadaṭṭhena. Asantāsanaṭṭhenāti anabhibhavanīyatāya santāsābhāvena. Yo hi dāyako dānapati, so sampatipi kutoci na bhāyati, pageva āyatiṃ. Dhammasīsena puggalo vutto. Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya. Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti, āyatiṃ pana kāyabalādīhipi. Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘vaḍḍhikāraṇa’’nti abhisammatabhāvena. Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ, bhavasaṅgāmato yogakkhemasampāpanañca khemantabhūmisampāpanaṭṭho.
现在,为了说明布施也能像那些在轮回中达到顶点的成就一样,即使是在出离轮回的层面上也能促成这些成就,并且为了通过菩提行的角度来展示布施的功德,所以说了“dānañhi”(诚然,布施……)等话。其中,帝释、魔罗、梵天的成就是纯粹为了自利的,而转轮王的成就则是既为了自利也为了利他的。为了说明这一点,转轮王的成就被放在后面单独说。这些是世间的成就,而接下来要说的则是出世间的,为了说明这一点,之后又说了“sāvakapāramīñāṇa”(声闻波罗蜜智)等。在那里,为了说明殊胜、更殊胜、最殊胜的层次差别,依次说了三种智慧。而它们以布施为助缘的道理,前面已经说过了。应当知道,正是通过这一点,也说明了布施是梵天成就的助缘。
Idāni dānaṃ vaṭṭagatā ukkaṃsappattā sampattiyo viya vivaṭṭagatāpi tā sampādetīti bodhicariyabhāvenapi dānaguṇe dassetuṃ ‘‘dānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva, cakkavattisampatti pana attahitāya, parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato vuttā, etā lokiyā, imā pana lokuttarāti dassetuṃ tato paraṃ ‘‘sāvakapāramīñāṇa’’ntiādi vuttaṃ. Tatthāpi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamāti dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ. Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vutto eva. Etenevassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo.
布施,是指以想利益应受供养者的心,或以恭敬应受供养者的心,把自己的财物施舍给他人。因此,施主就是对众生一心怀着利益之心的人。这样的人不可能“伤害众生,或夺取他人的财物”,所以说“正在布施的人,能够受持戒律”。没有任何装饰品能比得上戒,因为戒不是人为造作的,而且任何时候都能带来殊胜的光彩。也没有任何花能比得上戒花,这里的道理也是一样。没有任何香气能比得上戒香,这里应当引用“旃檀香、多伽罗香……”等偈颂(《法句》55),以及“持戒已久的仙人们的戒香,随着风飘散,即使身体毁坏也依然流传……”等经文(《本生》2.17.55)。戒对于众生来说,既是饰品,也是庄严,是香和涂香,还能让人容貌变得令人欢喜。因此注释中说“以戒庄严……”等等。
Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena vā pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ, tasmā dāyako sattesu ekantahitajjhāsayo purisapuggalo, so ‘‘paresaṃ hiṃsati, paresaṃ vā santakaṃ haratī’’ti aṭṭhānametanti āha ‘‘dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkotī’’ti. Sīlasadiso alaṅkāro natthīti akittimaṃ hutvā sabbakālaṃ sobhāvisesāvahattā. Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo. Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘candanaṃ tagaraṃ vāpī’’tiādikā (dha. pa. 55) gāthā, ‘‘gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ, kāyā cuto gacchati mālutenā’’tiādikā (jā. 2.17.55) ca vattabbā . Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca. Tenāha ‘‘sīlālaṅkārena hī’’tiādi.
“得此天界”这句话,是针对以中等的意欲等所发起的戒而说的。因此天王帝释这样说过:
‘‘Ayaṃ saggo labbhatī’’ti idaṃ majjhimehi chandādīhi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha. Tenāha sakko devarājā –
“以低劣的梵行,投生在刹帝利族中;
以中等的生到天界,以最上的得到净化。”
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 2.22.429);
“可爱”是指快乐,“可意”是指令人喜爱,“悦意”是指令心增长。为了显示它这种可爱等的状态,接着说了“常在这里游戏”等话。“常”是指一切时候;“游戏”是指与欲相应的快乐安住。“成就”是指财富的成就。“天的”是指属于天界的生存状态。“乐”是指身体的乐和心的乐。“天成就”是指天界的生存状态、寿命的成就、容貌名声自在的成就,以及色身等方面的成就。“如是等”中的“等”字,是指由夜摩天等天人所受用的种种天界成就。
Iṭṭhoti sukho, kantoti kamanīyo, manāpoti manavaḍḍhanako, taṃ panassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘niccamettha kīḷā’’tiādi vuttaṃ. Niccanti sabbakālaṃ kīḷāti kāmūpasaṃhitā sukhavihārā. Sampattiyoti bhogasampattiyo. Dibbanti dibbabhavaṃ devalokapariyāpannaṃ. Sukhanti kāyikaṃ, cetasikañca sukhaṃ. Dibbasampattinti dibbabhavaṃ āyusampattiṃ, vaṇṇayasaissariyasampattiṃ, rūpādisampattiñca. Evamādīti ādi-saddena yāmādīhi anubhavitabbaṃ dibbasampattiṃ vadati.
