2. 《大缘经》的注释
2. Mahānidānasuttavaṇṇanā
95“地方的人”是指拥有地方的人,或者是指以地方为主宰的王子们,他们因为族姓而被称为俱卢。如果他们的住处只是一个地方,为什么用复数呢?所以回答说“因为惯用语”。因为文法家在这类场合,就像认为合适一样,也认可这样的性和数。这里的惯用法,就像在其他地方也说“住在鸯伽人当中”“住在末罗人当中”一样。即使在修饰语中,对于“地方”这个词、对于“族姓”这个词,也只用单数。不过,注释师们说:pana这个词是显示差别的,用它来显示将要说的差别,比如“因为涉及多种含义,所以这是复数”以及“然而众多……”等。“听闻”是指随顺展示顶生大王威力的辗转传说而听闻。“随行”是指四处游历。“这些处所”是指以日月为门而说的四大王天宫。所以说“去了那里”等等。“他”是指顶生大王。“那”是指四大王天的王权。“领受后”就是接受之后。又再询问导者宝。
95.Janapadinoti janapadavanto, janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma. Tesaṃ nivāso yadi eko janapado, kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ruḷhisaddenā’’ti. Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti. Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘aṅgesu viharati, mallesu viharatī’’ti ca. Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva. Aṭṭhakathācariyā panāti pana-saddo visesatthajotano, tena ‘‘puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacana’’nti ‘‘bahuke panā’’tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti. Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā. Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena. Etesaṃ ṭhānanti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha. Tenāha ‘‘tattha agamāsī’’tiādi. Soti mandhātumahārājā. Tanti cātumahārājikarajjaṃ. Gahetvāti sampaṭicchitvā. Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ.
他们站在守门者的位置上,因为已经获得了守护善法堂天集会处和天城四门的职责。“由千棵天树所庄严”这句话,也应该连用到“心蔓园”等处。
Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya, devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā. ‘‘Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍita’’nti idaṃ ‘‘cittalatāvana’’ntiādīsupi yojetabbaṃ.
轮宝停立在地上,停在了靠近地面的地方。因为轮宝其实不会真正落到地面上,而且它这样停住之后,没过多久就消失了,原因是转轮王的威势已经不存在了。另一些论师说:它停留了比较长的时间。国王靠自己的威德,独自一人前往。所谓人性,就是人的气息、身体、分泌物等属于人的特征。所谓显现,是因为那种在天界运作、能带来果报、将来才逐渐受报的业已经成熟,所以那永远像十六岁少年一样、花环也不会枯萎的天界形态就显现出来了。那时,因为人类的寿命长得无法计算,他行使了帝释天神的王权之后,心想:这半个王国对我有什么用呢?因为贪心太大,他始终不满足。在人界,由于时节变得粗硬恶劣,他的身体被风和炎热侵袭,就这样死去了。
Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi. Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati, tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato. ‘‘Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā’’ti apare. Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena. Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo. Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi. Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāya sakkarajjaṃ kāretvā. ‘‘Kiṃ me iminā upaddharajjenā’’ti atricchatāya atittova. Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi.
差别成立在组成部分上,就会成为整个集合的差别,所以哪怕只有一个国家,也会用复数来称呼。
Avayavesu siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati.
他们用“da”这个字来解释词义,这是按照词源分析的方式来说的。“Kammāso”就是指“斑足”,这是省略了后半个词的说法,就像“色有”说成“色”一样。那么,他为什么被称为“斑足”呢?于是说“据说他……”等等。“已调伏”在这里指的是什么样的调伏?于是说“因为已制止了食人本性”。“有些人说这些长老是中部诵者”,另一些人则说是“注释师们”,还有人说是“长部诵者”。这两种说法都是就小斑足调伏来说的。因为斑足是女夜叉的儿子,在阿利那太子时期被菩萨在当地调伏。而在苏德索玛王时期,波罗奈国王通过制止食人本性而被调伏的那件事,则名为大斑足调伏。说了“儿子”之后,又说“亲生的”,是为了表明是亲生儿子的身份。
Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena. Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti. Kathaṃ pana so ‘‘kammāsapādo’’ti vuccatīti āha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘porisādabhāvato paṭisedhito’’ti. ‘‘Ime pana therāti majjhimabhāṇakā’’ti keci. Apare pana ‘‘aṭṭhakathācariyā’’ti, ‘‘dīghabhāṇakā’’ti vadanti. Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti. Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle (cariyā. 2.75) bodhisattena tattha damito. Sutasomakāle (jā. 2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito, taṃ mahākammāsadammaṃ nāma. ‘‘Putto’’ti vatvā ‘‘atrajo’’ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ.
那些居住在这一带、使这个地方得到“俱卢国”这个名字的人,是从北俱卢洲来的人,他们依照原本守护的规范,守持五戒。后来的人跟随他们的做法,所以这种依地方之法不间断流传的,就被称为“俱卢行法”。这个含义应当由《俱卢法本生》来说明。为了显示后来这法最初在哪里变得染污,所以说了“俱卢国居民”等话。凡是世尊居住的地方没有精舍的,就只提托钵村,这是缘起叙述的惯例,比如“住在释迦族中一个叫天臂的释迦族小镇”。为了说明这个意思,所以说了“从非住处”等话。
Yehi āvasitappadeso ‘‘kururaṭṭha’’nti nāmaṃ labhi, te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu. Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti paññāyittha. Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo. So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto, taṃ dassetuṃ ‘‘kururaṭṭhavāsīna’’ntiādi vuttaṃ. Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti, tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘avasanokāsato’’tiādimāha.
“具寿”“天爱”或“彼处有者”,这些都是表达亲爱的称呼,所以说“具寿是爱语”。而这种爱语是出于尊重和恭敬才说的,所以说“这是恭敬语”。
‘‘Āyasmā’’ti vā ‘‘devānaṃ piyā’’ti vā ‘‘tatra bhava’’nti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘gāravavacanameta’’nti.
排除了太远和太近,就叫作“不太远也不太近”。这个最低限度,要从两个人伸出手臂能互相碰到来判断。如果用眼睛对着眼睛看,那也算是不恭敬。“转过脖子”,就是转动脖子把它伸过去。
Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ saṅghaṭṭanena veditabbaṃ. Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti, tenāpi agāravameva kataṃ hoti. Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā.
为了摄受家族,是出于对家族的悲悯,为了护持那些家族——就像有人存下千钱之匣一样——通过接受布施,让他们生起广大的福德之流。重新扫过,是说弟子们因为对打扫之处心存恭敬,又再扫了一遍。三次,是指按“从开头到末尾”等所说的四种方式,进行三个回合;由此说明他总共审察了十二次。
Kulasaṅgahatthāyāti kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena. Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā. Tikkhattunti ‘‘ādito paṭṭhāya anta’’ntiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre, tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha.
我们的世尊因为甚深,所以这样说;其他诸佛也同样这样说。这是站在法的次第上说的:“由一切佛陀……所说”。“带围院”是指连同周围的附属部分。“犹如举起须弥山”——用这句话说明那种开示极其难以做到。把经本身称为“经说”,是因为它属于法蕴。正如对律的制定、地域差别、时代差别的了知,是不共的、只属于一切知智的领域;同样,对远离二边、没有作者、没有受者的缘起的分析也是如此。为了说明这一点,就开始说“确为诸佛……”等等。这里说“雷吼成为广大”,是因为所应开示的法既多种多样又难以了知,随种种理路而起的说法雷吼,便成为广大、无量、种类繁多。“智慧随入”:正是由此,开示的智慧对所应开示的法作种种分别,而渐渐随入、深入;意思是说,它仿佛随入而住。由此,佛智的广大性便得以显现:如此这般的法的开示者与通达者,即诸佛的开示智与通达智的殊胜性,便变得明显。而且在这里,虽然由于“佛陀世尊的一切语业都以智为先导、随智而转”这一说法,世尊的一切开示并非没有智慧,由于如狮子般行持,于一切处都同样现起;然而,就所应开示之法而言,开示特别为智慧所随入,并且更为甚深,应当这样理解。那么,到达律的制定时,开示如何成为遍满三相、与空相应呢?在那里,对同坐的众会随其所欲而起的开示,也是显示诸行的无常等,以及显示一切法无有我所、自性。因此说“以种种方式作法语开示”等等。
Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘sabbabuddhehi…pe… kathito’’ti. Sālindanti saparibhaṇḍaṃ. ‘‘Sineruṃ ukkhipantoviyā’’ti iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha. Suttameva ‘‘suttantakatha’’nti āha dhammakkhandhabhāvato. Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo, evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘buddhānañhī’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ṭhānānīti kāraṇāni. Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya, duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ, bahubhedañca hoti. Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati, tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho. Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ, paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa, paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti. Ettha ca kiñcāpi ‘‘sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatta’’nti (mahāni. 69, 169; cūḷani. 85; paṭi. ma. 3.5; netti. 14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi, sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti. Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā, gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti? Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ, sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti. Tenevāha ‘‘anekapariyāyena dhammiṃ kathaṃ katvā’’tiādi.
到达之后,即抵达后发出智象吼,如此到达。
Āpajjāti patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti, evaṃ pāpuṇitvā.
“越量”是指无量之义,就像“乃至此由彼世尊……”等句中的用法一样。这里的“yāva”一词,正是为了显示不可计量的性质。因此说“义理甚深”。“显现”是指被了知、现前。因为智慧如此现前,所以说“被看见”。有人问:缘起本来就是绝对甚深的,那为什么这里又特别说“甚深显现”呢?确实如此,不过用“甚深显现”这个说法,正是为了显示它绝对的甚深性。因此,为了通过别处可能出现的四句分别,从反面来反显这一点,以阐明缘起的绝对甚深性,才说了“确有一种……”等话。“此无”是指:既不是甚深,也不是甚深显现,这两种情况都不存在;这就说明,如前所举的四句分别中,只有最后一句能够成立。因此又说“此确实……”等话。
Pamāṇātikkameti aparimāṇatthe ‘‘yāvañcidaṃ tena bhagavatā’’tiādīsu (dī. ni. 1.4) viya. Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo. Tenāha ‘‘atigambhīro attho’’ti. Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti. Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘dissatī’’ti vuttaṃ. Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova, tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti? Saccametaṃ, ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ. Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ekañhī’’tiādi vuttaṃ. Etaṃ natthīti agambhīro, agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi, tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti. Tenāha ‘‘ayañhī’’tiādi.
缘起因为哪些甚深之处而被称为“甚深”?为了用四个譬喻把这些甚深之处标示出来,所以说了“为了把握有顶”等话。就像有顶太远,伸出手也抓不到;同样,诸行等由无明等缘所生、所集起的意义,用普通人的自然智慧也抓不到。就像须弥山,就算把它剖开,普通人也取不出山体的精华;同样,缘起所涉及的种种法义等,用自然智慧去剖析、去证悟,也无法了解。就像大海,普通人用两条手臂无法捧尽;同样,缘起在广大这一意义上像大海一样,用自然智慧想通过说法来完全把握,也做不到。就像大地,把它翻过来,普通人也取不出大地的地味;同样,“无明等是诸行等的缘”这种缘的关系,用自然智慧也提取不出、把握不住。应当这样把四种甚深性与四个譬喻配合起来。这里按自然智慧的角度作了义理上的配合,因为已见真谛的圣者在这方面仍有证悟的可能;不过,声闻和独觉对缘起也只有部分智慧,只有诸佛才是完整无余的智慧,所以说“这是佛陀的境界之问”等。
Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘gambhīro’’ti vuccati, te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘bhavaggaggahaṇāyā’’tiādimāha. Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato, evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā. Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā, evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā. Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā, evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā. Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā, evaṃ ‘‘itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī’’ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti. Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā. Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato, tathāpi yasmā sāvakānaṃ, paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ, buddhānaṃyeva nippadesaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhavisayaṃ pañha’’ntiādi.
“称扬”是指用智慧去推崇、抬高,也就是赞扬、肯定的意思。“贬抑”是指呵斥、压制,也就是斥责、打压的意思。
Ussādentoti paññāya ukkaṃsento, uggaṇhantoti attho. Apasādentoti nibbhacchanto, niggaṇhantoti attho.
关于“举扬”的注释
Ussādanāvaṇṇanā
因为他的大智慧。“在那里”是说,虽然长老自己这边很清楚,但缘起对其他人来说很深奥。“被美食之味所滋养”是说被美好的食物滋味所滋养。“已修习者”是说通过持续不断的用功而练熟了。“力士之石”是说只有像末罗族那样的大力士才能举起的石头。“这块重的地方在哪里”是说这块石头偏重的那一侧在哪个方向,他这样说,是为了说明它(对力士来说)轻巧的一面。
Tenāti mahāpaññābhāvena. Tatthāti therassa satipi uttānabhāve, paṭiccasamuppādassaaññesaṃ gambhīrabhāve. Subhojanarasapuṭṭhassāti sundarena bhojanarasena positassa. Katayogassāti nibaddhapayogena kataparicayassa. Mallapāsāṇanti mallehi mahabbaleheva ukkhipitabbapāsāṇaṃ. Kuhiṃ imassa bhāriyaṭṭhānanti kasmiṃ passe imassa pāsāṇassa garutarappadesoti tassa sallahukabhāvaṃ dīpento vadati.
他们正是用帝弥罗冰伽罗来显示,因为它的身形极其广大。因此说“据说它……”等等。“滚沸”:像沸腾一样翻滚,向四周旋转。这是描述特征的用语。背上有整片足纹之背。“具身者”:指拥有巨大身躯者,就是身躯庞大的意思。
Timirapiṅgaleneva dīpenti tassa mahāvipphārabhāvato. Tenāha ‘‘tassa kirā’’tiādi. Pakkuthatīti pakkuthantaṃ viya parivattati parito vivattati. Lakkhaṇavacanañhetaṃ. Piṭṭhiyaṃ sakalinapadakāpiṭṭhaṃ. Kāyūpapannassāti mahatā kāyena upetassa, mahākāyassāti attho.
羽簇:就是一束羽毛。金翅鸟风:指金翅鸟在抓龙等猎物时,因为拍打翅膀而刮起的风。
Piñchavaṭṭīti piñchakalāpo. Supaṇṇavātanti nāgaggahaṇādīsu pakkhapapphoṭanavasena uppajjanakavātaṃ.
过去世亲依止成就的注释
Pubbūpanissayasampattikathāvaṇṇanā
为了详细开显“宿世亲依止成就”等前面列出的各项原因,才说了“据说从这里”等话。其中,“从这里”是指从这一劫。“十万”就是十万。曾有名叫天鹅城的城市,即出生之城。Dhurapattāni是指外侧的羽毛,也就是那些最长的羽毛。
‘‘Pubbūpanissayasampattiyā’’tiādinā uddiṭṭhakāraṇāni vitthārato vivarituṃ ‘‘ito kirā’’tiādi vuttaṃ. Tattha itoti ito kappato . Satasahassimeti satasahassame. Haṃsāvatī nāma nagaraṃ ahosi jātanagaraṃ. Dhurapattānīti bāhirapattāni, yāni dīghatamāni.
“幼弟”是指同父异母的弟弟,就像我们世尊的难陀长老那样。诸佛并没有通常所说的同父同母的兄弟。怎么说呢?连兄长都不会出生,弟弟就更不可能存在了。“受用”是指财富。“已安稳”是指由盗贼引起的骚乱已经平息,那个地方因此变得安宁。
Kaniṭṭhabhātāti vemātikabhātā kaniṭṭho yathā amhākaṃ bhagavato nandatthero. Buddhānañhi sahodarā bhātaro nāma na honti. Kathaṃ jeṭṭhā tāva na uppajjanti, kaniṭṭhānaṃ pana asambhavo eva. Bhoganti vibhavaṃ. Upasantoti corajanitasaṅkhobhavūpasamena upasanto janapado.
只穿两件布衣,就是把这两件布衣当作自己遮身的东西,而把其余所有随身物品都从自己身上放下。
Dve sāṭake nivāsetvāti sāṭakadvayameva attano kāyaparihārikaṃ katvā itaraṃ sabbasambhāraṃ attato mocetvā.
为了拿稳钵:因为钵里装进了热食,双手来回倒换时就是为了能抓住钵。上衣:指自己的上衣。这些是众所周知的地方:指前面所说的这些地方,是长老积福之处,因世尊的说法而广为人知。
Pattaggahaṇatthanti antopakkhittauṇhabhojanattā aparāparaṃ hatthe parivattentassa pattaggahaṇatthaṃ. Uttarisāṭakanti attano uttarisāṭakaṃ. Etānipākaṭaṭṭhānānīti etāni yathāvuttāni bhagavato desanāya pākaṭāni therassa puññakaraṇaṭṭhānāni.
就在我们的菩萨结生的那一天,就已经执取了结生。
Paṭisandhiṃgahetvāti amhākaṃ mahābodhisattassa paṭisandhiggahaṇadivase eva paṭisandhiṃ gahetvā.
师门久住等的注释
Titthavāsādivaṇṇanā
学习,就是学习巴利圣典。听闻,就是听闻其中的义理。提问,就是在有疑难的地方询问义理。记持,就是把巴利圣典的文句和义理都放在心里。这一切在这里都应该依照缘起来了知。
Uggahaṇaṃ pāḷiyā uggaṇhanaṃ. Savanaṃ atthasavanaṃ. Paripucchanaṃ gaṇṭhiṭṭhānesu atthaparipucchanaṃ. Dhāraṇaṃ pāḷiyāpi pāḷiatthassapi citte ṭhapanaṃ. Sabbañcetaṃ idha paṭiccasamuppādavasena veditabbaṃ.
对于入流者……等等……在这里,“现前”是指:通过破除愚痴,以亲自证知的方式,使“凡是集起性质的法,全都具有灭尽的性质”这一道理呈现出来。“名色分别”是指:连同它们的因缘一起,清楚地辨别、了知名色。
Sotāpannānañca…pe... upaṭṭhātitattha sammohaviddhaṃsanena ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti (dī. ni. 1.298; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 16; cūḷani. 4, 7, 8) attapaccakkhavasena upaṭṭhānato. Nāmarūpaparicchedoti saha paccayena nāmarūpassa paricchijja avabodho.
缘起甚深性的注释
Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā
“义甚深”等语,是把简要所说的含义展开来解释,所以接着开始说“其中”等语。“以生为缘而生起、集起”:是指以生为缘而出生之后,与自身之缘相应的老死,一层一层向上现起、相续不断,这就是“生缘所生所集起”的意思。或者也可以说,所生的状态和所集起的状态,合起来就是“所生所集起”的状态。“老死并非不从生而有,也不是离开生而从别的地方而有”,这是说明生缘所生的含义;而这里说“从生而集起”,就是生缘所集起:随着每一种生作为缘,就相应地显现出来。这个道理,对于没有积集善资粮的人来说,他们的智慧无法在这里安住,因为触及不到而显得甚深。其余几句,道理也是这样。
‘‘Atthagambhīratāyā’’tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘tatthā’’tiādi āraddhaṃ. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anupavattatthoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto, itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho. So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sesapadesupi eseva nayo.
无明作为诸行的缘,这个“缘义”是指:无明以某种方式、处于某种状态时,成为诸行的缘。无明以怎样的活动方式、以怎样的状态而存在,从而成为种种诸行的缘——这两方面都难以了知,所以无明对诸行的缘义有九种方式,对于尚未积集善资粮的人来说,他们的智慧无法在其中安立,因为触及不到,所以显得甚深。其余各句的道理也是如此。
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti. Yena hi pavattiākārena, yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti, tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭho anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Esa nayo sesapadesupi.
有些地方是顺着说,有些地方是逆着说。但在这里,“顺”指的是从因生果这个意义上的缘起,“逆”指的是从因灭果灭这个意义上的缘灭。或者也可以说,从开头一路说到结尾叫“顺”,从结尾倒推回开头叫“逆”。从开头顺着讲、从结尾逆着讲,就有三连结、四概要。比如经中说“比丘们,这四种食以什么为起因”等等,这是从中间开始逆着说,有二连结、三概要;而经中说“缘于眼和色,眼识生起,三者和合就是触,缘触而有受”等等,这是顺着说,也有二连结、三概要。又如经中说“比丘们,对可被结缚的法随观其味而安住的人,渴爱就增长,缘渴爱而有取”等等,这里只有一连结、二概要,因为那时说的是单支的缘起。也应当依据这部经来理解:“比丘们,在这里,有闻的圣弟子对缘起善加如理作意:‘此有故彼有……此灭故彼灭。’比丘们,缘于可感受乐的触,乐受生起。”像这样,因为必须根据各种不同的理由、以各种不同的方式来说明,所以缘起在教说上是甚深的。因此说“这是教说上的甚深”。因为在这方面,除了遍知智之外,没有别的智能够站得住。
Katthacianulomato desīyati, katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo, paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto. Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo, antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto. Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya, antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo. ‘‘Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43, 45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo. ‘‘Saṃyojaniyesu bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53, 57) ekasandhi dvisaṅkhepo. Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito. Labbhateva hi so ‘‘tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘iti imasmiṃ sati idaṃ hoti…pe… nirujjhatī’ti. Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā’’ti (saṃ. ni. 2.62) imassa suttassa vasena veditabbo. Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro. Tenāha ‘‘ayaṃ desanāgambhīratā’’ti. Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati.
