《大本经》的注释·菩萨法性注释
1. 大本经复注 · 87 段
菩萨法性注释巴利
Bodhisattadhammatāvaṇṇanā
17 说了“毗婆尸是他的名字”之后,为了说明这个名字的含义,接着说了“那确实……”等话。“种种义”:对于隐藏的、在遥远地方的、已经到达的等等,按青、黄等颜色来分有种种不同;还有那些不同于此的、属于感官对象的事物,以及它们各自呈现的样子,再加上世俗判断中的情形,这些都是种种不同的意义。“观察善巧”:就是以敏锐精湛的方式去看。如实觉知所应了知的,就是“菩提”;而他因为与众生相联结,所以被称为“菩萨”,因此说“慧者、能觉者”。不过,若仅凭善思惟等来说他是慧者,那其实没有什么可多说的。然而,当他发下大誓愿之后,从那时起就一直只倾心于大菩提,所以说“于名为菩提等中”等等。道智是遍知智的所依,遍知智是道智的所依,这两者都称为“菩提”。用“具念、正知”这句话,显示他是以第四种入胎方式进入母胎的。入胎共有四种:有些人入胎、住胎、出胎这三个阶段都不能正知;有些人入胎时能正知,其余两个阶段不能;有些人入胎和住胎这两个阶段能正知,出胎时不能;还有些人三个阶段全都能正知。其中,第一种入胎是就世间一般人说的;第二种是就八十位大弟子说的;第三种是就两位上首弟子和独觉佛说的。据说他们被业生之风倒转,头朝下脚朝上,像被扔进几百人深的悬崖一样被抛向产道口,又像大象从锁孔里挤出来一样,从狭窄的产道口出来时遭受极大痛苦,因此他们没有“我们正在出来”的正知。第四种是就一切知菩萨说的。他们在母胎中结生时就能觉知,住在胎中时也能觉知,出胎时同样能觉知。因为业生之风无法把他们倒转抛出,他们是伸出双手、睁开双眼、站着出来的。“以智辨别”:就是在前期以五大观察智,以及“我现在要死了”的临死辨别智;在后期以“我在这里结生了”的结生辨别智,来辨明、了知。巴利
17. ‘‘Vipassīti tassa nāma’’nti vatvā tassa anvatthataṃ dassetuṃ ‘‘tañca kho’’tiādi vuttaṃ. Vividhe attheti tirohitavidūradesagatādike nīlādivasena nānāvidhe, tadaññe ca indriyagocarabhūte te ca yathūpagate, vohāravinicchaye cāti nānāvidhe atthe. Passanakusalatāyāti dassane nipuṇabhāvena. Yāthāvato ñeyyaṃ bujjhatīti bodhi, so eva sattayogato bodhisattoti āha ‘‘paṇḍitasatto bujjhanakasatto’’ti. Sucintitacintitādinā pana paṇḍitabhāve vattabbameva natthi. Yadā ca panānena mahābhinīhāro kato, tato paṭṭhāya mahābodhiyaṃ ekantaninnattā bodhimhi satto bodhisattoti āha ‘‘bodhisaṅkhātesū’’tiādi. Maggañāṇapadaṭṭhānañhi sabbaññutañāṇaṃ, sabbaññutañāṇapadaṭṭhānañca maggañāṇaṃ ‘‘bodhī’’ti vuccati. ‘‘Sato sampajāno’’ti iminā catutthāya gabbhāvakkantiyā okkamīti dasseti. Catasso hi gabbhāvakkantiyo idhekacco gabbho mātukucchiyaṃ okkamane, ṭhāne, nikkhamaneti tīsu ṭhānesu asampajāno hoti, ekacco paṭhame ṭhāne sampajāno, na itaresu, ekacco paṭhame, dutiye ca ṭhāne sampajāno, na tatiye, ekacco tīsupi ṭhānesu sampajāno hoti. Tattha paṭhamā gabbhāvakkanti lokiyamahājanassa vasena vuttā, dutiyā asītimahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro) vasena, tatiyā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, paccekabuddhānañca vasena. Te kira kammajavātehi uddhaṃpādā adhosirā anekasataporise papāte viya yonimukhe khittā tāḷacchiggaḷena hatthī viya sambādhena yonimukhena nikkhamantā mahantaṃ dukkhaṃ pāpuṇanti, tena nesaṃ ‘‘mayaṃ nikkhamāmā’’ti sampajaññaṃ na hoti. Catutthā sabbaññubodhisattānaṃ vasena. Te hi mātukucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhantāpi pajānanti, tattha vasantāpi pajānanti, nikkhamanakālepi pajānanti. Na hi te kammajavātā uddhaṃpāde adhosire katvā khipituṃ sakkonti, dve hatthe pasāritvā akkhīni ummīletvā ṭhitakāva nikkhamantīti. Ñāṇena paricchinditvāti pubbabhāge pañcamahāvilokanañāṇehi ceva ‘‘idāni cavāmī’’ti cutiparicchindanañāṇena ca aparabhāge ‘‘idha mayā paṭisandhi gahitā’’ti paṭisandhiparicchindanañāṇena ca paricchijja jānitvā.
虽然五大舍和亲族利益行等本来就已经包含在波罗蜜里面,但为了显示它们是资粮中特别殊胜的部分,所以另外单独提出来。其中,舍肢体、舍眼睛、舍自身、舍王国、舍妻儿,这五种就是五大舍。在这里,虽然舍肢体等本质上就是布施波罗蜜,但为了显示舍的殊胜性和极难行的特点,还是把五大舍单独列出来。正因为这样,除了舍肢体之外,又另外提出舍眼睛;虽然同样都是舍,还是把舍王国和舍妻儿单独提出来。亲族利益行,就是为亲族做利益之事,而且是依于悲悯而行。同样地,为有情世间,依现世利益、来世利益和究竟利益而行利益之事,就是世间利益行。依于业自性智,依于无过失的业处、工巧处和明处,依于蕴、处等,依于对三相等的思择,对自己和他人以念处为基础而行的智行,就是佛行。这佛行,从究竟意义上说就是智慧波罗蜜,但为了显示智资粮的特别殊胜,所以另外单独提出来。佛行这个词用复数来说,应当理解为包含了前分修行、前行之行和说法等。其中,和称为去而复返的前分行道一起成就神通与等至,就是前分修行。在布施等当中特别殊胜的行持,就是前行之行。有人说:凡是收进行藏论里的决意,是前分修行;依身远离等而行单一之行,是前行之行。依于阐明布施等以及少欲等,以及轮回与涅槃中的过患与利益,为使有情安立于三菩提并成熟而进行的说法,就是说法。到达顶点,就是达到最上、最极、最胜。七大布施:在八岁时,生起连心脏肉等也愿意施给乞者的心而作的布施;吉祥象布施;出行时所施的七次七日的布施;行路时所施的马布施;车乘布施;儿子布施;妻子布施,这七种大布施(见行藏79),他施与了。巴利
Pañcannaṃ mahāpariccāgānaṃ, ñātatthacariyādīnañca satipi pāramiyā pariyāpannabhāve sambhāravisesabhāvadassanatthaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tattha aṅgapariccāgo, nayanapariccāgo, attapariccāgo, rajjapariccāgo, puttadārapariccāgoti ime pañca mahāpariccāgā. Tatthāpi kāmaṃ aṅgapariccāgādayopi dānapāramīyeva, tathāpi pariccāgavisesabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca mahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ. Tato eva ca aṅgapariccāgatopi visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ, pariccāgabhāvasāmaññepi rajjapariccāgaputtadārapariccāgaggahaṇañca kataṃ. Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā, sā ca kho karuṇāyanavasena. Tathā sattalokassa diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthānaṃ vasena hitacariyā lokatthacariyā. Kammassakatāñāṇavasena, anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭhānavasena, khandhāyatanādivasena, lakkhaṇattayāditīraṇavasena ca attano, paresañca tattha satipaṭṭhānena ñāṇacāro buddhacariyā, sā panatthato paññāpāramīyeva, ñāṇasambhāravisesatādassanatthaṃ pana visuṃ gahaṇaṃ. Buddhacariyānanti bahuvacananiddesena pubbayogapubbacariyādhammakkhānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha gatapaccāgatavattasaṅkhātāya pubbabhāgapaṭipadāya saddhiṃ abhiññāsamāpattinipphādanaṃ pubbayogo. Dānādīsuyeva sātisayapaṭipatti pubbacariyā. ‘‘Yāva cariyāpiṭake saṅgahitā abhinīhāro pubbayogo, kāyādivivekavasena ekacariyā pubbacariyā’’ti keci. Dānādīnañceva appicchatādīnañca saṃsāranibbānesu ādīnavānisaṃsānañca vibhāvanavasena, sattānaṃ bodhittaye patiṭṭhāpanaparipācanavasena ca pavattakathā dhammakkhānaṃ. Koṭiṃ patvāti paraṃ pariyantaṃ paramukkaṃsaṃ pāpuṇitvā. Sattamahādānānīti aṭṭhavassikakāle ‘‘hadayamaṃsādīnipi yācakānaṃ dadeyya’’nti ajjhāsayaṃ uppādetvā dinnadānaṃ, maṅgalahatthidānaṃ, gamanakāle dinnaṃ sattasattakamahādānaṃ, maggaṃ gacchantena dinnaṃ assadānaṃ, rathadānaṃ, puttadānaṃ, bhariyādānanti imāni satta mahādānāni (cariyā. 79) datvā.
就在此刻让我死掉,这样下定决心之后便命终,这叫“决意命终”,只有菩萨才有,别人没有。据说,菩萨住在长寿天界时,心想:“我待在这里,没法圆满积聚菩提资粮。”于是对那里的生活感到厌离。那时,他们进入天宫,闭上双眼,下定决心坐着,心里作意:“从今以后,我的命不要再延续下去。”就在心下定决心的当下,立刻便死了。因为菩萨的波罗蜜法已经达到极致,在每一生中,他们的心相续都因神通与等至而变得殊胜,对自身的贪爱极其微薄,而对众生的大悲却极为广大,所以他们的决意变得锐利明澈,菩萨的心愿总能实现。他们在心和业上都得到了自在,因此无论投生到哪里,波罗蜜都能真正地增长。他们按前面说的方式命终,然后投生到那里。就像我们的大菩萨,就在这个大劫中,在种种不同的生命形态里,不失禅那而命终,投生到梵天界,在那里只住了很短的时间,就从那里死去,再投生到人间,专心致志地积集波罗蜜。因此才说“只有菩萨才有,别人没有”。经文说“只隔一个结生身,波罗蜜就圆满了”,这说明:因为住在那个长寿天对圆满波罗蜜没有帮助,所以没有那个必要,因此住在那里而作决意命终的事并不存在。另外,在这里应当知道:在最后一生中,在寿命未尽之前,就像许多大宝藏同时涌现一样,生起与天界福乐相似的大福乐,以及成佛之后,以无与伦比的布施等方式获得不共于他人的殊胜利养,这些都是因为那位大士心想“从此以后再也没有天界福乐的享受了”而发起精进,依靠福德资粮的力量而成就的。这就是这里的法性。巴利
‘‘Idāneva me maraṇaṃ hotū’’ti adhimuccitvā kālakaraṇaṃ adhimuttikālakiriyā, taṃ bodhisattānaṃyeva, na aññesaṃ. Bodhisattā kira dīghāyukadevaloke ṭhitā ‘‘idha ṭhitassa me bodhisambhārasambharaṇaṃ na sambhavatī’’ti katvā tattha vāsato nibbindamānasā honti, tadā vimānaṃ pavisitvā akkhīni nimīletvā ‘‘ito uddhaṃ me jīvitaṃ nappavattatū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya nisīdanti, cittādhiṭṭhānasamanantarameva maraṇaṃ hoti. Pāramīdhammānañhi ukkaṃsappavattiyā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve abhiññāsamāpattīhi santānassa visesitattā attasinehassa tanubhāvena, sattesu ca mahākaruṇāya uḷārabhāvena adhiṭṭhānassa tikkhavisadabhāvāpattiyā bodhisattānaṃ adhippāyā samijjhanti. Citte, viya kammesu ca nesaṃ vasībhāvo, tasmā yattha upapannānaṃ pāramiyo sammadeva paribrūhanti. Vuttanayena kālaṃ katvā tattha upapajjanti. Tathā hi amhākaṃ mahāsatto imasmiṃyeva kappe nānājātīsu aparihīnajjhāno kālaṃ katvā brahmaloke nibbatto, appakameva kālaṃ tattha ṭhatvā tato cavitvā manussaloke nibbatto, pāramīsambharaṇapasuto ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisattānaṃyeva, na aññesa’’nti. ‘‘Ekenaattabhāvena antarena pāramīnaṃ sabbaso pūritattā’’ti iminā payojanābhāvato tattha ṭhatvā adhimuttikālakiriyā nāma nāhosīti dasseti. Api ca tattha yāvatāyukaṭṭhānaṃ carimabhave anekamahānidhisamuṭṭhānapubbikāya dibbasampattisadisāya mahāsampattiyā nibbatti viya, buddhabhūtassa asadisadānādivasena anaññasādhāraṇalābhuppatti viya ca ‘‘ito paraṃ mahāpurisassa dibbasampattianubhavanaṃ nāma natthī’’ti ussāhajātassa puññasambhārassa vasenāti daṭṭhabbaṃ. Ayañhettha dhammatā.
这是按人间的算法来说的,不是按天界的算法来说的。前兆:就是临死前出现的前兆。不枯萎:在这里,单凭“不枯萎”这一点,就应该知道,那些花鬘无论颜色、香气还是光泽,都没有变坏。因为天神的身体内外都没有尘垢沾染,所以穿在身上的衣服始终极其清净明亮,因此经文说“衣服方面也是这样”。不冷不热:如果为了对治寒冷而过度靠近热,或者热本身变得过于猛烈而压倒身体、让身体出汗,这种情况在这里都没有,所以说既不冷也不热。在那个时候:就是前面说的临近死亡的时候。一滴一滴地:就像串珠的线断了,珠子一颗一颗掉落那样,一滴一滴地。汗:汗液流出来。牙齿破碎,叫齿缺。头发变白,叫发白。用“等”这个字,还包括皮肤起皱。身体变得疲惫不堪,但并不是齿缺、发白等这些。厌离:就是不喜乐。这种不喜乐不存在,因为越来越殊胜、越来越微妙的种种享乐,尤其是那些很难察觉的享乐,不断出现在他面前。叹气:就是呼出热气。伸懒腰:因为不喜乐而伸懒腰。巴利
Manussagaṇanāvasena, na devagaṇanāvasena. Pubbanimittānīti cutiyā pubbanimittāni. Amilāyitvāti ettha amilātaggahaṇeneva tāsaṃ mālānaṃ vaṇṇasampadāyapi gandhasampadāyapi sobhāsampadāyapi avināso dassitoti daṭṭhabbaṃ. Bāhirabbhantarānaṃ rajojallānaṃ lepassapi abhāvato devānaṃ sarīragatāni vatthāni sabbakālaṃ parisuddhappabhassarāneva hutvā tiṭṭhantīti āha ‘‘vatthesupi eseva nayo’’ti. Neva sītaṃ na uṇhanti yassa sītassa paṭikāravasena adhikaṃ seviyamānaṃ uṇhaṃ, sayameva vā kharataraṃ hutvā abhibhavantaṃ sarīre sedaṃ uppādeyya, tādisaṃ neva sītaṃ, na uṇhaṃ hoti. Tasmiṃ kāleti yathāvuttamaraṇāsannakāle. Bindubinduvasenāti chinnasuttāya āmuttamuttāvaliyā nipatantā muttaguḷikā viya bindu bindu hutvā. Sedāti sedadhārā muccanti. Dantānaṃ khaṇḍitabhāvo khaṇḍiccaṃ. Kesānaṃ palitabhāvo pāliccaṃ.Ādi-saddena valittacataṃ saṅgaṇhāti. Kilantarūpo attabhāvo hoti, na pana khaṇḍiccapāliccādīti adhippāyo. Ukkaṇṭhitāti anabhirati. Sā natthi uparūpari uḷārauḷārānameva bhogānaṃ visesato duvijānanānaṃ upatiṭṭhahanato. Nissasantīti uṇhaṃ nissasanti. Vijambhantīti anabhirativasena vijambhanaṃ karonti.