“少味”是指没有滋味,因为对如实观察的智者来说,其中根本没有可贪著之味。“多苦”是指现在就已是大苦,而且未来还会连着广大的苦。“多灾患”是指有种种危险。“于此”是指在诸欲中。“格外”是指很多。“过失”是指由无常等、少味等而成为染污,因此它们不能让智者的心感到满意。或者,“过患”是指作为可悲之事而转起,也就是极度可悲;当人们如实观察诸欲时,诸欲就呈现出这种样子。“鄙劣”是指低劣,因为这是下劣之人所亲近的,而不是最上之人所应亲近的。“会染污”是指会逼迫、会恼害。关于“出离的利益”:在这里,诸欲有多少过患,与它相对,出离就有多少利益。此外,还以“所谓出离,就是无逼迫、无染污,脱离诸欲,脱离欲想,脱离欲寻,脱离欲热恼,脱离嗔害”等这样的方式,说明了出离的利益,并阐明、赞叹了出家以及禅定等功德。
Appassādāti nirassādā paṇḍitehi yathābhūtaṃ passantehi tattha assādetabbatābhāvato. Bahudukkhāti mahādukkhā sampati, āyatiñca vipuladukkhānubandhattā. Bahupāyāsāti anekavidhaparissayā. Etthāti kāmesu. Bhiyyoti bahuṃ. Dosoti aniccatādinā, appassādatādinā ca dūsitabhāvo, yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti. Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo, paramakapaṇatā, tathā ca kāmā yathābhūtaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti. Lāmakabhāvoti nihīnabhāvo aseṭṭhehi sevitabbattā, seṭṭhehi na sevitabbattā ca. Saṃkilissananti vibādhetabbatā upatāpetabbatā. Nekkhamme ānisaṃsanti ettha yattakā kāmesu ādīnavā, tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā. Api ca ‘‘nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ, nikkhantaṃ kāmehi, nikkhantaṃ kāmasaññāya, nikkhantaṃ kāmavitakkehi, nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi, nikkhantaṃ byāpādato’’tiādinā (sārattha. ṭī. 3.26 mahāvagge) nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi, pabbajjāya, jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi.
这里说的“依前所说之义”,是指前面没有解释过的“堪任之心”等词。其中,“堪任之心”就是适合做事的心。因为在前一段开示里说过的不信等心的毛病已经去掉了,心就能成为领受后面开示的合格容器,所以叫适合做事的心。其实,不信等本来就是心的病,那时这些病已经没有了,所以也可以说是没有病的心。因为离开了邪见、我慢等烦恼,所以是柔软的心。因为离开了爱欲等,所以是没有障碍的心。因为在正确的修行中与广大的喜与悦相应,所以是振奋的心。在这种状态里,因为具足了信,所以是清净信解的心。应当这样连接:当世尊了知。另外也可以这样理解:叫“堪任之心”,是因为远离爱欲,所以是没有病的心;叫“柔软之心”,是因为远离嗔恚,以慈爱而住,所以不再僵硬;叫“无障碍之心”,是因为远离掉举和追悔,散乱已经消除,所以心不被遮盖;叫“振奋之心”,是因为远离昏沉和睡眠,以策励而住,所以不萎靡;叫“清净信解之心”,是因为远离疑惑,对正确的修行生起信解。这里的意思应当这样理解。
Vuttanayanti ettha yaṃ avuttanayaṃ ‘‘kallacitte’’tiādi, tattha kallacitteti kammaniyacitte, heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā uparidesanāya bhājanabhāvūpagamanena kammakkhamacitteti attho. Assaddhiyādayo hi yasmā cittassa rogabhūtā tadā te vigatā, tasmā arogacitteti attho. Diṭṭhimānādikilesavigamanena muducitte. Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacitte. Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacitte. Tattha saddhāsampattiyā pasannacitte. Yadā ca bhagavā aññāsīti sambandho. Atha vā kallacitteti kāmacchandavigamena arogacitte. Muducitteti byāpādavigamena mettāvasena akathinacitte. Vinīvaraṇacitteti uddhaccakukkuccavigamena vikkhepassa vigatattā tena apihitacitte. Udaggacitteti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacitte. Pasannacitteti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacitte, evampettha attho veditabbo.
“犹如……”等语,是通过譬喻来说明他们舍断杂染以及圣道生起的情况。“Apagatakāḷakaṃ”就是去除了黑色斑点。“Sammadevā”就是好好地、完全地。“Rajanaṃ”指染料,即蓝、黄等颜色。“Paṭiggaṇheyyā”就是能接受、能取得,变得光亮明净。“在那同一个座位上”就是在同一处坐的地方,以此显示他们容易修观、智慧锐利、修行安乐且能迅速通达。“Virajaṃ”(离尘),因为去除了能导向恶趣的贪欲等尘垢,所以叫离尘。因为完全去除了邪见和疑的污垢,所以叫“Vītamalaṃ”(离垢)。也可以说,因为没有初道所断的烦恼尘垢,所以是离尘;因为舍离了五种犯戒的污垢,所以是离垢。关于“Dhammacakkhuṃ”(法眼),在《梵摩寿经》中说的是下面三道,在《小罗睺罗教诫经》中说的是漏尽,而在这里指的是入流道。经文说“凡是集起之法,那一切都息灭之法”,这是在开示它生起的行相。有人问:道智不是以无为法为所缘,而不是以有为法为所缘吗?确实如此。但是,因为道智是以涅槃为所缘,依其作用而通达一切有为法,所以才那样说。
‘‘Seyyathāpī’’tiādinā upamāvasena nesaṃ saṃkilesappahānaṃ, ariyamagguppādañca dasseti. Apagatakāḷakanti vigatakāḷakaṃ. Sammadevāti suṭṭhu eva. Rajananti nīlapītādiraṅgajātaṃ. Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya pabhassaraṃ bhaveyya. Tasmiṃyeva āsaneti tissameva nisajjāyaṃ, etena nesaṃ lahuvipassakatā, tikkhapaññatā, sukhapaṭipadākhippābhiññatā ca dassitā hoti. Virajanti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ. Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamanena vītamalaṃ. Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ. Pañcavidhadussīlyamalāpagamanena vītamalaṃ. Dhammacakkhunti brahmāyusutte (ma. ni. 2.383) heṭṭhimā tayo maggā vuttā, cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416) āsavakkhayo, idha pana sotāpattimaggo adhippeto. ‘‘Yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti tassa uppattiākāradassananti. Nanu ca maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇaṃ, na saṅkhatadhammārammaṇanti? Saccametaṃ. Yasmā taṃ nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati, tasmā tathā vuttaṃ.