关于“无明”等说法中:与具足了知特相的智相反者,就是无明的“无知”之义。由于它使所缘不能现前,与“见”相反,所以是“不见”之义。它以自身的性质,不让通达苦等法的如实本质,而是遮盖、包围、停留在那里,这就是它的“不证悟真谛”之义。“行”就是造作、安排、计划的意思。“积聚”就是收拢、集合,也就是让相应的心所法按照各自的作用聚成一堆的意思。非福行中有一部分是有贪的,另一部分是离贪的。或者也可以说:因为一切非福行都不与贪相对抗,反而助长贪、成为贪生起的条件,所以一切非福行都是有贪的;另一类则因为远离那种贪,所以是离贪的。经中说:“比丘们,这个没有听闻正法的凡夫,在漫长的时间里一直执著、贪恋、牢牢抓住‘这是我的,这就是我,这是我的自我’。”因为识是我执特别主要的依据,所以说识的“空性”之义很甚深。由于“我在知道、我在轮回”这类邪执力量很强,所以“无作业、无转移、结生显现”诸义也很甚深。名色在结生的那一刹那同时生起,是“一同生起”;在生命相续中,则各自按照适当情况而“一同生起”。名不与色相应,色也不与名相应,所以名与色是分离的;而名与名之间、色与色之间,则有一部分与另一部分不相分离。应当在“同生、同灭”的意义上理解这里所说的“不相分离”,这是指色与同一色聚中生起的色不相分离。或者也可以这样理解:在一蕴有与四蕴有中,名色不同时存在,所以互相分离;在五蕴有中,因为同时存在,所以不相分离。
‘‘Avijjāya panā’’tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho. Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho. Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati, so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho. Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ, pakappananti attho. Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ, sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho. Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo. Añño virāgo. Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako, rāguppattipaccayo ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo. Itaro tabbidūrabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti’’ (saṃ. ni. 2.61) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro. Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā. Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo, pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo. Nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmena , rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo (nāmassa nāmena avinibbhogo vibha. mūlaṭī. 242) yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.
名的“朝向义”,是指朝向所缘而转向。色的“变坏义”,是指当与它相违的缘聚集时,产生变异的状态。作为根缘的状态,是“增上义”。“这是世间,这是门,这是田”等说法中的世间等义,应配合眼等五处来理解。至于意处,则因为会坏灭,又因为它是意触等的门与田,所以这些义也应理解为适用于它。对现前的色等具有能够照亮的特相,这就是“照亮”,也就是眼等成为它们所对境的状态;意处则是“了知”。接触义,特别是眼触等五触的接触义;其余的六触也应同样配合。触的自性就是碰触,接触是它的作用,其他则是它呈现的方式。从作用上说,是“领受所缘味义”;从特相上说,是“感受义”。乐、苦、不苦不乐,依次是三受的体性。由于“我感受”这种执著非常强,所以受的“无命者义”很甚深。或者说,无命者的受之感受,就是“无命者感受义”。
Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho. Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho. Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho. ‘‘Lokopeso, dvārāpesā, khettaṃ peta’’nti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo. Manāyatanassa pana lujjanato, manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo. Saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Sukhadukkhama ajjhattabhāvo yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto. ‘‘Attā vedayatī’’ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho.
带有喜悦的渴爱,其含义是“欢喜”。更强烈的渴爱,吞没并彻底完成,其含义是“执定”。其余那些渴爱,则应从优胜、沉入、如海难越、不圆满这几个方面来理解。四种取的“执取、执持、倾向”之义是共通的;“执著”义只适用于见取等,难越义也是如此。因为经中说“见是荒漠”,所以见确实难以越过。或者,由于执取坚固,四种取都可以配上“难越”之义。对于“Yonigatiṭhitinivāsesukhipana”这一复合词,应当看到其中处格不省略。如此,它便与“āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ”构成复合词。生的含义:广义就是“生”;由集合而生起,是“共生”;如同入母胎而生,是“入胎”;从生而出,是“产出”;纯粹的显现,是“显现”。
Sappītikataṇhāya abhinanditaṭṭho. Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho. Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā. Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā, parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva, tathā duratikkamaṭṭho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti (dha. sa. 392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā. Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo. Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho. Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho. Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho. So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho. Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho.
老死这一支以死为主要,因此就在死的意义上显示出灭尽等甚深。因为对不断新生的种种法,随着它们次第灭尽,世间出现皱纹等成熟变化时,就称为老。也可以说,老是就灭尽的意义而说的。因为新新状态的消失,说为“灭尽”是合适的。变异的意义应依这两者来配合:或者依相续来说,老是灭尽、衰败的状态;或者依世俗的刹那来说,死则应配合破坏、变异的意义。无明等的自性被通达,就是通达。正如《因缘论》中所说:“对那些那些法,在那些地方所说的诸法,应当通达的自相、不颠倒的自性,就是通达。”因为无明等的自性只有以道智、以无痴通达才能通达;对无知者来说,它无法安立,以不可及的意义而甚深。那一切,即如上概略所说的四种、广说则有无量差别的这一切缘起甚深,在长老面前,由于他具足四支,就像浅显一样显现。难道对别人也是这样吗?不应这样说:“对我来说这缘起显得浅显,是否对别人也显得这样浅显?”应当站在我所教导的四圣谛和禅修方法上。
Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā. Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohāroti . Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi ‘‘khayo’’ti vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo, santativasena vā jarāya khayavayabhāvā, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā. Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti. (Dī. ni. aṭṭha. paṭhamamahāsaṅgītikathā; abhi. aṭṭha. nidānakathā) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro. Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā. Udāhu aññesampīti ‘‘mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti, kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī’’ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā.
粗重的,是指由于能违犯对象而具有同等的能力,因此显得粗大。虽然欲贪和嗔恚从含义上说就是欲贪结、嗔恚结,也是欲贪随眠、嗔恚随眠;但结的含义是束缚性,随眠的含义是以未断除的方式在相续中有力地存留。因此,依功能的差别把它们区分开来,才说为“四种烦恼”。其余各项也是同样的道理。细微的,是指进入微细的状态。这里的“俱行”一词,意思是具有那种性质,就像“喜贪俱行”等说法中的用法一样。
Oḷārikanti vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ. Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni, kāmarāgapaṭighānusayā ca, tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato, añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā, iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘cattāro kilese’’ti ca vuttaṃ. Eseva nayo itaresupi. Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate. Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘nandirāgasahagatā’’tiādīsu (dī. ni. 2.400; ma. ni. 1.91, 133, 460; 3.374; saṃ. ni. 5.1081; mahāva. 14; vibha. 203; paṭi. ma. 1.34; 2.30) viya.
为了说明:就像通过证得上分道而通达四谛,是通过通达缘起的方式;同样,通过证得声闻菩提、独觉菩提和正等觉菩提,通达四谛也都是通过通达缘起的方式。所以才说了“为何”等话。“一切种类”的意思,就是以一切方式,不留下任何一种方式。为了说明已发愿的大菩萨们,随精进的上品、中品、下品,在积聚菩提资粮的时间上有差别,所以说了“四、八或十六阿僧祇劫”。这个意思应当从《行藏注》中了解。声闻被安立在一分智中:因为是声闻,还处于有学阶段,所以也安立在一分智。这与佛陀的说法——“如来证知此……”等——正好相反。因为佛陀的狮子吼是不共于其他人的,不是与他人共有的。
Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasena, evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘kasmā cā’’tiādi vuttaṃ. Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho. Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā, te dassento ‘‘cattāri, aṭṭha, soḷasa vā asaṅkhyeyyānī’’ti āha, svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo. Sāvako padesañāṇeṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito. Buddhānaṃ kathāya ‘‘taṃ tathāgato abhisametī’’tiādikāya paccanīkaṃ hoti. Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo, na aññasādhāraṇassa.
“精进者”这句话,特别是指积集智慧资粮、圆满慧巴拉密。而他的一切福德,也都是它的亲依止缘。
‘‘Vāyamantassevā’’ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati. Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo.
“这个宝藏能满一切天与人的所有愿望,
无论他们希求什么,凭这个都能得到。”
‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi; Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10) –
正如所说的那样。因此,一切大菩萨的福德资粮,全都只是为了成为智慧资粮,因为具备证得正等正觉的能力,所以(注疏者)说“缘起的行相……乃至……不存在”。现在,为了通过显示证悟缘起本身具有大威神力这一角度,来表明缘起本身的极度甚深,所以说了“无明”等语。以九种行相,就是以生起等九种方式。无明对于诸行,作为生起而成为缘,作为转起而成为相,作为造作、连结、障碍、集、因、缘而成为缘。同样地,行等对于识等也是如此。这在《无碍解道》中确实说过:“在把握缘时,慧如何是法住智?无明对于诸行,有生起住立、转起住立、相住立、造作住立、连结住立、障碍住立、集住立、因住立、缘住立——以这九种行相,由无明缘而有诸行,是缘所生的”等等。
Hi vuttaṃ. Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘paccayākāraṃ…pe… natthī’’ti. Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘avijjā’’tiādi vuttaṃ. Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi. Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti. Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā’’tiādi (paṭi. ma. 1.45).
在这里,以九种行相,就是通过九种成为缘的方式。果从它生起,所以叫“生起”,也就是对果的生起充当因。当无明存在时,诸行生起;无明不存在时,就不生起。所以无明作为诸行的生起而成为缘。同样,当无明存在时,诸行运转,也被引导。就像在有等之中投掷它们一样,无明就这样成为它们的缘。同样,它们积集,为果的生起而努力,与自己的果相结合;在自身生起的相续中,它们障碍那个相续;在其他缘聚合时,它们生起、出现;它又进入,即走向成为诸行之因。依于无明,诸行而行,即运转。如此,无明对于诸行的成为因之种种差别,生起等应当了知。在那里,同样对于诸行等对识等,生起、住等也如此。以它而住,所以叫“住”,是因。生起本身就是住,即“生起住”。其余的也同样是这个道理。“成为缘”这一句,在这里是显示世尊那时已开始把握缘。而那开始是合乎道理的:“正如过去诸大菩萨在菩提树下所进行的那样,也正如此进行。”被希有之力所击的万世界震动、大震动,为了显示这一点,说了“一见之下”等语。
Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi. Uppajjati etasmā phalanti uppādo, phaluppattiyā kāraṇabhāvo. Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti, nāsati, tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti. Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti, nīyanti ca. Yathā ca bhavādīsu khipanti, evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti. Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti, saṃyujjanti attano phalena. Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā, taṃ palibundhanti. Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti. Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati. Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā. Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi. Tiṭṭhati etenāti ṭhiti, kāraṇaṃ. Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhiti. Eseva nayo sesesupi. ‘‘Paccayo hotī’’ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ. So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito, tatheva ca pavattito’’ti. Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘diṭṭhamattevā’’tiādimāha.
这个法的意思,是指这个被称为缘起的法。不过,从义理上说,它正是那些由因生起的法的因,所以论师说“这个缘法”,意思是生等是老死等的缘。对名色的区分,以及对名色之缘的把握,不是单靠最初的执取就能完成,而是要在名色上,以称为“慧的不断生起”的方式,一次又一次地随觉。为了显示这两者都不存在,论师说“以了知遍知的方式,不去随觉”。为了断除常想等而现起的观,确实能通达诸法,因为它通过镇伏对立面而变得锐利明净;它的基础是审察遍知。而圣道以遍知与舍断的现观方式运作,因此收摄在审察遍知与舍断遍知之中。为了显示对这两者的通达都不存在,论师说“审察……中略……不通达”。所谓“纬线”,是指织工在木杆上绷开拉直的线,因为能被拉长,所以叫纬线。这里因为随眠烦恼相续杂乱,取它作为譬喻,所以说“像纬线一样,成了解不开的乱结”。为了把简要说的义理详细展示出来,说了“正如所谓”等。“会合”的意思是,把后面的和前面的对齐,使之不相违、成为笔直。或者,纬线本身就是乱纬,像那样生起、成为,就叫乱纬生。不趣向中道,因为堕入两个极端,在缘相上失足,变得杂乱、极其杂乱。正因为堕入这两个极端,以各种见执的力量而徘徊,他们不知道怎样行于正直的法住。因此说“不能把那个缘相弄直”。两种菩萨,是指独觉菩萨和大菩萨。“以自己的法性”,是指以自己的自性,不靠他人的教导。“处处节生”,是指在各处所生的节,也就是线结。因此就是被结绑住,成了结缚。“在缘上失足”,是指在无常、苦、无我等自性的缘法上,以执常等的力量而失足。“不能把缘弄直”,是因为不放弃对常等的执取,不能把自己对缘法的见弄直,由于谛执、趣着、身系的力量,就成了结缚,所以说“六十二……中略……结缚”。凡是那些沙门或婆罗门,依止常见等见而执著。
Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa dhammassa. So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu. Tenāha ‘‘etassa paccayadhammassā’’ti, jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho. Nāmarūpaparicchedo, tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti , atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena, tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ñātapariññāvasena ananubujjhanā’’ti āha. Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito, tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā, ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘tīraṇa…pe… appaṭivijjhanā’’ti āha. Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā. Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘tantaṃ viya ākulakajātā’’ti. Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yathā nāmā’’tiādi vuttaṃ. Samānetunti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ, avisamaṃ ujuṃ kātunti attho. Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ, tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā. Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti. Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti. Tenāha ‘‘na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātu’’nti. Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte. Attano dhammatāyāti attano sabhāvena, paropadesena vināti attho. Tattha tattha guḷakajātanti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti suttagaṇṭhi. Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ. Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā. Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘dvāsaṭṭhi…pe… gaṇṭhibaddhā’’ti. Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā.
因为“纬”这个名称是依阴性词形,从“编织”这一动作得来的。织工的那个结,因为纠缠混乱,不论从线头还是从线尾都很难辨认清楚,它就是那条出了问题的织线,所以注疏说“所谓织工之结,就是织机上的经线”。“母鸟”指有巢的母鸟,它是在树枝上挂着巢的那种鸟。那只母鸟从各处衔来草、藤蔓之类的东西,就那样编织它的巢,使得这些东西像织机上的经线一样,无论从线头去对线头,还是从线尾去对线尾,都没法把它们对齐,也没法把它们分开。因此说“正如”等等。“那两者”就是指称为“织工之结”的经线,以及鸟巢。“依照前面的方式”,就是按照前面“正是如此,诸有情”那一段所说的方式。
Vinanato ‘‘kulā’’ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasutta’’nti. Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā. Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakā hoti. Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati, yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā. Tenāha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tadubhayampīti ‘‘kulāgaṇṭhika’’nti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ, kulāvakañca. Purimanayenevāti ‘‘evameva sattā’’tiādinā pubbe vuttanayeneva.
就算文若草和吉祥草这些草只是自然长成的,也会因为长得很长而倒下来,在森林里互相缠绕,变得乱七八糟地立在那里;但它们并不像变成绳子那样难以分开。为了说明这一点,才说了“犹如那些”等话。这里剩下的部分,就按前面说过的方式来理解。
Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti, tāni pana na tathā dubbiveciyāni, yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘yathā tānī’’tiādi vuttaṃ. Sesamettha heṭṭhā vuttanayameva.
“苦界”是指没有增长,也就是远离快乐或快乐的因,这就是它的意思。说它是“苦的去处”,是因为它是恶趣之苦生起、持续的地方。说它“离于快乐的兴盛”,是因为离于兴盛。说它“陷落”,是因为以扭曲的方式堕落;也就是说,由于以那种生命状态存在,快乐的兴盛无法生起,就是这样的陷落。“另一者”指的是轮回。难道前面说的“苦界”等不也是轮回吗?确实如此,不过为了显示地狱等处的极度痛苦,才特别举出苦界等来说。此义当以牛与耕牛之方式理解。所谓“诸蕴的次第”,是指五蕴以因果关系前后相续转起;所谓“无间断地转起”,是指以无间断的方式持续转起;所谓“彼一切”,是指前面以“苦界”等所说的一切,既属于恶趣之苦,也属于轮回之苦。“如大海中受风吹之舟”这句,是为了显示流转处所的广大,以及为了显示流转的不定;“如套于机具之牛”这句,则是为了显示其无力自主,以及为了显示难以解脱,应当如此理解。
Apāyāti avaḍḍhitā, sukhena, sukhahetunā vā virahitāti attho. Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato. Sukhasamussayatoti abbhudayato. Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti, evaṃ nipatitattā. Itaroti saṃsāro. Nanu ‘‘apāya’’ntiādinā vuttopi saṃsāro evāti? Saccametaṃ, nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ. Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo. Khandhānañca paṭipāṭīti pañcannaṃ khandhānaṃ hetuphalabhāvena aparāparaṃ pavatti. Abbocchinnaṃ vattamānāti avicchedena pavattamānā. Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘apāya’’ntiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca. ‘‘Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā’’ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘upamāya. Yantesu yuttagoṇo viyā’’ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ.
缘起的注释
Paṭiccasamuppādavaṇṇanā
先说“以此”这里的“以此”(tāva)一词表示次第,它表明“犹如缠结的线团一般生起”这一句的连结会在后面显现出来。在“有‘此缘’”中,此即是缘,所以叫“此缘”;意思是“以此缘”,也就是“从这个缘”。这里要说的是:应当这样问——“老死是不是以这个名为缘?”因此经文说“是否有……老死会有缘?”在这里,因为后文“以何为缘而有老死?以生为缘而有老死”中,“生”一词和“缘”一词指的是同一个东西,“何”一词和“此”一词也指的是同一个东西,所以可以看出“此缘”这个词是持业释复合词,这样构成是合理的。这里并不是问“以这个的缘,即此缘,老死等法从缘生起”——因为老死有缘这一点已经知道,而且不可能从非缘生起,这里只是问老死的缘。又因为“此”和“缘”指的是同一个东西,“以此缘”作为对缘的提问,也是成立的。
Iminā tāvāti ettha tāva-saddo kamattho, tena ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhi parato āvibhavissatīti dīpeti. Atthi idappaccayāti ettha ayaṃ paccayoti idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā paccayāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmā nāma paccayā jarāmaraṇa’’nti evaṃ vattabbo atthi nu kho jarāmaraṇassa paccayoti. Tenāha ‘‘atthi nu kho…pe… bhaveyyā’’ti. Ettha hi ‘‘kiṃ paccayā jarāmaraṇaṃ? Jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti upari jātisaddapaccayasaddasamānādhikaraṇena kiṃ-saddena idaṃ-saddassa samānādhikaraṇatādassanato kammadhārayasamāsatā idappaccayasaddassa yujjati. Na hettha ‘‘imassa paccayā idappaccayā’’ti jarāmaraṇassa, aññassa vā paccayato jarāmaraṇasambhavapucchā sambhavati viññātabhāvato, asambhavato ca, jarāmaraṇassa pana paccayapucchā sambhavati. Paccayasaddasamānādhikaraṇatāyañca idaṃ-saddassa ‘‘imasmā paccayā’’ti paccayapucchā yujjati.
这种同位关系虽然在别的词义复合词里也能见到,但因为这里并没有要表达别的词义的意图,所以应当知道这里是持业释复合词。如果按属格复合词来解释,同位关系就完全不可能成立。难道不是这样吗?在“此缘性即缘起”这句里,“此缘”这个词不是被认可为属格复合词吗?确实被认可,因为那里直接要表达的就是缘起。但在这里,只是针对老死的缘提出问题。因此,就像在那里“此”字是用来限定缘起的,在这里则成为“所应提问的缘”这个意思,两处安立复合词的方式应当这样理解。那为什么在那里不认可为持业释复合词呢?因为“因与从因生起之法的因,就是缘起”这个意思,在持业释复合词里无法成立;而“与自身的缘相应的随顺之缘,就是此缘”这个意思在那里是被认可的。然而在这里,“此”字所取的意思——“有‘此缘’而有老死”中的老死——已经被“老死”这个词本身取走了,所以“此”字因为舍弃了缘起,又没有别的可能,就只能落在“缘”上,因此这里是持业释复合词。在那里,“此”字并没有舍弃的理由,所以只认可为属格复合词。而在义注中,因为这一缘起的教导是以对老死等的缘提问为切入点而开始的,而缘起从义理上又被称为“因与从因生起之法的因”,所以义注以“此老死之缘”这样的方式来解释其义。
Sā pana samānādhikaraṇatā yadipi aññapadatthasamāsepi labbhati, aññapadatthavacanicchābhāvato panettha kammadhārayasamāso veditabbo. Sāmivacanasamāsapakkhe pana nattheva samānādhikaraṇatāsambhavoti. Nanu ca ‘‘idappaccayatā paṭiccasamuppādo’’ti ettha idappaccaya-saddo sāmivacanasamāso icchitoti? Saccaṃ icchito ujukameva tattha paṭiccasamuppādavacanicchāti katvā, idha pana kevalaṃ jarāmaraṇassa paccayaparipucchā adhippetā, tasmā yathā tattha idaṃ-saddassa paṭiccasamuppādavisesanatā, idha ca ‘‘pucchitabbapaccayatthatā sambhavati, tathā tattha, idha ca samāsakappanā veditabbā. Kasmā pana tattha kammadhārayasamāso na icchitoti? Hetuppabhavānaṃ hetu paṭiccasamuppādoti imassa atthassa kammadhārayasamāse asambhavatoti imassa, attano paccayānurūpassa anurūpo paccayo idappaccayoti etassa ca atthassa icchitattā. Yo panettha idaṃ-saddena gahito attho, so ‘‘atthi idappaccayā jarāmaraṇa’’nti jarāmaraṇaggahaṇeneva gahitoti idaṃ-saddo paṭiccasamuppādato pariccajanato aññassa asambhavato paccaye avatiṭṭhati, tenettha kammadhārayasamāso. Tattha pana idaṃ-saddassa tato pariccajanakāraṇaṃ natthīti sāmivacanasamāso eva icchito. Aṭṭhakathāyaṃpana yasmā jarāmaraṇādīnaṃ paccayapucchāmukhenāyaṃ paṭiccasamuppādadesanā āraddhā, paṭiccasamuppādo ca nāma atthato hetuppabhavānaṃ hetūti vutto vāyamattho, tasmā ‘‘imassa jarāmaraṇassa paccayo’’ti evamatthavaṇṇanā katā.