“即是智者”,就是指那些具足智慧的天神。就像有些天神刚一投生就能想:“我是凭着什么样的福业才生到这里的?”并且能知道:“我就是凭着这样的福业才生到这里的。”同样,那些大福德的天神,对自己过去世所造的业,或者对其他某些福业,也是能知道的,所以说“凡大福德者”等等。巴利
Paṇḍitā evāti buddhisampannā eva devatā. Yathā devatā sampatijātā ‘‘kīdisena puññakammena idha nibbattā’’ti cintetvā ‘‘iminā nāma puññakammena idha nibbattā’’ti jānanti, evaṃ atītabhave attanā kataṃ, aññadāpi vā ekaccaṃ puññakammaṃ jānantiyeva mahāpuññāti āha ‘‘ye mahāpuññā’’tiādi.
他们不显现,是因为寿命太长久了。“不能导出的”:意思是不能导向出离,因为众生不是能接受教法的根器。众生并非真的寿命极长,而是恶法增盛,所以说“那时众生烦恼增盛”。这里有人问:为什么正自觉者只出现在人界,不出现在天界或梵天界呢?先说天界:他们不出生在天界,因为那里没有修梵行的空间,也同样不显得稀奇。佛陀世尊是稀有之法,这种稀有法性如果以天身存在,就不像以人身存在那样明显。因为如果人们看到正自觉者以天身出现,会把所见的佛威神力归因于天神的威力,而不归因于佛的威神力;这样一来,就不能确信“这是正自觉者”,不能生起净信,也放不下“有主宰神”的执见;又因为天身能长久安住,有些人就摆脱不了一分常住论。不出生在梵天界,道理也是一样。为了让众生摆脱这类执取,佛陀世尊只降生在人善趣,不降生在天善趣。即使降生在人善趣,也不是化生。如果是化生,上面说的那些过失就无法避免;而且,为了让应受教化的众生安立在法轨中,就像把应受教化的众生安立在法的传承中一样,也应当为依舍利得度的化众留存舍利。因为化生者般涅槃之后,舍利是不会留下来的。大菩萨降生在人界时,在最后一生中,为了让人身的存在显得明显,也会娶妻,直到看见儿子之前都住在家里;即使戒、出离、智慧等波罗蜜已经成熟,也不出家。何必再想这些道理呢?这是“一切佛陀所惯行、所共行”的规律,即:只有以人身才能证得正觉,不是以天身。这就是这里的法性。同样,为此目的而发的大誓愿,也只有在以人身时才能成就,不是以天身。巴利
Na paññāyanti ciratarakālattā paramāyuno. Aniyyānikanti na niyyānāvahaṃ sattānaṃ abhājanabhāvato. Sattā na paramāyuno honti nāma pāpussannatāyāti āha ‘‘tadā hi sattā ussannakilesā hontī’’ti. Etthāha – kasmā sammāsambuddhā manussaloke eva uppajjanti, na devabrahmalokesūti? Devaloke tāva nuppajjanti brahmacariyavāsassa anokāsabhāvato, tathā anacchariyabhāvato . Acchariyadhammā hi buddhā bhagavanto, tesaṃ sā acchariyadhammatā devattabhāve ṭhitānaṃ na pākaṭā hoti yathā manussabhūtānaṃ, devabhūte hi sammāsambuddhe dissamānaṃ buddhānubhāvaṃ devānubhāvato loko dahati, na buddhānubhāvato, tathā sati ‘‘sammāsambuddho’’ti nādhimuccati na sampasīdati, issaraguttaggāhaṃ na vissajjeti, devattabhāvassa ca cirakālādhiṭṭhānato ekaccasassatavādato na parimuccati. Brahmaloke nuppajjantīti etthāpi eseva nayo. Sattānaṃ tādisaggāhavinimocanatthañhi buddhā bhagavanto manussasugatiyaṃyeva uppajjanti, na devasugatiyaṃ. Manussasugatiyaṃ uppajjantāpi opapātikā na honti, sati ca opapātikūpapattiyaṃ vuttadosānativattanato, dhammaveneyyānaṃ dhammatantiyā ṭhapanassa viya dhātuveneyyānaṃ dhātūnaṃ ṭhapanassa icchitabbattā ca. Na hi opapātikānaṃ parinibbānato uddhaṃ sarīradhātuyo tiṭṭhanti. Manussaloke uppajjantāpi mahābodhisattā carimabhave manussabhāvassa pākaṭabhāvakaraṇāya pana dārapariggahampi karontā yāva puttamukhadassanā agāramajjhe tiṭṭhanti, paripākagatasīlanekkhammapaññādipāramikāpi na abhinikkhamantīti. Kiṃ vā etāya kāraṇacintāya ‘‘sabbabuddhehi āciṇṇasamāciṇṇā, yadidaṃ manussabhūtānaṃyeva abhisambujjhanā, na devabhūtāna’’nti. Ayamettha dhammatā. Tathā hi tadattho mahābhinīhāropi manussabhūtānaṃyeva ijjhati, na devabhūtānaṃ.
为什么正自觉者只出现在赡部洲,不出现在其他洲呢?有些人说:“因为大地的中心、与佛力相应而不动摇的菩提道场就在赡部洲,所以正自觉者只出现在赡部洲。”也有人说:“因为其他不可舍离的处所也只有在赡部洲才能得到。”不过,在这个问题上,我们接受这样的看法:过去诸佛、大菩萨、独觉佛的出生,声闻菩萨对声闻菩提的发愿,声闻波罗蜜的积集与成熟,都只有在作为佛土的这个世界中的赡部洲才能成就,在其他地方则不行。而且,佛陀出世是为了调伏应受教化的众生,这要观待上首弟子、大弟子等不同类别的应化对象,所以诸佛只出现在赡部洲,不出现在其他洲。这个规律是一切诸佛共同遵循的。应当知道,那些上等人物只出生在这里,就像成就之轮一样,彼此互为助缘,前后相续不断。由此也说明,以这个世界为中心,连同周围一万个世界,都是诸佛的教化区域,因为在三藏佛语中找不到此外还有诸佛出世之处的记载。因此有偈颂说:“诸佛不出生于三洲,唯在赡部洲出生”,由此可见。按照这个道理,关于教法限定方面,也应当推究其根据来加以说明。巴利
Kasmā pana sammāsambuddhā jambudīpe eva uppajjanti, na sesadīpesu? Keci tāva āhu ‘‘yasmā pathaviyā nābhibhūtā, buddhānubhāvasahitā acalaṭṭhānabhūtā bodhimaṇḍabhūmi jambudīpe eva, tasmā jambudīpe eva uppajjantī’’ti, tathā ‘‘itaresampi avijahitaṭṭhānānaṃ tattheva labbhanato’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yasmā purimabuddhānaṃ, mahābodhisattānaṃ, paccekabuddhānañca nibbattiyā sāvakabodhisattānaṃ sāvakabodhiyā abhinīhāro, sāvakapāramiyā sambharaṇaṃ, paripācanañca buddhakhettabhūte imasmiṃ cakkavāḷe jambudīpe eva ijjhati, na aññattha. Veneyyānaṃ vinayanattho ca buddhuppādoti aggasāvakamahāsāvakādi veneyyavisesāpekkhāya etasmiṃ jambudīpe eva buddhā nibbattanti, na sesadīpesu. Ayañca nayo sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇoti. Tesaṃ uttamapurisānaṃ tattheva uppatti sampatticakkānaṃ viya aññamaññūpanissayato aparāparaṃ vattatīti daṭṭhabbaṃ, eteneva imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā iminā saddhiṃ cakkavāḷānaṃ dasasahassasseva khettabhāvo dīpito ito aññassa buddhānaṃ uppattiṭṭhānassa tepiṭake buddhavacane anupalabbhanato. Tenāha ‘‘tīsu dīpesu buddhā na nibbattanti, jambudīpeyeva nibbattantīti dīpaṃ passī’’ti. Iminā nayena desaniyāmepi kāraṇaṃ nīharitvā vattabbaṃ.
这时,他观察族姓:刹帝利家族被世间公认尊贵,连婆罗门也要供养他们。他看见“父亲将会成为国王”,因为家族应当依据父系来认定。巴利
Idānica khattiyakulaṃ lokasammataṃ brāhmaṇānampi pūjanīyabhāvato. ‘‘Rājā pitā bhavissatī’’ti kulaṃ passi pituvasena kulassa niddisitabbato.
他观察到“十个月再加七天”,因此知道自己没有障碍,也明白她将在兜率天享受天界的殊胜福报。巴利
‘‘Dasannaṃ māsānaṃ upari satta divasānī’’ti passi, tena attano antarāyābhāvaṃ aññāsi, tassā ca tusitabhave dibbasampattipaccanubhavanaṃ.
那些天神,就是一万个轮围世界的天神。那么,那些天神当时怎么知道菩萨已经圆满诸波罗蜜,又怎么知道他已成就佛果呢?这是依着有大威力的天神来说的,而且那些天神大多数都能证得现观。正因为如此,世尊在分施法施的时候,一万个轮围世界的天神曾多次聚集而来。巴利
Tā devatāti dasasahassicakkavāḷadevatā. Kathaṃ pana tā devatā tadā bodhisattassa pūritapāramibhāvaṃ, kathaṃ cassa buddhabhāvaṃ jānantīti? Mahesakkhānaṃ devatānaṃ vasena, yebhuyyena ca tā devatā abhisamayabhāgino. Tathā hi bhagavato dhammadānasaṃvibhāge anekavāraṃ dasasahassacakkavāḷadevatāsannipāto ahosi.
他知道“我要死了”,是因为在临近死亡的速行心里,与智相应的速行已经清楚地觉知到死亡正在逼近。但他不知道死心本身,因为死心那一刹那实在太短暂了。也正因如此,死心连“死与结生智”都触及不到。结生心也是同样的道理。所谓“转向的次第”,就是转向的先后顺序。因为只转向一次无法确定所缘,所以要对同一个所缘作第二次、第三次转向,才能确定下来。这里是以转向为开头,连带取速行心路来说的。因此说“他将在第二、第三心路(此处“于彼时”指结生之时)”。从死亡之前若干心路开始,由于知道“死亡已临近我”,所以说“在死那一刹那也知道‘我要死了’”。然而,因为结生是没有前际的,所以不知道结生心。从渴爱生起之后,才知道“我在某处已取结生”。此处“于彼时”指取结生之时。十千世界震动,这里震动的因由已在前面《梵网经注》中说过。就义理而言,这里应当说的内容,将在后面《大般涅槃经注》中说到。大悲的诸佛世尊,由于致力于为众生谋求利益与安乐,多分是喜悦的,因此说他们以第一广大果报心取结生,这在义注中说过。然而大须长老则认为,大悲的诸佛世尊虽然致力于为众生谋求利益与安乐,但因志在远离、倾向无为,且多分对一切行舍置,所以说他们以第五广大果报心取结生。巴利
‘‘Cavāmī’’ti jānāti cutiāsannajavanehi ñāṇasahitehi cutiyā upaṭṭhitabhāvassa paṭisaṃviditattā. Cuticittaṃ na jānāti cuticittakkhaṇassa ittarabhāvato. Tathā hi taṃ cutūpapātañāṇassapi avisayova. Paṭisandhicittepi eseva nayo. Āvajjanapariyāyoti āvajjanakkamo. Yasmā ekavāraṃ āvajjitamattena ārammaṇaṃ nicchinituṃ na sakkā, tasmā taṃ evārammaṇaṃ dutiyaṃ, tatiyañca āvajjitvā nicchayati. Āvajjanasīsena cettha javanavāro gahito. Tenāha ‘‘dutiyatatiyacittavāre eva jānissatī’’ti. Cutiyā puretaraṃ katipayacittavārato paṭṭhāya ‘‘maraṇaṃ me āsanna’’nti jānanato ‘‘cutikkhaṇepi cavāmīti jānātī’’ti vuttaṃ. Paṭisandhiyā pana apubbabhāvato paṭisandhicittaṃ na jānāti. Nikantiyā uppattito parato ‘‘asukasmiṃ me ṭhāne paṭisandhi gahitā’’ti jānāti. Tasmiṃ kāleti paṭisandhiggahaṇakāle. Dasasahassilokadhātu kampatīti ettha kampanakāraṇaṃ heṭṭhā brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. ṭī. 1.149) vuttameva. Atthato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.171) āgamissati. Mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparatāya bahulaṃ somanassikāva hontīti tesaṃ paṭhamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.17; dha. sa. aṭṭha. 498; ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Mahāsivattheropana yadipi mahākāruṇikā buddhā bhagavanto sattānaṃ hitasukhavidhānatapparāva, vivekajjhāsayā pana visaṅkhāraninnā sabbasaṅkhāresu ajjhupekkhanabahulāti pañcamamahāvipākacittena paṭisandhiggahaṇamāha.
从满月之前第七天算起,意思是说,从白分第九天开始算起。所谓第七天,就是从第九天算起的第七天,也就是阿沙阇月的满月日。所谓此梦,就是现在所说的这种情形。不过《中部注》里说:天人们把菩萨带到阿耨达池,然后自己站在一旁。接着天女们前来,为了除去他身上人间的污垢而为他沐浴。那里说的天女,就是四大王天的天女。游行,就是在行境中游历之后。巴利
Pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāyāti puṇṇamāya pure sattamadivasato paṭṭhāya, sukkapakkhe navamito paṭṭhāyāti attho. Sattame divaseti navamito sattame divase āsaḷhipuṇṇamāyaṃ. Idaṃ supinanti idāni vuccamānākāraṃ. Majjhimaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘anotattadahaṃ netvā ekamantaṃ aṭṭhaṃsu. Atha nesaṃ deviyo āgantvā manussamalaharaṇatthaṃ nhāpetvā’’ti (ma. ni. aṭṭha. 4.200) vuttaṃ. Tattha nesaṃ deviyoti mahārājūnaṃ deviyo. Caritvāti gocaraṃ caritvā.
“涂了新鲜牛粪”:用新鲜牛粪涂抹装饰过。“那是个男胎,不是女胎,你会得个儿子”:婆罗门只凭自己那套解梦的说法,就讲了这么多。“如果他在家生活”等等,则是天神附体,把这件事如实说了出来。巴利
Haritūpalittāyāti haritena gomayena kataparibhaṇḍāya. ‘‘So ca kho purisagabbho, na itthigabbho, putto te bhavissatī’’ti ettakameva te brāhmaṇā attano supinasatthanayena kathesuṃ. ‘‘Sace agāraṃ ajjhāvasissatī’’tiādi pana devatāviggahena tamatthaṃ yāthāvato pavedesuṃ.
“法性”在这里,“法”这个词,就像在“诸比丘,有生法的众生”等语句中那样,是“自然”的意思。法本身就是法性,就像天本身就是天众,所以说“这是自性”,意思是这是本性。而这自性,从义理上说就是如此决定的状态,所以说“这就叫作决定”。不过,决定有很多种,为了把那些全都按义理归纳提出来,只显示这里所指的决定,所以说了“决定又名为”等话。其中,业的决定就是业决定。在时决定等三种里也是同样的道理。另一种则是法本身就是决定,即法决定,也就是法性。巴利
Dhammatāti ettha dhamma-saddo ‘‘jātidhammānaṃ bhikkhave sattāna’’ntiādīsu (ma. ni. 1.131; 3.373; paṭi. ma. 1.33) viya pakatipariyāyo, dhammo eva dhammatā yathā devo eva devatāti āha ‘‘ayaṃ sabhāvo’’ti, ayaṃ pakatīti attho. Svāyaṃ sabhāvo atthato tathā niyatabhāvoti āha ‘‘ayaṃ niyāmoti vuttaṃ hotī’’ti. Niyāmo pana bahuvidhoti te sabbe atthuddhāranayena uddharitvā idhādhippetaniyāmameva dassetuṃ ‘‘niyāmo ca nāmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kammānaṃ niyāmo kammaniyāmo. Esa nayo utuniyāmādīsu tīsu. Itaro pana dhammo eva niyāmo dhammaniyāmo, dhammatā.