在“清净的布”这个譬喻里,对应关系是这样的:布好比心;布被后来沾上的污垢弄脏,好比心被贪等烦恼染污;洗衣石好比次第说法;水好比信;把布浸在水里,用碱和牛粪灰去掉那些黑斑来洗布,就好比先用信的润泽反复浸湿,再靠念、定、慧让烦恼松动,然后通过听闻等修行来净化心的精勤努力;靠这个过程去掉布上各种黑斑,就好比靠精勤努力暂时压伏烦恼;染料好比圣道;用染料把洗净的布染得鲜亮明净,就好比以圣道把已压伏烦恼的心彻底净化。
说了“见法”之后,因为“见”除了智见之外还有别的含义,为了排除那些,所以说“得法”。“得”除了智的成就之外也还有别的含义,为了显示差别,所以说“知法”。不过“知法”也可能只是知道法的一部分,为了表明是无余了知,所以说“入法”,以此说明他们就是现观四圣谛。因为道智以一次现观就完成遍知等功能,毫无遗漏地全面深入并通达四谛法。其余部分和前面说的一样。
‘‘Suddhaṃ vattha’’nti nidassitaupamāyaṃ idaṃ upamāsaṃsandanaṃ vatthaṃ viya cittaṃ, vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo , dhovanasilā viya anupubbikathā, udakaṃ viya saddhā, udake temetvā ūsagomayachārikābharehi kāḷakapadese samucchinditvā vatthassa dhovanapayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithilī katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho, tena payogena vatthe nānākāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ, raṅgajātaṃ viya ariyamaggo, tena suddhassa vatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti. ‘‘Diṭṭhadhammā’’ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘pattadhammā’’ti vuttaṃ. Patti ca ñāṇasampattito aññampi vijjatīti tato visesadassanatthaṃ ‘‘viditadhammā’’ti vuttaṃ. Sā pana viditadhammatā dhammesu ekadesenāpi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘pariyogāḷhadhammā’’ti vuttaṃ, tena nesaṃ saccābhisambodhiṃyeva vibhāveti. Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesatova catusaccadhammaṃ samantato ogāhantaṃ paṭivijjhatīti. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.
77“衣等施”这句话,是针对布施衣等资具而说的。如果有人把八种资具,或者只把钵和衣,布施给入流者等圣者,或者布施给具足戒行的凡夫,然后发愿说“愿这份资具布施成为我未来获得善来比丘身份的助缘”,应当知道:当他所积累的福德因缘成熟时,就会在诸佛面前获得神通所化的资具。就像那些具足威仪的百岁长老一样——这就是这段话的意趣所在。
77.Cīvaradānādīnīti cīvarādiparikkhāradānaṃ sandhāyāha. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre, pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa, puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa ca sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Vassasatikattherā viya ākappasampannāti adhippāyo.
“开示”的意思是:清楚地呈现在眼前而显示。“此世的利益”是指属于此世、被称为五蕴的意义。“他世的利益”在这里也是同样的道理。“显示”是从共相和自相两方面来显示。因此说“无常”等。其中,因为存在之后又消失,所以显示为无常;因为被生灭逼迫,所以显示为苦;因为不能自主控制,所以显示为无我。这些具有变坏等特征的五蕴,是从堆积的意义上显示为蕴。这些具有眼等本质的十八界,是从没有众生、没有命者的意义上显示。这些具有眼等本质、作为门和所缘的十二处,是这样显示。这些以无明等开始、以老死结束的十二种缘法,就是缘起,是这样显示。对于色蕴,按照前面所说的方式,从缘的角度有四种,从刹那的角度有一种,这些就是所显示的五种相。“如是”这个词,是把“五种相”这个说法收摄进来。“显示”中的“iti”一词是表示举例的意思,就是“如此”的意思。地狱:显示了一切地狱,包括八大地狱和十六小地狱等不同种类。畜生道:显示了无足、二足、四足、多足等不同种类,以及走兽、牲畜、飞禽、爬虫等各种各样畜生世界。饿鬼界:显示了受饥饿口渴之苦的、食呕吐物的、依靠他人施舍活命的、被焦渴折磨的等各种不同种类的饿鬼众生世界。阿修罗众:就是黑阿修罗众。这样先说了属于恶趣的他世利益,现在要说属于善趣的他世利益,所以说“三种善业的异熟”等。将广果天摄入遍净天之中,因为无想天和无色界中没有可显示的圆满,难以了知,所以只说“九种梵天世界”。