“贤智者”是指具备这样的智慧——能够了知决定答等各类问难的差别。为了显示他这种贤智,才说了“如同”等话。如果问某一类有命与身的邪见倾向的人:命和身是同一还是不同?他问“那个命就是那个身”,这样的说法在究竟意义上根本找不到,那怎么能像问石女之子的长短一样,去回答命与身是同一还是不同呢?所以应当知道,这个问题应该搁置不答。沉默对提问者来说就像是不理睬、像是一种烦扰,所以他说了另一种方式:“此事不予记说。”这样,对于想知道为什么不记说的人,就应该为他解说。解说之后,即使已经了解的人也可能因此放逸,而解说的方法已经在“对于某一类”等文中显示出来了。所谓“不如此行持”,就是不像对待应搁置的问题那样以沉默等方式应对,而是这样去做。“不如此行持”这句话只是一个举例。当被问“一切是否无常”时,应该反问:“你是就有为法问的,还是就无为法问的?”然后再回答。当被问“五蕴是否应遍知”时,应该分别回答:“这里面有应遍知的,也有不应遍知的。”这里的意思就是:不如此行持,即不采用那种方式应对。前面已经用“存在”的方式,针对那个缘的“存在性”提出了质问,意思是用“存在性”作了回答。因为回答要与提问的方式相应。现在,针对那同一事物作具体的提问,所以说“复何”。这里也应该把“如同”等全部文句引过来再说。
Paṇḍitenāti ekaṃsabyākaraṇīyādipañhāvisesajānanasamatthāya paññāya samannāgatena. Tameva hissa paṇḍiccaṃ dassetuṃ ‘‘yathā’’tiādi vuttaṃ . Yādisassa jīvassa diṭṭhigatiko sarīrato anaññattaṃ pucchati ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti, so evaṃ paramatthato nupalabbhati, kathaṃ tassa vañjhātanayassa viya dīgharassatā sarīrato aññatā vā anaññatā vā byākātabbā siyā, tasmāssa pañhassa ṭhapanīyatā veditabbā. Tuṇhībhāvo nāmesa pucchato anādaro vihesā viya hotīti ‘‘abyākatameta’’nti pakārantaramāha. Evaṃ abyākaraṇakāraṇaṃ ñātukāmassa kathetabbaṃ hoti, kathite ca jānantassa pamādopi evaṃ siyā, kathanavidhi pana ‘‘yādisassā’’tiādinā dassito eva. Evaṃ appaṭipajjitvāti evaṃ ṭhapanīyapañhe viya tuṇhībhāvādiṃ anāpajjitvā eva. ‘‘Appaṭipajjitvā’’ti vacanaṃ nidassanamattametaṃ. ‘‘Kiṃ sabbaṃ anicca’’nti vutte ‘‘kiṃ saṅkhataṃ sandhāya pucchasi, udāhu asaṅkhata’’nti paṭipucchitvā byākātabbaṃ hoti ‘‘kiṃ khandhapañcakaṃ pariññeyya’’nti puṭṭhe ‘‘atthi tattha pariññeyyaṃ, atthi na pariññeyya’’nti vibhajja byākātabbaṃ hoti, evaṃ appaṭipajjitvāti ca ayamettha attho icchitoti. Pubbe yassa paccayassa atthitāmattaṃ coditanti atthitāmattaṃ vissajjitaṃ. Pucchāsabhāgena hi vissajjananti. Idāni tasseva sarūpapucchā karīyatīti ‘‘puna ki’’nti vuttaṃ. Idhāpi ‘‘yathā’’tiādi sabbaṃ ānetvā vattabbaṃ.
“这个道理适用于一切语句”——这是以类推的方式总括来说的,接着却以“以名色为缘”等语句在那里开始提出例外。因为想要显示它,所以才说这句话,应当这样连接理解。这里只取六种异熟触,因为从识开始直到受为止,在许多经典段落中以及在阿毗达摩里,通常都只取这些,已经成了惯例。所谓“这里”,就是指这部经中。“且”这个字表示区别,用它来点出下文“虽然已经取到”等所说的那种特殊之处。所谓缘性,是相对于缘所生法而说的,因为离开缘所生法,缘性就不可能存在。因此,“以六处为缘”——应当和“以六处为缘而有触”这句话连接起来理解。或者,这是以部分来代表整体,所以说“以六处为缘”;因此说的就是“以六处为缘而有触”这句话。所谓“虽然已经取到”,是指六种异熟触。所谓“虽然还没取到”,是指非异熟触,也就是善、不善和唯作触。这样连接,是为了显示缘所生法的差别。这里所要求的不只是缘所生法被取到,缘本身也要被取到。因此,通过把内六处把握为“六处”,而说“为了显示从六处……乃至……想要显示”。因为触的缘并不只是眼等六处,而是像“缘眼与色而生起眼识,三者和合就是触”等经文所说的那样,色处等色法和眼识等名法也是缘。所以,世尊为了显示这超出眼等六处、不像作意等那样共通、而是对每一种触各自共通的其他特殊缘,并且用“且”字把没有特别指出的共通缘也一并显示出来,才说了“以名色为缘而有触”。在阿毗达摩分别论中,也是针对这个缘而说“以名色为缘而有触”,所以它的义注里解释说“是为了显示缘的差别,也是为了含摄大因缘经的说法”。所谓“诸缘”,是指生等这些缘法。所谓“已说因”,是说老死等的因性已经说了,决定性的缘性已经说了。为了显示这个缘性对它们不会错乱,下文才以“如是,此实……”等继续说法。所谓“无丛”,就是没有稠林。所谓“无杂草”,就是没有杂草堆。这两个词都只是显示没有杂乱,因此这里说的是没有杂乱、没有混乱、广大的缘起之因,所以叫“大因缘经”,因为没有其他状态。
‘‘Esa nayo sabbapadesū’’ti atidesavasena ussukkaṃ katvā ‘‘nāmarūpapaccayā’’tiādinā tattha apavādo āraddho. Yasmā dassetukāmo, tasmā idaṃ vuttanti yojanā. Channaṃ vipākasamphassānaṃyeva gahaṇaṃ hoti viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā anekesu suttapadesu, (ma. ni. 3.126; udā. 1) abhidhamme (vibha. 225) ca yebhuyyena tesaṃyeva gahaṇassa niruḷhattā. Idhāti imasmiṃ sutte. Ca-saddo byatirekattho, tenettha ‘‘gahitampī’’tiādinā vuccamānaṃyeva visesaṃ joteti. Paccayabhāvo nāma paccayuppannāpekkho tena vinā tassa asambhavato. Tasmā saḷāyatanappaccayāti ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti yojanā. Avayavena vā samudāyopalakkhaṇametaṃ ‘‘saḷāyatanapaccayā’’ti, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti iminā padenāti vuttaṃ hoti. Gahitampīti chabbidhaṃ vipākaphassampi. Aggahitampīti avipākaphassampi kusalākusalakiriyāphassampi. Paccayuppannavisesaṃ dassetukāmoti yojanā. Na cettha paccayuppannova upādinno icchito, atha kho paccayopi upādinno icchitoti ajjhattikāyatanasseva saḷāyatanaggahaṇena gahaṇanti katvā vuttaṃ ‘‘saḷāyatanato…pe… dassetukāmo’’ti. Na hi phassassa cakkhādisaḷāyatanameva paccayo, atha kho ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’tiādi (ma. ni. 3.421, 425, 426; saṃ. ni. 2.44, 45; 2.4.60; kathā. 465, 467) vacanato rūpāyatanādirūpañca cakkhuviññāṇādināmañca paccayo, tasmā imaṃ cakkhādisaḷāyatanato atirittaṃ āvajjanādi viya sādhāraṇaṃ ahutvā, tassa tassa phassassa sādhāraṇatāya aññaṃ visesapaccayaṃ pi-saddena avisiṭṭhaṃ sādhāraṇapaccayaṃ pidassetukāmo bhagavā, ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti idaṃ vuttanti yojanā. Abhidhammabhājanīyepi imameva paccayaṃ sandhāya ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttanti tadaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 243) ‘‘paccayavisesadassanatthañceva mahānidānadesanāsaṅgahatthañcā’’ti atthavaṇṇanā katā. Paccayānanti jātiādīnaṃ paccayadhammānaṃ. Nidānaṃ kathitanti jarāmaraṇādikassa nidānattaṃ kathitaṃ ekaṃsiko paccayabhāvo kathito. Tañhi tesaṃ paccayabhāve abyabhicārīti dassetuṃ ‘‘iti kho paneta’’ntiādinā upari desanā pavattā. Nijjaṭeti nijjālake. Niggumbeti nikkhepe. Padadvayenāpi ākulābhāvameva dasseti, tasmā anākulaṃ abyākulaṃ mahantaṃ paccayanidānamettha kathitanti mahānidānaṃ suttaṃ aññathābhāvassa abhāvato.
98对于“那些各自的缘”,指的是那些各自的生等诸缘。因为所谓缘性,就是依靠那些各自不多不少的缘,使那各自的果得以生起,所以是真实、如实的;或者说,当诸缘和合具足时,即使只是一刹那,应当生起之法也绝不可能不生起,所以是如实。不虚妄,是因为远离了欺骗的样子,不会由别的法的缘而生起别的法,所以是不欺骗。称为“无异”,是因为不存在变异的状况。因此说“为了显示真实、不虚妄、无变异的缘性”。所谓“理趣”,是指能总摄自己的果而运作,所以叫理趣;注释中说“以理趣即是以因”。所谓“以一切方式之一切”,是指以天等一切存在方式所涵盖的一切生。所谓“以一切状态之一切”,是指在那里也以四大王天等一切种类所涵盖的一切。这是两个不变词,不变词就是不变化词,它在各种性、格、数中都保持同一形式,所以巴利原文中作“sabbena sabbaṃ sabbathā sabbaṃ”。但在解释义理时,为了显示它随应于那个“生”字而具有女性含义,所以说“以一切种类之一切”。所谓“依此理趣”,就是依照在这“生”的部分里已经说过的理趣。所谓“天等”,那个“等”字包含了巴利原典中提到的乾闼婆、夜叉等,以及它们之间的其余分类。
98.Tesaṃ tesaṃ paccayānanti tesaṃ tesaṃ jātiādīnaṃ paccayānaṃ. Yasmā paccayabhāvo nāma tehi tehi paccayehi anūnādhikeheva tassa tassa phalassa sambhavato tatho taccho, tappakāro vā sāmaggiupagatesu paccayesu muhuttampi tatho nibbattanadhammānaṃ asambhavābhāvato. Avitatho avisaṃvādanako visaṃvādanākāravirahito aññadhammapaccayehi aññadhammānuppattito. ‘‘Anaññathā’’ti vuccati aññathābhāvassa abhāvato. Tasmā ‘‘tathaṃ avitathaṃ anaññathaṃ paccayabhāvaṃ dassetu’’nti vuttaṃ. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattatīti pariyāyo, hetūti āha ‘‘pariyāyenāti kāraṇenā’’ti. Sabbena sabbanti devattādinā sabbabhāvena sabbā jāti. Sabbathā sabbanti tatthāpi cātumahārājikādisabbākārena sabbā, nipātadvayametaṃ, nipātañca abyayaṃ, tañca sabbaliṅgavibhattivacanesu ekākārameva hotīti pāḷiyaṃ ‘‘sabbena sabbaṃ sabbathā sabba’’nti vuttaṃ. Atthavacane pana tassa tassa jātisaddāpekkhāya itthiatthavuttitaṃ dassetuṃ ‘‘sabbākārena sabbā’’tiādi vuttaṃ. Imināva nayenāti iminā jātivāre vutteneva nayena. Devādīsūti ādi-saddena gandhabbayakkhādike pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.98) āgate, tadantarabhede ca saṅgaṇhāti.
这里说的“以不确定的方式说‘对谁?于何处?’”,意思是:当要显示、说明“对谁?于何处?”这样以不确定的方式、按总说的方式所说的内容时,有一个不变词在起作用;这个不变词就是显示那个意思的词,这就是这句话的意思。“那”是指那个词。“他们”是指作为说法受益者的那位长老。“也即是说”或者“是哪些呢?”就是这个意思。凡是以“对谁”“于何处”这样不确定的方式说出的内容,就是“是哪些呢?”。这是一种想要解说而提出的问题。“为了成为天”是指为了天的状态。“诸蕴生起”是指诸蕴的出现;就像诸蕴生起时,会有“天”这样的名称一样,它们的生起就是这个意思。因此下文说“由何故”。“于一切处”是指在“乾闼婆的乾闼婆状态”等一切生起说明之处,以及在“有”等词之处。因为在生起说明之处,以及在“有”等词之处,以“如果有生”这样的方式所作的意义连接,也应当像“有”等词那样来处理。“天”是指从四大王天开始乃至有顶天的化生天众,他们因享受嬉戏于五欲等而光辉闪耀,故称为天。乾闼婆是嗅香享用者,是持国大王的随从。夜叉是祭祀毗沙门等者,供养他们;或者以种种愿行等而应被祭祀、应被供养,故称为夜叉,是多闻天王的随从。然而在义注中,不分别地说为“非人”。部多是鸠槃荼,是增长天王的随从。然而在义注中,不分别地说为“任何已生的众生”。卵生是蜜蜂、蝴蝶等。胎生是蜥蜴、豺等。毛生是鹅、孔雀等。蛇生是蛇、蝎、百足虫等。
Idha nikkhittaatthavibhajanattheti imasmiṃ ‘‘kassaci kimhicī’’ti aniyamato uddesavasena vuttatthassa niddisanatthe jotetabbe nipāto, tadatthajotanaṃ nipātapadanti attho. Tassāti tassa padassa. Teti dhammadesanāya sampadānabhūtaṃ theraṃ vadati. Seyyathidanti vā te katameti ceti attho. Ye hi ‘‘kassacī’’ti, ‘‘kimhicī’’ti ca aniyamato vutto attho, te katameti. Kathetukamyatāpucchā hesā. Devabhāvāyāti devabhāvatthaṃ. Khandhajātīti khandhapātubhāvo, yathā khandhesu uppannesu ‘‘devā’’ti samaññā hoti, tathā tesaṃ uppādoti attho. Tenāha ‘‘yāyā’’ti āha. Sabbapadesūti ‘‘gandhabbānaṃ gandhabbatthāyā’’tiādīsu sabbesu jātiniddesapadesu , bhavādipadesu ca. Yena hi nayena sace hi jātīti ayamatthayojanā katā, jātiniddesapadesova ‘‘bhavo’’tiādinā bhavādipadesupi so kātabboti. Devāti upapattidevā cātumahārājikato paṭṭhāya yāva bhavaggā dibbanti kāmaguṇādīhi kīḷanti laḷanti viharanti jotantīti katvā. Gandhaṃ abbanti paribhuñjantīti gandhabbā, dhataraṭṭhassa mahārājassa parivārabhūtā. Yajanti vessavaṇasakkādike pūjentīti yakkhā, tena tena vā paṇidhikammādinā yajitabbā pūjetabbāti yakkhā, vessavaṇassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘amanussā’’ti avisesena vuttaṃ. Bhūtāti kumbhaṇḍā, virūḷhakassa mahārājassa parivārabhūtā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ye keci nibbattasattā’’ti avisesena vuttaṃ. Aṭṭhipakkhā bhamaratuppaḷādayo. Cammapakkhā jatusiṅgālādayo. Lomapakkhā haṃsamorādayo. Sarīsapā ahivicchikasatapadiādayo.
“他们各自”这一说法,并不像“未说者总摄”的说明那样,是用来统摄未说到的内容;而是像“已说者总摄”的说明那样,用来统摄已经说到的内容。由于“等”这个字本身就包含了重复的意思,所以注释中说“他们各自,即诸天神、乾闼婆等”。“为了成为那种状态”,就是为了具备那种存在;也就是说,当某种类型的诸蕴正在运作时,世间就普遍称其为“天”“乾闼婆”等,这句话的意思就是为了具备那样的特性。因此注释中说“为了成为天、乾闼婆等的状态”。“灭尽”“离去”这些词,通常是就获得某种状态之后的存在而言;但在这里,指的是彻底不存在,因为经文没有说“当生以一切方式都不存在时”,而是说“由于生的灭尽”。所以注释中说:“意思就是不存在。”
‘‘Tesaṃtesa’’nti idaṃ na yevāpanakaniddeso viya avuttasaṅgahatthaṃ vacanaṃ, atha kho ayevāpanakaniddeso viya vuttasaṅgahatthanti. Ādi-saddeneva ca āmeḍitattho saṅgayhatīti āha ‘‘tesaṃ tesaṃ devagandhabbādīna’’nti. Tadattāyāti taṃbhāvāya, yathārūpesu khandhesu pavattamānesu ‘‘devā gandhabbā’’ti lokasamaññā hoti, tathārūpatāyāti attho. Tenāha ‘‘devagandhabbādibhāvāyā’’ti. ‘‘Nirodho, vigamo’’ti ca paṭiladdhattālābhassa bhāvo vuccati, idha pana accantābhāvo adhippeto ‘‘sabbaso jātiyā asatī’’ti avatvā ‘‘jātinirodhā’’ti vuttattāti āha ‘‘abhāvāti attho’’ti.
为了果而运作,意思是:就像果从它那里产生出来,它就这样运作、持续起作用,也就是成为那个果的因。它像是在催促、在交付,好比说:这是我的果,你们拿去吧。在笼统地指出这个道理之后,为了说明其中细微的差别,又说了再者等话。有人可能会问:这个生是已经完成的东西,因为它是有为的,不属于变化状态,老死也是一样,那它怎么能成为因呢?针对这个质疑,注释者说对于老死来说等等。意思是:生存在时,老死就存在;生不存在时,老死就不存在,这就是老死以生为亲依止缘的道理。
Phalatthāya hinotīti yathā phalaṃ tato nibbattati, evaṃ hinoti pavattati, tassa hetubhāvaṃ upagacchatīti attho. Idaṃ gaṇhatha nanti ‘‘idaṃ me phalaṃ, gaṇhatha na’’nti evaṃ appeti viya niyyāteti viya. ‘‘Esa nayo’’ti avisesaṃ atidisitvā visesamattassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Nanu cāyaṃ jāti parinipphannā, saṅkhatabhāvā ca na hoti vikārabhāvato, tathā jarāmaraṇaṃ, tassa kathaṃ sā hetu hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘jarāmaraṇassa hī’’tiādi. Tabbhāve bhāvo, tadabhāve ca abhāvo jarāmaraṇassa jātiyā upanissayatā.
99“处所摄受”就是转起处所的摄受。这适用于再生有,因为再生蕴不会在之前所说的处所以外的地方生起。而“在这里”,是指在这部经中,以“欲有”等说法出现的这个地方。这适用于业有,因为它特别说明了欲有等,尤其是业有作为生的缘。因此说:“因为业有正是以亲依止那一类的方式成为生的缘。”有人会问:“难道再生有不也是以亲依止的方式成为生的缘吗?”确实如此,但它并不是那样作为主要的;而业有作为能生的缘,才是主要的。所以才说“因为那业有对生……”等等。趋向欲有的业,就是欲有。这个道理也适用于色有和无色有。“处所摄受”已经解释过了,因为“于何处”这一问已经涵盖了摄受众生。
99.Okāsapariggahoti pavattiṭṭhānapariggaho. Upapattibhave yujjati upapattikkhandhānaṃ yathāvuttaṭṭhānato aññattha anuppajjanato. Idha panāti imasmiṃ sutte ‘‘kāmabhavo’’tiādinā āgate imasmiṃ ṭhāne. Kammabhave yujjati kāmabhavādijotanā visesato tassa jātiyā paccayabhāvatoti. Tenāha ‘‘so hi jātiyā upanissayakoṭiyāva paccayo’’ti. Nanu ca upapattibhavopi jātiyā upanissayavasena paccayo hotīti? Saccaṃ hoti, so pana na tathā padhānabhūto, kammabhavo pana padhānabhūto paccayo janakabhāvatoti. ‘‘So hi jātiyā’’tiādi vuttaṃ kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kāmabhavo. Esa nayo rūpārūpabhavesupi. Okāsapariggahova kato‘‘kimhicī’’ti iminā sattapariggahassa katattā.