磨砺善业,使之锋利。巴利
Kusalassa kammassa. Nisento tikhiṇaṃ karonto.
因为无色界等各地域的差别不同,所以能看出时节的差异;对于那些随着时节差异而长成的树木等,说到它们开花结果时,特别用“在各个不同的地方”来加以限定。所谓“在各个不同的时间”,就是指在各个不同的春季等时节。巴利
Arūpādibhūmibhāgavisesavasena utuvisesadassanato utuvisesena sijjhamānānaṃ rukkhādīnaṃ pupphaphalādiggahaṇaṃ ‘‘tesu tesu janapadesū’’ti visesetvā vuttaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāleti tasmiṃ tasmiṃ vasantādikāle.
从甘甜的种子、从苦涩的种子,应当这样关联理解。巴利
Madhurato bījato tittato bījatoti yojanā.
18 正在发生的当下,可以像说“正在发生”那样来表述,所以说“进入”,意思就是“已经进入”。这样说的含义就是:以这种方式,他具备正知。并不是在正在入胎的结生刹那,因为结生刹那极难辨认。正如所说的:“不了知结生心。”又因为光明铺展到一万个轮围世界,所以是无量的;因为极其明亮,所以是殊胜的。天神的威力,就是诸天神光明的威德。因为那光明胜过了诸天神的光明,但并不是胜过他们的威权。因此说“如穿着新衣的人”等等。巴利
18. Vattamānasamīpe vattamāne viya voharitabbanti ‘‘okkamatī’’ti vuttanti āha ‘‘okkanto hotīti ayamevattho’’ti. Evaṃ hotīti evaṃ vuttappakārenassa sampajānanā hoti. Na okkamamāne paṭisandhikkhaṇassa duviññeyyatāya. Yathā ca vuttaṃ ‘‘paṭisandhicittaṃ na jānātī’’ti. Dasasahassacakkavāḷapattharaṇena vā appamāṇo. Ativiya samujjalanabhāvena uḷāro. Devānubhāvanti devānaṃ pabhānubhāvaṃ. Devānañhi pabhaṃ so obhāso abhibhavati, na tesaṃ ādhipaccaṃ. Tenāha ‘‘nivatthavatthassā’’tiādi.
世界与诸世界之间的空隙、裂缝,就是“世界之间”。这个空隙因为以阴性词来表达,所以被称为“世界中间”。那里没有任何树木、灌木等东西碰触或阻碍,所以叫“空旷”,也就是没有拥挤阻塞。因此经文说“永远敞开着”。“不被遮盖”,是说下方和上方都没有任何东西盖住它。因此经文说“下方也没有依托”。这里的“也”字,是要说明:就像下方没有大地盖住水一样,世界中间是不被遮盖的;同样,上方也不像诸轮围山那样有天神宫殿存在,所以它不被遮盖、没有依托。那里有黑暗,所以叫“黑暗”。因为完全没有光明,眼识不会生起,并不是因为没有眼睛。正如经文所说:“凭那种光明,他们互相辨认。”在赡部洲正午时分,东毗提诃的居民看到半个太阳正在落下,西牛货洲的居民看到半个太阳正在升起;其余各洲也是这样,所以说“三个洲同时都能看见”。如果不是这样,那就只有两个洲能同时看见了。每一个方向各有九十九万由旬的黑暗被驱散,这一点也应当按同样的道理来理解。“光芒不能充分照及”,是说它无法以自己的光明照亮那里。又因为它飞行在与轮围山等高的虚空中,所以经文说“在轮围山正中间游走”。巴利
Lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro, so eva itthiliṅgavasena ‘‘lokantarikā’’ti vutto. Rukkhagacchādinā kenaci na haññantīti aghā, asambādhā. Tenāha ‘‘niccavivaṭā’’ti. Asaṃvutāti heṭṭhā, upari ca kenaci na pihitā. Tena vuttaṃ ‘‘heṭṭhāpi appatiṭṭhā’’ti. Tattha pi-saddena yathā heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā appatiṭṭhāti dasseti. Andhakāro ettha atthīti andhakārā. Cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato, na cakkhuno. Tathā hi ‘‘tena obhāsena aññamaññaṃ sañjānantī’’ti vuttaṃ. Jambudīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena, evaṃ sesadīpesu pīti āha ‘‘ekappahāreneva tīsu dīpesu paññāyantī’’ti. Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahārena paññāyantīti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. Pabhāya nappahontīti attano pabhāya obhāsituṃ anabhisambhunanti. Yugandharapabbatappamāṇe ākāse vicaraṇato ‘‘cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicarantī’’ti vuttaṃ.
正要伸手去抓来吃。“翻转”:就是倒转过来。“断除”:从昏厥的状态中脱出,或者因肢体关节被折断而分离。“极咸”:可能是就着没有烈日灼烤、极为寒冷这一点,才说它“极咸”。因为那劫初凝结的水,并不像成就暴雨时倾盆而下、支撑大地的大雨,也不像坏劫时毁灭大地的水那样咸。如果它真是那样咸,连大地都会融化。又或者,由于那些饿鬼恶业的力量,水在他们看来变成脓血一般,那时水就变成咸的了,因此经文说“在极咸的水中”。巴利
Vāvaṭāti khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā. Viparivattitvāti vivattitvā. Chijjitvāti mucchāpattiyā ṭhitaṭṭhānato muccitvā, aṅgapaccaṅgachedanena vā chijjitvā. Accantakhāreti ātapasantāpābhāvena atisītabhāvameva sandhāya accantakhāratā vuttā siyā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavisandhārakaṃ kappavināsakaṃ udakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ udakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvāpatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake’’ti.
就算只是喝一口粥那么短的时间:指从钵等容器里取出粥,用gaḷoci等勺子舀取后,仅仅喝一口的工夫。从一切方面来说:就是从所有角度而言,六种情况也都是这样。巴利
Ekayāgupānamattampīti pattādibhājanagataṃ yāguṃ gaḷociādiuddharaṇiyā gahetvā pivanamattampi kālaṃ. Samantatoti sabbabhāgato chappakārampi.
19 以四大天王的权势来说:这是就多闻天王等四大天王共同具有大王身份而言的。巴利
19.Catunnaṃmahārājānaṃ vasenāti vessavaṇādicatumahārājabhāvasāmaññena.
各自依自己的住处而住。巴利
Yathāvihāranti yathāsakaṃ vihāraṃ.
20 “依本性”是指依自己的本性。因此说“以自体”。不靠从别人那里领受,只凭自己的本性,就能自己确立而戒行具足。“菩萨之母也是如此”:就是我们这位菩萨的母亲也是如此。“如同在迦罗迦仙人处”:就像在迦罗迦仙人那里,别的时候会从别人那里领受戒律,但就菩萨而言……菩萨是自己受持戒律的,毗婆尸菩萨的母亲也是同样的情况——这就是要表达的意思。巴利
20.Pakatiyāti attano pakatiyā eva. Tenāha ‘‘sabhāvenevā’’ti. Parassa santike gahaṇena vinā attano sabhāveneva sayameva adhiṭṭhahitvā sīlasampannā. Bodhisattamātāpīti amhākaṃ bodhisattamātāpi. Kāladevilassāti yathā kāladevilassa santike aññadā gaṇhāti, bodhisatte pana…pe… sayameva sīlaṃ aggahesi, tathā vipassībodhisattamātāpīti adhippāyo.
21 “在人当中”这句话,是就一般人的习性来说的,意思是“所谓人间女子,对人间男子可能会生起想要男人的心”。可是菩萨的母亲,即使在天人之中,也根本不会生起那样的心。正如靠着菩萨的威力,菩萨的母亲不会生起想要男人的心;同样,正是靠着他的威力,她才不会被任何男人所征服,所以说“双脚走不动,就像被天锁绑住了一样”。巴利
21.‘‘Manussesū’’ti idaṃ pakaticārittavasena vuttaṃ, ‘‘manussitthiyā nāma manussapurisesu purisādhippāyacittaṃ uppajjeyyā’’ti. Bodhisattassa mātuyā pana devesupi tādisaṃ cittaṃ nuppajjateva. Yathā bodhisattassa ānubhāvena bodhisattamātu purisādhippāyacittaṃ nuppajjati, evaṃ tassa ānubhāveneva sā kenaci purisena anabhibhavanīyāti āha ‘‘pādā na vahanti dibbasaṅkhalikā viya bajjhantī’’ti.
22 前面已经说过“与五种欲相应的心念不会生起”,后面却又说“具足、拥有五种欲而享受”。这两者怎么会不互相矛盾呢?为了说明这一点,所以接着说“先前……”等。“遮止事”,就是指遮止非梵行之事。因此说“依于对男子的意图”。“获得所缘”,就是指仅仅获得了色等五种欲的所缘。巴利
22. Pubbe ‘‘kāmaguṇūpasaṃhitaṃ cittaṃ nuppajjatī’’ti vuttaṃ, puna ‘‘pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāretī’’ti ca vuttaṃ. Kathamidaṃ aññamaññaṃ na virujjhatīti āha ‘‘pubbe’’tiādi. Vatthupaṭikkhepoti abrahmacariyavatthupaṭisedho. Tenāha ‘‘purisādhippāyavasenā’’ti. Ārammaṇapaṭilābhoti rūpādipañcakāmaguṇārammaṇasseva paṭilābho.
23 “疲惫”是指倦怠。那时,她身体沉重、僵硬等状况根本不会出现。说“她看见在胎内的菩萨”,那么从什么时候开始能看见呢?回答说“越过羯罗蓝等阶段之后”等等。能看见本身就说明了它的作用。因为那时还不具备这种能力,所以在羯罗蓝等阶段看不见。与幼小、稚弱、仰卧的儿子一起。“那名为母亲者”等话,是依照通常的行为方式说的。因为转轮王的胎儿尚且得到特别的保护,而菩萨的胎儿由于功德资粮极为殊胜,更得到格外的保护,所以菩萨的母亲在饮食和举止上极为适宜,恭敬地保护胎儿。“为了安乐住”,是为了菩萨的安乐而住。“面向东方”,是面向母亲身体的前方。现在,为了说明在胎内者能被看见的内在和外在原因,说了“前生所造之业”等话。“她”,指那位天后。“处”,指腹部。就像水晶、云母片等通透一样,由于菩萨母亲腹部皮肤极薄的特性,光明通行无阻。正如菩萨的母亲能看见腹中的菩萨,菩萨是否也能同样看见母亲以及站在前方的其他色法呢?回答是不能,所以说“然而菩萨”。为什么虽然有眼、有光明却看不见呢?回答说“因为在腹内眼识不会生起”。就像呼吸一样,在那里眼识也不会生起,因为缺乏与之相应的作意。巴利
23.Kilamathoti khedo, kāyassa garubhāvakathinabhāvādayopi tassā tadā na honti eva. ‘‘Tirokucchigataṃ passatī’’ti vuttaṃ. Kadā paṭṭhāya passatīti āha ‘‘kalalādikālaṃ atikkamitvā’’tiādi. Dassane payojanaṃ sayameva vadati. Tassa abhāvato kalalādikāle na passati. Puttena daharena mandena uttānaseyyakena saddhiṃ. ‘‘Yaṃ taṃ mātū’’tiādi pakaticārittavasena vuttaṃ. Cakkavattigabbhatopi hi savisesaṃ bodhisattagabbho parihāraṃ labhati puññasambhārassa sātisayattā, tasmā bodhisattamātā ativiya sappāyāhārācārā ca hutvā sakkaccaṃ pariharati. Sukhavāsatthanti bodhisattassa sukhavāsatthaṃ. Puratthābhimukhoti mātu purimabhāgābhimukho. Idāni tirokucchigatassa dissamānatāya abbhantaraṃ, bāhirañca kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘pubbe katakamma’’ntiādi vuttaṃ. Assāti deviyā. Vatthunti kucchiṃ. Phalikaabbhapaṭalādino viya bodhisattamātukucchitacassa patanubhāvena ālokassa vibandhābhāvato yathā bodhisattamātā kucchigataṃ bodhisattaṃ passati, kiṃ evaṃ bodhisattopi mātaraṃ, aññañca purato ṭhitaṃ rūpagataṃ passati, noti āha ‘‘bodhisatto panā’’tiādi. Kasmā pana sati cakkhumhi, āloke ca na passatīti āha ‘‘na hi antokucchiyaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppajjatī’’ti. Assāsapassāsā viya hi tattha cakkhuviññāṇampi na uppajjati tajjassa samannāhārassa abhāvato.
24 就像别的女人因为生孩子,被那样的重病压垮,甚至死去;可是菩萨的母亲在菩萨住在胎里时,并没有出现要分娩的征兆,也没有任何疾病生起,她只是寿命尽了才去世。这个道理前面已经说过了。“因为是菩萨住过的地方”等等,是说明其中的原因。“他人不可受用”,是说别人不能受用,意思是不适合受用。如果真是那样,菩萨的父亲就该有另一位正后了;可是在菩萨的母亲还在世时,这并不合理,所以说“也不能”等等。“除去”,是从正后的位置上把她移开。为了说明“众生对自身欲贪的强烈,正是他们向外追寻感官对象的强大原因”,而说“众生对自身的欲贪很强”。“不能好好保护”,是说她不认真做正确的孕期保养。因此胎儿就有很多病痛。“处所变得清净”,是说子宫变得洁净。菩萨在母亲中年第三阶段入胎这件事,也包括在“观察她的寿命”里,因为这样能避免因年龄变化而出现的问题。而因女性生理特性可能产生的不适,则靠菩萨的威力而平息。巴利
24. Yathā aññā itthiyo vijātappaccayā tādisena rogena abhibhūtāpi hutvā maranti, bodhisattamātu pana bodhisatte kucchigate tassa vijāyananimittaṃ, na koci rogo uppajjati, kevalaṃ āyuparikkhayeneva kālaṃ karoti, svāyamattho heṭṭhā vutto eva. ‘‘Bodhisattena vasitaṭṭhānañhī’’tiādi tassa kāraṇavacanaṃ. Aññesaṃ aparibhoganti aññehi na paribhuñjitabbaṃ, na paribhogayogyanti attho. Tathā sati bodhisattapitu aññāya aggamahesiyā bhavitabbaṃ, tathāpi bodhisattamātari dharantiyā ayujjamānakanti āha ‘‘na ca sakkā’’tiādi. Apanetvāti aggamahesiṭhānato nīharitvā. Attani chandarāgavaseneva bahiddhā ārammaṇapariyesanāti visayinisārāgo sattānaṃ visayesu sārāgassa balavakāraṇanti dassento āha ‘‘sattānaṃ attabhāve chandarāgo balavā hotī’’ti. Anurakkhituṃ na sakkotīti sammā gabbhaparihāraṃ nānuyuñjati. Tena gabbho bahvābādho hoti. Vatthu visadaṃ hotīti gabbhāsayo visuddho hoti. Mātu majjhimavayassa tatiyakoṭṭhāse bodhisattagabbhokkamanampi tassā āyuparimāṇavilokaneneva saṅgahitaṃ vayovasena uppajjanakavikārassa parivajjanato. Itthisabhāvena uppajjanakavikāro pana bodhisattassa ānubhāveneva vūpasamati.