Sandassesīti suṭṭhu paccakkhaṃ katvā dassesi. Idhalokatthanti idhalokabhūtaṃ khandhapañcakasaṅkhātamatthaṃ. Paralokatthanti etthāpi eseva nayo. Dassesīti sāmaññalakkhaṇato, salakkhaṇato ca dassesi. Tenāha ‘‘anicca’’ntiādi. Tattha hutvā abhāvato aniccanti dassesi. Udayabbayapaṭipīḷanato dukkhanti dassesi. Avasavattanato anattāti dassesi. Ime ruppanādilakkhaṇā pañcakkhandhāti rāsaṭṭhena khandhe dassesi. Ime cakkhādisabhāvā nissattanijjīvaṭṭhena aṭṭhārasa dhātuyoti dassesi. Imāni cakkhādisabhāvāneva dvārārammaṇabhūtāni dvādasa āyatanānīti dassesi. Ime avijjādayo jarāmaraṇapariyosānā dvādasa paccayadhammā paṭiccasamuppādoti dassesi. Rūpakkhandhassa heṭṭhā vuttanayena paccayato cattāri, khaṇato ekanti imāni pañca lakkhaṇāni dassesi. Tathāti iminā ‘‘pañca lakkhaṇānī’’ti padaṃ ākaḍḍhati. Dassentoti iti-saddo nidassanattho, evanti attho. Nirayanti aṭṭhamahānirayasoḷasaussadanirayappabhedaṃ sabbaso nirayaṃ dassesi. Tiracchānayoninti apadadvipadacatuppadabahuppadādibhedaṃ migapasupakkhisarīsapādivibhāgaṃ nānāvidhaṃ tiracchānalokaṃ. Pettivisayanti khuppipāsikavantāsikaparadattūpajīvinijjhāmataṇhikādibhedabhinnaṃ nānāvidhaṃ petasattalokaṃ. Asurakāyanti kālakañcikāsuranikāyaṃ. Evaṃ tāva duggatibhūtaṃ paralokatthaṃ vatvā idāni sugatibhūtaṃ vattuṃ ‘‘tiṇṇaṃ kusalānaṃ vipāka’’ntiādi vuttaṃ. Vehapphale subhakiṇṇeyeva saṅgahetvā asaññīsu, arūpīsu ca sampattiyā dassetabbāya abhāvato duviññeyyatāya ‘‘navannaṃ brahmalokāna’’ntveva vuttaṃ.
令他们执取,就是让他们接受那些法并且照着去做。
Gaṇhāpesīti te dhamme samādinne kārāpesi.
所谓“策励”,是指对已经受持佛法的人,让他们生起这样的劲头:就像没有帮助的法会退失、被舍弃,有帮助的法则会增长、变得清净。为了说明这种策励是怎样产生的,才说了“此世与彼世的利益……”等话。“一再令其悚惧”,是通过让他们反复生起警觉,从而一再激励他们。“如同已经证得一样”,是对他所说法的那些人,让这个义理好像当下正在被他们亲自体验一样。因为对堪受教化的人来说,诸佛所开示的义理,甚至比亲自证得还要更清楚、更明显地呈现出来。正因如此,世尊才被这样称赞:
Samuttejanaṃ nāma samādinnadhammānaṃ yathā anupakārakā dhammā parihāyanti, pahīyanti ca, upakārakā dhammā parivaḍḍhanti, visujjhanti ca, tathā nesaṃ ussāhuppādananti āha ‘‘abbhussāhesī’’ti. Yathā pana taṃ ussāhuppādanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idhalokatthañcevā’’tiādi vuttaṃ. Tāsetvā tāsetvāti paribyattabhāvāpādanena tejetvā tejetvā. Adhigataṃ viya katvāti yesaṃ katheti, tehi tamatthaṃ paccakkhato anubhuyyamānaṃ viya katvā. Veneyyānañhi buddhehi pakāsiyamāno attho paccakkhatopi pākaṭataro hutvā upaṭṭhāti. Tathā hi bhagavā evaṃ thomīyati –
“这个世间也被十一种火燃烧着,
被愚痴蒙蔽的人,不会这样生起悚惧。
听了大仙所说与过患相应的话语。
诸佛的言教,就算比起亲身体证来,也是极其明白清楚的。”
‘‘Ādittopi ayaṃ loko, ekādasahi aggibhi; Na tathā yāti saṃvegaṃ, sammohapaliguṇṭhito. Sutvādīnavasaññuttaṃ, yathā vācaṃ mahesino; Paccakkhatopi buddhānaṃ, vacanaṃ suṭṭhu pākaṭa’’nti.
因此他说“三十二种刑罚和二十五种大恐怖无差别”等等。三十二种刑罚,应该按照《苦蕴经》里“他们砍手……”等所说的方式来理解。二十五种大恐怖,应该按照各处经典里“生的恐怖、老的恐怖、病的恐怖、死的恐怖”等所说的方式来理解。杀戮刑具,就是用来反复殴打的粗棍,也被称为“极刑”。
Tenāha ‘‘dvattiṃsakammakāraṇapañcavīsatimahābhayappabhedañhī’’tiādi. Dvattiṃsakammakāraṇāni ‘‘hatthampi chindantī’’tiādinā (ma. ni. 1.178) dukkhakkhandhasutte āgatanayena veditabbāni. Pañcavīsatimahābhayāni ‘‘jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhaya’’ntiādinā (cūḷani. 123) tattha tattha sutte āgatanayena veditabbāni. Āghātanabhaṇḍikā adhikuṭṭanakaḷiṅgaraṃ, yaṃ ‘‘accādhāna’’ntipi vuccati.
他通过现前可见的事实来说明:“由于证得种种功德,这也是你们所获得的,这也是利益。”他这样说,就像在质问:“在此之前,有过这样的情形吗?”因此说:“他把它说成具有大利益而宣说。”
Paṭiladdhaguṇena codesīti ‘‘taṃtaṃguṇādhigamena ayampi tumhehi paṭiladdho, ānisaṃso ayampī’’ti paccakkhato dassento ‘‘kiṃ ito pubbe evarūpaṃ atthī’’ti codento viya ahosi. Tenāha ‘‘mahānisaṃsaṃ katvā kathesī’’ti.