100三种业有,就是指欲业有等三种业有。三种再生有,就是指欲再生有等三种再生有。其余的也一样,是说见取等其余的取,对三种业有和三种再生有也都是缘。意思是这样。所谓“如此”,就是按照前面所说的方式。应当知道有二十四种有:十二种业有,十二种再生有。因为取被称为再生有的缘,只是通过作为业有的缘这一途径,而不是别的途径,所以说“在这里,直接地说,就得到十二种业有”。“其中的”,是指这些业有。“以俱生那一边”,对不善的业有来说,与它俱生的取是以俱生那一边为缘;其他的则以无间、依止等方式,以亲依止那一边为缘。而对善的业有,则纯粹以亲依止那一边为缘。这里应当这样理解:为了显示相互依止、相应、存在、不离去等缘被俱生缘统摄为一类,所以说“以俱生那一边”;同样,为了把所缘亲依止、无间亲依止、自然亲依止等合在一起统摄,所以说“以亲依止那一边”。
100.Tiṇṇampi kammabhavānanti kāmakammabhavādīnaṃ tiṇṇampi kammabhavānaṃ. Tiṇṇañca upapattibhavānanti kāmupapattibhavādīnaṃ tiṇṇañca upapattibhavānaṃ. Tathāsesānipīti diṭṭhupādānādīni sesupādānānipi tiṇṇampi kammabhavānaṃ, tiṇṇañca upapattibhavānaṃ paccayoti attho. Itīti evaṃ vuttanayena. Dvādasa kammabhavā dvādasa upapattibhavāti catuvīsatibhavā veditabbā. Yasmā kammabhavassa paccayabhāvamukheneva upādānaṃ upapattibhavassa paccayo nāma hoti, na aññathā, tasmā upādānaṃ kammabhavassa ujukameva paccayabhāvoti āha ‘‘nippariyāyenettha dvādasa kammabhavā labbhantī’’ti. Tesanti kammabhavānaṃ. Sahajātakoṭiyāti akusalassa kammabhavassa sahajātaṃ upādānaṃ sahajātakoṭiyā, itaraṃ anantarūpanissayādivasena upanissayakoṭiyā, kusalassa kammabhavassa pana upanissayakoṭiyāva paccayo. Ettha ca yathā aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādipaccayānaṃ sahajātapaccayena ekasaṅgahataṃ dassetuṃ ‘‘sahajātakoṭiyā’’ti vuttaṃ, evaṃ ārammaṇūpanissayaanantarūpanissayapakatūpanissayānaṃ ekajjhaṃ gahaṇavasena ‘‘upanissayakoṭiyā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.
101对于“取”这个词,在这里,就欲取而言,渴爱只以亲依止这一方式作为缘;对其余的取,则既以俱生这一方式、也以亲依止这一方式作为缘;而识等直到受为止的诸法,则是以异熟的方式。
101.Upādānassāti ettha kāmupādānassa taṇhā upanissayakoṭiyāva paccayo, sesupādānānaṃ sahajātakoṭiyāpi upanissayakoṭiyāpi viññāṇādi ca vedanāpariyosānā vipākavidhīti katvā.
102这里说的“受”,是指异熟受。它只能作为亲依止缘,不可能从另一边成立。所谓“其他”,是指善、不善和唯作的受。所谓“也以另一种方式”,是指也作为俱生缘。
102.Yadidaṃ vedanāti ettha vipākavedanāti tameva tāva upanissayakoṭiyā paccayo itarakoṭiyā asambhavato. Aññāti kusalākusalakiriyavedanā. Aññathāpīti sahajātakoṭiyāpi.
103“到此为止”说的是:为了显示老死等法的缘一层层递推而展开的这样一段教说。 “前生的渴爱”是指在前一世就已形成的渴爱。 说完“这是渴爱的缘,也就是受”之后,紧接着本该按其他经典讲缘起时的惯常方式,以“触缘受——这话确实已经说过”等语句,把作为受之缘的触提出来讲。 但这里并没有沿着那条路走,而是直接通过展示当下现行的渴爱,来开示以渴爱为根本的诸法;这既像是顺着惯常的说法方式在讲,又像是在亲眼看到那种教说时,以强硬的方式宣说“它就不生起”。 因此注疏才说“现在”等语。 说到“两种渴爱”,是把这里所说的渴爱分成两类。 “寻求渴爱”:是为了追求财物而生起的渴爱。 “已寻得的渴爱”:是在已经求到的财物上生起的渴爱。 至于“现行的渴爱”,是指以缠缚的方式生起的渴爱。 这种渴爱也有两类:依受而生的渴爱,对于还没得到的财物,为了得到就去寻求;对于已经得到的财物,则会在其中生起贪著、堕落等事。
103.Ettāvatāti jarāmaraṇādīnaṃ paccayaparamparādassanavasena pavattāya ettakāya desanāya. Purimataṇhanti purimabhavasiddhaṃ taṇhaṃ. ‘‘Esa paccayo taṇhāya, yadidaṃ vedanā’’ti vatvā tadanantaraṃ ‘‘phassapaccayā vedanāti iti kho panetaṃ vutta’’ntiādinā vedanāya paccayabhūtassa phassassa uddharaṇaṃ aññesu suttesu āgatanayena paṭiccasamuppādassa desanāmaggo , taṃ pana anotaritvā samudācārataṇhādassanamukheneva taṇhāmūlakadhamme desento āciṇṇadesanāmaggato okkamanto viya, tañca desanaṃ passato appavattanti pasayha balakkārena desento viya ca hotīti āha ‘‘idānī’’tiādi. Dve taṇhāti idhādhippetataṇhā eva dvidhā bhindanto āha. Esanataṇhāti bhogānaṃ pariyesanavasena pavattataṇhā. Esitataṇhāti pariyiṭṭhesu bhogesu uppajjamānataṇhā. Samudācārataṇhāyāti pariyuṭṭhānavasena pavattataṇhāya. Duvidhāpesā vedanaṃ paṭicca taṇhānāma vedanāpaccayā ca appaṭiladdhānaṃ bhogānaṃ paṭilābhāya pariyesanā, laddhesu ca tesupātabyatāpattiādi hotīti.
因为内心不安动摇而去追求,这就叫寻求。从内心的倾向和实际行为来看,这样生起的心念就是寻求。所以论中说“有渴爱,就有寻求”。所谓“获得色等所缘”,是指以追求有所依的色等所缘的方式来说的;但在实际生起的过程中,即使没有经过追求就得到了,从意义上说也仍然算是通过寻求而得到的,因为这样的业是过去所造的,所以现在才能得到。因此说“因为寻求存在,它才存在”。“乐的决断”:能特别地决断乐,就是如实了知乐的自性、起因、灭去和出离之后生起的智慧,这就是乐的决断。“应知”就是应当知道。“净”“乐”等说法,是把所缘上并不真实存在的各种样子,以偏向的心加以断定并强加上去,这就叫决断。对味著随观的渴爱和见,也应当同样理解决断的性质。不过在这部经里,只提到了“寻”,这是连带说到的。所谓“这部经”,是指《帝释天神请问经》。因为在那里有“尊者天众之主,欲以寻为因”这样的说法。“在此处”,则是指这部《大因缘经》。“单凭寻便能决断”这句话,是用工具格的构词方式来解释“决断”一词:“凭此而决断”。“这些”等语句,是在显示决断的表现方式。
Paritassanavasena pariyesati etāyāti pariyesanā. Āsayato, payogato ca pariyesanā tathāpavatto cittuppādo. Tenāha ‘‘taṇhāya sati hotī’’ti. Rūpādiārammaṇapaṭilābhoti savatthukānaṃ rūpādiārammaṇānaṃ gavesanavasena, pavattiyaṃ pana apariyiṭṭhaṃyeva labbhati, tampi atthato pariyesanāya laddhameva nāma tathārūpassa kammassa pubbekatattā eva labbhanato. Tenāha ‘‘so hi pariyesanāya sati hotī’’ti. Sukhavinicchayanti sukhaṃ visesato nicchinotīti sukhavinicchayo, sukhaṃ sabhāvato, samudayato, atthaṅgamanato, nissaraṇato ca yāthāvato jānitvā pavattañāṇaṃ, taṃ sukhavinicchayaṃ. Jaññāti jāneyya. ‘‘Subhasukha’’ntiādikaṃ ārammaṇe abhūtākāraṃ vividhaṃ ninnabhāvena nicchinoti āropetīti vinicchayo. Assādānupassanataṇhādiṭṭhiyāpi evameva vinicchayabhāvo veditabbo. Imasmiṃ pana sutte vitakkoyeva āgatoti yojanā. Imasmiṃ pana sutteti sakkapañhasutte. (Dī. ni. 2.358) tattha hi ‘‘chando kho, devānaṃ inda, vitakkanidāno’’ti āgataṃ. Idhāti imasmiṃ mahānidānasutte.‘‘Vitakkeneva vinicchinātī’’ti etena ‘‘vinicchīyati etenāti vinicchayo’’ti vinicchaya-saddassa karaṇasādhanamāha. ‘‘Ettaka’’ntiādi vinicchayanākāradassanaṃ.
“欲”的意思是希求,所以叫欲;“贪”的意思是染着,所以叫贪。这个贪因为不常修习而变得微弱、生起,就是这里所指的,所以说“是弱贪的别名”。“执取”是依渴爱和见而坚持不放。因为“这是我的”这种渴爱的执取,大多数都以我执为依靠。所以说“我、我的”,以及“强力确定”,是说明这些执取的坚固程度。依渴爱和见而摄受,就是以“我、我的”这种强力确定,对执为“我”和“我所”的东西,当成仿佛不与他人共有一样执持而住,这就是伴有贪的心念生起。对于自己已执持的东西,如果有人因此不能忍受与他人共有,这个法就叫“不忍受”。以上是依词源的方式解释词义。而在文法上,由于这个法,与悭吝相应的人就叫悭者,他的状态或作用就叫悭吝,能使人悭吝的法就是悭吝法。由于悭吝力量强,所以小心守护就叫“守护”,因此说“在门口……好好守护”。“作”是能作自己的果报,指任何一种原因;“增上作”就是增上的原因,也就是特殊的原因。对于财物,守护、拿棍棒等过患的生起,也是一种特殊原因,所以说“以守护等为增上”等等。“为了遮止他人”,就是以杀害等方式去伤害他人。用这个来拿取,就叫“拿取”;拿取棍棒,就叫“拿棍棒”,即是以压制来生起伤害他人的心念。拿刀杖等也是同样的道理。用手抓取等身体动作引起的争斗,叫身斗。以刺人痛处、揭人隐私等方式用言语引起的争斗,叫口斗。因为对立而采取歪曲的方式,叫诤。因为说相反的话,叫论。由于伴随着“你、你”这种不恭敬的言语,所以叫“你你”。这一切都应理解为如此生起的、与嗔相应的心念。因此世尊说“许多恶不善法由此产生”。
Chandanaṭṭhena chando, evaṃ rañjanaṭṭhena rāgo, svāyaṃ anāsevanatāya mando hutvā pavatto idhādhippetoti āha ‘‘dubbalarāgassādhivacana’’nti. Ajjhosānanti taṇhādiṭṭhivasena abhinivisanaṃ. ‘‘Mayhaṃ ida’’nti hi taṇhāgāho yebhuyyena attaggāhasannissayova hoti. Tenāha ‘‘ahaṃ mama’’nti, ‘‘balavasanniṭṭhāna’’nti ca tesaṃ gāhānaṃ thirabhāvappattimāha. Taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇanti ‘‘ahaṃ mama’’nti balavasanniṭṭhānavasena abhiniviṭṭhassa attattaniyaggāhavatthuno aññāsādhāraṇaṃ viya katvā pariggahetvā ṭhānaṃ, tathāpavatto lobhasahagatacittuppādo. Attanā pariggahitassa vatthuno yassa vasena parehi sādhāraṇabhāvassa asahamāno hoti puggalo, so dhammo asahanatā. Evaṃ vacanatthaṃ vadanti niruttinayena. Saddalakkhaṇe pana yassa dhammassa vasena macchariyayogato puggalo maccharo, tassa bhāvo, kammaṃ vā macchariyaṃ, macchero dhammo. Macchariyassa balavabhāvato ādarena rakkhaṇaṃ ārakkhoti āha ‘‘dvāra…pe… suṭṭhu rakkhaṇa’’nti. Attano phalaṃ karotīti karaṇaṃ, yaṃ kiñci kāraṇaṃ, adhikaṃ karaṇanti adhikaraṇaṃ, visesakāraṇaṃ. Visesakāraṇañca bhogānaṃ ārakkhadaṇḍādānādianatthasambhavassāti vuttaṃ ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’ntiādi. Paranisedhanatthanti māraṇādinā paresaṃ vibādhanatthaṃ. Ādīyati etenāti ādānaṃ, daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ, abhibhavitvā paraviheṭhanacittuppādo. Satthādānepi eseva nayo. Hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbakalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbakalaho vācākalaho. Virujjhanavasena virūpaṃ gaṇhāti etenāti viggaho. Viruddhaṃ vadati etenāti vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanasahacaraṇato tuvaṃ tuvaṃ, sabbete tathāpavattā dosasahagatacittuppādā veditabbā. Tenāha bhagavā ‘‘aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.104).
112他逆转了说法:把“缘渴爱而有寻求”等按顺次方式展开的说法,再按逆次方式,从“以守护为因”开始,又逆转回来。依五种欲贪之力:五种欲作为所缘,具足这些的,就是具五种欲乐者;在那里,以染着、以爱乐而现起的贪,依它的力量而生起;以染着、以渴爱而运作的色等渴爱,就是于诸欲中的渴爱,所以叫欲渴爱。有,意思是存在、一切时都安住,这样现起的有见,略去后词而称为有,与它相伴的渴爱就是有渴爱。非有,意思是灭去、断灭,这样现起的非有见,略去后词而称为非有,与它相伴的渴爱就是非有爱。因此说“常见”等。这两种法:一是“这是取的缘,也就是渴爱”这样说的轮转根本渴爱,二是“缘渴爱而有寻求”这样说的现行渴爱,就是这两种法。依轮转根本和现行的方式:即依轮转根本的方式以及依现行的方式。以两种部分:以两种划分。以两种组成分共同汇入、依生起而平等运作,因此叫汇入,也就是缘;这些法有同一个汇入处,所以叫同一汇入。那么,以什么为同一汇入呢?回答说“以受”。因为这两种渴爱都确实以受为缘。因此说“以受为缘,所以是同一缘”。从那里那里流下、来到、共同止住之处,就是流入、汇入。与受一起、在同一所缘中流入而现起的那些受,就是受的汇入,所以说“这叫做俱生汇入”。
112.Desanaṃ nivattesīti ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’tiādinā anulomanayena pavattitaṃ desanaṃ paṭilomanayena puna ‘‘ārakkhādhikaraṇa’’nti ārabhanto nivattesi. Pañcakāmaguṇikarāgavasenāti ārammaṇabhūtā pañca kāmaguṇā etassa atthīti pañcakāmaguṇiko, tattha rañjanavasena abhiramaṇavasena pavattarāgo, tassa vasena uppannā rañjanavasena taṇhāyanavasena pavattā rūpāditaṇhāva kāmesu taṇhāti kāmataṇhā. Bhavati atthi sabbakālaṃ tiṭṭhatīti pavattā bhavadiṭṭhi uttarapadalopena bhavo, taṃsahagatā taṇhā bhavataṇhā. Vibhavati vinassati ucchijjatīti pavattā vibhavadiṭṭhi vibhavo uttarapadalopena, taṃsahagatā taṇhā vibhavataṇhāti āha ‘‘sassatadiṭṭhī’’tiādi. Ime dve dhammāti ‘‘esa paccayo upādānassa, yadidaṃ taṇhā’’ti (dī. ni. 2.101) evaṃ vuttā vaṭṭamūlataṇhā ca ‘‘taṇhaṃ paṭicca pariyesanā’’ti (dī. ni. 2.103) evaṃ vuttā samudācārataṇhā cāti ime dve dhammā. Vaṭṭamūlasamudācāravasenāti vaṭṭamūlavasena ceva samudācāravasena ca. Dvīhi koṭṭhāsehīti dvīhi bhāgehi. Dvīhi avayavehi samosaranti nibbattanavasena samaṃ vattanti itoti samosaraṇaṃ, paccayo, ekaṃ samosaraṇaṃ etāsanti ekasamosaraṇā. Kena pana ekasamosaraṇāti āha ‘‘vedanāyā’’ti. Dvepi hi taṇhā vedanāpaccayā evāti. Tenāha ‘‘vedanāpaccayena ekapaccayā’’ti. Tato tato osaritvā āgantvā samavasanaṭṭhānaṃ osaraṇa samosaraṇaṃ. Vedanāya samaṃ saha ekasmiṃ ārammaṇe osaraṇakapavattanakā vedanā samosaraṇāti āha ‘‘idaṃ sahajātasamosaraṇaṃ nāmā’’ti.
113“一切”是指从生起的门类来区分而说的,也就是只取有异熟的触,把它看作从识开始、到受结束的异熟过程。缘起之说就是轮转之说,所以说“除了四种出世间异熟触以外”。“多种”是指以多种方式。在五门中,对于以眼净色等为所依而生起的五种受,眼触等触以俱生、相互、依止、异熟、食、相应、有、不离去这八种方式作为缘。但对于其余每一门中依领受、推度、彼所缘而生起的欲界异熟受,眼触等触只以亲依止缘这一种方式作为缘。在意识门中,对于依彼所缘而生起的欲界异熟受,俱生的意门触也同样以那八种方式作为缘;对于依结生、有分、死而生起的三地异熟受,也是如此。而那些在意识门中依彼所缘而生起的欲界受,与意门转向相应的意门触只以亲依止缘这一种方式作为缘。应当知道,触就是这样以多种方式成为受的缘。
113.Sabbeti uppattidvāravasena bhinditvā vuttā savipākaphassā eva viññāṇādi vedanāpariyosānā vipākavithīti katvā. Paṭiccasamuppādakathā nāma vaṭṭakathāti āha ‘‘ṭhapetvā cattāro lokuttaravipākaphasse’’ti. Bahudhāti bahuppakārena. Ayañhi pañcadvāre cakkhupasādādivatthukānaṃ pañcannaṃ vedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso sahajātaaññamaññanissayavipākaāhārasampayuttaatthiavigatavasena aṭṭhadhā paccayo hoti. Sesānaṃ pana ekekasmiṃ dvāre sampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ cakkhusamphassādiko phasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Manodvārepi tadārammaṇavasena pavattānaṃ kāmāvacaravipākavedanānaṃ sahajātamanosamphasso tatheva aṭṭhadhā paccayo hoti, tathā paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattānaṃ tebhūmakavipākavedanānaṃ. Yā pana tā manodvāre tadārammaṇavasena pavattā kāmāvacaravedanā, tāsaṃ manodvārāvajjanasampayutto manosamphasso upanissayavasena ekadhāva paccayo hotīti evaṃ phasso bahudhā vedanāya paccayo hotīti veditabbaṃ.
114“受等”是指受、想、行、识。“自性各不相同”是指领纳、认知、造作、了别这几种不同的性质。因为它们以彼此不同的领纳等形态而被区分、被认识,所以称为“行相”。正是这些,就是受等各自的领纳等行相。“善加显示”是指恭敬地、如同亲眼所见那样加以阐明。它们能让人理解种种隐晦的含义,比如“无色的含义”“朝向所缘而倾注的含义”等等——也就是能引导人了解那些隐晦、不明显的含义,所以叫“相”。依这些而被测度、被推知,故为“相”。因为它们是种种认知的原因,也就是了知那些无色含义等的原因。“记说”是指按照无色性等方式、按照领纳等方式应当被指出、应当被讲述。因此,前面以“自性各不相同”等所说的内容,正是以原因的方式在此处被点出。因为受等的自性彼此不同,按照前面所说的含义而有行相、相等,所以现在要说明的,就是这个词在经典中的含义。
114.Vedanādīnanti vedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ. Asadisabhāvāti anubhavanasañjānanābhisaṅkharaṇavijānanabhāvā. Te hi aññamaññavidhurena vedayitādirūpena ākiriyanti paññāyantīti ākārāti vuccanti. Teyevāti vedanādīnaṃ te eva vedayitādiākārā. Sādhukaṃ dassiyamānāti sakkaccaṃ paccakkhato viya pakāsiyamānā. Taṃ taṃ līnamatthaṃ gamentīti ‘‘arūpaṭṭho ārammaṇābhimukhanamanaṭṭho’’ti evamādikaṃ taṃ taṃ līnaṃ apākaṭamatthaṃ gamenti ñāpentīti liṅgāni. Tassa tassa sañjānanahetutoti tassa tassa arūpaṭṭhādikassa sallakkhaṇassa kāraṇattā. Nimīyanti anumīyanti etehīti nimittāni. Tathā tathā arūpabhāvādippakārena, vedayitādippakārena ca uddisitabbato kathetabbato uddesā. Tasmāti ‘‘asadisabhāvā’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Yasmā vedanādīnaṃ aññamaññaasadisabhāvā yathāvuttenatthena ākārādayo, tasmā ayaṃ idāni vuccamāno ettha pāḷipade attho.
