《大念处经》的注释·四谛品注释
9. 大念处经义注 · 44 段
四谛品注释
Catusaccapabbavaṇṇanā
386386. 这样,按七觉支分别讲完法随观之后,现在为了按四圣谛来分别,又说出“再者,比丘们……”等开头的话。其中,“他如实了知‘这是苦’”的意思是:除了渴爱之外,他对三界的一切法,都按照它们本来的样子了知为“这是苦”;对那能产生苦、使苦生起的先前的渴爱,他按照它本来的样子了知为“这是苦的集起”;对这两者都不再生起的涅槃,他按照它本来的样子了知为“这是苦的息灭”;对遍知苦、舍断集起、证得息灭的圣道,他按照它本来的样子了知为“这是通向苦之息灭的道路”。这就是这段话的意思。关于圣谛的其余论述,除了对“生”等词句的逐项解释之外,在《清净道论》中已经详细说明了。
386. Evaṃ sattabojjhaṅgavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusaccavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakadhamme ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathāsabhāvato pajānāti, tasseva kho pana dukkhassa janikaṃ samuṭṭhāpikaṃ purimataṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti, ubhinnaṃ appavattinibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti, dukkhaparijānanaṃ samudayapajahanaṃ nirodhasacchikaraṇaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminipaṭipadā’’ti yathāsabhāvato pajānātīti attho. Avasesā ariyasaccakathā ṭhapetvā jātiādīnaṃ padabhājanakathaṃ visuddhimagge vitthāritāyeva.
苦谛分别的注释
Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
388在词语分解部分,关于“诸比丘,什么是生?”这样问的时候,应当理解:在所有这些问句中,意思都是:“诸比丘,所谓‘生也是苦’,那个生是什么呢?”其中“那些众生的”这一说法,因为并没有限定“只是这些众生的名字”,所以是总括一切众生的表达。“在种种有情类中”这一说法,同样是总括一切有情类的表达。“生”“出生”:这是对已发生变异的、最初生起的诸蕴的另一种说法。“已生”:这是对同一个东西,加上前缀修饰后的别名。那个“入”:是以进入的方式,从“进入”这个意义来说的。“再生”:是以“再生”这个意义,从“再次生起”来说的。以上这四种,都属于世俗层面的说法。而“诸蕴的显现”这一句,则是从胜义层面来说的。在只有一蕴、四蕴、五蕴等不同分类的生存状态中,显现的只是诸蕴而已,并不是有一个“人”显现出来;但当诸蕴显现时,只是约定俗成地说“人显现了”而已。“诸处的获得”:诸处正在显现时,就说它们被获得了,意思就是,那个“诸处的显现”被称为“获得”。
388. Padabhājane pana katamā ca, bhikkhave, jātīti bhikkhave, yā jātipi dukkhāti evaṃ vuttā jāti, sā katamāti evaṃ sabbapucchāsu attho veditabbo. Yā tesaṃ tesaṃ sattānanti idaṃ ‘‘imesaṃ nāmā’’ti niyamābhāvato sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ. Tamhi tamhi sattanikāyeti idampi sabbasattanikāyapariyādānavacanaṃ jananaṃ jāti savikārānaṃ paṭhamābhinibbattakkhandhānametaṃ adhivacanaṃ. Sañjātīti idaṃ tassā eva upasaggamaṇḍitavevacanaṃ. Sā eva anupaviṭṭhākārena okkamanaṭṭhena okkanti. Nibbattisaṅkhātena abhinibbattanaṭṭhena abhinibbatti. Iti ayaṃ catubbidhāpi sammutikathā nāma . Khandhānaṃ pātubhāvoti ayaṃ pana paramatthakathā. Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva pātubhāvo, na puggalassa, tasmiṃ pana sati puggalo pātubhūtoti vohāramattaṃ hoti. Āyatanānaṃ paṭilābhoti āyatanāni pātubhavantāneva paṭiladdhāni nāma honti, so tesaṃ pātubhāvasaṅkhāto paṭilābhoti attho.