25 第七个月出生的人:从结生那一刻算起,在第七个月出生。他因为身体极其柔弱,受不了冷热。第八个月出生的人,在智慧和体格发育上固然胜过第七个月出生的人,但某些皮肤部位在发育过程中经不起摩擦,因此他活不下来。不过他们说:第七个月出生的人,那些部位还没有长出来。巴利
25.Sattamāsajātoti paṭisandhiggahaṇato sattame māse jāto. So sītuṇhakkhamo na hoti ativiya sukhumālatāya. Aṭṭhamāsajāto kāmaṃ sattamāsajātato buddhivayavā, ekacce pana cammapadesā vuddhiṃ pāpuṇantā ghaṭṭanaṃ na sahanti, tena so na jīvati. ‘‘Sattamāsajātassa pana na tāva te jātā’’ti vadanti.
27 净居天的梵天神众——那些诸漏已尽的梵天神——怀着“我们应当自己最先迎接这位世间庇护者、这位大丈夫”的恭敬与推崇之心,为了表达自己的喜悦,最先迎接了菩萨。所谓“化作接生妇的模样”,是指化现为照料产妇的助产士的样子。所谓“一派”,是指无畏山寺派的住众。就皮肤而言,是说像鱼眼一样洁净。菩萨的母亲站着,既不坐下,也不躺下。因此说“菩萨之母是站着生下菩萨的”。因为没有任何痛苦,她就这样站着顺利生产。其他女子则因为分娩的痛苦极为剧烈,忍受不了,所以要么坐着、要么躺着才能生产。巴利
27.Devāpaṭhamaṃ paṭiggaṇhantīti ‘‘lokanāthaṃ mahāpurisaṃ sayameva paṭhamaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti sañjātagāravabahumānā attano pītiṃ pavedentā khīṇāsavā suddhāvāsabrahmāno ādito paṭiggaṇhanti. Sūtivesanti sūtijagganadhātivesaṃ. Eketi abhayagirivāsino. Macchakkhisadisaṃ chavivasena. Aṭṭhāsi na nisīdi, na nipajji vā. Tena vuttaṃ ‘‘ṭhitāva bodhisattaṃ bodhisattamātā vijāyatī’’ti. Niddukkhatāya ṭhitā eva hutvā vijāyati. Dukkhassa hi balavabhāvato taṃ dukkhaṃ asahamānā aññā itthiyo nisinnā vā nipannā vā vijāyanti.
28 用兽皮缝制而成的皮席,就是“阿吉那皮革席”。大威力,指具有广大的神通力量。大名闻,指随从众多,而且名声与赞誉广泛传播。巴利
28.Ajinappaveṇiyāti ajinacammehi sibbitvā katapaveṇiyā. Mahātejoti mahānubhāvo. Mahāyasoti mahāparivāro, vipulakittighoso ca.
29 支离破碎:因为从狭窄逼仄的地方出来,所以显得破碎,就像散裂开来一样,这就表明它们是不清净的。不黏着:在子宫里和产道中,不管哪里都不黏着、不附着,因此说“就像堤坝放水一样”。以水:指子宫里的水。不受沾染地出来:因为那个地方本来就没有会沾染的水、痰等东西。其实,从菩萨入胎那一刻起,由于他福德的力量,那个地方本来就是清净的,尤其像最上等的香室一样,散发着栴檀的香气。巴利
29.Bhaggavibhaggāti sambādhaṭṭhānato nikkhamanena vibhāvitattā bhaggā, vibhaggā viya ca hutvā, tena nesaṃ avisadabhāvameva dasseti. Alaggo hutvāti gabbhāsaye, yonipadese ca katthaci alaggo asatto hutvā, yato ‘‘dhamakaraṇato udakanikkhamanasadisa’’nti vuttaṃ. Udakenāti gabbhāsayagatena udakena. Amakkhitova nikkhamati sammakkhitassa tādisassa udakasemhādikasseva tattha abhāvato. Bodhisattassa hi puññānubhāvato paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya taṃ ṭhānaṃ pubbepi visuddhaṃ visesato paramasugandhagandhakuṭi viya candanagandhaṃ vāyantaṃ tiṭṭhati.
水团的意思,就是水团。巴利
Udakavaṭṭiyoti udakakkhandhā.
31 31.“刹那生”:在刹那间出生后,只存在短短一刹那。“被随顺引导时”:顺着有利的方向被引导时。“已经来到”:就是已经到达那个地方。“多分枝”:由宝石做成、有几百上千个支撑点的装饰。“千轮”:安置在那些装饰上面、有成千上万个圆环的装饰。“Marū”就是天人。但不应该这样看,因为菩萨在抬脚之前,就已经先观察过方向了。所以说“大士……”等等。“成为一片空地”:因为开阔通透,变得像寺院内院和周边空地一样,成为一片空地。“连一个同等的人也没有”:他们为了观看殊胜的菩萨而说:“在这里,连与你们同等的人都没有,何况更胜者?”“最上”:即首要的。那么,它凭什么成为首要的呢?他说“以功德”。这里“第一”一词是“首要”的同义词。然而,菩萨的首要性是不共于他人的,所以说“一切中最第一”,意思是“一切中最首要”。“Etasseva”:指此“最上”之词。在这里,有大威力的天神们确实那样说,那么其他的天神又怎么说呢?由于看见大士的威力等缘故。因为对于有大威力的天神们来说,大士的威力就像他们自己的威力一样,甚至与他们同等者的威力也成了现前可见的;而其他的天神听了他们的话,生起净信并推测,也那样说了。被宿世业已成熟、由法性所成就的法则所督促,在这个……当中……作了授记。巴利
31.Muhuttajātoti muhuttena jāto hutvā muhuttamattova. Anudhāriyamāneti anukūlavasena nīyamāne. Āgatānevāti taṃ ṭhānaṃ upagatāni eva. Anekasākhanti ratanamayānekasatapatiṭṭhānahīrakaṃ. Sahassamaṇḍalanti tesaṃ upariṭṭhitaṃ anekasahassamaṇḍalahīrakaṃ. Marūti devā. Na kho panaevaṃ daṭṭhabbaṃ padavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Tenāha ‘‘mahāsatto hī’’tiādi. Ekaṅgaṇānīti vivaṭabhāvena vihāraṅgaṇapariveṇaṅgaṇāni viya ekaṅgaṇasadisāni ahesuṃ. Sadisopi natthīti tumhākaṃ idaṃ vilokanaṃ visiṭṭhe passituṃ ‘‘idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Aggoti padhāno, kena panassa padhānatāti āha ‘‘guṇehī’’ti. Paṭhama-saddo cettha padhānapariyāyo. Bodhisattassa pana padhānatā anaññasādhāraṇāti āha ‘‘sabbapaṭhamo’’ti, sabbapadhānoti attho. Etassevāti aggasaddasseva. Ettha ca mahesakkhā tāva devā tathā ca vadanti, itare pana kathanti? Mahāsattassa ānubhāvadassanādinā. Mahesakkhānañhi devānaṃ mahāsattassa ānubhāvo viya tena sadisānampi ānubhāvo paccakkho ahosīti, itare pana tesaṃ vacanaṃ sutvā saddahantā anuminantā tathā āhaṃsu. Paripākagatapubbahetusaṃsiddhāya dhammatāya codiyamāno imasmiṃ…pe… byākāsi.
菩萨刚出生时的站立等相,是哪些殊胜证得的前行相?为了确定并显示这些,说了“在此……”等话。其中,站立是获得四神足的前行相,因为依神足之力,能在出世间法中成功建立。面朝北方,是度越世间而行走的前行相。因此,世尊征服了包括天神在内的世间,没有被任何人征服。所以说“这是压倒大众、征服大众而行走的前行相”。同样,走七步,是具足七觉支、行于圣道的前行相。持极清净白伞,是持极清净解脱伞的前行相。五种王者的物品聚合,是五种解脱功德聚合的前行相。无遮障地观察四方,是无遮障智的前行相。以“我乃最上”等语作无所畏惧的言说,是不被任何人阻碍、不停止而转妙法轮的前行相。宣称“此为最后生”,是未来不再有生的前行相,应知无取……乃至……是前行相,因为对于那那未来当得的殊胜,那那相是不违逆的。此经中未曾说,他处所载的次第也未提及。所谓“引”,即依彼彼经及义注中所载之方式引来显示。巴利
Jātamattasseva bodhisattassa ṭhānādīni yesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhūtānīti te niddhāretvā dassento ‘‘ettha cā’’tiādimāha. Tattha patiṭṭhānaṃ caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ iddhipādavasena lokuttaradhammesu suppatiṭṭhitabhāvasamijjhanato. Uttarābhimukhabhāvo lokassa uttaraṇavasena gamanassa pubbanimittaṃ. Tena hi bhagavā sadevakassa lokassa abhibhūto, kenaci anabhibhūto ahosi. Tenāha ‘‘mahājanaṃ ajjhottharitvā abhibhavitvā gamanassa pubbanimitta’’nti. Tathā sattapadagamanaṃ sattapadabojjhaṅgasampannaariyamaggagamanassa. Suvisuddhasetacchattadhāraṇaṃ suvisuddhavimuttichattadhāraṇassa. Pañcarājakakudhabhaṇḍasamāyogo pañcavidhavimuttiguṇasamāyogassa. Anāvaṭadisānuvilokanaṃ anāvaṭañāṇatāya. ‘‘Aggohamasmī’’tiādinā achambhitavācābhāsanaṃ kenaci avibandhanīyatāya appavattiyassa saddhammacakkappavattanassa. ‘‘Ayamantimā jātī’’ti āyatiṃ jātiyā abhāvakittanā anupādi…pe… pubbanimittanti veditabbaṃ tassa tassa anāgate laddhabbavisesassa taṃ taṃ nimittaṃ abyabhicārīti katvā. Na āgatoti imasmiṃ sutte, aññattha ca vakkhamānāya anupubbiyā na āgato. Āharitvāti tasmiṃ tasmiṃ sutte, aṭṭhakathāsu ca āgatanayena āharitvā dīpetabbo.
“十千世界震动”这句话,虽然在这里的巴利原文中已经出现,但为了指出接下来要说的种种神变的根本,所以又说了;其他类似的情况也应当这样理解。像弦绷的琵琶、皮绷的鼓,这只是五支组合乐器的举例;或者通过“ca”这个词,也应当理解为包含了其余乐器。他们说:“脚镣等物在那一刹那断裂后,又恢复成原来的样子;同样,天生盲人等的眼根、耳根等,以那样的业为缘,在那一刹那就生起,随即又消失。”“断裂”是指在脚上绑缚的地方断开了。“消失”是指止息了。“空中宝珠”是指各处宫殿中的宝珠等。“以自光照耀”是指以自己极其明亮的光辉照耀。风没有吹起,就是说没有聚集起来的风。没有粗风刮起,而是柔软舒适、能给众生带来快乐的风吹着。他们趴伏在地上,无法在高处站立。“时节调适”是指具足不冷不热的气候。“拍手”是指手臂相击的声音,从意义上说,是把左手放在胸口,用右掌拍打而发出声音。用口发出欢呼,就是发出欢呼的声音。成为单一幢幡串,就是连续不断的幢幡串聚在一起。不只是这些,还有其他的,比如“降下种种花、种种香花的雨,太阳还看得见时星星就闪耀,清澈明净的水从地下涌出,穴居的畜生从住处出来,贪嗔痴也变得微薄,地上的尘土止息,不好的气味消失,天香飘来,有色的天神以本来形貌出现在人们眼前,众生没有死亡和投生”等等——这些在广大誓愿时出现的三十二种前兆,那时全都无一例外地出现了。巴利
‘‘Dasasahassilokadhātukampī’’ti idaṃ satipi idha pāḷiyaṃ āgatatte vakkhamānānaṃ acchariyānaṃ mūlabhūtaṃ dassetuṃ vuttaṃ, evaṃ aññampi evarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Tantibaddhā vīṇā cammabaddhā bheriyoti pañcaṅgikatūriyassa nidassanamattaṃ, ca-saddena vā itaresampi saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Andubandhanādīni taṅkhaṇe eva chajjitvā puna pākatikāneva honti, tathā jaccandhādīnaṃ cakkhusotādīni tathārūpakammapaccayā tasmiṃyeva khaṇe uppajjitvā tāvadeva vigacchantī’’ti vadanti. Chijjiṃsūti ca pādesu bandhaṭṭhānesu chijjiṃsu. Vigacchiṃsūti vūpasamiṃsu. Ākāsaṭṭhakaratanāni nāma taṃtaṃvimānagatamaṇiratanādīni. Sakatejobhāsitānīti ativiya samujjalāya attano pabhāya obhāsitāni ahesuṃ. Nappavattīti na sannipāto. Na vāyīti kharo vāto na vāyi. Mudusukho pana sattānaṃ sukhāvaho vāyi. Pathavigatā ahesuṃ uccaṭṭhāne ṭhātuṃ avisahantā. Utusampannoti anuṇhāsītatāsaṅkhātena utunā sampanno. Apphoṭanaṃ vuccati bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddo, atthato pana vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena puthupāṇinā hatthatāḷanena saddakaraṇaṃ. Mukhena usseḷanaṃ saddassa muñcanaṃ seḷanaṃ. Ekaddhajamālā ahosi nirantaraṃ dhajamālāsamodhānagatāya. Na kevalañca etāni eva, atha kho aññānipi ‘‘vicittapupphasugandhapupphavassadevopavassi sūriye dissamāne eva tārakā obhāsiṃsu, acchaṃ vippasannaṃ udakaṃ pathavito ubbhijji, bilāsayā ca tiracchānā āsayato nikkhamiṃsu, rāgadosamohāpi tanu bhaviṃsu, pathaviyaṃ rajo vūpasami, aniṭṭhagandho vigacchi, dibbagandho vāyi, rūpino devā sarūpeneva manussānaṃ āpāthaṃ agamaṃsu, sattānaṃ cutūpapātā nāhesu’’nti evamādīni yāni mahābhinīhārasamaye uppannāni dvattiṃsapubbanimittāni, tāni anavasesato tadā ahesunti.
在这里也一样,应当知道在这些地震等现象中同样有前行相。意思是不只是在初生者站立等的时候才有。证得一切知智的前行相,因为它动摇了一切所知以及外道师之见。没有人教诫而自己就在这一小世界中集会,是没有人教诫而一时聚集起来领受法教的前行相。诸天神先领受是获得天住的前行相,人间后领受是获得不动住的前行相,因为那住处具有稳固的性质。琵琶自己发声,是不靠他人教导、自己就获得次第住的前行相。鼓自己响起,是能宣告到轮围边际的大众的法鼓、不死鼓声的前行相。脚镣等断裂是破除慢结缚的前行相。大众的病愈,就是断除一切轮转苦病、证得谛理的前行相。“大众”这个词,应当与“大众获得天眼、大众获得天耳界”等各处关联起来。由于以神足修习而成就殊胜智行的成就,所以说“跛足者的速行成就是四神足证得的前行相”。善达其处是四无碍解证得的前行相,因为能够随顺义等而通达义等。宝石的自光照耀,即将显示世间的法光,所以这成为自光照耀的前行相。巴利
Tatrāpīti tesupi pathavikampādīsu evaṃ pubbanimittabhāvo veditabbo. Na kevalaṃ sampatijātassa ṭhānādīsu evāti adhippāyo. Sabbaññutaññāṇapaṭilābhassa pubbanimittaṃ sabbassa ñeyyassa, titthakaramatassa ca cālanato. Kenaci anussāhitānaṃyeva imasmiṃyeva ekacakkavāḷe sannipāto kenaci anussāhitānaṃyeva ekappahārenevasannipatitvā dhammapaṭiggaṇhanassa pubbanimittaṃ. Paṭhamaṃ devatānaṃ paṭiggahaṇaṃ dibbavihārapaṭilābhassa, pacchā manussānaṃ paṭiggahaṇaṃ tattheva ṭhānassa niccalasabhāvato āneñjavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Vīṇānaṃ sayaṃ vajjanaṃ parūpadesena vinā sayameva anupubbavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Bherīnaṃ vajjanaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya pavedanasamatthassa dhammabheriyā anusāvanassa amatadundubhighosanassa pubbanimittaṃ. Andubandhanādīnaṃ chedo mānavinibandhabhedanassa pubbanimittaṃ. Mahājanassa rogavigamo tasseva sakalavaṭṭadukkharogavigamabhūtassa saccapaṭilābhassa pubbanimittaṃ. ‘‘Mahājanassā’’ti padaṃ ‘‘mahājanassa dibbacakkhupaṭilābhassa, mahājanassa dibbasotadhātupaṭilābhassā’’tiādinā tattha tattha ānetvā sambandhitabbaṃ. Iddhipādabhāvanāvasena sātisayañāṇajavasampattisiddhīti āha ‘‘pīṭhasappīnaṃ javasampadā caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimitta’’nti. Supaṭṭanasampāpuṇanaṃ catupaṭisambhidādhigamassa pubbanimittaṃ. Atthādianurūpaṃ atthādīsu sampaṭipattibhāvato. Ratanānaṃ sakatejobhāsitattaṃ yaṃ lokassa dhammobhāsaṃ dassessati, tena tassa sakatejobhāsitattassa pubbanimittaṃ.