以那些行为流转为因,在各各有情的身心相续中生起的疲惫、逼恼和伤害,就是“以彼为缘的疲劳”。“此处”指的是前面为了证得初道而说的教法。因为一切行为造作彻底止息,所以是“寂静”。因为是最上乐、令人永不厌足,所以是“殊胜”。因为能从整个轮回的灾患中予以保护,从保护的意义上说是“救护”。对于因此心生厌离的人,它是可以藏身的地方,所以叫“洞窟”。用“等”这个字,把“归趣、皈依、最上安稳”这一类都包括进来了。
Tappaccayañca kilamathanti saṅkhārapavattihetukaṃ tasmiṃ tasmiṃ sattasantāne uppajjanakaparissamaṃ saṃvighātaṃ vihesaṃ. Idhāti heṭṭhā paṭhamamaggādhigamatthāya kathāya. Sabbasaṅkhārūpasamabhāvato santaṃ. Atittikaraparamasukhatāya paṇītaṃ. Sakalasaṃsārabyasanato tāyanatthena tāṇaṃ. Tato nibbindahadayānaṃ nilīyanaṭṭhānatāya leṇaṃ. Ādi-saddena gatipaṭisaraṇaṃ paramassāsoti evamādīnaṃ saṅgaho.
大众出家的注释
Mahājanakāyapabbajjāvaṇṇanā
80因为缺少足以构成僧团的比丘,所以才说“僧团不圆满”。因为当时确实只有两位上首弟子。
80. Saṅghappahonakānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvā ‘‘saṅghassa aparipuṇṇattā’’ti vuttaṃ. Dve aggasāvakā eva hi tadā ahesuṃ.
允许外出游行的注释
Cārikāanujānanavaṇṇanā
86“这是从什么时候开始出现的?”对于这个问题,先用“从正觉时起……”等话简要回答之后,为了再详细说明,才说了“据说世尊……”等话。把“从正觉时起”和“七年七月七日”连起来理解,意思是:从正觉时起,他为了照顾父亲而住在那里,一共七年七月七日;而这也是因为当时没有可度化的人。他让人用粗麻布把外面遮起来,用布料把里面挡住,又在上面用布料覆盖,并在下面安置了金……华盖。“在香中间”:在盛满香料的罐子中间。“诸花”:装满罐子的水生花,以及遍布庭院等处的陆生花。“花丛树”:指用花鬘缠绕成小牛形状的装束。
86. ‘‘Kadā udapādī’’ti pucchaṃ ‘‘sambodhito’’tiādinā saṅkhepato vissajjetvā puna taṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘bhagavā kirā’’tiādi vuttaṃ. Pitu saṅgahaṃ karonto vihāsi sambodhito ‘‘satta saṃvaccharāni satta māse satta divase’’ti ānetvā sambandho, tañca kho veneyyānaṃ tadā abhāvato. Kilañjehi bahi chādāpetvā, vatthehi anto paṭicchādāpetvā, upari ca vatthehi chādāpetvā, tassa heṭṭhā suvaṇṇa…pe… vitānaṃ kārāpetvā. Mālāvacchaketi pupphamālāhi vacchākārena veṭhite. Gandhantareti cāṭibharitagandhassa antare. Pupphānīti cāṭiādibharitāni jalajapupphāni ceva caṅkotakādibharitāni thalajapupphāni ca.
虽然这位国王是佛陀的父亲,但佛陀是世间所尊崇的,不应受任何人控制,反而是佛陀让其他人随顺于自己的教化。所以国王说:“我不把比丘僧团交出去。”
Kāmañcāyaṃ rājā buddhapitā, tathāpi buddhā nāma lokagaruno, na te kenaci vase vattetabbā, atha kho te eva pare attano vase vattenti, tasmā rājā ‘‘nāhaṃ bhikkhusaṅghaṃ demī’’ti āha.
布施之门,就是行布施的方法,意思是布施的做法。现在我的布施还没有被允许,意思是:现在我的布施没有得到允许,并不是他们不允许。
Dānamukhanti dānakaraṇūpāyaṃ, dānavattanti attho. Na dāni me anuññātāti idāni me dānaṃ na anuññātā, no na anujānantīti attho.
“战栗的生活”就是痛苦地生活、贫穷度日,意思就是这样。
Paritassanajīvitanti dukkhajīvikā dāliddiyanti attho.
世尊能够按份分给六百八十万比丘,所以说“能供给一切比丘”,并不是因为能遍知一切比丘而供给。因此说“将军也施与了自己的应施之物”。“于正妃位”指正宫王妃之位。
Sabbesaṃ bhikkhūnaṃ pahosīti bhagavato aṭṭhasaṭṭhi ca bhikkhusatasahassānaṃ bhāgato dātuṃ pahosi, na sabbesaṃ pariyattabhāvena. Tenāha ‘‘senāpatipi attano deyyadhammaṃ adāsī’’ti. Jeṭṭhikaṭṭhāneti jeṭṭhikadeviṭṭhāne.
像那样做了之后,就是安插了探子。清净,就是纯净。殊胜,就是广大、精妙,这里用的是中性词,就像“在一旁”等说法里那样。破碎之后,就是压碎、挤压的意思。唯用净酥乳等,就是只用内部所含的净酥乳等,也就是只用从自己的牛等身上取得的酥等。
Tathevakatvāti carapurise ṭhapetvā. Sucinti suddhaṃ. Paṇītanti uḷāraṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ ‘‘ekamanta’’ntiādīsu (pārā. 2) viya. Bhañjitvāti madditvā, pīḷetvāti attho. Jātisappikhīrādīhiyevāti antojātasappikhīrādīhiyeva, amhākameva gāviādito gahitasappiādīhiyevāti attho.