389“老”是就它的自性来指明的。“老化”是就它的状态来指明的。“齿落”等以下,是就它的变异来指明的。因为在年轻时,牙齿整齐洁白。当它们逐渐成熟衰老时,便次第发生颜色的变异,在各处脱落。于是,依据已经脱落和仍然留存的牙齿,就称为“缺齿”。缺齿的状态,就叫做“齿落”。头发和体毛逐渐变成白色,就称为“白发”。已经生起了白发,就说他“有白发”,有白发的状态就是“白发性”。由于衰老之风的打击,血肉干枯,皮肤上出现皱纹,就说他“有皱皮”,有皱皮的状态就是“皮皱”。到这里为止,通过显示牙齿、头发、体毛和皮肤上的变异,就显示了明显可见的“显老”。
389.Jarāti sabhāvaniddeso. Jīraṇatāti ākārabhāvaniddeso. Khaṇḍiccantiādi vikāraniddeso. Daharakālasmiñhi dantā samasetā honti. Teyeva paripaccante anukkamena vaṇṇavikāraṃ āpajjitvā tattha tattha pattanti. Atha patitañca ṭhitañca upādāya khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma. Khaṇḍitānaṃ bhāvo khaṇḍiccanti vuccati. Anukkamena paṇḍarabhūtāni kesalomāni palitāni nāma. Palitāni sañjātāni assāti palito, palitassa bhāvo pāliccaṃ. Jarāvātappahārena sositamaṃsalohitatāya valiyo tacasmiṃ assāti valittaco, tassa bhāvo valittacatā. Ettāvatā dantakesalomatacesu vikāradassanavasena pākaṭībhūtā pākaṭajarā dassitā.
就像水、风或火经过之后,草木等被摧毁折断或烧焦,它们走过的痕迹是看得见的,但那条痕迹并不是水、风或火本身。同样地,衰老通过牙齿脱落等变化显示出来,即使睁开眼睛也能看到,但牙齿脱落等变化并不是衰老本身。因为衰老并不是眼识所能认知的对象。然而,当一个人到了衰老的阶段,他的寿命会减损,所以借用结果来称呼,说衰老是“寿命的减损”。又因为在年轻时,眼等诸根非常清净,能够轻松地把握极其细微的对象,但到了衰老的阶段,它们变得成熟、混乱、不清晰,连粗大的对象都无法把握,所以也是借用结果来称呼,说衰老是“诸根的成熟”。
Yatheva hi udakassa vā vātassa vā aggino vā tiṇarukkhādīnaṃ saṃbhaggapalibhaggatāya vā jhāmatāya vā gatamaggo pākaṭo hoti, na ca so gatamaggo tāneva udakādīni, evameva jarāya dantādīnaṃ khaṇḍiccādivasena gatamaggo pākaṭo, cakkhuṃ ummiletvāpi gayhati, na ca khaṇḍiccādīneva jarā. Na hi jarā cakkhuviññeyyā hoti. Yasmā pana jaraṃ pattassa āyu hāyati, tasmā jarā ‘‘āyuno saṃhānī’’ti phalūpacārena vuttā. Yasmā daharakāle suppasannāni sukhumampi attano visayaṃ sukheneva ca gaṇhanasamatthāni cakkhādīni indriyāni jaraṃ pattassa paripakkāni ālulitāni avisadāni oḷārikampi attano visayaṃ gahetuṃ asamatthāni honti, tasmā ‘‘indriyānaṃ paripāko’’tipi phalūpacāreneva vuttā.
390在解释“死”时,“凡”这个中性词是用来指死亡的。这里的句子结构是:那被称为“死殁”的死亡,被称为“死殁性”。其中,“死殁”是从自性来说明的,“死殁性”是从状态来说明的。对于已经达到死亡的人,他的诸蕴既被破坏,又消失不见,归于不可见,因此那个死被称为“破坏、消失”。“死殁之死”指的是通常的死,不是刹那死。“寿尽”指临终时的寿尽。所有这些都只是世俗层面的说法。而“诸蕴的破坏”这一句,则是从究竟义上说的。在单蕴有等生存地中,只有或一蕴、或四蕴、或五蕴等不同分类的诸蕴坏灭,而不是补特伽罗的坏灭;只是当那种坏灭存在时,假名说“补特伽罗死了”而已。
390. Maraṇaniddese yanti maraṇaṃ sandhāya napuṃsakaniddeso, yaṃ maraṇaṃ cutīti vuccati, cavanatāti vuccatīti ayamettha yojanā. Tattha cutīti sabhāvaniddeso. Cavanatāti ākārabhāvaniddeso. Maraṇaṃ pattassa khandhā bhijjanti ceva antaradhāyanti ca adassanaṃ gacchanti, tasmā taṃ bhedo antaradhānanti vuccati. Maccumaraṇanti maccumaraṇaṃ, na khaṇikamaraṇaṃ. Kālakiriyāti maraṇakālakiriyā. Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva. Khandhānaṃ bhedoti ayaṃ pana paramatthakathā. Ekavokārabhavādīsu ekacatupañcabhedānaṃ khandhānaṃyeva bhedo, na puggalassa, tasmiṃ pana sati puggalo matoti vohāramattaṃ hoti.