证得四梵住的前兆,是因为它彻底平息了一切怨敌。十一种火熄灭的前兆,是因为涅槃具有能熄灭难以熄灭之火的性质。见智光的前兆,是因为在无光之处能见到光明。以涅槃之味来说,就是以烦恼寂灭之味。所谓一味,是指教法在一切处都同为一味,而且让本来毫无甜味的世间变得完全甘甜。摧破六十二种恶见的前兆,是因为彻底去除了恶见之风的缘故。舍弃虚空等无依、不平、动摇之处,就像鸟儿行于地面一样,这是众生舍弃这类邪执之后,以身命皈依三宝的前兆。如月为大众所喜爱,就是像月亮那样为大众所喜爱。太阳远离寒热而带来时节的舒适,是获得远离热恼的身心之乐的前兆。诸天神以拍手等游戏,是借由走向轮回的尽头、觉悟法性,而以感兴之语显示欢喜的前兆。法雨骤降,是以说法之智的迅疾降下不死法雨的前兆。以身至念所得的禅那为基础,生起道果之乐的体验,就是证得身至念不死甘露;而由于它也能给身体带来无疲厌之乐,所以说没有饥渴逼恼是它的前兆。在注疏中,则分别就饥饿和口渴来说。这些前兆的区分,应当以特殊与共通的分类,以及牛与牛犊的道理来理解。“自然”一词也应与“开启八支圣道之门”联系起来理解。圆满状态,就是充满的状态。有人说“以圣幢幡蔓为装饰”是指以袈裟幢幡蔓为装饰,但实际上是指包括天神的世间以圣道和觉支的幢幡蔓而庄严的前兆。至于这里没有提到的,则很容易理解。巴利
Catubrahmavihārapaṭilābhassa pubbanimittaṃ tassa sabbaso veravūpasamanato. Ekādasaagginibbāpanassa pubbanimittaṃ dunnibbāpananibbānabhāvato. Ñāṇālokādassanassa pubbanimittaṃ anāloke ālokadassanabhāvato. Nibbānarasenāti kilesānaṃ nibbāyanarasena. Ekarasabhāvassāti sāsanassa sabbattha ekarasabhāvassa, tañca kho amadhurassa lokassa sabbaso madhurabhāvāpādanena. Dvāsaṭṭhidiṭṭhigatabhindanassa pubbanimittaṃ sabbaso diṭṭhigatavātāpanayanavasena. Ākāsādiappatiṭṭhavisamacañcalaṭṭhānaṃ pahāya sakuṇānaṃ pathavigamanaṃ tādisaṃ micchāgāhaṃ pahāya sattānaṃ pāṇehi ratanattayasaraṇagamanassa pubbanittaṃ. Bahujanakantatāyāti candassa viya bahujanassa kantatāya. Sūriyassa uṇhasītavivajjitautusukhatā pariḷāhavivajjitakāyikacetasikasukhappattiyā pubbanimittaṃ.Devatānaṃ apphoṭanādīhi kīḷanaṃ pamoduppatti bhavantagamanena, dhammasabhāvabodhanena ca udānavasena pamodavibhāvanassa pubbanimittaṃ. Dhammavegavassanassāti desanāñāṇavegena dhammāmatassa vassanassa pubbanimittaṃ. Kāyagatāsativasena laddhaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppāditamaggaphalasukhānubhavo kāyagatāsatiamatapaṭilābho, tassa pana kāyassāpi atappakasukhāvahattā khudāpipāsāpīḷanābhāvo pubbanimittaṃ vutto . Aṭṭhakathāyaṃpana khudaṃ, pipāsañca bhinditvā vuttaṃ. Tattha pubbanimittānaṃ bhedo visesasāmaññavibhāgena, gobalībaddañāyena ca gahetabbo. ‘‘Sayamevā’’ti padaṃ ‘‘aṭṭhaṅgikamaggadvāravivaraṇassā’’ti etthāpi ānetvā sambandhitabbaṃ. Bharitabhāvassāti paripuṇṇabhāvassa. ‘‘Ariyaddhajamālāmālitāyāti kāsāyaddhajamālāvantatāyā’’ti keci, sadevakassa lokassa pana ariyamaggabojjhaṅgaddhajamālāhi mālibhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ panettha anuddhaṭaṃ, taṃ suviññeyyameva.
这里说的“初生”等话出现的这一段,前面已经解答过了,所以我们在这里没有新的内容要说,这就是本意。那时,菩萨虽然在地上走,但在大众看来就像在虚空中行走一样。这里以决定论的方式说,此即是决定、法决定,是诸菩萨的法性。以宿作论的方式说,是因为过去生中造作、积集了那样的福业,所以在大众看来如此。以主宰化作论的方式说,在这些众生之上有主宰之性,各自的业就叫作主宰,它的化作即是产生自己的果。大士也是由能征服含天神世间的广大福业所生,因此是由那主宰所化作,而这就是殊胜的化作,即大神力,由此他向大众如是显现。这样种种说了之后,何必用这种迂回的说法呢?最终直接回答。初生时怎么能以足行于地?如此有大神力,仿佛行于虚空一般,这是基于推想的方式,犹如行于虚空。由于快速行过七步,虽然可见形体,但在大众看来宛如不可见。裸形、幼小的身体与那样的威仪不相称,因此应知由于业力所生的神变,他如同庄严整备者,如同十六岁青年般显现在大众面前。这只是以菩萨的福德威力,在当时这样显现而已。后来他只是幼童,并非如此。因为如实开示了合乎佛陀身份的菩萨威力,大众由他的回答,如同由佛陀……心生欢喜。巴利
Etthāti ‘‘sampatijāto’’tiādinā āgate imasmiṃ vāre. Vissajjitova, tasmā amhehi idha apubbaṃ vattabbaṃ natthīti adhippāyo. Tadā pathaviyaṃ gacchantopi mahāsatto ākāsena gacchanto viya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti ayamettha niyati dhammaniyāmo bodhisattānaṃ dhammatā ti idaṃ niyativādavasena kathanaṃ. Pubbe purimajātīsu tādisassa puññasambhārakammassa katattā upacitattā mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ pubbekatakammavādavasena kathanaṃ. Imesaṃ sattānaṃ upari īsanasīlatāya yathāsakaṃ kammameva issaro nāma, tassa nimmānaṃ attano phalassa nibbattanaṃ mahāpurisopi sadevakaṃ lokaṃ abhibhavituṃ samatthena uḷārena puññakammena nibbattito, tena issarena nimmito nāma, tassa cāyaṃ nimmānaviseso, yadidaṃ mahānubhāvatā, yāya mahājanassa tathā upaṭṭhāsīti idaṃ issaranimmānavasena kathanaṃ. Evaṃ taṃ taṃ bahulaṃ vatvā kiṃ imāya pariyāyakathāyāti avasāne ujukameva byākari. Sampatijāto pathaviyaṃ kathaṃ padasā gacchati, evaṃ mahānubhāvo ākāsena maññe gacchatīti parikappanavasena ākāsena gacchanto viya ahosi. Sīghataraṃ pana sattapadavītihārena gatattā dissamānarūpopi mahājanassa adissamāno viya ahosi. Acelakabhāvo, khuddakasarīratā ca tādisassa iriyāpathassa na anucchavikāti kammānubhāvasañjanitapāṭihāriyavasena alaṅkatapaṭiyatto viya, soḷasavassuddesiko viya ca mahājanassa upaṭṭhāsīti veditabbaṃ. Mahāsattassa puññānubhāvena tadā tathā upaṭṭhānamattamevetanti. Pacchā bāladārakova ahosi, na tādisoti. Buddhabhāvānucchavikassa bodhisattānubhāvassa yāthāvato paveditattā parisā cassa byākaraṇena buddhena viya…pe… attamanā ahosi.
“一切法性”:应当知道,前面所说的全部十六种法性,是一切菩萨都具备的。从福德与智慧资粮的展现可以看出,这些菩萨彼此是同等的。巴利
Sabbadhammatāti sabbā soḷasavidhāpi yathāvuttā dhammatā sabbabodhisattānaṃ hontīti veditabbā puññañāṇasambhāradassanena nesaṃ ekasadisattā.
三十二大人相注释巴利
Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavaṇṇanā
33 细滑布团:指适合少年躺卧的、折叠好的细软滑布。刹帝利、婆罗门等,是出身种姓。憍陈如、乔达摩等,是族姓。波尼迦、吉迦利迦、释迦族、拘利等,是家族地域。用等字,涵盖了容貌、自在、眷属等一切圆满成就。大的:意思是广大的、殊胜的。成满:就是成就。应去之道:这里说趣这个词是以业为所行。因为依再生,由善行和恶行所应去往的,就是趣,即再生有的差别。随自己的意愿而流转的,叫趣,也就是内心的倾向。皈依处:指归宿、依怙处。因为对离一切有为之阿拉汉来说,涅槃就是他的皈依处。我对你说那些。巴利
33.Dukūlacumbaṭaketi daharassa nipajjanayogyatāvasena paṭisaṃhaṭadukūlasukhume. ‘‘Khattiyo brāhmaṇo’’ti evamādi jāti. ‘‘Koṇḍañño gotamo’’ti evamādi gottaṃ. ‘‘Poṇikā cikkhallikā sākiyā koḷiyā’’ti evamādi kulapadeso. Ādi-saddena rūpissariyaparivārādisabbasampattiyo saṅgaṇhāti. Mahantassāti vipulassa, uḷārassāti attho. Nipphattiyoti siddhiyo. Gantabbagatiyāti gati-saddassa kammasādhanatamāha. Upapajjanavasena hi sucaritaduccaritehi gantabbāti gatiyo, upapattibhavaviseso. Gacchati yathāruci pavattatīti gati, ajjhāsayo. Paṭisaraṇeti parāyaṇe avassaye. Sabbasaṅkhatavisaṃyuttassa hi arahato nibbānameva taṃpaṭisaraṇaṃ. Tyāhanti te ahaṃ.
他奉行十种善法,以及无可指责的王法(详见《本生经·大肉本生》的详细解说),所以是如法的。他以此法让整个世间欢喜,所以叫法王。因为转轮王是依如法、依正道获得王位,而不是以非法获得,所以说“因为依如法获得王位,所以是法王”。四方都以大海为尽头,所以叫“四边”,那里各个岛屿上都有大地,因此说“东方……乃至……自在者”。“征服者”是指征服了该征服的——征服了内在的贪欲、嗔怒等,也征服了外在的敌王、敌军,并且保持已征服的状态。严格来说,转轮王并没有什么战争,但因为已经成就了需要通过战争才能得到的胜利,所以说“已征服战场”。“达到地方稳固者”:这位国王具足四种稀有法等,地方上的人们对他生起了坚定、不可被任何人动摇的爱戴;或者,地方上的人们因为他如法而行,获得了稳定、牢固,所以叫“达到地方稳固者”。把刀架在人们胸口,用夺取想要的财物等方式施加暴行的,就是暴虐者。巴利
Dasavidhe kusaladhamme, agarahite ca rājadhamme (jā. 2 mahāmaṃsajātake vitthāro) niyuttoti dhammiko. Tena ca dhammena sakalaṃ lokaṃ rañjetīti dhammarājā. Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati, na adhammena, tasmā vuttaṃ ‘‘dhammena laddharajjattā dhammarājā’’ti. Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya caturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘puratthima…pe… issaro’’ti. Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā, kāmakodhādikassa abbhantarassa, paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayi, vijetvā ṭhitoti attho. Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi, yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘vijitasaṅgāmo’’ti vuttaṃ. Janapadova catubbidhaacchariyadhammādisamannāgate asmiṃ rājini thāvariyaṃ kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhaṃ bhattabhāvaṃ patto, janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto. Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā parasāhasakāritāya sāhasikā.
从“能令人生起喜悦”这个意义上说,就是通过产生不过度的喜与悦。再从词义上讲,因为它使人欢喜,所以叫“宝”。人们心里会想“啊,真是迷人”,因此它被心所珍重。他们说,“这种心中的珍重,是因为它值得供养”,所以“被心所珍重”就是“值得供养”的意思。它价值巨大、广大、没有限量,所以叫“大价值”。没有任何秤或比喻能衡量它,所以叫“无可比”,也就是无与伦比。它只是偶尔才出现,很难得到,所以叫“难见”。只有具足无量与殊胜功德的众生才能享用,所以叫“非下劣众生所受用”。现在,为了说明这些“被心所珍重”等含义在轮宝中特别具足,并以此类推到其余诸宝,于是开始说“轮宝……”等。对国王来说,它并不是像别处那样普通的依止处,因为它是获得不共权威等成就的原因,也是众生如愿获得利益的原因。它没有可衡量的价值,因为它由极其殊胜、光耀的七宝所成,并且具有稀有、奇妙的大威神力。它有多大价值,就有多无可比。当众生厌离罪恶、远离黑暗、勤修福德而变得清净,这样的时代才适合佛陀出现。同样,转轮王也只有在这样的时代才可能出现,所以说“又因为……”。这是用比喻来说的,而比喻与被比喻的事物并不完全一样。因此,诸佛只是偶尔、很久才出现,转轮王则不是这样;即便如此,由于圆满转轮王的德行也很困难,所以他们同样难以出现。应当知道,这里是以“难以出现”这一点相同,来说他们“难以见到”。虽然由轮宝的威力所成就的功德,是转轮王及其眷属所共有的,但仍然可以说“只有转轮王才以主人身份、以支配力来享用它”,为了说明它正是为此意义而出现,所以说“那这个……”等。由于所说的五种或六种意义在其余诸宝中也能得到,所以说“其余诸宝也是如此”。他具足象宝、马宝、将军宝,是因为它们能带来不被征服的胜利;具足轮宝,是因为它作为眷属;具足其余诸宝,是因为它们作为享用和资具。象宝、马宝、摩尼宝、女宝是作为享用和资具,其余诸宝则是作为眷属,应当这样搭配理解。巴利
Ratijananaṭṭhenāti atappakapītisomanassuppādanena. Saddatthato pana rametīti ratanaṃ. ‘‘Aho manohara’’nti citte kattabbatāya cittīkataṃ. ‘‘Svāyaṃ cittīkāro tassa pūjanīyatāyā’’ti cittīkatanti pūjanīyanti atthaṃ vadanti. Mahantaṃ vipulaṃ aparimitaṃ mūlaṃ agghatīti mahagghaṃ. Natthi etassa tulā upamāti atulaṃ, asadisaṃ. Kadāci eva uppajjanato dukkhena laddhabbattā dullabhadassanaṃ. Anomehi uḷāraguṇeheva sattehi paribhuñjitabbato anomasattaparibhogaṃ. Idāni nesaṃ cittīkatādiatthānaṃ savisesaṃ cakkaratane labbhamānataṃ dassetvā itaresupi te atidisituṃ ‘‘cakkaratanassa cā’’tiādi āraddhaṃ. Aññaṃ devaṭṭhānaṃ nāma na hoti rañño anaññasādhāraṇissariyādisampattipaṭilābhahetuto, sattānañca yathicchitatthapaṭilābhahetuto. Aggho natthi ativiya uḷārasamujjalasattaratanamayattā, acchariyabbhutamahānubhāvatāya ca. Yadaggena mahagghaṃ, tadaggena atulaṃ. Sattānaṃ pāpajigucchanena vigatakāḷako puññapasutatāya maṇḍabhūto yādiso kālo buddhuppādāraho, tādise eva cakkavattīnampi sambhavoti āha ‘‘yasmā ca panā’’tiādi. Upamāvasena cetaṃ vuttaṃ, upamopameyyānañca na accantameva sadisatā. Tasmā yathā buddhā kadāci karahaci uppajjanti, na tathā cakkavattino, evaṃ santepi cakkavattivattaparipūraṇassāpi dukkarabhāvatopi dullabhuppādāyevāti , iminā dullabhuppādatāsāmaññena tesaṃ dullabhadassanatā vuttāti veditabbaṃ. Kāmaṃ cakkaratanānubhāvena sijjhamāno guṇo cakkavattiparivārasādhāraṇo, tathāpi ‘‘cakkavattī eva naṃ sāmibhāvena visavitāya paribhuñjatī’’ti vattabbataṃ arahati tadatthaṃ uppajjanatoti dassento ‘‘tadeta’’ntiādimāha. Yathāvuttānaṃ pañcannaṃ, channampi vā atthānaṃ itararatanesupi labbhanato ‘‘evaṃ sesānipī’’ti vuttaṃ. Hatthiassa-pariṇāyakaratanehi ajitavijayato, cakkaratanena ca parivārabhāvena, sesehi paribhogūpakaraṇabhāvena samannāgato. Hatthiassamaṇiitthiratanehi paribhogūpakaraṇabhāvena sesehi parivārabhāvenāti yojanā.