“名聚”,就是以朝向所缘而倾向的意义而被称为“名”的、由受等四蕴构成的无色法聚集。所谓“施设”,就是安立“名身、无色聚、无色的诸蕴”等说法。因为思最为主要,所以对行蕴的诸法说“诸行中的思的行相”等。正如在《经分别》的行蕴分别中,阿毗达摩分别里只以思来说明:“凡是思、策思、已策思的状态。”“在没有时”就是在不存在时。这句话是依语言上的颠倒而说的。“以四蕴作为基础”是指:以受、想、心、思等这些称为四蕴、并作为依止缘的诸法为基础。而这个道理在五门中也可能发生,所以特别指明“于意门中”。“增语触的同义语”是指:因为可以通过增语的角度、施设的角度来执取,所以得到“增语触”这个名称。它就是指意触。在五蕴有中,由于依心所依色而可得,所以在色身上确实会显现;但这里不取这个道理,因为这里是通过遮止受等来显示不可能的情形,所以说“如果以五种净色为基础,则可能生起”。因为如果没有以受等为所依,只以五种净色为基础,意触就不可能存在。生起之处若不存在,果就不可能从不存在的处所生起;为了说明这个道理,就以已证得的义理为例,说了“在芒果树中”等话。“从色身”即唯独从色身。“对它”是指对意触。
Nāmasamūhassāti ārammaṇābhimukhaṃ namanaṭṭhena ‘‘nāma’’nti laddhasamaññassa vedanādicatukkhandhasaṅkhātassa arūpadhammapuñjassa. Paññattīti ‘‘nāmakāyo arūpakalāpo arūpino khandhā’’tiādikā paññāpanā hoti. Cetanāpadhānattā saṅkhārakkhandhadhammānaṃ ‘‘saṅkhārānaṃ cetanākāre’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi suttantabhājanīye saṅkhārakkhandhavibhajane ‘‘yā cetanā sañcetanā sañcetayitatta’’nti (vibha. 249 abhidhammabhājanīye) cetanāva niddiṭṭhā. Asatīti asantesu. Vacanavipallāsena hi evaṃ vuttaṃ. Cattāro khandhe vatthuṃ katvāti vedanā saññā cittaṃ cetanādayoti ime catukkhandhasaññite nissayapaccayabhūte dhamme vatthuṃ katvā. Ayañca nayo pañcadvārepi sambhavatīti ‘‘manodvāre’’ti visesitaṃ. Adhivacanasamphassavevacanoti adhivacanamukhena paññattimukhena gahetabbattā ‘‘adhivacanasamphasso’’ti laddhanāmo. Soti manosamphasso. Pañcavokāre ca hadayavatthuṃ nissāya labbhanato rūpakāye paññāyateva, ayaṃ pana nayo idha na icchito vedanādipaṭikkhepavasena asambhavapariyāyassa jotitattāti ‘‘pañcapasāde vatthuṃ katvā uppajjeyyā’’ti attho vutto. Na hi vedanāsannissayena vinā pañcapasāde vatthuṃ katvā manosamphassassa sambhavo atthi. Uppattiṭṭhāne asati anuppattiṭṭhānato phalassa uppatti nāma kadācipi natthīti imamatthaṃ yathādhigatassa atthassa nidassanavasena dassento ‘‘ambarukkhe’’tiādimāha . Rūpakāyatoti kevalaṃ rūpakāyato. Tassāti manosamphassassa.
当互相违逆的缘聚集在一起时,差异性的生起就变得更加明显;或者当这种差异性生起存在时,只有在自己相续中现存的差异性生起之因,才是恼害的行相。正是这个恼害的行相,能引导“依处有对”等种种隐晦的含义,所以称为“相”。因为它是种种感知的因,所以是“相”。因为应当以种种方式加以指示,所以是“指示”——这样,这里的行相等应当从义理上来理解。依处与所缘互相冲击叫做“有对”,从有对生起的触就是“有对触”。因此说“有对”等。“从名身”即唯独从名身。“对它”指对有对触。其余内容与第一问答中所说的方式相同。
Virodhipaccayasannipāte vibhūtatarā visadisuppatti, tasmiṃ vā sati attano santāne vijjamānasseva visadisuppattihetubhāvo ruppanākāro. So eva ruppanākāro vatthusappaṭighādikaṃ taṃ taṃ līnamatthaṃ gametīti liṅgaṃ. Tassa tassa sañjānanahetuto nimittaṃ. Tathā tathā uddisitabbato uddesoti evamettha ākārādayo atthato veditabbā. Vatthārammaṇānaṃ aññamaññapaṭihananaṃ paṭigho, tato paṭighato jāto paṭighasamphasso. Tenāha ‘‘sappaṭigha’’ntiādi. Nāmakāyatoti kevalaṃ nāmakāyato. Tassāti paṭighasamphassassa. Sesaṃ paṭhamapañhe vuttanayameva.
依两种来说,就是依名身和色身这两种,也就是依这两者而说的增语触和有对触,这是按两种触来说的。
Ubhayavasenāti nāmakāyo rūpakāyoti ubhayasannissayassa adhivacanasamphasso paṭighasamphassoti ubhayasamphassassa vasena.
“各别显示其缘”:通过简别的方式,逐一显示被称为名身与色身的缘。“彼等”:指那些触。“不作区分”:即不加以区分,从共通的角度来说。“为显示”:即通过简别的方式来显示。“正是此因”:这个在六门中转起的、被称为名色的因,如其所应,成为两种触的因。现在,为了分别显示它如其所应的转起方式,而说了“于眼门等中……”等话。
Visuṃ visuṃ paccayaṃ dassetvāti byatirekamukhena paccekaṃ nāmakāyarūpakāyasaññitaṃ paccayaṃ dassetvā. Tesanti phassānaṃ. Avisesatoti visesaṃ akatvā sāmaññato. Dassetunti byatirekamukheneva dassetuṃ. Eseva hetūti esa chasupi dvāresu pavatto nāmarūpasaṅkhāto hetu yathārahaṃ dvinnampi phassānaṃ. Idāni taṃ yathārahaṃ pavattiṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘cakkhudvārādīsu hī’’tiādi vuttaṃ.
与触相应的受等诸蕴,就是“相应蕴”。在这里也应当知道,由于不相离的关系,把握了相应蕴,也就等于把握了转向等。接下来对意触也是同样的道理。“五种”是指按眼触等分为五种。“那触”是指有对触。“多种方式”是指以多种多样的方式。因为异熟名对具有种种差别的异熟意触,以俱生、相互、依止、异熟、相应、有、不离去这七种方式作为缘。而这里所说的食作用,是以食缘的方式作为缘;所说的根作用,是以根缘的方式作为缘。但非异熟名对非异熟意触,除了异熟缘之外,以其余诸缘作为缘。色法方面,眼处等各类色对眼触等五种触,以依止、前生、根、不相应、有、不离去这六种方式作为缘。色处等各类色对这五种触,以所缘、前生、有、不离去这四种方式作为缘。而对意触来说,那些色处等以及法所缘,也同样仅以所缘缘的方式作为缘。事色对意触,则以依止、前生、不相应、有、不离去这五种方式作为缘。应当知道,名色就是以这样多种多样的方式,成为此触的缘。
Sampayuttakākhandhāti phassena sampayuttā vedanādayo khandhā. Āvajjanassāpi sampayuttakkhandhaggahaṇenevettha gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Parato manosamphassepi eseva nayo. Pañcavidhopīti cakkhusamphassādivasena pañcavidhopi. So phassoti paṭighasamphasso. Bahudhāti bahuppakārena. Tathā hi vipākanāmaṃ vipākassa anekabhedassa manosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatavasena sattadhā paccayo hoti. Yaṃ panettha āhārakiccaṃ, taṃ āhārapaccayavasena. Yaṃ indriyakiccaṃ, taṃ indriyapaccayavasena paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ avipākassa manosamphassassa ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itaresaṃ vasena paccayo hoti. Rūpaṃ pana cakkhāyatanādibhedaṃ cakkhusamphassādikassa pañcavidhassa phassassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayo hoti. Rūpāyatanādibhedaṃ tassa pañcavidhassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti. Manosamphassassa pana tāni rūpāyatanādīni, dhammārammaṇañca tathā ca ārammaṇapaccayamatteneva paccayo hoti. Vatthurūpaṃ pana manosamphassassa nissayapurejātavippayuttaatthiavigatavasena pañcadhā paccayo hoti. Evaṃ nāmarūpaṃ assa phassassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.
115115. 为了用遮遣的方式说明“在最初生起时,识是名色的殊胜缘”这个道理,经中说了“就不会入于母胎……”等话。入胎的结生虽然看起来像是从外面进入母胎,但从实义上说,它其实就是诸蕴在那里随各自的缘而最初生起。所以他说“进入后……就不会转起”。“纯净的”:指单独的、不与识混杂的、脱离的。“剩余的”:这是针对“名”而说的;因此“剩余的名色”意思是:除去这个识之后剩下的名色。“以结生方式入胎”:指依结生的执取方式,或者指像进入母胎的人那样,作为最初的部分而进入。“会消亡”:指达到相续的中断、毁灭,那就是死,所以他说“以死的方式”。“它的”:指识的;而且这是从识的一般意义上说的。所以他说“就是那心的灭尽”,意思是结生心的灭尽。“从彼”:从结生心。为了从道理上说明“并不是结生心灭尽就有死,也不是它之后的第二心、第三心灭尽就有死”,说了“因为结生心……”等话。“在这中间”:在这十六个心刹那的期间。“没有障碍”:这里,幼儿暂时没有死亡的障碍,因为那时并没有死心;可是对母亲来说,那时为什么也没有死亡的障碍呢?因为如果不超过那段时间,那么对注定要死的人来说,在那中间取胎根本不可能发生。所以他说“这确实是没有机会的”,这是就死而言的。
115. Paṭhamuppattiyaṃ viññāṇaṃ nāmarūpassa visesapaccayoti imamatthaṃ byatirekamukhena dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘mātukucchimhi na okkamissathā’’tiādi vuttaṃ. Gabbhaseyyakapaṭisandhi hi bāhirato mātukucchiṃ okkamantassa viya hontīpi atthato yathāpaccayaṃ khandhānaṃ tattha paṭhamuppattiyeva. Tenāha ‘‘pavisitvā…pe… na vattissathā’’ti. Suddhanti kevalaṃ viññāṇena amissitaṃ virahitaṃ. ‘‘Avasesa’’nti idaṃ nāmāpekkhaṃ, tasmā avasesaṃ nāmarūpanti imaṃ viññāṇaṃ ṭhapetvā avasesaṃ nāmarūpaṃ vāti attho. Paṭisandhivasena okkantanti paṭisandhiggahaṇavasena, mātukucchiṃ okkamantassa vā paṭhamāvayavabhāvena otiṇṇaṃ. Vokkamissathāti santativicchedaṃ vināsaṃ upagamissatha, taṃ pana maraṇaṃ nāma hotīti āha ‘‘cutivasenā’’ti. Assāti viññāṇassa, tañca kho viññāṇasāmaññavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘tasseva cittassa nirodhenā’’ti, paṭisandhicittasseva nirodhenāti attho. Tatoti paṭisandhicittato. Paṭisandhicittassa, tato dutiyatatiyacittānaṃ vā nirodhena cuti na hotīti vuttamatthaṃ yuttito vibhāvetuṃ ‘‘paṭisandhicittena hī’’tiādi vuttaṃ. Etasmiṃ antareti etasmiṃ soḷasacittakkhaṇe kāle. Antarāyo natthīti ettha dārakassa tāva maraṇantarāyo mā hotu tadā cuticittassa asambhavato, mātu pana kathaṃ tadā maraṇantarāyābhāvoti? Taṃ taṃ kālaṃ anatikkamitvā tadantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Tenāha ‘‘ayañhi anokāso nāmā’’ti, cutiyāti adhippāyo.
与结生心一起生起的诸色:这里说的是入胎刹那生起的业生色。因为严格来说,它们就叫作与结生心一起生起的色,而不是时节生色,因为时节生色是在结生心生起之后才生起的。至于心生色和食生色,那时根本不可能有。与结生心一起生起的那些色有三种:在它生起的刹那生起的,在它住立的刹那生起的,在它坏灭的刹那生起的。其中,在生起刹那生起的色,在第十七个有分心生起的刹那灭去;在住立刹那生起的色,在住立刹那灭去;在坏灭刹那生起的色,在坏灭刹那灭去。在这里,不能说“正在坏灭的法是正在坏灭的法的缘”,但在生起时和住立时,并非不能说。因此说:“依靠第十七个有分心的生起刹那和住立刹那而持续的那些色,也不能给那心提供缘。”因为,在五蕴有中,名身确实要靠色身来支撑。针对那些色法对那心的支撑力更强这一点,他说:“第十七个……转起得以转起。”相续连接起来:意思是四十八个业生色刹那的色相续互相连接而转起。因为,第一个是结生心,从那里直到第十六个有分心,其中每一个心都有生、住、灭三个刹那。在每一个心的三个刹那中,各有三十种业生色生起。这样,十六个心的三刹那合计就是四十八个刹那。从这以后的心也是同样的道理。针对这一点,才说“四十八个业生色刹那的色相续互相连接而转起”。如果说“不能”——与结生心一起生起的诸色不能给第十七个有分心提供缘,如果它们不能的话。因为,如果从结生心算起第十七个是死心,那么在结生心的住刹那和灭刹那,业生色也不会生起,更不用说在有分心的刹那了。这样一来,那心就得不到缘,转起就不会发生,相续就不会连接,而只会中断。因此说“名为越离”等等。
Paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpānīti okkantikkhaṇe uppannakammajarūpāni vadati. Tāni hi nippariyāyato paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni nāma, na utusamuṭṭhānāni paṭisandhicittassa uppādato pacchā samuṭṭhitattā. Cittajāhārajānaṃ pana tadā asambhavo eva. Yāni paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni, tāni tividhāni tassa uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitānīti. Tesu uppādakkhaṇe samuṭṭhitāni sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe nirujjhanti, ṭhitikkhaṇe samuṭṭhitāni ṭhitikkhaṇe nirujjhanti, bhaṅgakkhaṇe samuṭṭhitāni bhaṅgakkhaṇe nirujjhanti. Tattha ‘‘bhañjamāno dhammo bhañjamānassa dhammassa paccayo hotī’’ti na sakkā vattuṃ, uppāde, pana ṭhitiyañca na na sakkāti ‘‘sattarasamassa bhavaṅgassa uppādakkhaṇe, ṭhitikkhaṇe ca dharantānaṃ vasena tassa paccayampi dātuṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Rūpakāyūpatthambhitasseva hi nāmakāyassa pañcavokāre pavattīti. Tehi rūpadhammehi tassa cittassa balavataraṃ sandhāyāha ‘‘sattarasamassa…pe… pavatti pavattatī’’ti. Paveṇī ghaṭiyatīti aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattati. Paṭhamañhi paṭisandhicittaṃ, tato yāva soḷasamaṃ bhavaṅgacittaṃ, tesu ekekassa uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā. Tattha ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu samatiṃsa samatiṃsa kammajarūpāni uppajjanti. Iti soḷasatikā aṭṭhacattālīsaṃ honti. Esa nayo tato paresupi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘aṭṭhacattālīsakammajassa rūpapaveṇī sambandhā hutvā pavattatī’’ti. Sace pana na sakkontīti paṭisandhicittena saddhiṃ samuṭṭhitarūpāni sattarasamassa bhavaṅgassa paccayaṃ dātuṃ sace na sakkonti. Yadi hi paṭisandhicittato sattarasamaṃ cuticittaṃ siyā, paṭisandhicittassa ṭhitibhaṅgakkhaṇesupi kammajarūpaṃ na uppajjeyya, pageva bhavaṅgacittakkhaṇesu. Tathā sati nattheva tassa cittassa paccayalābhoti pavatti nappavattati, paveṇī na ghaṭiyateva, aññadatthu vicchijjati. Tenāha ‘‘vokkamatitināma hotī’’tiādi.
“此状态”指的是这样的种类。这是针对胎生者的自体而说的。而他的五蕴确实完整无缺,所以说“如此圆满五蕴的状态”。“会断绝”指的是以相续中断而断绝。“纯粹只是名色”指的是离开了识、仅仅只是名色。“支分的充满”是增长。“达到坚固”是发育。“达到年老状态”是广大。而这些依次按第一时期等阶段发生,所以说“依第一时期……”等。“或”这个词表示不确定的意思,由此应当知道也包含了人寿两千年等的情况。
Itthattāyāti itthaṃpakāratāya. Yādiso gabbhaseyyakassa attabhāvo, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tassa ca pañcakkhandhā anūnā eva hontīti āha ‘‘evaṃ paripuṇṇapañcakkhandhabhāvāyā’’ti. Upacchijjissathāti santānavicchedena vicchindeyya. Suddhaṃ nāmarūpamevāti viññāṇavirahitaṃ kevalaṃ nāmarūpameva. Avayavānaṃ pāripūri vuḍḍhi. Thirabhāvappatti virūḷhi. Mahallakabhāvappatti vepullaṃ. Tāni ca yathākkamaṃ paṭhamādivayavasena hontīti vuttaṃ ‘‘paṭhamavayavasenā’’tiādi. Vā-saddo aniyamattho, tena vassasahassadvayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.
“只有识”这一说法是限定用语,是用来否定外道所虚构的自我以及自在天等的,不是用来否定无明、触等法的,因为限定词的作用就在于排除对立面。因此说“这正是因”等等。这个道理在前面所有词项上也应当按各自情况同样套用。现在,为了用譬喻阐明“只有识是名色的主要因”这个意思,说了“正如”等等。为了显示名色不论是各别还是总合,离开识都不能成就各自的作用,所以把它们合在一起说“你名为名色”。“先行者”就是前导。因为识对于俱生的诸法来说是前导。所以世尊说“诸法以意为前导”。“以多种方式”就是以种种不同的方式成为缘。
Viññāṇamevāti niyamavacanaṃ, ito bāhirakappitassa attano, issarādīnañca paṭikkhepapadaṃ, na avijjādiphassādipaṭikkhepapadaṃ paṭiyogīnivattanapadattā avadhāraṇassa. Tenāha ‘‘eseva hetū’’tiādi. Ayañca nayo heṭṭhāpi sabbapadesu yathārahaṃ vattabbo. Idāni viññāṇameva nāmarūpassa padhānakāraṇanti imamatthaṃ opammavasena vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Paccekaṃ viya samuditassāpi nāmarūpassa viññāṇena vinā attakiccāsamatthataṃ dassetuṃ ‘‘tvaṃ nāmarūpaṃ nāmā’’ti ekajjhaṃ gahaṇaṃ. Purecāriketi pubbaṅgameva. Viññāṇañhi sahajātadhammānaṃ pubbaṅgamaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti. (Dha. pa. 1; netti. 90, 92; peṭako. 13, 83) bahudhāti anekappakārena paccayo hoti.