90能忍受别人的毁谤、别人的伤害,以及冷热等各种情况,还有功德上的过失,能忍、能承受、能安住,这就叫忍。而这种忍,因为它能特别地烧灼、煎迫、摧毁与戒等相反的诸法,所以是最上、最殊胜的苦行。因此说:“安忍名为最上苦行。”说“安忍”,是为了把它和法随忍区分开来。忍受、忍耐就是堪忍。因为文字学家把“堪忍”这个词解释为忍的同义词,所以说“就是忍的同义词”等等。“以一切行相”,是指寂静、殊胜、微妙、吉祥、安稳等一切方式。“他不名为出家者”,是因为应当出离的法并没有被出离。这也是第三句的同义语,意义没有差别。
90. Parāpavādaṃ, parāpakāraṃ, sītuṇhādibhedañca guṇāparādhaṃ khamati sahati adhivāsetīti khanti. Sā pana yasmā sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti paramaṃ uttamaṃ tapo. Tenāha ‘‘adhivāsanakhanti nāma paramaṃ tapo’’ti. ‘‘Adhivāsanakhantī’’ti iminā dhammanijjhānakkhantito viseseti. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā.Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhā-saddaṃ vaṇṇenti. Tenevāha ‘‘khantiyā eva vevacana’’ntiādi. Sabbākārenāti santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbappakārena. So pabbajito nāma na hoti pabbājitabbadhammassa apabbājanato. Tasseva tatiyapadassa vevacanaṃ anatthantarattā.
用“确实不……”等话,是在开显这个意思。以最上的含义称为“胜”,因为“para”这个词有最胜的意思,就像“知补特伽罗胜劣者”等处那样。“para”是“其他”的意思。现在取“para”这个词“其他”的同义词来显示含义,所以说了“或者”等话。“垢秽”就是罪恶的垢秽。“未出离”就是未拔出、未舍弃。“已寂灭”就是那些恶法已寂灭,因为说过:“恶法已寂灭,所以称为沙门。”
‘‘Na hī’’tiādinā taṃ evatthaṃ vivarati. Uttamatthena paramanti vuccati para-saddassa seṭṭhavācakattā, ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu (a. ni. 7.68; netti. 118) viya. Paranti aññaṃ. Idāni para-saddaṃ aññapariyāyameva gahetvā atthaṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Malassāti pāpamalassa. Apabbājitattāti anīhaṭattā anirākatattā . Samitattāti nirodhitattā tesaṃ pāpadhammānaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ samaṇoti pavuccatī’’ti hi vuttaṃ.
另外,世尊为比丘们诵说巴帝摩卡时,因为巴帝摩卡的教说以戒为核心,而戒的过失主要在于与戒相违的方面,为了说明调伏这些相违之处的办法,世尊一开始就说“忍是最高的苦行”。这是用“忍”来说明对治不可意之事的办法;而用“堪忍”一词,则说明对治可意之事的办法。通过这两者,显示了他能够战胜所生起的喜乐而安住。这就是这里要表达的意思。诸佛说,由于渴爱之林已被止息,涅槃是最高的。其中,用“忍”说明加行方面没有过失,用“堪忍”说明意乐方面没有过失。同样,用“忍”说明能忍受他人的过失,用“堪忍”说明对他人不造过失。这样从正面的因由展示了巴帝摩卡之后,现在要从反面来展示它,所以说了“确实不……”等话。由此说明:就像杀害有情的生命、用土块木杖等加以伤害,这被称为“伤害他人、恼害他人”;同样,偷盗他人根本所有的财物、侵犯他人妻女、说谎欺骗、离间彼此、用粗恶语刺伤人心、说无意义的闲话、贪求他人的财物、起断灭之见、执持邪见,这些也都是伤害和恼害。因此,任何人只要造作任何不善的业道和业行,他就不是真正的出家人,也不是真正的沙门。
Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlapadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito ‘‘khantī paramaṃ tapo’’ti āha, tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāgahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassitoti. Taṇhāvānassa vūpasamanato nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā. Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāgahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāgahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato taṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ, tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ, pāṇileḍḍudaṇḍādīhi vibādhanañca ‘‘parūpaghāto, paraviheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ mūlasāpateyyāvaharaṇaṃ, dāraparāmasanaṃ, visaṃvādanaṃ, aññamaññabhedanaṃ, pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ, niratthakavippalāpo , parasantakagijjhanaṃ, ucchedavindanaṃ, micchābhinivesanañcaupaghāto, viheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa, kammassa ca karaṇena pabbajito, samaṇo ca na hotīti dasseti.