四大洲的荣华富贵,就是指在那里得到的荣华成就和受用成就。所谓“同样如此”,就是像前面“仅在午前”等所说的那种威力。以遍及一由旬的范围,而有一由旬的黑暗。它远离了过长等六种过失。巴利
Catunnaṃ mahādīpānaṃ sirivibhavanti tattha laddhaṃ sirisampattiñceva bhogasampattiñca. Tādisamevāti ‘‘purebhattamevā’’tiādinā vuttānubhāvameva. Yojanappamāṇaṃ padesaṃ byāpanena yojanappamāṇaṃ andhakāraṃ. Atidīghatādichabbidhadosaparivajjitaṃ.
“勇者”是指有力量的人,“无畏者”是指无所畏惧,所以解释说“不胆怯”。“支”是指原因。凭借这个原因,他们可以被称为“英雄”,这个原因就是英雄的支分。因此说“这是精进的名称”。因为轮宝一直转动到轮围山,所以说“以轮围山为界,安立在大海为边际之处”。“不用刑罚”这一句,已经说明了不施加罚金和身体上的刑罚;“不用刀兵”这一句,则是说明不以军队作战。为了表明这两方面,所以说了“对于那些犯了罪的人……”等。所说的那种情形,就是以大海为边际。巴利
Sūrāti sattivanto, nibbhayāti atthoti āha ‘‘abhīrukā’’ti. Aṅganti kāraṇaṃ. Yena kāraṇena ‘‘vīrā’’ti vucceyyuṃ, taṃ vīraṅgaṃ. Tenāha ‘‘vīriyassetaṃnāma’’nti. Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyanta’’nti vuttaṃ. ‘‘Adaṇḍenā’’ti imināva dhanadaṇḍassa, sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ. ‘‘Asatthenā’’ti iminā pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ye katāparādhe’’tiādi vuttaṃ. Vuttappakāranti sāgarapariyantaṃ.
从“染着”的意义上说是贪,从“渴爱”的意义上说是渴爱,这是按烦恼显现方式的差别,把贪本身分成两种来说的。同样地,这两种贪都完全具有覆盖的作用。正如经中所说:“当人被贪欲控制时,那时就是一片黑暗”,还有“被渴爱所覆盖”。按照这个道理,嗔等其他烦恼的覆盖作用也应该这样说明。由于提到了“烦恼”,也就把疑等其余烦恼都包括在内了。因为所有这些不善法生起时,都会覆盖、缠缚众生的心相续,阻碍善法的生起,所以它们被称为“覆盖者”“覆盖”。而“揭开了覆盖”这个词,是把 o 音改成 ā 音来表述的。巴利
‘‘Rañjanaṭṭhena rāgo, taṇhāyanaṭṭhena taṇhā’’ti pavattiākārabhedena lobho eva dvidhā vutto . Tathā hissa dvidhāpi chadanaṭṭho ekantiko. Yathāha ‘‘andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ rāgo sahate nara’’nti, (netti. 11, 27) ‘‘taṇhāchadanachāditā’’ti (udā. 64) ca. Iminā nayena dosādīnampi chadanaṭṭho vattabbo. Kilesaggahaṇena vicikicchādayo sesakilesā vuttā. Yasmā te sabbe pāpadhammā uppajjamānā sattasantānaṃ chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhanti kusalappavattiṃ nivārenti, tasmā te ‘‘chadanā, chadā’’ti ca vuttā. Vivaṭṭacchadāti ca o-kārassa ā-kāraṃ katvā niddeso.
35 “那些”是指两种成就。“成为表征”是指成为让人得以了解的根据。因为凭借这些能识别出大人之相,所以称为“相”。在站立、行走等时,双脚稳稳地、平正地立在地上,这个人就具有“善安立之脚”。为了通过反面的方式说明他的善安立之脚性,才说了“如同……”等话。其中,“前脚掌”指脚掌的前部;“脚后跟”指脚跟;“边”指脚掌两侧各一边,或者指两边合起来的边缘侧面。“而此人的……”等话,是从正面随顺地阐明其含义。就像金鞋底一样平整地放下,放下时整个脚掌同时触地;同样,提起时整个脚掌也同时离开地面。因此,这个人就被称为“善安立之脚”。至于这里应当说的足底平整等所引生的稀有奇异的果报,将在后面《相经释》中说明。巴利
35.Tāsanti dvinnampi nipphattīnaṃ. Nimittabhūtānīti ñāpakakāraṇabhūtāni. Tathā hi lakkhīyati mahāpurisabhāvo etehīti lakkhaṇāni. Ṭhānagamanādīsu bhūmiyaṃ suṭṭhu samaṃ patiṭṭhitā pādā etassāti suppatiṭṭhitapādo. Taṃ panassa suppatiṭṭhitapādataṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aggatalanti aggapādatalaṃ. Paṇhīti paṇhitalaṃ. Passanti pādatalassa dvīsu passesu ekekaṃ, ubhayameva vā pariyantaṃ passaṃ. ‘‘Assa panā’’tiādi anvayato atthavibhāvanaṃ. Suvaṇṇapādukatalamiva ujukaṃ nikkhipiyamānaṃ. Ekappahārenevāti ekakkhaṇeyeva. Sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati nikkhipane. Ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmito uṭṭhahatīti yojanā. Tasmā ayaṃ suppatiṭṭhitapādoti nigamanaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ anupubbaninnādiacchariyabbhutaṃ nissandaphalaṃ, taṃ parato lakkhaṇasuttavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.201) āvibhavissatīti.
“脐可见”:轮相的中心呈圆形,非常清晰分明,可以被看到、被认出来,这就是这句话的意思。“被脐所划分”:是指被那个中心划分,以划分的方式存在。“朝向脐的围护板”:普通车轮为了防止车轴被撞击,需要在朝向车脐的位置安放一块围护板,这里指的就是那块覆盖物。“轮辋上的摩尼刻线”:指在轮辋上以行列形式排列的摩尼纹刻线。“多种的”:指对种种细节纹样的解说。“矛”:指兵器中的矛。“吉祥纹”:指吉祥的图案。“欢喜纹”:右旋的图案。“吉祥符纹”:指吉祥符的标志。“耳环纹”:耳饰,即编束成环状的头发。“增长纹”:前方等处如灯焰状的图案。“孔雀尾拂纹”:孔雀羽毛团,或者是以孔雀羽毛覆盖的扇子一类。“牦牛尾拂”:指牦牛尾做的拂尘。“悉达多等满瓶满盘”:指以悉达多等装满的瓶和盘。说了“轮围山”之后,为了显示它的主要组成部分,所以说“雪山、须弥山……乃至千……”。所谓“依转轮王眷属”,这是为了显示象宝等也包括在其中的道理。应当知道,如上面所说的象宝等种种细节,都是属于轮相本身的庄严眷属。巴利
Nābhi dissatīti lakkhaṇacakkassa nābhi parimaṇḍalasaṇṭhānā suparibyattā hutvā dissati, labbhatīti adhippāyo. Nābhiparicchinnāti tassaṃ nābhiyaṃ paricchinnā paricchedavasena ṭhitā. Nābhimukhaparikkhepapaṭṭoti pakaticakkassa akkhabbhāhatapariharaṇatthaṃ nābhimukhe ṭhapetabbaṃ parikkhepapaṭṭo, tappaṭicchanno idha adhippeto. Nemimaṇikāti nemiyaṃ āvalibhāvena ṭhitamaṇikālekhā. Sambahulavāroti bahuvidhalekhaṅgavibhāvanavāro. Sattīti āvudhasatti. Sirivacchoti siriaṅgā. Nandīti dakkhiṇāvattaṃ. Sovattikoti sovattiaṅgo. Vaṭaṃsakoti āveḷaṃ. Vaḍḍhamānakanti purimahādīsu dīpaṅkaṃ. Morahatthakoti morapiñchakalāpo, morapiñchapaṭisibbito vā bījanīviseso. Vāḷabījanīti cāmarivālaṃ. Siddhatthādi puṇṇaghaṭapuṇṇapātiyo. ‘‘Cakkavāḷo’’ti vatvā tassa padhānāvayave dassetuṃ ‘‘himavā sineru…pe… sahassānī’’ti vuttaṃ. ‘‘Cakkavattirañño parisaṃ upādāyā’’ti idaṃ hatthiratanādīnampi tattha labbhamānabhāvadassanaṃ. Sabbotisattiādiko yathāvutto aṅgaviseso cakkalakkhaṇasseva parivāroti veditabbo.
“广长的足跟”这句话,是相对于别人的足跟比较长来说的,并不是说太长了,所以说“圆满的足跟”。为了通过反面的例子说明足跟相怎样才算圆满,就说了“正如……”等话。“以尖端”:指用圆形的顶部。“卷拢”:指为了让它非常圆整而卷拢。“如同红色的毛毬”:指像红色羊毛做成的球。巴利
‘‘Āyatapaṇhī’’ti idaṃ aññesaṃ paṇhito dīghataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana atidīghatanti āha ‘‘paripuṇṇapaṇhī’’ti. Yathā pana paṇhilakkhaṇaṃ paripuṇṇaṃ nāma hoti, taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Āraggenāti maṇḍalāya sikhāya. Vaṭṭetvāti yathā suvaṭṭaṃ hoti, evaṃ vaṭṭetvā. Rattakambalageṇḍukasadisāti rattakambalamayageṇḍukasadisā.
“像猴子的一样”,这是就长度和平整来说的。“树脂油”,是指混有榕树胶等树脂的油,也有人把它叫做“香树脂”。这里提到树脂油,是为了显示绿黄色薄层那种浓稠润滑的样子。巴利
‘‘Makkaṭassevā’’ti dīghabhāvaṃ, samatañca sandhāyetaṃ vuttaṃ. Niyyāsatelenāti chattiritaniyyāsādiniyyāsasammissena telena, yaṃ ‘‘surabhiniyyāsa’’ntipi vadanti. Niyyāsatelaggahaṇañcettha haritālavaṭṭiyā ghanasiniddhabhāvadassanatthaṃ.
就像一块被反复弹打上百次的棉絮片,浸到融化的酥油里之后会变得极其柔软;为了说明大人的手脚也是这样,才说了“在融化的酥油里”等话。“嫩”就是指细嫩柔软。巴利
Yathā satakkhattuṃ vihataṃ kappāsapaṭalaṃ sappimaṇḍe osāritaṃ ativiya mudu hoti, evaṃ mahāpurisassa hatthapādāti dassento ‘‘sappimaṇḍe’’tiādimāha. Talunāti sukhumālā.
以皮:指包裹在指缝间的皮。指缝相连:并不是指缝只从一侧连在一起。等量:从长度来说,彼此一样长。麦纹:位于手指内侧关节上的麦粒状纹路。穿透:因为各指节的位置互相对应,所以即使把手指伸开,手指也像互相穿透一样,彼此接触而停住。巴利
Cammenāti aṅgulantaraveṭhitacammena. Paṭibaddhaaṅgulantaroti ekato sambaddhaaṅgulantaro na hoti. Ekappamāṇāti dīghato samānappamāṇā. Yavalakkhaṇanti abbhantarato aṅgulipabbe ṭhitaṃ yavalakkhaṇaṃ. Paṭivijjhitvāti taṃtaṃpabbānaṃ samānadesatāya aṅgulīnaṃ pasāritakālepi aññamaññaṃ vijjhitāni viya phusitvā tiṭṭhanti.
踝骨叫做“螺”。踝骨以上的部分叫“高踝”,也就是脚。“在脚背”,指在脚背附近。“以彼”是说,因为踝骨处在脚背的位置而被系缚,这就是句子的连接方式。这个“以彼”也要连到后面两句上:“因为这样被系缚,就不能随意转动;因为不能随意转动,行走时连脚底也看不见。”“上方”指从脚背往上大约两指的高度,也有人说大约四指。这些部位是隐藏的,不像别人那样明显可见。“以彼”是指踝骨安立在上方的状态。“他的”指这位大人的。为了说明即使其他地方有动摇,这里仍然稳固,所以提及脐。“只有下半身动摇”这句是前面那句的原因说明:因为只有下半身动摇,所以从脐……是稳固的。“以乐脚转动”这句则是前面和后面两句的原因说明:因为以乐脚转动,所以只有下半身动摇;因为以乐脚转动,所以向前……只有向后。巴利
Saṅkhā vuccanti gopphakā, uddhaṃ saṅkhā etesanti ussaṅkhā, pādā. Piṭṭhipādeti piṭṭhipādasamīpe. Tenāti piṭṭhipāde ṭhitagopphakabhāvena baddhā hontīti yojanā. Tayidaṃ ‘‘tenā’’ti padaṃ uparipadadvayepi yojetabbaṃ ‘‘tena baddhabhāvena na yathāsukhaṃ parivaṭṭanti, tena yathāsukhaṃ naparivaṭṭanena gacchantānaṃ pādatalānipi na dissantī’’ti. Uparīti piṭṭhipādato dvitiaṅgulimattaṃ uddhaṃ, ‘‘caturaṅgulamatta’’nti ca vadanti. Nigūḷhāni ca honti, na aññesaṃ viya paññāyamānāni. Tenāti gopphakānaṃ upari patiṭṭhitabhāvena. Assāti mahāpurisassa. Satipi desantarappavattiyaṃ niccaloti dassanatthaṃ nābhiggahaṇaṃ. ‘‘Adhokāyova iñjatī’’ti idaṃ purimapadassa kāraṇavacanaṃ. Yasmā adhokāyova iñjati, tasmā nābhito…pe… niccalo hoti. ‘‘Sukhena pādā parivaṭṭantī’’ti idaṃ pana purimassa, pacchimassa ca kāraṇavacanaṃ. Yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā adhokāyova iñjati, yasmā sukhena pādā parivaṭṭanti, tasmā puratopi…pe… pacchatoyevāti.