“遗骸的舍弃”是指舍弃自身。因为对已经到达死亡的人来说,那自身就像无用的朽木一样倒下,所以称为“遗骸的舍弃”。不过,从一切方面、从究竟意义上来说,“命根的断绝”才是死。这也被称为“假名死”。因为世间人正是抓住命根断绝这一点,才说“提舍死了,弗沙死了”。
Kaḷevarassa nikkhepoti attabhāvassa nikkhepo. Maraṇaṃ pattassa hi niratthaṃva kaliṅgaraṃ attabhāvo patati, tasmā taṃ kaḷevarassa nikkhepoti vuttaṃ. Jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇaṃ. Etadeva sammutimaraṇanti pi vuccati. Jīvitindriyupacchedameva hi gahetvā lokiyā ‘‘tisso mato, phusso mato’’ti vadanti.
391“以灾祸”是指亲属遭遇灾祸等任何一种灾祸。“以苦法”是指杀戮、捆绑等造成痛苦的方式。“被触及”是指被压制、被征服。“忧”是指当亲属遭遇灾祸,或遭遇杀戮、捆绑等任何一种灾祸时,被其征服的人内心生起的、以忧愁为特征的忧伤。“忧伤性”就是忧伤的状态。然而,这种忧伤生起时会在内心不断消耗、枯竭,所以称为内忧、内涸。
391.Byasanenāti ñātibyasanādīsu yena kenaci byasanena. Dukkhadhammenāti vadhabandhādinā dukkhakāraṇena. Phuṭṭhassāti ajjhotthaṭassa abhibhūtassa. Sokoti yo ñātibyasanādīsu vā vadhabandhanādīsu vā aññatarasmiṃ sati tena abhibhūtassa uppajjati socanalakkhaṇo soko. Socitattanti socitabhāvo. Yasmā panesa abbhantare sosento parisosento uppajjati, tasmā antosoko antoparisokoti vuccati.
392“我的女儿!”“我的儿子!”像这样一次次哀号着哭泣,因此叫哀号。逐一描述各种形貌而哭泣,因此叫悲叹。之后有两种对它的状态说明。
392. ‘‘Mayhaṃ dhītā, mayhaṃ putto’’ti evaṃ ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo. Taṃ taṃ vaṇṇaṃ parikittetvā devanti etenāti paridevo. Tato parā dve tasseva bhāvaniddesā.
393身所依的:以身体净色为依托。苦:从苦的意义上说是苦。不乐:就是不甜美、不愉悦。身触所生苦:就是从身触生出来的苦。不乐受:就是不愉悦的感受。
393.Kāyikanti kāyapasādavatthukaṃ. Dukkhamanaṭṭhena dukkhaṃ. Asātanti amadhuraṃ. Kāyasamphassajaṃ dukkhanti kāyasamphassato jātaṃ dukkhaṃ. Asātaṃ vedayitanti amadhuraṃ vedayitaṃ.
394“心所”是指与心相应的。其余部分,就按照讲“苦”时所说的那样来理解。
394.Cetasikanti cittasampayuttaṃ. Sesaṃ dukkhe vuttanayameva.
395“恼”是指心陷入消沉、萎靡状态的心疲劳。比恼更强烈的,叫“大恼”。接下来的两个词,是说明无我、无我所状态的进一步解释。
395.Āyāsoti saṃsīdanavisīdanākārappatto cittakilamatho. Balavataraṃ āyāso upāyāso. Tato parā dve attattaniyābhāvadīpakā bhāvaniddesā.