“一切不善”是指属于全部十二种不善心生起、具有过失的法。“造作”就是指在自己相续中让这些不善生起;因此,从遮止它来说,就称为“不造作”,也就是“不让它生起”。这里说“善”,是因为接下来要讲“这是诸佛的教法”,所以指的是圣道法,以及作为其资粮的三地善法。由于“善”有令觉悟、令通达的意思,所以说“四地善”。“具足”就是令其具足,也就是证得它,因此说“获得”。“令心照耀”就是使心光明、彻底清净。因为证得最高道者的心才称为彻底清净,而在最高果的刹那则是已清净,由于不再需要再次清净,因此针对清净已达究竟,说“那是由阿拉汉道而成”。其意是:舍弃一切恶,是依彼分断等方式而言。因为由“戒防护”一语,即使对三地法的摄受,也摄受了其他断除,这样作以后,一切摄受就得以成立。由止观是指由世间与出世间的止观。令成办是指令完成。这里应知,令成办也是指以作为因的诸法令作为果的俱生法成办,更何况先前已成就的诸法。
Sabbākusalassāti sabbassāpi dvādasākusalacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Karaṇaṃ nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ ‘‘anuppādana’’nti vuttaṃ. ‘‘Kusalassā’’ti idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme, tesañca sambhārabhūte tebhūmakakusaladhamme sambodhetīti āha ‘‘catubhūmakakusalassā’’ti. Upasampadāti upasampādanaṃ, taṃ pana tassa samadhigamoti āha ‘‘paṭilābho’’ti. Cittajotananti cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Yasmā aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, iti pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāyāha ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti. Sabbapāpaṃ pahāya tadaṅgādivasenevāti adhippāyo. ‘‘Sīlasaṃvarenā’’ti hi iminā tebhūmakassāpi saṅgahe itarappahānānampi saṅgaho hotīti, evañca katvā sabbaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti . Samathavipassanāhīti lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi. Sampādetvāti nipphādetvā. Sampādanañcettha hetubhūtāhi phalabhūtassa sahajātāhipi, pageva purimasiddhāhīti daṭṭhabbaṃ.
“对任何人”:这是指对低劣等任何众生、对任何责骂;因此,即使只是出于开玩笑或想逗乐的心,也禁止责骂。“不造伤害”:这里也要把“对任何人”带进来一起理解。说“以身”,这只是举例而已;因为即使只是以心,对别人起无益的想法等,也属于造成伤害,所以也应当避免。或者说,这里的“以身”也应当包括无色身,而不只是指能举手投足的身体和业所生的身体。“巴帝摩卡”:因为它在戒中特别殊胜、最为首要,所以叫巴帝摩卡。所谓“最极解脱”,只是用不同的前缀来说同一个词。这样从词形分别解释之后,再从真实义上说为“最上戒”。通过“护”等说法来说明:由于守护、保护,由于极其解脱、极其释放,所以是“巴帝摩卡”——因为它能从恶中极大地解脱出来,所以是“极解脱”,这是以因作为作者而应作假借用法。或者:任何人护持这巴帝摩卡防护戒,受持之后不违犯地守护,他就被称为“护者”;那安住在巴帝摩卡防护戒中、被称为“护者”的人,(戒)令他解脱,所以是“巴帝摩卡”。这里是简略的意思。若要详细解释,巴帝摩卡这个词的含义,应按照《清净道论》注释中所说的方式来理解。
Kassacīti hīnādīsu kassaci sattassa kassaci upavādassa, tena davakamyatāyapi upavadanaṃ paṭikkhipati. Upaghātassa akaraṇanti etthāpi ‘‘kassacī’’ti ānetvā sambandho. Kāyenāti ca nidassanamattametaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. Kāyenāti vā ettha arūpakāyassāpi saṅgaho daṭṭhabbo, na copanakāyakarajakāyānameva. Pa atimokkhanti pakārato ativiya sīlesu mukhyabhūtaṃ. ‘‘Atipamokkha’’nti tameva padaṃ upasaggabyattayena vadati. Evaṃ bhedato padavaṇṇanaṃ katvā tatvato vadati ‘‘uttamasīla’’nti. ‘‘Pāti vā’’tiādinā pālanato rakkhaṇato ativiya mokkhanato ativiya mocanato pātimokkhanti dasseti. ‘‘Pāpā ati mokkhetīti atimokkho’’ti nimittassa kattubhāvena upacaritabbato. Yo vā nanti yo vā puggalo naṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ pāti samādiyitvā avikopento rakkhati, taṃ ‘‘pātī’’ti laddhanāmaṃ pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitaṃ mokkhetīti pātimokkhanti ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana pātimokkhapadassa attho visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ (visuddhi. ṭī. 1.14) vuttanayena veditabbo.
“知量”是指在饮食上知量。不过,这应当特别从依止资具的戒的角度来理解,所以说“依受持与受用来知量”。如果从活命遍净戒的角度来理解,也应当说“依寻求与施舍来知量”。“远离人群杂沓”就是远离与人群的聚集,意思是避开人烟、没有喧闹的僻静处。这里显示了四资具知足,因为资具知足与其余两者共通,通过特相理趣的方式也把其余两者显示出来了。“为得八等至自在”:这是通过说明目的,指出受用僻静坐卧处是为了什么——也就是所说的增上心随行。这里所说的八等至,是指作为观之前行的等至,不是随随便便任何一种,因此应当知道,这也显示了全部增上心随行。
Mattaññutāti bhojane mattaññutā, sā pana visesato paccayasannissitasīlavasena gahetabbāti āha ‘‘paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā’’ti. Ājīvapārisuddhisīlavasenāpi gayhamāne ‘‘pariyesanavissajjanavasenā’’tipi vattabbaṃ. Saṅghaṭṭanavirahitanti janasaṅghaṭṭanavirahitaṃ, nirajanasambādhaṃ vivittanti attho. Catupaccayasantoso dīpito paccayasantosatāsāmaññena itaradvayassāpi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. ‘‘Aṭṭhasamāpattivasibhāvāyā’’ti iminā payojanadassanavasena yadatthaṃ vivittasenāsanasevanaṃ icchitaṃ, so adhicittānuyogo vutto. Aṭṭha samāpattiyo cettha vipassanāya pādakabhūtā adhippetā, na yā kācīti sakalassāpi adhicittānuyogassa jotitabhāvo veditabbo.