因为羚羊的腿四周肌肉均匀,越往上越粗壮,大人也是这样,所以经中说“胫如羚羊”。“圆胫”是指四周肌肉丰满、圆润的腿。因此说“非仅单侧”等。巴利
Yasmā eṇimigassa samantato ekasadisamaṃsā anukkamena uddhaṃ thūlā jaṅghā honti, tathā mahāpurisassāpi, tasmā vuttaṃ ‘‘eṇimigasadisajaṅgho’’ti. Paripuṇṇajaṅghoti samantato maṃsūpacayena paripuṇṇajaṅgho. Tenāha ‘‘na ekato’’tiādi.
“以此”是说:通过“不弯曲”等话语,借由说明膝盖柔软的状态来表达其含义。“其余众生”是指不具备这一特征的人。他们要么是驼背,因为下半身比上半身短;要么是侏儒,因为上半身比下半身短。由此表明,除了正自觉者和转轮王之外,其他众生都归入驼背一类或侏儒一类。巴利
Etenāti ‘‘anonamanto’’tiādivacanena, jāṇuphāsubhāvadīpanenāti attho. Avasesajanāti iminā lakkhaṇena rahitajanā. Khujjā vā honti heṭṭhimakāyato uparimakāyassa rassatāya, vāmanā vā uparimakāyato heṭṭhimakāyassa rassatāya, etena ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ, cakkavattinañca itare sattā khujjapakkhikā, vāmanapakkhikā cāti dasseti.
当然,所有莲花的花蕊都是金色的,不过金莲花的花蕊因为本身光洁明亮,所以比前者更胜一筹,因此说“似金莲花蕊的”。“安放的”是指收摄在内、含纳其中。而它处于那样的状态时,就被那者所覆盖,因此说“被覆盖的”。巴利
Kāmaṃ sabbāpi padumakaṇṇikā suvaṇṇavaṇṇāva, kañcanapadumakaṇṇikā pana pabhassarabhāvena tato sātisayāti āha ‘‘suvaṇṇapadumakaṇṇikasadisehī’’ti. Ohitanti samohitaṃ antogadhaṃ. Tathābhūtaṃ pana taṃ tena channaṃ hotīti āha ‘‘paṭicchanna’’nti.
“金色”就是金色之色,这是这里的含义,所以经文说“以生朱砂”等等,这个含义也应当通过语义重复的方式来理解。这里“色”这个词指的是身体。说了第一种解释之后,考虑到并没有那样约定俗成的用法,于是只取“色”字为颜色之义,也就是把“色”当作颜色的同义词,从而说出第二种解释。因此,通过这两个词,说的就是“犹如极纯净的黄金那样的肤色”。巴利
Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇavaṇṇavaṇṇoti ayamettha atthoti āha ‘‘jātihiṅgulakenā’’tiādi, svāyamattho āvuttiñāyena ca veditabbo. Sarīrapariyāyo idha vaṇṇa-saddoti adhippāyo. Paṭhamavikappaṃ vatvā tathārūpāya pana ruḷhiyā abhāvaṃ manasi katvā vaṇṇadhātupariyāyameva vaṇṇa-saddaṃ gahetvā dutiyavikappo vutto. Tasmā padadvayenāpi suniddhantasuvaṇṇasadisachavivaṇṇoti vuttaṃ hoti.
“尘”是指细微的灰尘。“垢”是指能带来污秽状态的灰尘积聚。因此说“或垢”。如果它会自行脱落,那怎么还需要沐浴等呢?所以说“洗手等”。巴利
Rajoti sukhumarajo. Jallanti malīnabhāvāvaho reṇusañcayo. Tenāha ‘‘malaṃ vā’’ti. Yadi vivattati, kathaṃ nhānādīnīti āha ‘‘hatthadhovanādīnī’’tiādi.
在右旋发旋的末端,也就是按右旋方式转动的发旋的末端。巴利
Āvaṭṭapariyosāneti padakkhiṇāvaṭṭanavasena pavattassa āvaṭṭassa ante.
梵天神的身体不论在前还是在后都不弯曲,笔直向上伸展,所以说“像梵天神一样身姿笔直”。不过这种身姿笔直,要在身体各部分发育成熟时才能看出来,不是在年幼的时候,因此说“将会是挺拔修长的身体”。关于“另外两处”,是指“肩膀和膝盖”这两个地方,向后弯曲者向前弯曲,这样连接起来理解。“侧弯”是指从右侧或左侧弯曲。“像柱子一样”,是指像安放在画像工具上的柱脚一样。巴利
Brahmuno sarīraṃ purato vā pacchato vā anonamitvā ujukameva uggatanti āha ‘‘brahmā viya ujugatto’’ti. Sā panāyaṃ ujugattatā avayavesu buddhippattesu daṭṭhabbā, na daharakāleti vuttaṃ ‘‘uggatadīghasarīro bhavissatī’’ti. Itaresūti ‘‘khandhajāṇūsū’’ti imesu dvīsu ṭhānesu namantā purato namantīti ānetvā sambandho. Passavaṅkāti dakkhiṇapassena vā vāmapassena vā vaṅkā. Sūlasadisāti potthakarūpakaraṇe ṭhapitasūlapādasadisā.
“七处隆满”是指手背等七个身体部位隆起、肌肉充实,所以叫“七处隆满”。应当理解为骨端隐伏。由于已经说了“隐伏的脉网”这一相文,因此也就等于说了“骨端隐伏”。这里“手背等”中的“等”字已经包含了肩峰和肩头,为了展示其中的一部分,才说“转起……以肩”。同样,通过“如石像”等说法,肩峰隐伏这一点也已经说明清楚了。巴利
Hatthapiṭṭhiādivasena satta sarīrāvayavā ussadā upacitamaṃsā etassāti sattussado. Aṭṭhikoṭiyo paññāyantīti yojanā. Nigūḷhasirājālehīti lakkhaṇavacanametanti tena nigūḷhaaṭṭhikoṭīhītipi vuttameva hotīti. Hatthapiṭṭhādīhīti ettha ādi-saddena aṃsakūṭakhandhakūṭānaṃ saṅgahe siddhe taṃ ekadesena dassento ‘‘vaṭṭetvā…pe… khandhenā’’ti āha. ‘‘Silārūpakaṃ viyā’’tiādinā vā nigūḷhaaṃsakūṭatāpi vibhāvitā yevāti daṭṭhabbaṃ.
狮子的前半身,就是“狮子前半身”。因为身体各部分都圆满具足,整个身躯就像狮子的前半身一样,所以叫“狮子前半身者”。因此经中说:“就像狮子的前半身,整个身体都圆满。”“似狮子”就是像狮子一样。“不成为恶立、异立”是指:既不是恶劣的安立,也不是畸形的安立;也就是说,各个肢节不会因为不相称或畸形而安立。“安立”就是站立的姿态。以“长者”,指手指、鼻子等;以“短者”,指脖子等;以“粗者”,指大腿、手臂等;以“细者”,指头发、汗毛、腰等;以“广者”,指眼睛、手掌等;以“圆者”,指小腿、手等。巴利
Sīhassa pubbaddhaṃ sīhapubbaddhaṃ, paripuṇṇāvayavatāya sīhapubbaddhaṃ viya sakalo kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Tenāha ‘‘sīhassa pubbaddhakāyo viya sabbo kāyo paripuṇṇo’’ti. Sīhassevāti sīhassa viya. Dussaṇṭhitavisaṇṭhito na hotīti duṭṭhu saṇṭhito, virūpasaṇṭhito ca na hoti, tesaṃ tesaṃ avayavānaṃ ayuttabhāvena, virūpabhāvena ca saṇṭhiti upagato na hotīti attho. Saṇṭhantīti saṇṭhahanti. Dīghehīti aṅgulināsādīhi. Rassehīti gīvādīhi. Thūlehīti ūrubāhuādīhi . Kisehīti kesalomamajjhādīhi. Puthulehīti akkhihatthatalādīhi. Vaṭṭehīti jaṅghahatthādīhi.
因为具备百福之相,所以由种种心、由福德心所庄严,而成就了这样的心之状态:只有这样的心之状态,才适合成为诸佛法身的依止基础。它是由十波罗蜜所准备、所造作而成的。另有一种文本写作“以布施心、以福德心”,意思是依布施、持戒等而转起的福德心。巴利
Satapuññalakkhaṇatāya nānācittena puññacittena cittito sañjātacittabhāvo ‘‘īdiso eva buddhānaṃ dhammakāyassa adhiṭṭhānaṃ bhavituṃ yutto’’ti dasapāramīhi sajjito abhisaṅkhato, ‘‘dānacittena puññacittenā’’ti vā pāṭho, dānavasena, sīlādivasena ca pavattapuññacittenāti attho.
两肩之间,是指两臂背侧之间的部位,也就是后背中央的上方。积聚圆满,是指没有凹陷地积聚起来,因为与两肩齐平而圆满。隆起,是指高起来,也就是没有凹陷而平坦的意思。因此说如金板。巴利
Dvinnaṃ koṭṭānaṃ antaranti dvinnaṃ piṭṭhibāhānaṃ vemajjhaṃ piṭṭhimajjhassa uparibhāgo. Citaṃ paripuṇṇanti aninnabhāvena citaṃ, dvīhi koṭṭehi samatalatāya paripuṇṇaṃ. Uggammāti uggantvā, aninnaṃ samatalaṃ hutvāti adhippāyo. Tenāha ‘‘suvaṇṇaphalakaṃ viyā’’ti.
像榕树树那样周圆,意思是像周圆的榕树树那样周圆。本来应该说成“榕树树般周圆之周圆”,但省略了一个“周圆”一词,所以说成“榕树树般周圆”。因此经文说“枝干等齐的榕树树”等等。并不是所有的榕树树都是周圆的,但因为“周圆”这个词就在旁边,所取的正是周圆的那种榕树树。所以,即使不省略那个“周圆”词,这个意思也能得到,因此说“如榕树树般周圆”。至于“其……为量”,是把o音替换成了va音。巴利
Nigrodho viya parimaṇḍaloti parimaṇḍalanigrodho viya parimaṇḍalo, ‘‘nigrodhaparimaṇḍalaparimaṇḍalo’’ti vattabbe ekassa parimaṇḍala-saddassa lopaṃ katvā ‘‘nigrodhaparimaṇḍalo’’ti vutto. Tenāha ‘‘samakkhandhasākho nigrodho’’tiādi. Na hi sabbo nigrodho parimaṇḍaloti, parimaṇḍalasaddasannidhānena vā parimaṇḍalova nigrodho gayhatīti ekassa parimaṇḍalasaddassa lopena vināpi ayamattho labbhatīti āha ‘‘nigrodho viya parimaṇḍalo’’ti. Yāvatako assāti yāvatakvassa o-kārassa va-kārādesaṃ katvā.
双肩匀称圆满,就是两肩平整而圆满。应当这样连贯理解:像鹤一样长颈,像鹭一样弯颈,像猪一样粗颈。像金铃一样,就是像黄金做的小鼓。巴利
Samavaṭṭitakkhandhoti samaṃ suvaṭṭitakkhandho. Koñcā viya dīghagalā, bakā viya vaṅkagalā , varāhā viya puthulagalāti yojanā. Suvaṇṇāḷiṅgasadisoti suvaṇṇamayakhuddakamudiṅgasadiso.
所谓“味端最上者”,是指把甘甜等各种味道吞进去、送到身体里面,这些能尝味道的器官中最殊胜的,就叫味端最上。他具有这些,所以是味端最上者。正因为如此,由于精气不能遍满、界分低劣,所以他们多有疾病。巴利
Rasaggasaggīti madhurādibhedaṃ rasaṃ gasanti anto pavesantīti rasaggasā rasaggasānaṃ aggā rasaggasaggā, tā etassa santīti rasaggasaggī. Tenāti ojāya apharaṇena hīnadhātukattā te bahvābādhā honti.
“颊”是支撑牙齿那个部位的名称。世尊的颊就像狮子的颊,所以世尊称为“狮子颊”。在这里,因为对佛陀的色身和法身来说,一切譬喻都只是低劣的譬喻,没有同等的譬喻,更不用说更高的譬喻了,所以为了说明这也只是低劣的譬喻,才说了“于此”等话。因为大丈夫的下牙和上牙都是按照下牙的样式安立的,所以说“两者都圆满”。但这并不是完全的圆,而是只圆了四分之三,所以说“像半月第十二日的月亮”。“善察”:就是依据自己的相论去观察。牙齿的高低也要从内侧和外侧两方面来理解,不只是看尖端。因此说“像用铁片切开的螺膜”。“铁片”指的是锯子。意思是它们会平齐,不会高低不平,是齐平的形状。巴利
Hanūti sannissayadantādhārassa samaññā, taṃ bhagavato sīhassa hanu viya, tasmā bhagavā sīhahanu. Tattha yasmā buddhānaṃ rūpakāyassa, dhammakāyassa ca upamā nāma hīnūpamāva, natthi samānūpamā, kuto adhikūpamā, tasmā ayampi hīnūpamāti dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādi vuttaṃ. Yasmā mahāpurisassa heṭṭhimānurūpavaseneva uparimampi saṇṭhitaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘dvepi paripuṇṇānī’’ti, tañca kho na sabbaso parimaṇḍalatāya, atha kho tibhāgāvasesamaṇḍalatāyāti āha ‘‘dvādasiyā pakkhassa candasadisānī’’ti. Sallakkhetvāti attano lakkhaṇasatthānusārena upadhāretvā. Dantānaṃ uccanīcatā abbhantarabāhirapassavasenapi veditabbā, na aggavaseneva. Tenāha ‘‘ayapaṭṭakena chinnasaṅkhapaṭalaṃ viyā’’ti. Ayapaṭṭakanti kakacaṃ adhippetaṃ. Samā bhavissanti, na visamā, samasaṇṭhānāti attho.
具有极其柔软、长、宽等种类功德而成就生起,所以叫 pabhūtā;再把 bha 音转成 ha 音,就成为 pahūtā,他的舌头是 pahūtā,所以叫 pahūtajivho。巴利
Sātisayaṃ mududīghaputhulatādippakāraguṇā hutvā bhūtā jātāti pabhūtā, bha-kārassa ha-kāraṃ katvā pahūtā jivhā etassāti pahūtajivho.
因为声音的相续被一再切断,所以是“断音”。因为呈现多种样态,所以是“破音”。因为像乌鸦的声音那样不悦耳,所以是“鸦音”。所谓“无滞碍”,是指没有扰乱的事物;而所谓“事物”,应当理解为字母生起的处所。“具八支”中的“支”,后面会说明。“妙音”,就是甜美的声音。巴利
Vicchinditvā vicchinditvā pavattasaratāya chinnassarāpi. Anekākāratāya bhinnassarāpi. Kākassa viya amanuññasaratāya kākassarāpi. Apalibuddhattāti anupaddutavatthukattā, vatthūti ca akkharuppattiṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Aṭṭhaṅgasamannāgatoti ettha aṅgāni parato āgamissanti. Mañjughosoti madhurassaro.
深蓝眼,是指眼睛特别蓝。这里说的“特别”,应当理解为蓝色格外鲜明突出,而不是说眼球的蓝色本身变得更多,所以经文才说“不是整个眼睛都是蓝色”等等。黄、红等颜色,是就位于白色圆轮中的条纹来说的。至于蓝、白、黑等颜色,则应当就各自所在的圆轮来理解。巴利
Abhinīlanettoti adhikanīlanetto, adhikatā ca sātisayaṃ nīlabhāvena veditabbā, na nettanīlabhāvasseva adhikabhāvatoti āha ‘‘na sakalanīlanetto’’tiādi. Pītalohitavaṇṇā setamaṇḍalagatarājivasena. Nīlasetakāḷavaṇṇā pana taṃtaṃmaṇḍalavaseneva veditabbā.