怎样呢?对于果报名法,在结生时,另一种识通过俱生、相互、依止、异熟、食、根、相应、有、不离去这九种缘,成为它的缘。对于依处色,在结生时,通过俱生、相互、依止、异熟、食、根、不相应、有、不离去这九种缘,成为它的缘。但是,除了依处色之外,对于其余的色,则从这九种缘中去掉相互缘,通过剩下的八种缘成为缘。而行作识对于无想有情之色,或者在五蕴有中对于业生色,按照经教的说法,仅以亲依止缘这一种方式成为缘。应当知道,其余从第一个有分开始的一切识,都按照各自相应的情况,成为那名色的缘。这是这里的简要说明。如果要从详细的角度展示缘的方式,那就应当把整部大论的论述都引进来,所以这里没有详细展开。那么,应当如何理解“结生名色由识为缘而生”呢?依据经教和道理。在圣典中,以“随于心而转起的诸法……”等论母的方式,多处说到受等以识为缘。而从道理上说,这里可以知道:通过已见到的由心生起的色,可以推知对于未见的色,识也是缘。当心清净或不清净时,生起与它相应的色,这是已见到的;通过已见到的,可以类推未见的。因此,在这里应当这样理解:通过已见到的由心生起的色,可以确定对于未见的结生色,识也是缘。因为业所生的色,也像心所生的色一样,在《发趣论》中说到它以识为缘。
Kathaṃ? Vipākanāmassa hi paṭisandhiyaṃ aññaṃ vā viññāṇaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyasampayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Vatthurūpassa paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi navadhā paccayo hoti. Ṭhapetvā pana vatthurūpaṃ sesarūpassa imesu navasu aññamaññapaccayaṃ apanetvā sesehi aṭṭhahi paccayehi paccayo hoti. Abhisaṅkhāraviññāṇaṃ pana asaññasattarūpassa, pañcavokāre vā kammajassa suttantikapariyāyato upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti. Avasesañhi paṭhamabhavaṅgato pabhuti sabbampi viññāṇaṃ tassa nāmarūpassa yathārahaṃ paccayo hotīti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paccayanaye dassiyamāne sabbāpi mahāpakaraṇakathā ānetabbā hotīti na vitthāritā. Kathaṃ panetaṃ paccetabbaṃ ‘‘paṭisandhināmarūpaṃ viññāṇapaccayā hotī’’ti? Suttato, yuttito ca. Pāḷiyañhi ‘‘cittānuparivattino dhammā’’tiādinā (dha. sa. mātikā 62) nayena bahudhā vedanādīnaṃ viññāṇapaccayatā āgatā. Yuttito pana idha cittajena rūpena diṭṭhena adiṭṭhassāpi rūpassa viññāṇaṃ paccayo hotīti viññāyati. Cittehi pasanne, appasanne vā tadanurūpāni rūpāni uppajjamānāni diṭṭhāni, diṭṭhena ca adiṭṭhassa anumānaṃ hotīti. Iminā idha ‘‘diṭṭhena cittajarūpena adiṭṭhassāpi paṭisandhirūpassa viññāṇaṃ paccayo hotī’’ti paccetabbametaṃ . Kammasamuṭṭhānassāpi hi rūpassa cittasamuṭṭhānassa viya viññāṇapaccayatā paṭṭhāne āgatāti.
116这里,“集”这个词和“集合”一样,是“聚集”的同义词,所以经文说“苦蕴的生起”。“独一者”就是没有同伴、身边没有王臣随从。意思是:我们倒要看看,没有我们,你还能有什么国王的样子。因为能恰如其分地让臣民欢喜,所以叫国王。“从事成”是说,事情本身成功了,即使他不开口,也等于在说。“心所依处”这个说法,应当理解为:一提到它,就连依它而生起的东西也一并包括了。因为它是紧接着的依止,所以依止的依止也被叫作“依止”。“你会成为结生识”——意思是根本没有这种可能,因此经文说“我们想要亲眼见到”等等。“以多种方式”:是以种种不同的方式作为缘。怎么作为缘呢?首先,在结生时,名以俱生、相互、依止、果报、相应、有、不离去这七种方式作为识的缘。而且其中有些名以因缘的方式,有些以食缘的方式,这样也还能以其他方式作为缘。但非果报的名,则是在上面说的这些缘中去掉果报缘,以其余六种缘作为缘。其中有些名以因缘的方式,有些以食缘的方式,也还能以其他方式作为缘,不过这只是在生命流转的过程中,不是在结生时。再从色这边说,心所依处在结生时,以俱生、相互、依止、不相应、有、不离去这六种方式作为识的缘。在生命流转的过程中,则去掉俱生缘和相互缘,以其余五种缘,再加上前生缘,作为缘。而眼处等五类色,则依次作为眼识等识的缘,以依止、前生、根、不相应、有、不离去这些方式。这样,就应当知道,名和色是以多种方式作为识的缘。
116. Idha samudaya-saddo samudāya-saddo viya samūhapariyāyoti āha ‘‘dukkharāsisambhavo’’ti. Ekakoti asahāyo rājaparisārahito. Passeyyāma te rājabhāvaṃ amhehi vināti adhippāyo. Yathārahaṃ parisaṃ rañjetīti hi rājā. Atthatoti atthasiddhito avadantampi vadati viya. ‘‘Hadayavatthu’’nti imināva tannissayopi gahito vāti daṭṭhabbaṃ. Ānantariyabhāvato nissayanissayopi ‘‘nissayo’’ tveva vuccatīti. Paṭisandhiviññāṇaṃ nāma bhaveyyāsi, netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti attho. Tenāha ‘‘passeyyāmā’’tiādi. Bahudhāti anekadhā paccayo hoti. Kathaṃ? Nāmaṃ tāva paṭisandhiyaṃ sahajātaaññamaññanissayavipākasampayuttaatthiavigatapaccayehi sattadhā viññāṇassa paccayo hotīti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti evaṃ aññathāpi paccayo hoti. Avipākaṃ pana nāmaṃ yathāvuttesu paccayesu ṭhapetvā vipākapaccayaṃ itarehi chahi paccayehi paccayo hoti. Kiñci panettha hetupaccayena, kiñci āhārapaccayenāti aññathāpi paccayo hoti, tañca kho pavattiyaṃyeva, na paṭisandhiyaṃ. Rūpato pana hadayavatthu paṭisandhiyaṃ viññāṇassa sahajātaaññamaññanissayavippayuttaatthi avigatapaccayehi chadhāva paccayo hoti. Pavattiyaṃ pana sahajātaaññamaññapaccayavajjitehi pañcahi purejātapaccayena saha teheva paccayehi paccayo hoti. Cakkhāyatanādibhedaṃ pana pañcavidhampi rūpaṃ yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādibhedassa viññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttaatthiavigatapaccayehi paccayo hotīti evaṃ nāmarūpaṃ viññāṇassa bahudhā paccayo hotīti veditabbaṃ.
识与名色之间,依次互为缘的关系——有时是识更突出,有时是名色更突出,有时两者同等——这三种情况都被“至此”这个词一并统摄。为了说明这一点,他先说了“于识……转起之中……”,接着又说“至此……结生”,来显示这个道理:这识与称为名色的五蕴,只是依靠相互依止而运转,仅仅这些就是全部轮回流转的展开。其中“至此”的意思是:仅仅凭这些,而不是靠别的什么具有作者、受者性质的我,或者主宰者之类。因为这是一个含有决定意义的词。
Yvāyamanukkamena viññāṇassa nāmarūpaṃ, paṭisandhināmarūpassa , ca viññāṇaṃ pati paccayabhāvo, so kadāci viññāṇassa sātisayo, kadāci nāmarūpassa, kadāci ubhinnaṃ sadisoti tividhopi so ‘‘ettāvatā’’ti padena ekajjhaṃ gahitoti dassento ‘‘viññāṇe…pe… pavattesū’’ti vatvā puna yamidampi viññāṇaṃ nāmarūpasaññitānaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ aññamaññanissayena pavattānaṃ ettakena sabbā saṃsāravaṭṭappavattīti imamatthaṃ dassento ‘‘ettakena…pe… paṭisandhiyo’’ti āha. Tattha ettakenāti ettakeneva, na ito aññena kenaci kārakavedakasabhāvena attanā, issarādinā vāti attho. Antogadhāvadhāraṇañhetaṃ padaṃ.
仅仅因为言说本身就被当作依据,就像在奴隶等人身上用“增祥”这类词一样,因为并不符合真实情况,所以只是把言说本身当作依据而这样说。因此他说“没有看到意义”。所谓“俗用”,就是仅仅习惯性的表达。“道”则是流转的途径,也就是流转的范围。因为依靠忆念的作用,这个人被称为“有念者”;依靠正知的作用,被称为“正知者”,所以他说“以原因和指称的方式”。把原因分辨出来加以解说,就是训释。对于同一个意义,通过“贤者”等种种方式让人知道,所以称为“施设”。因为他正是以“贤者”“聪慧者”“有智慧者”而被施设。不过,通过贤明的方式而成为贤者,通过聪慧的方式而成为聪慧者,像这样通过某种方式让人知道,所以称为施设。因为在这里,增语、训释、施设这些词含义相同。而一切言说都具有增语等的性质,所以在某些特定的言说中,那些特别通行的增语等词,是以施设之义来表明一切言说的共同性——应当知道,就是出于这个意图,才作了这样的义理贯通。
Vacanamattamevaadhikiccāti dāsādīsu sirivaḍḍhakādi-saddā viya atathattā vacanamattameva adhikāraṃ katvā pavattassa. Tenāha ‘‘atthaṃ adisvā’’ti. Vohārassāti voharaṇamattassa. Pathoti pavattimaggo pavattiyā visayo. Yasmā saraṇakiriyāvasena puggalo ‘‘sato’’ti vuccati, sampajānanakiriyāvasena ‘‘sampajāno’’ti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāraṇāpadesavasenā’’ti. Kāraṇaṃ niddhāretvā utti niruttīti. Ekameva atthaṃ ‘‘paṇḍito’’tiādinā pakārato ñāpanato ‘‘paññattī’’ti vadanti. So eva hi ‘‘paṇḍito’’ti ca ‘‘byatto’’ti ca ‘‘medhāvī’’ti ca paññāpīyatīti. Paṇḍiccappakārato pana paṇḍito, veyyattiyappakārato byattoti paññāpīyatīti evaṃ pakārato paññāpanato paññatti. Yasmā idha adhivacananiruttipaññattipadāni samānatthāni. Sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajati, tasmā kesuci vacanavisesesu visesena pavattehi adhivacanādisaddehi sabbāni vacanāni paññattiatthappakāsanasāmaññena vuttānīti iminā adhippāyena ayamatthayojanā katāti veditabbā.
或者,“adhi”这个词头表示“在上面”的意思,在上面的言说就是“增语”。在什么上面呢?在所要显示的意义上面,所以那就是明显的意义。或者,有所依属的言说就是增语。依属于什么呢?依属于意义。同样地,通过显示各种不同的意义而被决定、被确定的言说,就是“辞”。以地界、人等各种方式让人知道,所以是“施设”。应当知道,增语等词这样通于一切言说;否则就会有过失:只有“增祥”“增财”这类方式才成为辞,而“贤者、聪慧者”这样以各种方式让人知道同一个意义的,才成为施设。这样,由三个名称所表达的俗用及其流转之道,连同识一起,到此为止就应当理解为名色。因此他说“如是”等语。应以慧行境,意思是以慧令其运作,即所应了知的义理。因此他说“应了知”。“轮转”是指烦恼轮、业轮、异熟轮这三种轮转。“转起”就是现起。这一段是以“生”等五句所说的意义的总结方式来说的。“等”字应当理解为也包括“女人、男人”等。为了施设名,就是为了施设蕴等、触等、有情等、女人等名称。到此为止就是依据。因此他说“五蕴到此为止也可了知”。到此为止,就是以这个程度,连同识一起,是名色的现起,这就是意思。
Atha vā adhi-saddo uparibhāve, upari vacanaṃ adhivacanaṃ. Kassa upari? Pakāsetabbassa atthassāti pākaṭo yamattho. Adhīnaṃ vā vacanaṃ adhivacanaṃ. Kena adhīnaṃ? Atthena. Tathā taṃtaṃatthappakāsena nicchitaṃ, niyataṃ vā vacanaṃ nirutti. Pathavīdhātupurisāditaṃtaṃpakārena ñāpanato paññattīti evaṃ adhivacanādipadānaṃ sabbavacanesu pavatti veditabbā, aññathā sirivaḍḍhakadhanavaḍḍhakappakārānameva niruttitā, ‘‘paṇḍito viyatto’’ti evaṃ pakārānameva ekameva atthaṃ tena tena pakārena ñāpentānaṃ paññattitā ca āpajjeyyāti. Evaṃ tīhipi nāmehi vuttassa vohārassa pavattimaggopi saha viññāṇena nāmarūpanti ettāvatāva icchitabbo. Tenāha ‘‘itī’’tiādi. Paññāya avacaritabbanti paññāya pavattitabbaṃ, ñeyyanti attho. Tenāha ‘‘jānitabba’’nti. Vaṭṭanti kilesavaṭṭaṃ, kammavaṭṭaṃ, vipākavaṭṭanti tividhampi vaṭṭaṃ. Vattatīti pavattati. Tayidaṃ ‘‘jāyethā’’tiādinā pañcahi padehi vuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ. Ādi-saddena itthītipurisātiādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Nāmapaññattatthāyāti khandhādiphassādisattādiitthādināmassa paññāpanatthāya. Vatthupi ettāvatāva. Tenāha ‘‘khandhapañcakampi ettāvatāva paññāyatī’’ti. Ettāvatā ettakena, saha viññāṇena nāmarūpappavattiyāti attho.
关于“我施设”的注释
Attapaññattivaṇṇanā
117117. 以这个来连接,所以叫“连结”。依靠与下面所说教法的连结而展开的上面教法,那连结已经在第一句里显示出来了,现在应当显示第二句。为了说明这个含义,他说了“如是,世尊……”等话。“有色”是指具有色的。“小”是指不广大,也就是微少的意思。因为在究竟义上,所谓“我”根本不存在,只是持邪见的人虚构出来的而已。因此,为了指出他们在哪里生起“我”想,以及他们怎样虚构出有色等状态,他说了“那种……”等话。“有色且小的”:依自己所现起的遍相之色而称为有色,因为还没有扩展,所以是小。施设:通过青遍等方式而成为各种遍的获得者。那个:指“我”。“无边的”:因为遍相无量,分际不现起,所以成为无边际。去除:通过修习而除去。相触之处:被那个遍相所接触的地方。在那些当中:指四种无色蕴。只有识而已:就是持“我是识所成”这种主张的人。
117. Anusandhiyati etenāti anusandhi, heṭṭhā āgatadesanāya anusandhānavasena pavattā uparidesanā, sā paṭhamapadassa dassitā, idāni dutiyapadassa dassetabbāti tamatthaṃ dassento ‘‘iti bhagavā’’tiādimāha. Rūpinti rūpavantaṃ. Parittanti na vipulaṃ, appakanti attho. Yasmā attā nāma koci paramatthato natthi. Kevalaṃ pana diṭṭhigatikānaṃ parikappitamattaṃ , tasmā yattha nesaṃ attasaññā, yathā cassa rūpibhāvādiparikappanā hoti, taṃ dassento ‘‘yo’’tiādimāha. Rūpiṃ parittanti attano upaṭṭhitakasiṇarūpavasena rūpiṃ, tassa avaḍḍhitabhāvena parittaṃ. Paññapeti nīlakasiṇādivasena nānākasiṇalābhī. Tanti attānaṃ . Anantanti kasiṇanimittassa appamāṇatāya paricchedassa anupaṭṭhānato antarahitaṃ. Ugghāṭetvāti bhāvanāya apanetvā. Nimittaphuṭṭhokāsanti tena kasiṇanimittena phuṭṭhappadesaṃ. Tesūti catūsu arūpakkhandhesu. Viññāṇamattamevāti ‘‘viññāṇamayo attā’’ti evaṃvādī.
118“现在”这个词是带有简别作用的。为了说明它的含义,先说了“正是现在”,然后通过这种简别,说出被排除掉的意思:“不从此以后”。众生就在那些地方断灭,所以叫“断灭论者”,因此他说“这是按断灭论的方式说的”。存在,是指一切时候都存在、不会坏灭的。因此他说“这是按常住论的方式说的”。非真自性,是说并不像外道所说的那样有那样的自性。为了那样的状态,就是为了断灭的状态或常住的状态。因为这是不确定的说法,是通过显示共相来说的。我将令成就,意思是:我将使它的那种状态圆满成就并显示出来,也就是把它建立起来。正如后面将要说的:“在让人知道常住论之后”等等。以此,是指通过“或者非真……”等这句话。他的意思是:即使它其实是非断灭的性质,也仍然是依照常住论者的见解来看待的。我将近成,意思是:我靠近并使之成立。
118.‘‘Etarahī’’ti sāvadhāraṇamidaṃ padanti tadatthaṃ dassento ‘‘idānevā’’ti vatvā avadhāraṇena nivattitamatthaṃ āha ‘‘na ito para’’nti. Tattha tattheva sattā ucchijjantīti ucchedavādī, tenāha ‘‘ucchedavasenetaṃ vutta’’nti. Bhāvinti sabbaṃ sadā bhāviṃ avinassanakaṃ. Tenāha ‘‘sassatavasenetaṃ vutta’’nti. Atathāsabhāvanti yathā paravādī vadanti, na tathā sabhāvaṃ. Tathabhāvāyāti ucchedabhāvāya vā sassatabhāvāya vā. Aniyamavacanañhetaṃ vuttaṃ sāmaññajotanāvasena. Sampādessāmīti tathabhāvaṃ assa sampannaṃ katvā dassayissāmi, patiṭṭhāpessāmīti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘sassatavādañca jānāpetvā’’tiādi. (Dī. ni. aṭṭha. 2.118) imināti ‘‘atathaṃ vā panā’’tiādi vacanena, anucchedasabhāvampi samānaṃ sassatavādino mativasenāti adhippāyo. Upakappessāmīti upecca samatthayissāmi.
“如此存在着”就是指“这样真实地存在”。色遍禅因为省略了后分而称为“色”;由于证得的方式,那种色对他存在,所以说“有色,就是指获得色遍禅的人”。在这里说到“执着于小”之见时,也应该通过词语转用等方式,把“有色”这个词引过来再作说明,因为那位持邪见的人,就像执着于“小”的状态一样,也执着于自己“有色”的状态。说到“无色”时,道理也是一样的。他们说:以枝叶繁茂的灌木丛简略指称,密集、坚固、杂乱地遮蔽着、不太长的蔓藤,称为“藤蔓”;与此相反的则称为“蔓”。以“未断”的意义来说,就是没有被道断除的状态。当因缘具足时,就有生起的可能,这就是“随眠”的意义。
Evaṃ samānanti evaṃ bhūtaṃ samānaṃ. Rūpakasiṇajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena, adhigamanavasena taṃ etassa atthīti rūpīti āha ‘‘rūpinti rūpakasiṇalābhi’’nti. Parittattānudiṭṭhīti ettha rūpī-saddopiāvuttiādinayena ānetvā vattabbo, rūpībhāvampi hi so diṭṭhigatiko parittabhāvaṃ viya attano abhinivissa ṭhitoti. Arūpinti etthāpi eseva nayo. ‘‘Pattapalāsabahulagacchasaṅkhepena ghanagahanajaṭāvitānā nātidīghasantānā valli, tabbiparītā latā’’ti vadanti. Appahīnaṭṭhenāti maggena asamucchinnabhāvena. Kāraṇalābhe sati uppajjanārahatā anusayanaṭṭho.
所谓“无色遍”,是指破除遍处之后的虚空,不是指有界限的虚空遍。有些人说:“这两种都只是无色遍。”或者说,以无色蕴为行境:受等无色蕴是执取“我”这种固执所行之处,所以叫“无色蕴行境”,也就是持见者,这就是“无色蕴行境”。“或”这个字表示前面说的另一种选择。至于句子的连接:无色,无色蕴成为他的行境,他有这个,所以叫“无色者”,这就是“无色者”。获得者有四类:依照获得色遍等禅那的情形,自己构想出种种见论,执取并高举它们而加以安立,这四类就是持见者。他们的弟子有四类:从那些获得禅那的人那里,或当面、或辗转听闻学习其主张,同样认可、信受并加以安立,这四类就是他们的弟子。推理者有四位:没有获得遍处禅那的人,仅仅依靠推理的方式,对上面所说的四种见论自己执取、高举而安住,这四类就是推理者。他们的弟子,则按前面所说的方法理解。
Arūpakasiṇaṃ nāma kasiṇugghāṭiṃ ākāsaṃ, na paricchinnākāsakasiṇaṃ. ‘‘Ubhayampi arūpakasiṇamevā’’ti keci. Arūpakkhandhagocaraṃ vāti vedanādayo arūpakkhandhā ‘‘attā’’ti abhinivesassa gocaro etassāti arūpakkhandhagocaro, diṭṭhigatiko, taṃ arūpakkhandhagocaraṃ. Vā-saddo vuttavikappattho. Saddayojanā pana arūpaṃ arūpakkhandhā gocarabhūtā etassa atthīti arūpī, taṃ arūpiṃ. Lābhino cattāroti rūpakasiṇādilābhavasena taṃ taṃ diṭṭhivādaṃ sayameva parikappetvā taṃ ādāya paggayha paññāpanakā cattāro diṭṭhigatikā. Tesaṃ antevāsikāti tesaṃ lābhīnaṃ vādaṃ paccakkhato, paramparāya ca uggahetvā tatheva naṃ khamitvā rocetvā paññāpanakā cattāro. Takkikā cattāroti kasiṇajjhānassa alābhino kevalaṃ takkanavaseneva yathāvutte cattāro diṭṭhivāde sayameva abhinivissa paggayha ṭhitā cattāro. Tesaṃ antevāsikā pubbe vuttanayena veditabbā.
关于“非我施设”的注释
Naattapaññattivaṇṇanā
119119.“已开始修观者”也指修来世观的人,这里用它来指出安住在强力观中的人。“即使少闻者也绝不施设”——这是想表达的意思。因为那样的观就有这样的威力。即使在教法中获得了禅那和神通的人,也不该说“他不施设”,所以这里没有把他单独提出来。现在,为了说明这些人不施设的原因,说了“因为这些人的……”等等。这样,智就只是如此生起,不会颠倒执取,因为那个原因已被远远排除。应这样连接:在无色蕴上,智就只是如此生起。
119.Āraddhavipassakopīti samparāyikavipassakopi, tena balavavipassanāya ṭhitaṃ puggalaṃ dasseti. Na paññapeti eva abahussuto pīti adhippāyo. Tādiso hi vipassanāya ānubhāvo. Sāsanikopi jhānābhiññālābhī ‘‘na paññapetī’’ti na vattabboti so idha na uddhaṭo. Idāni nesaṃ apaññāpane kāraṇaṃ dasseti ‘‘etesañhī’’tiādinā. Icceva ñāṇaṃ hoti, na viparītaggāho tassa kāraṇassa dūrasamussāritattā. Arūpakkhandhā icceva ñāṇaṃ hotīti yojanā.