《天神告知注》
Devatārocanavaṇṇanā
91“到此为止”是就这些经文语句来说的。在那里,也是通过这样的……讲述,说明了善通达的状态,应当这样连接。ca这个字表示简别的意思,用它把现在要说的内容排除掉。“Ekamidaṃ”就是“一,我”。idaṃ这个字只是个不变词。用ādi这个词涵盖了“诸比丘,时”等文句。这里的词语连接是:“我,诸比丘,一时”。
91.Ettāvatāti ettakena suttapadesena. Tatthāpi ca iminā…pe… kathanena suppaṭividdhabhāvaṃ pakāsetvāti yojanā. Ca-saddo byatirekattho, tena idāni vuccamānatthaṃ ullaṅgeti. Ekamidāhanti ekaṃ ahaṃ. Idaṃ-saddo nipātamattaṃ. Ādi-saddena ‘‘bhikkhave samaya’’nti evamādi pāṭho saṅgahito. Ahaṃ bhikkhave ekaṃ samayanti evaṃ pettha padayojanā.
“幸运林”(Subhagavana)这个名称:因为自身具足幸运,所以叫“幸运”;也可以理解为因为拥有美好的吉祥,或者因为拥有美好的欲乐。因为那片林子以吉祥的成就而美好,而且人们在那里渴求美好的欲乐。又因为它被大众所喜爱,所以也是“幸运”。“林”(vana)的意思是“令人生起爱着”,也就是以自己的成就让有情对自己生起爱着。或者,“林”的意思是“它乞求”,就好像以自己的成就向有情乞求说:“请来享用我。”它既是幸运,又是林,所以叫“幸运林”,也就是在那片幸运林中。义注里则以“何必用此详细铺陈”而直接说“在名为如此的林中”。当然,娑罗树也可以叫“sāla”,任何树乃至林中最高大的林王树也都可以这么叫。但这里特指最后那种,所以说“在林王树下”。“以根除的方式”,就是以断除随眠的方式。
Subhagavaneti subhagattā subhagaṃ, sundarasirikattā , sundarakāmattā vāti attho. Subhagañhi taṃ sirisampattiyā, sundare cettha kāme manussā patthenti. Bahujanakantatāyapi taṃ subhagaṃ. Vanayatīti vanaṃ, attasampattiyā attani sinehaṃ uppādetīti attho. Vanute iti vā vanaṃ, attasampattiyā eva ‘‘maṃ paribhuñjathā’’ti satte yācati viyāti attho. Subhagañca taṃ vanañcāti subhagavanaṃ, tasmiṃ subhagavane.Aṭṭhakathāyaṃpana kiṃ iminā papañcenāti ‘‘evaṃ nāmake vane’’ti vuttaṃ. Kāmaṃ sālarukkhopi ‘‘sālo’’ti vuccati, yo koci rukkhopi vanappati jeṭṭhakarukkhopi. Idha pana pacchimo eva adhippetoti āha ‘‘vanappatijeṭṭhakassa mūle’’ti. Mūlasamugghātavasenāti anusayasamucchindanavasena.
不离开:因为法性不可动摇,所以不抛弃、不舍弃。所谓“不热恼任何有情,所以叫无热”,这是依照在那些天众当中这个名称已经通行的用法而说的;否则,一切净居天都不热恼任何有情,那就都该叫无热了。“不离开”等词源解释,道理也是这样。美好所见:就是可爱、可看,这是它的意思,所以说“美貌”等。他们被看见是美好的,意思是:用眼看见他们、用识看见他们,都是美好的。所有这些天众,在五蕴有中最为殊胜,因为在这之上再没有更超胜的了。
Na vihāyantīti akuppadhammatāya na vijahanti. ‘‘Na kañci sattaṃ tapantīti atappā’’ti idaṃ tesu tassā samaññāya niruḷhatāya vuttaṃ, aññathā sabbepi suddhāvāsā na kañci sattaṃ tapantīti atappā nāma siyuṃ. ‘‘Na vihāyantī’’tiādinibbacanesupi eseva nayo. Sundaradassanāti dassanīyāti ayamatthoti āha ‘‘abhirūpā’’tiādi. Sundarametesaṃ dassananti sobhanametesaṃ cakkhunā dassanaṃ, viññāṇena dassanaṃ pīti attho. Sabbe heva…pe… jeṭṭhā pañcavokārabhave tato visiṭṭhānaṃ abhāvato.
“依七位佛陀”是指依七位正自觉者的本行。由于是一位受诸无烦天所祈请的无烦梵天所说,所以就说成是全体无烦天所说的,因此经文说“同样,由无烦天们”。其余诸天神也是同样的道理。所以世尊说:“天神这样对我说。”至于经文中说的“数百位天神”,那全都是就后来那些在自己的教法中证得殊胜成就、往生到那里者而言而说的。这里有两种连贯:法界句的连贯和天神启示句的连贯。“归结”就是总结。其中,凡是义理上没有详细分释的地方,都很容易理解。
Sattannaṃ buddhānaṃ vasenāti sattannaṃ sammāsambuddhānaṃ apadānavasena. Avihehi ajjhiṭṭhena ekena avihābrahmunā kathitā tehi sabbehi kathitā nāma hontīti vuttaṃ ‘‘tathā avihehī’’ti. Eseva nayo sesesupi. Tenāha bhagavā ‘‘devatā maṃ etadavocu’’nti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘anekāni devatāsatānī’’ti vuttaṃ, taṃ sabbaṃ pacchā attano sāsane visesaṃ adhigantvā tattha uppannānaṃ vasena vuttaṃ. Anusandhidvayampīti dhammadhātupadānusandhi, devatārocanapadānusandhīti duvidhaṃ anusandhiṃ. Niyyātentoti nigamento. Yaṃ panettha atthato avibhattaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.