有人说,“眼具”就是眼皮;另一些人说,是眼皮的边缘轮廓。不过,应该把它连同眼皮一起理解为眼珠。因为这样一来,前面所说的“深幽光耀”也才说得通。通过“所意许的”这个词,这里表明其意趣是依据“以部分指代整体”的方式。由于“睫毛”一词在世间通常用来指眼皮上的细毛,所以就说“柔软、细滑、蓝色、纤细的睫毛密布的眼睛”。巴利
‘‘Cakkhubhaṇḍanti akkhidala’’nti keci. ‘‘Akkhidalavaṭuma’’nti aññe. Akkhidalehi pana saddhiṃ akkhibimbanti veditabbaṃ. Evañhi viniggatagambhīrajotanāpi yuttā hoti. ‘‘Adhippeta’’nti iminā ayamettha adhippāyo ekadesena samudāyupalakkhaṇañāyenāti dasseti. Yasmā pakhuma-saddo loke akkhidalalomesu niruḷho, tenevāha ‘‘mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīnī’’ti.
虽然“白毫”这个词在世间一般是泛指毛发,但在这里是指一种特殊的毛,所以说“白毫即毛”。“生于眉间”,就是长在额头正中。这是以它的洁白来打比方,不是以柔软来打比方,因为白毫比那还要柔软得多。所以才说“犹如澄清酥油的凝块”等。“银泡”,指的是银质的星星。巴利
Kiñcāpi uṇṇā-saddo loke avisesato lomapariyāyo, idha pana lomavisesavācakoti āha ‘‘uṇṇā loma’’nti. Nalāṭavemajjhejātāti nalāṭamajjhagatā jātā. Odātatāya upamā, na mudutāya . Uṇṇā hi tatopi sātisayaṃ mudutarā. Tenāha‘‘sappi maṇḍe’’tiādi. Rajatapubbuḷakanti rajatamayatārakamāha.
佛陀和转轮王因为前额圆满、头形圆满,所以被称为“顶髻头”。这句话是依据这两种含义说的。现在为了说明这两种含义,接着在“大人的前额善安立”等处说了“大人确实……”等话。因为极其细滑、金色、光辉、圆满,所以像国王缠头的顶髻布条一样闪耀。就像用顶髻布条缠绕的头部部位,就像巧匠所造的顶髻圆环。“猴头”是指头分成两半。“果头”是指像果实一样的头。“骨露头”是指因为没有肉而骨头极度突出,或者因为瘦弱而只剩皮包骨的头。“葫芦头”是指像葫芦一样的头。“凸额头”是指后脑勺隆突下垂的头。“依前一种方式”是指就前额圆满的方面而言。“像缠着顶髻布条的头”是指像用顶髻布条缠绕的头部部位。“像顶髻”是指像巧匠所造的顶髻圆环。巴利
Dve atthavase paṭicca vuttanti yasmā buddhā, cakkavattino ca paripuṇṇanalāṭatāya, paripuṇṇasīsabimbatāya ca ‘‘uṇhīsasīsā’’ti vuccanti, tasmā te dve atthavase paṭicca ‘‘uṇhīsasīso’’ti idaṃ vuttaṃ. Idāni taṃ atthadvayaṃ mahāpurise suppatiṭṭhitanti ‘‘mahāpurisassa hī’’tiādi vuttaṃ. Saṇhatamatāya, suvaṇṇavaṇṇatāya, pabhassaratāya, paripuṇṇatāya ca rañño bandhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Kapisīsāti dvidhābhūtasīsā. Phalasīsāti phalitasīsā. Aṭṭhisīsāti maṃsassa abhāvato ativiya aṭṭhitāya, patanubhāvato vā taconaddhaaṭṭhimattasīsā. Tumbasīsāti lābusadisasīsā. Pabbhārasīsāti piṭṭhibhāgena olambamānasīsā. Purimanayenāti paripuṇṇanalāṭatāpakkhena. Uṇhīsaveṭhitasīso viyāti uṇhīsapaṭṭena veṭhitasīsapadeso viya. Uṇhīsaṃ viyāti chekena sippinā viracitauṇhīsamaṇḍalaṃ viya.
毗婆尸等共同名称的注释巴利
Vipassīsamaññāvaṇṇanā
37 所谓“广说”,就是在把握相的特征时,让看相师们感到满意的详细解说。入胎时作为征兆的梦,领受者感到满意这件事,前面已经说过了。“无过失”是指没有碱土、盐碱之类的过失。“保姆”是指喂奶的保姆,因为她们安排哺乳、喂以乳汁,所以叫保姆。“如是”这个词是用来承接“六十”这个词的。其余的,就是洗浴的、怀抱的、侍奉的这三种。她们也因为安排沐浴、使人沐浴以及怀抱等,所以也被称为“保姆”。其中,怀抱是指用胸、腿或手长时间地抱持。侍奉是指从别人的怀里接到自己怀里,从别人的手臂转到自己的手臂,递相传送。巴利
37.Tassa vitthāroti tassa lakkhaṇapariggaṇhane nemittakānaṃ santappanassa vitthāro vitthārakathā. Gabbhokkantiyaṃ nimittabhūta supinapaṭiggāhakasantappane vuttoyeva. Niddosenāti khārikaloṇikādidosarahitena. Dhātiyoti thaññapāyikā dhātiyo. Tā hi dhāpenti thaññaṃ pāyentīti dhātiyo.‘‘Tathā’’ti iminā ‘‘saṭṭhi’’nti padaṃ upasaṃharati , sesāpīti nhāpikā, dhārikā, parihārikāti imā tividhā. Tāpi dahanti vidahanti nhānaṃ dahanti dhārentīti ‘‘dhātiyo’’ tveva vuccanti. Tattha dhāraṇaṃ urasā, ūrunā, hatthehi vā suciraṃ velaṃ sandhāraṇaṃ. Pariharaṇaṃ aññassa aṅkato attano aṅkaṃ, aññassa bāhuto attano bāhuṃ upasaṃharantehi haraṇaṃ sampāpanaṃ.
38 妙音,是指柔和的声音。凡是柔和的,就不粗糙,所以说“不粗之声”。和美音,是指令人愉悦的声音;而它之所以令人愉悦,是因为善巧且与福德相应,所以说“善巧精妙之声”。甘甜音,是指听起来舒服的声音;而它之所以听起来舒服,是因为极其可爱,所以说“可爱之声”。可爱音,是指让人喜爱之声;而它之所以让人喜爱,是因为能让听者对自己生起虔敬,所以说“能生喜爱之声”。迦陵频伽鸟音:迦陵频伽鸟的声音进入哪些众生的耳中,那些众生就会因这声音的圆满美妙而忘失自己的本性,完全被这声音掌控、牵引。为了说明它是这样甘甜,所以说“在此”等话。其中,“迦陵频伽鸟”等,是在说明它的本性。“嬉戏”,是指由喜悦冲动所引发的游戏。“舍弃”,是指心想“连咀嚼也会妨碍听到甘甜的声音”,于是把草叶扔掉。“不放下”,是指不放在地上,而让它停在虚空中。被猛兽追逐的鹿等,因此放下对死亡的恐惧。“展开翅膀”,是指让翅膀自在地展开,不飞走而停在那里。巴利
38.Mañjussaroti saṇhassaro. Yo hi saṇho, so kharo na hotīti āha ‘‘akharassaro’’ti. Vaggussaroti manorammassaro, manorammatā cassa cāturiyane puññayogatoti āha ‘‘chekanipuṇassaro’’ti. Madhurassaroti sotasukhassaro, sotasukhatā cassa ativiya iṭṭhabhāvenāti āha ‘‘sātassaro’’ti. Pemanīyassaroti piyāyitabbassaro, piyāyitabbatā cassa suṇantānaṃ attani bhattisamuppādanenāti āha ‘‘pemajanakassaro’’ti. Karavīkassaroti. Karavīkasaddo yesaṃ sattānaṃ sotapathaṃ upagacchati, te attano sarasampattiyā pakatiṃ jahāpetvā avase karonto attano vase vatteti, evaṃ madhuroti dassento ‘‘tatrida’’ntiādimāha. Tattha ‘‘karavīkasakuṇe’’tiādi tassa sabhāvakathanaṃ. Laḷitanti pītivegasamuṭṭhitaṃ līḷaṃ. Chaḍḍetvāti ‘‘saṅkharaṇampi madhurasaddasavanantarāyakara’’nti tiṇāni apanetvā. Anikkhipitvāti bhūmiyaṃ anikkhipitvā ākāsagatameva katvā. Anubaddhamigā vāḷamigehi. Tato maraṇabhayaṃ hitvā. Pakkhe pasāretvāti pakkhe yathāpasārite katvā apatantā tiṭṭhanti.
他放出金笼,是因为金笼在一由旬范围的空中,随他自己的命令而运行。因此说“那位国王命令”等。“嬉戏”就是开始嬉戏。“那喜”是指以佛陀功德为所缘的喜,以同样的方式反复生起、不曾舍离的喜;那些长老已伏断烦恼,在长老们跟前获得了听闻佛法的助缘,由于亲依止成就圆满、智慧成熟,以七……而安住。因为是与七百位宫人一同步行前往长老们所在之处,所以说“与七百位步行者在一起”。从那里,从迦陵频伽鸟的声音……。以百倍……应当知道,这是因为从无量百千俱胝劫所积集的福德资粮所生起的事物成就。巴利
Suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi yojanappamāṇe ākāse attano āṇāya pavattanato. Tenāha ‘‘so rājāṇāyā’’tiādi. Laḷiṃsūti laḷitaṃ kātuṃ ārabhiṃsu. Taṃ pītinti taṃ buddhaguṇārammaṇaṃ pītiṃ teneva nīhārena punappunaṃ pavattaṃ pītiṃ avijahitvā vikkhambhitakilesā therānaṃ santike laddhadhammassavanasappāyā upanissayasampattiyā paripakkañāṇatāya sattahi…pe… patiṭṭhāsi. Sattasatamattena orodhajanena saddhiṃ padasāva therānaṃ santikaṃ upagatattā ‘‘sattahi jaṅghasatehi saddhi’’nti vuttaṃ. Tatoti karavīkasaddato. Satabhāgena…pe… veditabbo anekakappakoṭisatasambhūtapuññasambhārasamudāgatavatthusampattibhāvato.
39 业果所生:这是由特别殊胜的善业所产生,不被胆汁、痰、血等所障蔽,能够领纳远处所缘,与业果俱生,或者由业的果报而生的净眼。天眼有两种:业所成和修习所成。这里说的是业所成,所以说“非修习所成”。修习所成的天眼,将在菩提树下生起。这里“他”的了别虽然是由意识进行的,但因为眼识对那相已经那样辨明了,意识就在那里那样转起,所以说“依彼相……能作”。巴利
39.Kammavipākajanti sātisayasucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ kammavipākena sahajātaṃ, kammassa vā vipākabhāvena jātaṃ pasādacakkhu. Duvidhañhi dibbacakkhuṃ kammamayaṃ, bhāvanāmayanti. Tatridaṃ kammamayanti āha ‘‘na bhāvanāmaya’’nti. Bhāvanāmayaṃ pana bodhimūle uppajjissati. Ayaṃ ‘‘so’’ti sallakkhaṇaṃ kāmaṃ manoviññāṇena hoti, cakkhuviññāṇena pana tassa tathā vibhāvitattā manoviññāṇassa tattha tathāpavattīti āha ‘‘yena nimittaṃ…pe… sakkotī’’ti.
40 词义就是声音的含义。所谓“闭眼”,是指闭着眼睛看,这并不清净;同样地,眼睛没有睁开时,闭眼所见的状态也不清净。反过来,睁着眼睛看则是清净的,所以说“时而”等等。巴利
40.Vacanatthoti saddattho. Nimīlananti nimīlanadassanaṃ navisuddhaṃ, tathā ca akkhīni avivaṭāni nimīladassanassa na visuddhibhāvato. Tabbipariyāyato pana dassanaṃ visuddhaṃ, vivaṭañcāti āha ‘‘antarantarā’’tiādi.
41 41. 关于“nī”:取它“了知”的词根义,所以说“引导即了知”。正如“无相者不可被引导”以及“智者应引导人中最胜者”这些说法。而取“nī”这个词根“使转起”的含义,则是“引导即使之转起”。他在种种应做之事中都不放逸。巴利
41. Nī-iti – jānanatthaṃ dhātuṃ gahetvā āha ‘‘panayati jānātī’’ti. Yato vuttaṃ ‘‘animittā na nāyare’’ti (visuddhi. 1.174; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.20), ‘‘vidūbhi neyyaṃ naravarassā’’ti (netti. saṅgahavāra) ca. Nī-iti pana pavattanatthaṃ dhātuṃ gahetvā ‘‘nayati pavattetī’’ti. Appamatto ahosi tesu tesu kiccakaraṇīyesu.
42 42. “雨居”是省略了后半部分而成为“雨”;因此,适合在雨季或于雨季中舒适共住,所以叫“雨居”,指那座宫殿。而月份因为处在雨季这个时节里,所以叫“雨季的”。至于其余的,“冬季的”“夏季的”也是这样。这里也是用省略后半部分的方式来作说明。巴利
42. Vassāvāso vassaṃ uttarapadalopena, tasmā vassaṃ, vasse vā, sannivāsaphāsutāya arahatīti vassiko, pāsādo. Māsā pana vasse utumhi bhavāti vassikā. Itaresūti hemantikaṃ gimhikanti imesu. Eseva nayoti uttarapadalopena niddesaṃ atidisati.
它既不太高,也不太低:不像夏季那样高,也不像冬季那样低,而是因为具有两者中间的相状,所以既不太高,也不太低。所谓“它的”,是指这座宫殿的。“不太多”:不像夏季宫殿的那样太多。“不太少”:不像冬季宫殿的那样又小、窗网又稀疏。“混合的”:不像冬季宫殿那样只有暖房,也不像夏季宫殿那样只有凉房,而是两者兼具。“单薄”:不粗厚。“为了热气进入”:为了让太阳的热气透进来。“南侧墙壁上的壁龛”:指南面墙壁上的壁龛。“柔滑”:是有光泽的意思;单说“柔滑”,其实也已经表达了厚重、高档的意思。“辛辣所附”:指与三辛等辛辣药材相关。“出水装置”:指能流出水流的装置。就像有喷水装置一样,那里也造了出雪的装置。因此应当知道,如同冬季一般,会有雪花飘落下来。巴利
Nātiucco hoti nātinīcoti gimhiko viya ucco, hemantiko viya nīco na hoti, atha kho tadubhayavemajjhalakkhaṇatāya nātiucco hoti, nātinīco. Assāti pāsādassa. Nātibahūnīti gimhikassa viya na atibahūni. Nātitanūnīti hemantikassa viya na khuddakāni, tanutarajālāni ca. Missakānevāti hemantike viya na uṇhaniyāneva, gimhike viya ca na sītaniyāneva, atha kho ubhayamissakāneva. Tanukānīti na puthulāni. Uṇhappavesanatthāyāti sūriyasantāpānuppavesāya. Bhittiniyūhānīti dakkhiṇapasse bhittīsu niyūhāni. Siniddhanti sinehavantaṃ, siniddhaggahaṇeneva cassa garukatāpi vuttā eva. Kaṭukasannissitanti tikaṭukādikaṭukadrabbūpasañhitaṃ. Udakayantānīti udakadhārāvissandayantāni. Yathā jalayantāni, evaṃ himayantānipi tattha karonti eva. Tasmā hemante viya himāni patantāniyeva hontīti ca veditabbaṃ.
一切场所,也包括所有整理、沐浴、进食、游戏、散步等地方,并不只是居住的地方。因此经文说“守门人等”。其中说明理由:“据说国王”等等。巴利
Sabbaṭṭhānānipīti sabbāni paṭikiriyānhānabhojanakīḷāsañcaraṇādiṭṭhānānipi, na nivāsaṭṭhānāniyeva. Tenāha ‘‘dovārikāpī’’tiādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘rājā kirā’’tiādi.
1 2 3 4