关于“我”的随观注释
Attasamanupassanāvaṇṇanā
121这是依“见”去观察,不是依“智”去观察。而这种观察,从实质上说,就是依“见”去看。
121.Diṭṭhivasena samanupassitvā, na ñāṇavasena. Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena.
“把受看作我”这种说法,就是依受蕴而生的有身见。它不感受可意等各类所缘,所以叫“不感受者”;通过否定感受者的身份,也就否定了了知等状态,因为这些状态离不开感受者。因此说“由此也说明了依色蕴而生的有身见”。“我的我感受”这句话,否定了不感受的性质,所以说“也不是不感受者”。而“具有受法”这个词,否定了“受就是我”的主张;因为说“具有受法”,就是承认他拥有被称为受的法,也就是承认他具有受。所以说“而他有受法,是不相离的体性”。依想蕴、行蕴、识蕴而生的有身见,也应由此连带说明。“因为与受相应而说感受”,这是从相应的角度说它执行了那种功能,就像因为与思相应而说“能思的人”。对于所有有所缘的法来说,体验所缘确实是有的,但那只是部分地触及而已;而受则像主人一样享受所缘的滋味。依靠受,想等法也因为与受相应而被称为“感受”。正如《殊胜义论》中所说:“达到体验所缘之味的阶段后,其余相应法只体验一部分而已。”那里还用国王厨师的比喻说明了这个意思。对于想等三蕴,“不相离的体性”这句话,是用来说明由不相离所产生的某种特殊之处。
‘‘Vedanaṃ attato samanupassatī’’ti evaṃ āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi. Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā’’ti. ‘‘Attā me vediyatī’’ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati. Tenāha ‘‘nopi appaṭisaṃvedano’’ti. ‘‘Vedanādhammo’’ti pana iminā ‘‘vedanā me attā’’ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati. Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti. Tenāha ‘‘etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo’’ti. Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho. ‘‘Vedanāsampayuttattā vediyatī’’ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti. Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva, tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattato , vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti. Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘vediyatī’’ti vuccanti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī’’ti, (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesakathā) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva. Etassāti saññādikkhandhattayassa. ‘‘Avippayuttasabhāvo’’ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti.
122这里说的“其中”,是指那些情况当中。所谓“三种见行者”,是指持有“受是我”“我不感受”“我有受法”这三种说法的人。因为三种受的本性各不相同,所以当一个人把乐受看作“我”时,再把苦受或不苦不乐受也看作“我”,就不合理了。其余两种见行者的情况也是这样。因此说:“无论谁,把哪一种受看作我……”
122.Tatthāti tesu vāresu. Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘vedanā me attā’’ti, ‘‘appaṭisaṃvedano me attā’’ti, ‘‘vedanādhammo me attā’’ti ca evaṃvādesu tīsu diṭṭhigatikesu. Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassato dukkhaṃ, adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘attā’’ti samanupassanā na yuttā. Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī’’ti.
123“有而后无”:用这句话说明受有生有灭,所以是无常。“以种种……”等话,则说明受由众多因缘和合而成,所以是有为。那些种种缘,就是“根、所缘、识、乐、应被感受的触”等;每一种受都依它自己的因,依靠它自己的缘,以正确的方式——也就是排除常见、断见等——由同等、相似、相应的因缘而生起。以灭尽为自性,所以是灭法;以消逝为自性,所以是消逝法;以离染为自性,所以是离染法;以寂灭为自性,所以是寂灭法。这四句都是在说明受的坏灭本质。因此说:“灭尽……中略……称为灭法等。”
123.‘‘Hutvā abhāvato’’ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti, ‘‘tehi tehī’’tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti. Taṃ taṃ paccayanti ‘‘indriyaṃ, ārammaṇaṃ, viññāṇaṃ, sukha, vedanīyo phasso’’ti evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa, ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā. Khayasabhāvāti khayadhammā, vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā, nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā, catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti. Tenāha ‘‘khayoti…pe… khayadhammātiādi vutta’’nti.
“已离去”是指以自性消失的方式而离去。“同一者”是指同一位执持邪见的人。“在三时”是指在三种受生起的时期。“这是我的我”——意思是“这种乐受的自性、苦受的自性、不苦不乐受的自性就是我的我”——但这怎么可能呢?问这话的用意是:同一个人怎么会有各不相同的自性?一个心智正常的人怎么会相信这种事?对方为了表明对他来说根本不会这样,就说“那么,难道不会……吗”等等。“以差别”是指按乐等来区分。“乐与苦”这里,以“与”字包含不苦不乐受,或者说,由于它是寂静微妙的状态,所以只是以“乐”来统摄。“无差别”是指不作区分,以受的共相看待。“混杂”是指由乐、苦、不苦不乐等差别混杂在一起。那位执持邪见者把这三种受合在一起执取为“我”,并如此观察。而且,由于无差别地都是受的自性,就会产生在同一刹那生起许多受的过失。因为对他来说,若那(我)存在,则一切受任何时候都在生起,所以执持邪见者将不得不承认即使在同一刹那也有许多受生起;为了不给他这个机会,所以说“在同一刹那不可能有许多受生起”,意思是这与现量相违。由此,这个(观点)对他也不成立;由此,以这相违的论证,以及以完全不存在自我的论证,智者也不接受,意思是:智者不接受这种见解。
Vigatoti sabhāvavigamena vigato. Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa. Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu. Eso me attāti ‘‘eso sukhavedanāsabhāvo, dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā’’ti kiṃ pana hotī, ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati. Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘kiṃ pana na bhavissatī’’tiādimāha. Visesenāti sukhādivibhāgena. Sukhañca dukkhañcāti ettha ca-saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti, sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato. Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena. Vokiṇṇanti sukhādibhedena vomissakaṃ. Taṃ tividhampi vedanaṃ esa diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati. Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā. Attano hi tasmiṃ sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī’’ti āha, paccakkhaviruddhametanti adhippāyo. Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati, etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho.
124124. 即使是在被根所系缚的色相续之中,也可以依据风界的扩散作用而找到某种活动。因此,即使在纯粹色蕴之中,只要有时能找到风界的扩散,就取它作为例子来举示,所以说“在扇子或窗户等处”。“于受法”:就是指具有受法的事物。“我是”:这是把三个蕴合在一起执取之后,我执生起的方式。而“这是我”:则是把其中的每一个蕴分别执取之后,我执生起的方式。因此说“即使一个法”等等。“彼”:就是指“我是”这种我执的生起。因为那种我执所依的东西,是因四蕴灭尽而不可得的;这样的我执,就会像兔角的锐利一样,根本不可能存在。
124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati, tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘tālavaṇṭe vā vātapāne vā’’ti āha. Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu. ‘‘Ahamasmī’’ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti. ‘‘Ayamahamasmī’’ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto. Tenāha ‘‘ekadhammopī’’tiādi . Tanti ‘‘ahamasmī’’ti ahaṃkāruppattiṃ. Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti.
“至此”指的是:通过“阿难,以何为量……”
“成了纠缠的线团”这类语句,为了显示前后文的关联而展开的、以上述这些教法为内容的开示。诚然,前面也已经讲过轮回的论述,但这里是为了说明见行者不可能从轮回中把头探出来,从而阐明邪见具有极大过失,所以才宣说了这段开示。为了显示这一点,注释说“宣说了轮回的论述”。有人问:轮回的根本难道不是无明和渴爱吗?为什么不提它们,却在这里另外宣说轮回的论述呢?于是回答说“世(以无明为首)”等。所谓“以无明为首”,就是把无明作为最上首,意思是以无明为开端。“其边不可知”,意思是:对于“某位正自觉者或转轮王的时代,无明生起,在此之前不存在”这样的无明的初始界限,即使是我这无碍的一切知智,也不可知,因为无明根本不存在。此是因,此是此因,所以是“此因”,即从这些漏等因缘。所谓“有渴爱”,即作为有结的渴爱。所谓“有见”,即常见。“随处受生”这句话,通过“从此处到那里,从那里到此地”这样,显示了无有边际的、一次又一次的受生。因此说“在大海中”等。
Ettāvatāti ‘‘kittāvatā ca ānandā’’tiādinā ‘‘tantākulakajātā’’ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena. Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā, idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘vaṭṭakathā kathitā’’ti āha. Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā, tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘bhagavāhī’’tiādi. Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā, avijjāmukhenāti attho. Koṭi na paññāyatīti ‘‘asukassa nāma sammāsambuddhassa, cakkavattino vā kāle avijjā uppannā, na tato pubbe atthī’’ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho. Ayaṃ paccayo idappaccayo, tasmā idappaccayā, imasmā āsavādikāraṇāti attho. Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya. Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā. ‘‘Tattha tattha upapajjanto’’ti iminā ‘‘ito ettha etto idhā’’ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti. Tenāha ‘‘mahāsamudde’’tiādi.
126“于缘相迷惑者”:这是对事实的陈述,不是修饰语。因为一切持邪见者都确实是于缘相迷惑的。“说还灭者”:由于从轮回中解脱,所以称为还灭,也就是解脱,他正是在开示这还灭(解脱)。“为行者”:指对导师的教诫付诸实行、正确行道的人。因此说“住于念处者”。他因为受随观和法随观的正行道,有资格被说为“不把受看成是我”等。因此说“如此者……”等。“于一切法中”:即于三界一切诸法中。因为这些法都是应当被遍知的。“不视为异”:即不把与受不同的想等其他法看成是我。“蕴、世界等”:指的就是色等诸法。为了显示它们的集合,所以说“于色等诸法中”。不以见和渴爱的执取方式来执取。“我是殊胜的”等现行生起的慢,也像渴爱、见之慢一样,其本身就是怖畏之相,所以说“渴爱、见、慢、怖畏也”。
126.Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ, na visesanaṃ. Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti. Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ, vimokkho, taṃ kathento . Kārakassāti satthuovādakārakassa, sammāpaṭipajjantassāti attho. Tenāha ‘‘satipaṭṭhānavihārino’’ti. So hi vedanānupassanāya, dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā vattabbataṃ arahati. Tenāha ‘‘evarūpo hī’’tiādi. Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu. Te hi sammasanīyā. Na aññanti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti. ‘‘Khandhalokādayo’’ti rūpādidhammā eva vuccanti, tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘rūpādīsu dhammesū’’ti vuttaṃ. Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena. ‘‘Seyyohamasmī’’tiādinā (saṃ. ni. 4.108; mahāni. 21, 178; dha. sa. 1121; vibha. 832, 866) pavattamānamaññanāpi taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī’’ti.
如果有人说“阿拉汉有这样的见”,那是不对的,是不合理的。这里的“他的见是这样的”,也应理解为“他(阿拉汉)有这样的见”等。如果有人说“如来死后存在,这是他的见”,这话若果真如此,那就等于说“阿拉汉什么也不知道”,因为具知者不会有那样的见。“因此”就是说,因为那样说是没有道理的。“四种方式”是指经中从“如来存在”等而来的四种情况。因为前三种情况是简略说的,最后一种情况才详细展开,所以说“在结尾处说了‘这是什么原因’等”。也有人认为:“前三种情况中的教说和最后一种情况一样展开,只是经文被简略了。”
Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyya , tadakallaṃ, taṃ na yuttanti attho. Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ. Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī’’ti, tassa ce vacanaṃ tathevāti attho. ‘‘Arahā na kiñci jānātī’’ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato. Tenevāti tathā vattumayuttattā eva. Catunnampi nayānanti ‘‘hoti tathāgato’’tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ. Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘avasāne ‘taṃ kissa hetū’tiādimāhā’’ti vuttaṃ. ‘‘Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā, yathā pariyosānavāre, pāḷi pana saṅkhittā’’ti keci.
“假名”指“众生、女人、男人”这类说法,也指“蕴、处”这类说法,以及“触、受”这类说法——这些都是可以假名安立的。这种假名生起的依处,简要来说就是这样一些法,所以他说“蕴、处、界”。涅槃在证得之前的阶段,是依“诸行息灭”而被了知的;因此涅槃同样可以借“蕴”这一门被慧所行,所以说“以慧所行的五蕴”。世尊因此说:“就在这个约一寻大、有想、有心的身体上,我施设世间、世间的集起、世间的息灭,以及通向世间息灭的道路。”或者说,“以慧所行”指的是对三界诸法的把握,因此只说“五蕴”。所以在“智之范围”这句经文里,也应当理解为指世间智慧,因为这是一篇关于轮回的论说。确实如此,经文本身也说“只要轮回还在运转”。正因如此,他才说:“仅对纠缠线团之句显示了连结。”因为在这里,世尊以邪见为开端宣说了轮回之论,顺着前后次第也宣说了轮回之论,因此他以确定的语气说:“仅显示了纠缠线团之句的连结。”至于这里提到的缘起之论,完全只是为了彰显其甚深性而展开的;还灭之论虽然也存在,但应当知道这里也同样涉及。
Vohāroti ‘‘satto itthī puriso’’tiādinā, ‘‘khandhāāyatanānī’’tiādinā, ‘‘phasso vedanā’’tiādinā ca vohāritabbavohāro. Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘khandhā āyatanāni dhātuyo’’ti. Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca, tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcaka’’nti vuttaṃ. Tenāha bhagavā ‘‘imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipada’’nti. (Saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) paññāvacaranti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘khandhapañcaka’’ntveva vuttaṃ, tasmā ‘‘yāvatā paññā’’ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Vaṭṭakathā hesāti. Tathā hi ‘‘yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati’’ icceva vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tantākulakapadasseva anusandhi dassito’’ti. Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi, tasmā ‘‘tantākulakapadassevaanusandhi dassito’’ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ. Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā, vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ.
七识住的注释
Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā
127“行着又行着”:指在止的修习上稳稳安住之后,又以观的行进和道的行进不断前行、反复行进。因为能从这两个方面获得解脱,所以称为“俱分解脱”。那位被说成“像这样不见”的人,因为是依观而行者,所以说:“那位被说成‘不见’的人,由于这样不断反复行进,便称为慧解脱。”这里所说的“归结”,就是“出离”;所说的“名”,就是“慧解脱”等种种名称。“前面已说过的”:指前面经文中已经提到的两位凡夫比丘,也就是“阿难,怎样才是不施设我、不施设我所?”以及“阿难,比丘什么时候不把受视为我……”
127.Gacchantogacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena, maggagamanena ca gacchanto gacchanto. Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti. So ‘‘evaṃ asamanupassanto’’ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī’’ti vuttaṃ. Heṭṭhā vuttānanti ‘‘kittāvatā ca, ānanda, attānaṃ na paññapento na paññāpetī’’tiādinā (dī. ni. 2.119), ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī’’tiādinā (dī. ni. 2.125 ādayo) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjanabhikkhūnaṃ. Nigamananti nissaraṇaṃ. Nāmanti paññāvimuttādināmaṃ.
依结生而说的七种识住,是就“种种身、种种想”等结生的特殊差别来说的。应当看到,相对于各类有情,这些“种种身”等性质是随其所属趣的结生而来的,因为招感他们投生的业有正是以那种方式积集的。接下来“四种将到来”,是指依色、受、想、行四蕴而说的四种识住将出现,如经文所说:“贤友,当识依止色而安住时,便安住……”等。“识的住立处”,是指结生识在当下得以住立的因。从义理上说,前面所说的那些特殊差别,在五蕴有的情况下,应理解为色、受、想、行四蕴;在四蕴有的情况下,则应理解为受、想、行三蕴。依有情居止的状态,所以说“二处,即两种安居住处”。“处”这个词也是安居住处的同义词,就像“天处”这样的说法一样。“一切”,是指识住和两种处,也就是完整的全体。因此这句话的意思是,它已经把一切都包含在内,而不是只取其中一项。“遍取无余”:无法穷尽这轮转,因为识住和两种处互相含摄。
Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo. Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā. Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī’’tiādinā (dī. ni. 3.311). Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahi patiṭṭhānakāraṇassa. Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā, catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā. Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī’’ti vuttaṃ. Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘devāyatanadvaya’’nti. Sabbanti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ. Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo. Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā.
nidassana这个词在此处是作为例证意义使用的不变词,表示“例如”,所以说“seyyathāpi manussā”就是“就像那些人一样”。差别确实是存在的:即使外在的造作者没有不同,但因为内在的差别,仍然有区别。“nānattakāyā”的意思是“他们的身是种种不同的”,或者“这些人的身就是种种多样的”,用这个方式,其余的词句也应如此理解。“nesaṃ”指“人类的”或“他们的”。“nānattasaññino”的意思是“他们有种种不同的想”。这些人只靠享受福乐而活,所以会堕落,因此叫“vinpātikā”;即使他们有天人的身份,却没有天界的成就。或者,他们已经不再堕入恶趣,所以叫“vinipātikā”,意思是“他们没有堕入恶趣”。因此注释说“免于四恶趣”。“dhammapada”指四念处等这一类法目。先用闻所成智了知这些法,然后依照它不断培育如理作意,我们也要同样地实践戒清净等正行道。而且这种实践应当为我们带来现世利益等一切安乐。现在,为了分类显示其中的戒的实践,说了“pāṇesu cā”这首偈颂。
Nidassanatthe nipāto, tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti. Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā. Nānattaṃ kāye etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo. Nesanti manussānaṃ. Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato, apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā. Tenāha ‘‘catuapāyavinimuttā’’ti. Dhammapadanti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ. Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā. Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema. Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā. Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘pāṇesu cā’’ti gāthamāha.
投生在梵天众中、由初禅所生的梵天神群体里,或者投生在梵天神这一类众生中,所以叫梵众天。属于大梵天王的随从众,因为处在侍奉大梵天王的位置,所以叫梵随天。处在大梵天王的辅相位置,所以叫梵辅天。因为寿命、容貌等都很广大,所以叫大梵天王。虽然这三种梵天神都是由初禅产生的,但为了说明由于禅那运作方式的差别而有这种区分,所以说了“然而梵众天”等话。“以下劣”:指低劣的禅那;它的低劣应当理解为意欲等的低劣,或者只是刚刚获得而低劣。“劫”:指阿僧祇劫。因为处在低劣与殊胜的中间,所以是中等;它的中等应当理解为意欲等的中等,或者获得后并未充分修习而属中等。“半劫”:指阿僧祇劫的一半。“更广大”:比梵众天在量度上更宽广,在自性上更殊胜。以自性而言也确实更为殊胜,但这里所说的是无量。因为对于少光天等、少净天等,虽然身有自性的差别,却仅以同一类而安立,所以说为“身一”。以殊胜:以最上的禅那;它的最上应当理解为意欲等的最上,或者善加修习而达到完全自在,殊胜即达到最胜的状态;在这里,劫也应当以阿僧祇劫来理解,因为圆满的大劫不可能存在。如是:以这样所说方式。这些:即所说的“梵众天”等三种梵天神。以想一:因为是以三因的想为同一自性。因为除了与它相应之法以外,并没有其他任何差别。
Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe, brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā. Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā. Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā. Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno. Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘brahmapārisajjā panā’’tiādi vuttaṃ. Parittenāti hīnena, sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā, paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena, sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā, paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ. Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo. Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro, sabhāvato uḷārataro ca hoti. Sabhāvenapi hi uḷāratarova, taṃ panettha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ, parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ekattakāyā’’ tveva vuccanti. Paṇītenāti ukkaṭṭhena, sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā, subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā, idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato. Itīti evaṃ vuttappakārena. Teti ‘‘brahmakāyikā’’ti vuttā tividhāpi brahmāno. Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattā . Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi.
用“如是”这个词,是在显示“身异而想一”。
Evanti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti.
“杖火把”是指杖灯。“流动”就像奔跑一样。“散流”就像散开奔流一样。“二劫”就是两个大劫。从这里往后各处,也都是同样的道理。“于此”是指在这部经里。按照最殊胜的区分方式,只举出光音天,就已经把所有少光天和无量光天都包括进去了。
Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya. Saratīti dhāvati viya. Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvati . Dve kappāti dve mahākappā. Ito paresupi eseva nayo. Idhāti imasmiṃ sutte. Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā, appamāṇābhāpi gahitā.
美好的光明叫作“净”。本来应该说“由净所遍布”是“净遍”,但把其中的ā音缩短,又把末尾的ṇa音改成ha音,所以说成“遍净天”。不过注释书里把不动、整片一体的光明说为“净”,作为同义词,解释成“以净所遍布、散遍”的意思。这里末尾的ṇa音改成ha音,也是应当认可的。因为光明是一整片一体的,所以不会分裂地一段段放射出去。由于身体和想都是同一类,所以只归入第四识住。因为有广大、寂静、安乐、长寿、美貌等果报,所以叫广果天。这里说的“此中”,就是指在这个识住当中。
Sobhanā pabhā subhā, subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ, antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttā, aṭṭhakathāyaṃpana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘subhena okiṇṇā vikiṇṇā’’ti attho vutto, etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva. Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā. Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa, saññāya ca ekarūpattā. Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā. Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ.