398“有生法”指的是具有生的本性的事物。“欲求生起”就是渴爱生起。“啊,但愿”是希求。“然而这并非仅凭欲求”是说:想要不再有生,如果不修习圣道,就不可能只靠欲求达到。“这也”中的“也”,是把这一项和下面其余各项一起包括进来。“凡以欲求”是说:以任何一种方式去欲求不可得之物而得不到,那种对不可得之物的欲求就是苦。这个道理遍及一切处。
398.Jātidhammānanti jātisabhāvānaṃ. Icchā uppajjatīti taṇhā uppajjati. Aho vatāti patthanā. Na kho panetaṃ icchāyāti evaṃ jātiyā anāgamanaṃ vinā maggabhāvanaṃ na icchāya pattabbaṃ. Idampīti etampi upari sesāni upādāya pikāro. Yampicchanti yenapi dhammena alabbhaneyyavatthuṃ icchanto na labhati, taṃ alabbhaneyya vatthumhi icchanaṃ dukkhaṃ. Esa nayo sabbattha.
399在解释五蕴的部分,色本身以及它作为取蕴,合起来就叫色取蕴;一切地方都按这个方式理解。
399. Khandhaniddese rūpañca taṃ upādānakkhandho cāti rūpupādānakkhandho evaṃ sabbattha.
集谛的解释注释
Samudayasaccaniddesavaṇṇanā
400这里所说的“那种渴爱”,就是指这种渴爱。“导致再有”,是说能造出下一世的存在;下一世的存在就是再有,它的本性就是让再生发生,所以叫导致再有。“与喜贪俱行”,就是和喜贪一起生起;从意义上看,是说和喜贪合为一体。“于处处欢喜”,是说无论在哪里得到生命存在,就在那里欢喜;或者说,在色等种种所缘对象中处处欢喜,也就是欢喜色、欢喜声、欢喜香、欢喜味、欢喜触、欢喜法。“seyyathidaṃ”是个引出下文的词,意思是“那是什么呢”。“欲爱”,是对欲乐的渴爱,这是对五种欲乐之贪染的名称。“有爱”,是对存在的渴爱,这是以希求存在而生起的、与常见相应的、对色界和无色界存在的贪染,也是对禅那之耽著的别名。“无有爱”,是对断灭的渴爱,这是与断见相应的贪染的别名。
400.Yāyaṃ taṇhāti yā ayaṃ taṇhā. Ponobbhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punobbhavo, punobbhavo sīlaṃ assāti ponobbhavikā. Nandīrāgena saha gatāti nandīrāgasahagatā. Nandīrāgena saddhiṃ atthato ekattameva gatāti vuttaṃ hoti. Tatratatrābhinandinīti yatra yatra attabhāvo, tatra tatra abhinandinī. Rūpādīsu vā ārammaṇesu tatra tatra abhinandinī, rūpābhinandinī sadda, gandha, rasa, phoṭṭhabba, dhammābhinandinīti attho. Seyyathidanti nipāto. Tassa sā katamā ceti attho. Kāme taṇhā kāmataṇhā, pañcakāmaguṇikarāgassetaṃ nāmaṃ. Bhave taṇhā bhavataṇhā, bhavapatthanāvasena uppannassa sassatadiṭṭhisahagatassa rūpārūpabhavarāgassa ca jhānanikantiyā cetaṃ adhivacanaṃ. Vibhave taṇhā vibhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgassetaṃ adhivacanaṃ.
现在,为了详细说明那贪爱的所依处,说了“sā kho panesā”等话。其中,“生起”就是产生。“坚住”就是借着反复转起而得以安立。“世间中可爱、可意之物”,就是世间中那些具有令人喜爱之本性以及甘美之本性的事物。在“眼在世间”等语句中,世间有情因为对眼等以我所执而深深固著,在有所成就时,便依照在镜面等处取相的方式,把眼想像成清净的五净色,如同黄金宫殿中敞开的宝石狮窗;把耳想像成银制的管筒,或如腰带之线;把被称为“高鼻”的鼻,想像成安设的黄色颜料团;把舌想像成一张柔软、细滑、甘甜的红毛毯片;把身想像成沙罗树干,或如黄金拱门;把意想像成与他人之意全然不同、无比殊胜。又认为色如同金色花、翅子树花等的颜色;声如同迷醉的驯鸟、杜鹃,或低声轻鸣的宝石笛音;对于自己所获得的四种所生香等所缘,则想:“别人谁能有这样的呢?”对如此想像的他们来说,那些眼等便成为可爱与可意的。于是,对他们而言,在那里面,未生的贪爱生起,已生的贪爱则借着反复转起而坚住。因此,世尊说了“眼在世间是可爱、可意的,在这里,那贪爱生起时便生起”等话。其中,“生起时”是说:当它正在生起时,就在那里生起。这个道理在一切处都一样。
Idāni tassā taṇhāya vatthuṃ vitthārato dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha uppajjatīti jāyati. Nivisatīti punappunaṃ pavattivasena patiṭṭhahati. Yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpanti yaṃ lokasmiṃ piyasabhāvañceva madhurasabhāvañca. Cakkhu loketiādīsu lokasmiñhi cakkhādīsu mamattena abhiniviṭṭhā sattā sampattiyaṃ patiṭṭhitā attano cakkhuṃ ādāsatalādīsu nimittaggahaṇānusārena vippasannaṃ pañcapasādaṃ suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjaraṃ viya maññanti, sotaṃ rajatapanāḷikaṃ viya, pāmaṅgasuttaṃ viya ca maññanti, ‘‘tuṅganāsā’’ti laddhavohāraṃ ghānaṃ vaṭṭitvā ṭhapitaharitālavaṭṭaṃ viya maññanti, jivhaṃ rattakambalapaṭalaṃ viya mudusiniddhamadhurasadaṃ maññanti, kāyaṃ sālalaṭṭhiṃ viya, suvaṇṇatoraṇaṃ viya ca maññanti, manaṃ aññesaṃ manena asadisaṃ uḷāraṃ maññanti. Rūpaṃ suvaṇṇakaṇikārapupphādivaṇṇaṃ viya, saddaṃ mattakaravīka kokilamandadhamitamaṇivaṃsanigghosaṃ viya, attanā paṭiladdhāni catusamuṭṭhānikagandhārammaṇādīni ‘‘kassaññassa evarūpāni atthī’’ti maññanti. Tesaṃ evaṃ maññamānānaṃ tāni cakkhādīni piyarūpāni ceva sātarūpāni ca honti. Atha nesaṃ tattha anuppannā ceva taṇhā uppajjati , uppannā ca taṇhā punappunaṃ pavattivasena nivisati. Tasmā bhagavā ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’tiādimāha. Tattha uppajjamānāti yadā uppajjamānā hoti, tadā ettha uppajjatīti attho. Esa nayo sabbattha.
灭谛的解释的注释
Nirodhasaccaniddesavaṇṇanā
401“无余离贪灭尽”等等,全部都是涅槃的同义词。因为依靠涅槃,渴爱才彻底离染、灭尽,所以涅槃被称为“那渴爱的无余离贪灭尽”。又因为依靠涅槃,渴爱被舍弃、被遣除、被解脱、不再执著,所以涅槃被称为“舍、遣、解脱、无着”。涅槃其实只有一种,但相对于一切有为法的名称,它有许多不同的名称。比如:无余离贪、无余灭尽、舍、遣、解脱、无着、贪尽、嗔尽、痴尽、爱尽、不生、不转起、无相、无愿、不积集、不结生、不再生、无去处、无生、无老、无病、不死、无愁、无悲、无恼、无杂染。
401.Asesavirāganirodhotiādīni sabbāni nibbānavevacanāneva. Nibbānañhi āgamma taṇhā asesā virajjati nirujjhati, tasmā taṃ ‘‘tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho’’ti vuccati. Nibbānañca āgamma taṇhā cajiyati paṭinissajjiyati vimuccati na allīyati, tasmā nibbānaṃ ‘‘cāgo paṭinissaggo mutti anālayo’’ti vuccati. Ekameva hi nibbānaṃ, nāmāni panassa sabbasaṅkhatānaṃ nāmapaṭipakkhavasena anekāni honti. Seyyathidaṃ, asesavirāgo asesanirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo taṇhakkhayo anuppādo appavattaṃ animittaṃ appaṇihitaṃ anāyūhanaṃ appaṭisandhi anupapatti agati ajātaṃ ajaraṃ abyādhi amataṃ asokaṃ aparidevaṃ anupāyāsaṃ asaṃkiliṭṭhanti.