安住在还灭分,所以不再回转。说了“不是一切时都有”之后,为了说明这“不是一切时都有”的性质,就说了“即使百千劫”等话。净居天的梵天神们经过一万六千劫才生起,在那里般涅槃,其他人也不会生到那里,所以在没有佛的世间,那个地方是空的。因此净居天不是一切时都有,净居地就像营垒的住处一样。通过这段经文说明净居天是有情居,也就说明了它是识住,所以净居天在七识住中也只归入第四识住,在九有情居中也只归入第四有情居。
Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato. ‘‘Na sabbakālikā’’ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kappasatasahassampī’’tiādi vuttaṃ. Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato, aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññeloke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti, tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā, khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo. Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito, tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti.
因为极微细,所以达到了只剩下诸行的微细状态。由于没有明显的识的作用,所以不是识;但也不是完全没有识,所以也不是无识。因此,在识的作用遍满的诸识住当中,并没有说到它。
Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā. Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā.
128他了知“那识住”,也就是第一种识住。他按照前面所说的方式,从自相、从人等的区分、从概要,以及从“名与色”的分别来了知它。他了知“它的集起”,也就是了知这第一种识住的二十五种集起。在灭尽方面,也是同样的方式。从可贪著的对象和贪著本身来了知“乐味”。这就是无常等性质,也就是“过患”。“欲贪被调伏”是指欲贪借此而被调伏,或者在其中被调伏;这包括与道一起的涅槃。在“欲贪的舍断”中,也是同样的方式。或者,以慢和见而执取“我”也是如此;或者以渴爱而执取“我的”,这种欢喜也应视为如同慢的恐惧一样。以“一切处”指其余所有八个场合。以“彼处”指上面的三个识住及第二处,因为那里无色。再以“彼处”指第一处,因为那里只有一种色蕴。这里所说的也正是针对这一点。因为在那里,色是业所生,所以以食的方式的配适不可能成立。
128.Tañca viññāṇaṭṭhitinti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ. Heṭṭhā vuttanayena sarūpato, manussādivibhāgato, saṅkhepato, ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti bhedato ca pajānāti. Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti. Atthaṅgamepi eseva nayo. Assādetabbato, assādato ca assādaṃ. Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo. Chandarāgo vinīyati etena, ettha vāti chandarāgavinayo, saha maggena nibbānaṃ. Chandarāgappahānanti etthāpi eseva nayo. Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā, taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā. Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresu . Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu. Tattha hi rūpaṃ natthi. Puna tatthāti paṭhamāyatane. Tattha hi eko rūpakkhandhova. Etthāti ca tameva sandhāya vuttaṃ. Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati.
这里“当……时”的“to”这个音,和“dā”这个音一样,都是表示时间的词,就像《巴拉基格》里“舍利弗,当比丘僧……”这类句子中的用法一样,所以这里说成“当……时”。
“不执取”:就是不把任何行法执取为“这是我的”等等。
“慧解脱”:因为还没有证得八解脱,缺少更殊胜的定力,所以只是靠慧力而解脱。因此说“没有证得八解脱,只是靠慧力……”等等。
“令不再转起”:就是让它在未来不再生起。
“正知而解脱”:或者说,慧解脱者以慧而解脱,他不依靠初禅的触,而以遍知等种种方式知道、通达四谛,由于这些作用达到究竟,所作已办,因此以殊胜的方式解脱,所以是解脱者。他就是慧解脱者。
“干观者”:因为缺少止禅修习的润泽,所以他的观是干枯的、粗糙的,或者是不滋润的,因此是干观者。
“住立”:就是以作为基础而住立。
“于某一者”:就是于某一某一,即于一一之义。这样他就有五种。
“没有以身证得八解脱而住”:以此说明了缺少更殊胜的定力。“以慧见已”:以此等说明了有更殊胜的慧力。“以慧见已,诸漏已尽”:并不是诸漏以慧看见,而是由于见的因缘而尽,所以说“见已而尽”。正因为尽依赖于见,见就是诸漏尽的前行作用。
Yato khoti ettha to-saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘yato kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (pārā. 21) viyāti vuttaṃ ‘‘yadā kho’’ti. Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘etaṃ mamā’’tiādinā aggahetvā. Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto. Tenāha ‘‘aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā’’tiādi. Appavattinti āyatiṃ appavattiṃ katvā. Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto, paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto. So paññāvimutto. Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā, asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako. Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā. Aññatarasminti ca aññataraaññatarasmiṃ, ekekasminti attho. Evañhissa pañcavidhatā siyā. ‘‘Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī’’ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito. ‘‘Paññāya cassa disvā’’tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti, dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘disvā parikkhīṇā’’ti vuttā. Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti.
八解脱的注释
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
129“一位比丘”:指七种圣者当中的某一位比丘。以识住等为入手方式,通过遍知等方式转起并出离,这叫作慧解脱。而“另一位”指的是俱分解脱者。前面所说的“两位比丘”,就是指这两种人。“以何义”:是以什么自性(含义)?所谓“义”,就是由智慧如实了知的自性,因为它是应当被如实了知的,所以称为“attho”(义)。这个词把 ttha 的音转成 ṭṭha,就说成“aṭṭho”。“以胜解义”:是以增上、殊胜的方式解脱之义。一切色界禅那虽然也能通过镇伏而从对立面中解脱,但依靠某种特定的修习差别,那种禅那能更殊胜地摆脱对立面而转起,这里显示的就是那种修习上的差别。因为即使属于同一类,由于修习的差别,转起的方式也会有差别,就像信解脱者与见至者之间的差别那样。同样,由于从违害法中善巧地解脱出来,以不被压制、没有疑虑的状态,凭借殊胜的欢喜而善加胜解,这也是解脱。因此说“于所缘也”等。然而这种胜解义在最后的灭尽解脱中并不存在,在那里只得到单纯的解脱义,这一点他后面自己会说明。
129.Ekassabhikkhunoti sattasu ariyapuggalesu ekassa bhikkhuno. Viññāṇaṭṭhitiādinā parijānanādivasappa vattaniggamanañca paññāvimuttanāmañca. Itarassāti ubhatobhāgavimuttassa. Ime sandhāya hi pubbe ‘‘dvinnaṃ bhikkhūna’’nti vuttaṃ. Kenaṭṭhenāti kena sabhāvena. Sabhāvo hi ñāṇena yāthāvato araṇīyato ñātabbato ‘‘attho’’ti vuccati, so eva ttha-kārassa ṭṭha-kāraṃ katvā ‘‘aṭṭho’’ti vutto. Adhimuccanaṭṭhenāti adhikaṃ savisesaṃ muccanaṭṭhena, etena satipi sabbassāpi rūpāvacarajjhānassa vikkhambhanavasena paṭipakkhato vimuttabhāve yena bhāvanāvisesena taṃ jhānaṃ sātisayaṃ paṭipakkhato vimuccitvā pavattati, so bhāvanāviseso dīpito. Bhavati hi samānajātiyuttopi bhāvanāvisesena pavattiākāraviseso, yathā taṃ saddhāvimuttatā diṭṭhippattassa. Tathā paccanīkadhammehi suṭṭhu vimuttatāya , evaṃ aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭhenapi vimokkho. Tenāha ‘‘ārammaṇe cā’’tiādi. Ayaṃ panatthoti ayaṃ adhimuccanaṭṭho pacchime vimokkhe nirodhe natthi, kevalo vimuttaṭṭho eva tattha labbhati, taṃ sayameva parato vakkhati.
“有色”是指:他具备属于自身相续的色,而对某种禅那来说,这色作为因,成为殊胜的色;由于这种殊胜的色,他才可以被称为“有色”,这是为了显示“有色”一词含有殊胜之义。应当这样理解:正是以属于自身相续的色而证得的禅那,在这里从究竟意义上成就了“有色”的状态。因此说“内”等。“色”指色禅那,乃省略后词。而这里的“诸色”,应当理解为省略了前面的词。所以说“青遍等诸色”。对色即遍处色生起的想,就是“色想”;他有这种色想,所以是“色想者”,这是以想来代称那种禅那。与它相反的就是“非色想者”。因此说“内非色想”等。
Rūpīti yenāyaṃ sasantatipariyāpannena rūpena samannāgato, taṃ yassa jhānassa hetubhāvena visiṭṭhaṃ rūpaṃ hoti, yena visiṭṭhena rūpena ‘‘rūpī’’ti vucceyya rūpī-saddassa atisayatthadīpanato, tadeva sasantatipariyāpannarūpavasena paṭiladdhaṃ jhānaṃ idha paramatthato rūpībhāvasādhakanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Rūpajjhānaṃ rūpaṃ uttarapadalopena. Rūpānīti panettha purimapadalopo daṭṭhabbo. Tena vuttaṃ ‘‘nīlakasiṇādirūpānī’’ti. Rūpe kasiṇarūpe saññā rūpasaññā, sā etassa atthīti rūpasaññī, saññāsīsena jhānaṃ vadati. Tappaṭikkhepena arūpasaññī. Tenāha ‘‘ajjhattaṃ na rūpasaññī’’tiādi.
“在安止当中没有‘净’的作意”,这句话是在说明:由于先前作意的力量,才可能有那样的胜解。这样一来,这里所提出的责难就得到了合理的解决。因为在极其清净的青遍等颜色遍当中,那些曾经在这些遍处上用功的人,能够以强烈的欢喜而很好地生起胜解,所以注释书里就这样解释了第三种解脱。然而,以慈心为主的修习,是把众生视为不可厌逆而加以执持,并且正是在对他们生起胜解之后才继续运作,因此《无碍解道》说“梵住的修习就是净解脱”。这两种说法各自都有各自的理路,所以并不相违。
‘‘Anto appanāyaṃ subhanti ābhogo natthī’’ti iminā pubbābhogavasena tathā adhimutti siyāti dasseti. Evañhettha tathāvattabbatāpatticodanā samatthitā hoti. Yasmā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu tattha katādhikārānaṃ abhirativasena suṭṭhu adhimuccanaṭṭho sambhavati , tasmā aṭṭhakathāyaṃ tathā tatiyo vimokkho saṃvaṇṇito, yasmā pana mettāvasena pavattamānā bhāvanā satte appaṭikūlato dahanti tesu tato adhimuccitvāva pavattati, tasmā paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 212) ‘‘brahmavihārabhāvanā subhavimokkho’’ti vuttā, tayidaṃ ubhayampi tena tena pariyāyena vuttattā na virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.
“一切”是指毫无剩余。因为在四种无色蕴里,连一分一毫也不会在那里残留。“由于清净”是因为在所限定的时刻已经灭尽。它被称为“最上解脱”,因为只有圣者才能进入,也因为它是圣果的终点,并且能在现世就达到涅槃。
Sabbasoti anavasesato. Na hi catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ ekadesopi tattha avassissati. Visuddhattāti yathāparicchinnakāle nirodhitattā. Uttamo vimokkho nāma ariyeheva samāpajjitabbato, ariyaphalapariyosānattā diṭṭheva dhamme nibbānappattibhāvato ca.
130从最开始说起,就是从初禅等至开始,一直到最后的等至为止。不停止,是指在任何一种等至中都不停留,而是毫无间断地、顺着次序或逆着次序进入。因此说这是以“从这里到那里游走”的方式来说明的。想要进入。其中“进入、入”,是因为成就等至的人仿佛真的进入了那种状态,所以才这样说。
130.Ādito paṭṭhāyāti paṭhamasamāpattito paṭṭhāya. Yāva pariyosānā samāpatti, tāva. Aṭṭhatvāti katthaci samāpattiyaṃ aṭṭhito eva, nirantarameva paṭipāṭiyā, uppaṭipāṭiyā ca samāpajjatevāti attho. Tenāha ‘‘ito cito ca sañcaraṇavasena vutta’’nti. Icchati samāpajjituṃ. Tattha ‘‘samāpajjati pavisatī’’ti samāpattisamaṅgīpuggalo taṃ taṃ paviṭṭho viya hotīti katvā vuttaṃ.
“以两种部分而解脱”:就是通过无色界禅那的镇伏解脱,以及通过圣道的断除解脱——这是两种解脱的方式;同时,也是通过无色定从色身解脱,通过圣道从名身解脱——这是两种应当从中解脱的方式,因此说解脱。所以经文说“通过无色定”等等。所谓“解脱”,确实就是从烦恼中解脱;而在解脱的过程中,通过镇伏和断除烦恼,从两种身中解脱出来——这就是这里的含义。在偈颂中,世尊对证得无所有处的伍巴斯瓦婆罗门,称他为“从名身解脱”的俱分解脱牟尼。其中,“趣般涅槃没”就是到达灭没。“不进入数”:就是不落入“他去了某个方向”这样的说法。如此,牟尼从名身解脱:这样投生到无色界的有学牟尼,先前就已经从色身解脱,在那里又修成第四道,因为遍知了名身,所以又从名身解脱。成为俱分解脱的漏尽者之后,无所执取地趣入称为般涅槃的灭没,不进入数,也就是不落入“刹帝利、婆罗门”之类的通称。
Dvīhibhāgehi vimuttoti arūpajjhānena vikkhambhanavimokkhena, maggena samucchedavimokkhenāti dvīhi vimuccanabhāgehi, arūpasamāpattiyā rūpakāyato, maggena nāmakāyatoti dvīhi vimuccitabbabhāgehi ca vimutto. Tenāha ‘‘arūpasamāpattiyā’’tiādi . Vimuttoti hi kilesehi vimutto, vimuccanto ca kilesānaṃ vikkhambhanasamucchindanehi kāyadvayato vimuttoti ayamettha attho. Gāthāya ca ākiñcaññāyatanalābhino upasivabrāhmaṇassa bhagavatā ‘‘nāmakāyā vimutto’’ti ubhatobhāgavimutto muni akkhāto. Tattha atthaṃ paletīti atthaṃ gacchati. Na upeti saṅkhanti ‘‘asukaṃ nāma disaṃ gato’’ti vohāraṃ na gacchati. Evaṃ muni nāmakāyā vimuttoti evaṃ arūpaṃ upapanno sekkhamuni pakatiyā pubbeva rūpakāyā vimutto, tattha ca catutthamaggaṃ nibbattetvā nāmakāyassa pariññātattā puna nāmakāyāpi vimutto. Ubhatobhāgavimutto khīṇāsavo hutvā anupādāya parinibbānasaṅkhātaṃ atthaṃ paleti na upeti saṅkhaṃ, ‘‘khattiyo brāhmaṇo’’ti evaṃ ādikaṃ samaññaṃ na gacchatīti attho.
从某一种出定:这是就获得空无边处等无色定中的某一种而说的,还是就获得一切无色定而说的?随你的意思,怎样都行。如果就获得一切无色定而说,那没有任何矛盾。如果只就其中某一种而说,那是否与“阿难,比丘能顺次进入这八解脱……”等经文相违呢?并不相违。因为在无色界禅那中,即使只获得其中一种,也可以称为“八解脱的获得者”——正如在总集上一样,即使用其中的一部分来称呼也是成立的,就像等至的惯用名称可以用在部分上一样。因此说“从空无边处等某一种出定”。说了“有五种”之后,有些论师又推测有六种,那只是他们个人的想法。为了表明这个问题已被古师们确定下来,才说“然而有些人”等。这里的“有些人”指北方寺院的住众以及《要略》的作者们。他们说“俱分解脱就是从两方面解脱,即从定与观解脱”,并认为即使以色界禅定,也能从定的障碍中解脱。这样,由色界禅那的部分与无色界禅那的部分,从两方面解脱,这就是他们的分析。文中“正相同”等,是为了说明这样的含义:如同无色界禅那镇伏烦恼那样,色界第四禅也是如此。因此说“所以”等。
‘‘Aññatarato vuṭṭhāyā’’ti idaṃ kiṃ ākāsānañcāyatanādīsu aññataralābhīvasena vuttaṃ, udāhu sabbāruppalābhīvasenāti yathicchasi, tathā hotu, yadi sabbāruppalābhīvasena vuttaṃ, na koci virodho. Atha tattha aññataralābhīvasena vuttaṃ, ‘‘yato kho, ānanda, bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe anulomampi samāpajjatī’’tiādivacanena virujjheyyāti? Yasmā arūpāvacarajjhānesu ekassāpi lābhī ‘‘aṭṭhavimokkhalābhī’’ tveva vuccati aṭṭhavimokkhe ekadesassāpi taṃnāmadānasamatthatāsambhavato. Ayañhi aṭṭhavimokkhasamaññā samudāye viya tadekadesepi niruḷhāpattisamaññā viyāti. Tena vuttaṃ ‘‘ākāsānañcāyatanādīsu aññatarato vuṭṭhāyā’’ti. ‘‘Pañcavidho hotī’’ti vatvā chabbidhataṃpissa keci parikappenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, nicchitovāyaṃ pañho pubbācariyehīti dassetuṃ ‘‘keci panā’’tiādi vuttaṃ. Tattha kecīti uttaravihāravāsino, sārasamāsācariyā ca. Te hi ‘‘ubhatobhāgavimuttoti ubhayabhāgavimutto samādhivipassanāto’’ti vatvā rūpāvacarasamādhināpi samādhiparipanthato vimuttiṃ maññanti. Evaṃ rūpajjhānabhāgena, arūpajjhānabhāgena ca ubhato vimuttoti pāyasamāno. ‘‘Tādisamevā’’ti iminā yādisaṃ arūpāvacarajjhānaṃ kilesavikkhambhane, tādisaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ pīti imamatthaṃ ullaṅgeti. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
关于“俱分解脱的问题”:这是依俱分解脱者的六种情况而提出的问题。“依于解说”:就是依据那个词句的含义解释。“经过很久”:指在长老后期,过了很长时间。“决断”:指断除疑惑而达到确定。“那个问题”:就是那件事,因为想要了解的意义就是问题。“从未被任何人听过”:指这件事从未被任何人听过,意思是这是从未听闻过的义理。虽然与舍俱行,虽然能镇伏烦恼——这里的“虽然”要分别配合每一句来理解。“现起”:就是生起。其中,以“因为这些人”等语说明理由,借此显示:由于从色界修习而言,无色界修习能更殊胜地镇伏烦恼,因为不存在离色贪的修习,也不存在更上的修习。这样作之后,在义注中解说无色界修习之处所说的“当他这样在那所缘上反复使心行持时,诸盖被镇伏,念住立”等文(《清净道论》1.281),那就能成为有能力之义。这是经:《补特伽罗施设》的经文(《补特伽罗施设》解说27)。因为一切佛语都以显示义理等义而被称为经,此义应当努力(了知)。然而在那里应当说的,那已在下文说过。由于依顺次等入定而殊胜地造作相续,以八解脱中的第八最上解脱为所依而修习观,增长后证得最上道,因而俱分解脱,所以由此俱分解脱而可知其最为殊胜,应当如此理解。
Ubhatobhāgavimuttapañhoti ubhatobhāgavimuttassa chabbidhataṃ nissāya uppannapañho. Vaṇṇanaṃ nissāyāti tassa padassa atthavacanaṃ nissāya. Cirenāti therassa aparabhāge cirena kālena. Vinicchayanti saṃsayachedakaṃ sanniṭṭhānaṃ patto.Taṃ pañhanti tamatthaṃ. Ñātuṃ icchito hi attho pañho. Na kenaci sutapubbanti kenaci kiñci na sutapubbaṃ, idaṃ atthajātanti adhippāyo. Kiñcāpi upekkhāsahagataṃ, kiñcāpi kilese vikkhambhetīti paccekaṃ kiñcāpi-saddo yojetabbo. Samudācaratīti pavattati. Tattha kāraṇamāha ‘‘ime hī’’tiādinā, tena rūpāvacarabhāvanato āruppabhāvanā savisesaṃ kilese vikkhambheti rūpavirāgabhāvanābhāvato , uparibhāvanābhāvato cāti dassetīti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ āruppabhāvanāniddese yaṃ vuttaṃ ‘‘tassevaṃ tasmiṃ nimitte punappunaṃ cittaṃ cārentassa nīvaraṇāni vikkhambhanti sati santiṭṭhatī’’tiādi, (visuddhi. 1.281) taṃ samatthataṃ hotīti. Idaṃ suttanti puggalapaññattipāṭhamāha (pu. pa. niddesa 27). Sabbañhi buddhavacanaṃ atthasūcanādiatthena suttanti vutto vāyamattho. Yaṃ pana tattha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anulomādito samāpajjanena sātisayaṃ santānassa abhisaṅkhatattā, aṭṭhamañca uttamaṃ vimokkhaṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā aggamaggādhigamena ubhatobhāgavimuccanato ca imāya ubhatobhāgavimuttiyā sabbaseṭṭhatā veditāti daṭṭhabbā.