现在,为了说明贪爱虽已被圣道斩断、并依涅槃而达到不再生起,但在那些已显示其生起的依处上它却不存在,所以说了“sā kho panesā”等话。其中,就像有人看见田里长出的苦葫芦藤,从顶端开始寻找根部,把它切断,它就会逐渐枯萎,最终不再被认定存在。于是就可以说,那块田里的苦葫芦已经被止息、被除去了。同样地,在眼等处,贪爱就像田里的苦葫芦。它被圣道从根部切断,依靠涅槃而不再生起。这样不再生起之后,在那些依处上,它就像田里的苦葫芦一样不再显现。
Idāni maggena chinnāya nibbānaṃ āgamma appavattipattāyapi ca taṇhāya yesu vatthūsu tassā uppatti dassitā, tattheva abhāvaṃ dassetuṃ sā kho panesātiādimāha. Tattha yathā puriso khette jātaṃ tittaalābuvalliṃ disvā aggato paṭṭhāya mūlaṃ pariyesitvā chindeyya, sā anupubbena milāyitvā apaññattiṃ gaccheyya. Tato tasmiṃ khette tittaalābu niruddhā pahīnāti vucceyya, evameva khette tittaalābu viya cakkhādīsu taṇhā. Sā ariyamaggena mūlacchinnā nibbānaṃ āgamma appavattiṃ gacchati. Evaṃ gatā pana tesu vatthūsu khette tittaalābu viya na paññāyati.
就像有人把盗贼从森林里抓出来,带到城的南门处死,之后人们会说“森林里的盗贼死了”或者“被杀了”。同样,在眼等诸处,渴爱就像森林里的盗贼。它如同在南门被处死的盗贼一样,因为达到涅槃而灭尽,所以在涅槃中已灭。这样灭尽之后,它在这些所依处就像森林里的盗贼一样不再显现。为了说明它就在那里灭去,便说了“眼在世间是可喜、可意的,在这里,这渴爱正在被断除时就在此断除,正在灭尽时就在此灭尽”等话。
Yathā ca aṭavito core ānetvā nagarassa dakkhiṇadvāre ghāteyyuṃ, tato aṭaviyaṃ corā matāti vā māritāti vā vucceyyuṃ, evaṃ aṭaviyaṃ corā viya cakkhādīsu taṇhā. Sā dakkhiṇadvāre corā viya nibbānaṃ āgamma niruddhattā nibbāne niruddhā. Evaṃ niruddhā panetesu vatthūsu aṭaviyaṃ corā viya na paññāyati, tenassā tattheva nirodhaṃ dassento ‘‘cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’tiādimāha.
第4章 道谛的解说注释
Maggasaccaniddesavaṇṇanā
402“正是这个”:这是为了排除其他道路而作的限定。“圣”:因为远离了那些应当被道断除的烦恼,也因为能成就圣者的境界,所以称为圣。以“于苦智”等语句,开示了四谛的修行法门。其中,前两个谛属于轮回,后两个谛属于出离。对于这位比丘,在轮回二谛上有对修行法门的投入修习,在出离二谛上则没有投入。因为前二谛,即“五蕴是苦,渴爱是集”,行者既要简要地掌握,又要按“什么是五蕴?色蕴……”等方式在老师面前详细学习之后,通过反复读诵语句来修习,瑜伽行者就是这样用功的。而对于后二谛,灭谛是可爱、可喜、合意的,道谛也是可爱、可喜、合意的——他是通过这样听闻来用功的。他这样用功时,以一次通达就通达四谛,以一次现观就现观。以遍知通达而通达苦,以断除通达而通达集,以作证通达而通达灭,以修习通达而通达道。以遍知现观……乃至以修习现观而现观道。如此,在预备阶段,他对前二谛有学习、遍问、听闻、忆持、思惟的通达,对后二谛则只有听闻的通达。在后一阶段,对前三谛有作用上的通达,对灭谛则有以之为所缘的通达。而省察智是已证得圣果的人才有的。但这位是初修业者,所以这里没有提到省察智。
402.Ayamevāti aññamaggapaṭikkhepanatthaṃ niyamanaṃ. Ariyoti taṃ taṃ maggavajjhehi kilesehi ārakattā ariyabhāvakarattā ca ariyo. Dukkhe ñāṇantiādinā catusaccakammaṭṭhānaṃ dassitaṃ. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ. Tesu bhikkhuno vaṭṭe kammaṭṭhānābhiniveso hoti, vivaṭṭe natthi abhiniveso. Purimāni hi dve saccāni ‘‘pañcakkhandhā dukkhaṃ, taṇhā samudayo’’ti evaṃ saṅkhepena ca ‘‘katame pañcakkhandhā, rūpakkhandho’’tiādinā nayena vitthārena ca ācariyassa santike uggaṇhitvā vācāya punappunaṃ parivattento yogāvacaro kammaṃ karoti. Itaresu pana dvīsu saccesu nirodhasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpaṃ, maggasaccaṃ iṭṭhaṃ kantaṃ manāpanti evaṃ savanena kammaṃ karoti. So evaṃ karonto cattāri saccāni ekapaṭivedheneva paṭivijjhati ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati, samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena…pe… maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. Evamassa pubbabhāge dvīsu saccesu uggahaparipucchāsavanadhāraṇasammasanapaṭivedho hoti, dvīsu pana savanapaṭivedhoyeva. Aparabhāge tīsu kiccato paṭivedho hoti, nirodhe ārammaṇapaṭivedho. Paccavekkhaṇā pana pattasaccassa hoti. Ayañca ādikammiko, tasmā sā idha na vuttā.
这位比丘在摄持之前,并没有“我遍知苦,我断除集,我作证灭,我修习道”这样的转向、作意、作意、省察;从摄持开始才有。到了后来,苦已经被遍知……乃至道已经被修习。其中,有两个谛因为难以见而称为甚深,有两个谛因为甚深而称为难见。苦谛从生起方面来说是很明显的:比如被树桩、棘刺伤到等时候,人们也会说出“哎哟,苦”。集谛也从想吃、想受用等欲望的生起而显得明显。但从通达它们的特相来说,两者都是甚深的。因此,它们因为难见而甚深。而为了见到另外两个谛所付出的努力,就像为了抓住梵天顶而伸出手臂,为了碰到无间地狱而伸出脚,又像把劈成百份的一根毛发的尖端与尖端对接起来那样。所以,它们因为甚深而难见。对于这样因难见而甚深、因甚深而难见的四谛,在学习等预备智慧生起的阶段,才说了“于苦智”等话。但在通达的刹那,那种智慧只有一种。
Imassa ca bhikkhuno pubbe pariggahato ‘‘dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahato paṭṭhāya hoti. Aparabhāge pana dukkhaṃ pariññātameva…pe… maggo bhāvitova hoti. Tattha dve saccāni duddasattā gambhīrāni, dve gambhīrattā duddasāni. Dukkhasaccañhi uppattito pākaṭaṃ, khāṇukaṇṭakapahārādīsu ‘‘aho dukkha’’nti vattabbatampi āpajjati. Samudayampi khāditukāmatābhuñjitukāmatādivasena uppattito pākaṭaṃ. Lakkhaṇapaṭivedhato pana ubhayampi gambhīraṃ. Iti tāni duddasattā gambhīrāni. Itaresaṃ pana dvinnaṃ dassanatthāya payogo bhavaggagahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ viya avīciphusanatthaṃ pādappasāraṇaṃ viya satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipādanaṃ viya ca hoti. Iti tāni gambhīrattā duddasāni. Evaṃ duddasattā gambhīresu gambhīrattā ca duddasesu catūsu saccesu uggahādivasena pubbabhāgañāṇuppattiṃ sandhāya idaṃ dukkhe ñāṇantiādi vuttaṃ. Paṭivedhakkhaṇe pana ekameva taṃ ñāṇaṃ hoti.
出离思惟等,因为所对的离欲想、离嗔想、离害想各不相同,所以在加行阶段是各不相同的;但在道刹那,针对这三种情况,由于所生起的不善思惟已被逐段截断,以令其不再生起的方式圆满道支,生起的善思惟只有一个。这就叫正思惟。
Nekkhammasaṅkappādayo kāmabyāpādavihiṃsāviramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannassa akusalasaṅkappassa padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamāno ekova kusalasaṅkappo uppajjati. Ayaṃ sammāsaṅkappo nāma.
离妄语等戒,也因为对“离妄语”等的想各有不同,所以在加行阶段是各不相同的;但在道刹那,对于这四种情况,已生起的不善的破戒之思,以截断其相续、令其不再生起的方式,使道支得以圆满,此时生起的只是单一的善离。这就叫作正语。
Musāvādāveramaṇiādayopi musāvādādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu catūsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati. Ayaṃ sammāvācā nāma .
离杀生等戒,也因为在加行阶段对离杀生等的想各有不同而各不相同;但在道刹那,对于这三处所生起的不善恶戒之思,以不造作、截断相续、令不再生的方式圆满道支,只有单一的善离生起。这就叫作正业。
Pāṇātipātāveramaṇiādayopi pāṇātipātādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesu tīsu ṭhānesu uppannāya akusaladussīlyacetanāya akiriyato padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati, ayaṃ sammākammanto nāma.
邪命:就是为了吃硬食、软食等目的而造作的身语恶行。舍弃:就是避开。以正命:就是以佛陀所赞叹的谋生方式。维持生命:就是让生命延续下去。正命也是这样:由于远离诡诈等想各有差别,在加行阶段各不相同;但在道刹那,对于在这七个地方生起的邪命恶戒之思,以截断相续、令其不再生起的方式圆满道支时,只有单一的善离生起。这就叫作正命。
Micchāājīvanti khādanīyabhojanīyādīnaṃ atthāya pavattitaṃ kāyavacīduccaritaṃ. Pahāyāti vajjetvā. Sammāājīvenāti buddhapasatthena ājīvena. Jīvitaṃ kappetīti jīvitappavattiṃ pavatteti. Sammāājīvopi kuhanādīhi viramaṇasaññānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva sattasu ṭhānesu uppannāya micchājīvadussīlyacetanāya padapacchedato anuppattisādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva kusalaveramaṇī uppajjati, ayaṃ sammāājīvo nāma.
“未生”是指:在某一期生命里,或者面对某种所缘时,自己还没有生起的那些法。不过,看到别人正在生起时,心想:“真希望我这样的恶不善法不要生起。”——就是为了让这些未生的恶不善法不生起。
“生起志欲”:就是为了实践令它们不生起的行道,而生起精进的意愿。
“策励”:就是施加努力。
“发勤精进”:就是发起精进。
“令心勇悍”:就是用精进使心勇悍。
“策厉”:就是下定决心:“纵然只剩下皮肤、筋、骨,也一定要坚持精进。”
Anuppannānanti ekasmiṃ vā bhave tathārūpe vā ārammaṇe attano na uppannānaṃ. Parassa pana uppajjamāne disvā ‘‘aho vata me evarūpā pāpakā akusaladhammā na uppajjeyyu’’nti evaṃ anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya. Chandaṃ janetīti tesaṃ anuppādakapaṭipattisādhakaṃ vīriyachandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti vīriyena cittaṃ paggahitaṃ karoti. Padahatīti kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatūti padahanaṃ pavatteti.
已生起的:指通过现行而自己过去曾生起的那些。现在心想“我不会再生起那样的法”,于是为了断除它们而生起志欲。未生起的善法:指尚未获得的初禅等。已生起的:指那些已经获得的。为了安住:通过反复生起、保持相续而安住。为了不忘失:为了不让它们消失。为了增长:为了更上一层。为了广大:为了达到广大的状态。为了修习圆满:为了让修习达到圆满。这正精进也是同样,在加行阶段,由于未生恶法令不生等心念的多样性而有种种差别;但在道刹那,于这四种处所中,以成就作用的方式圆满道支时,生起的善精进只有一种。这就叫正精进。
Uppannānanti samudācāravasena attano uppannapubbānaṃ. Idāni tādise na uppādessāmīti tesaṃ pahānāya chandaṃ janeti. Anuppannānaṃ kusalānanti appaṭiladdhānaṃ paṭhamajjhānādīnaṃ. Uppannānanti tesaṃyeva paṭiladdhānaṃ. Ṭhitiyāti punappunaṃ uppattipabandhavasena ṭhitatthaṃ. Asammosāyāti avināsanatthaṃ. Bhiyyobhāvāyāti uparibhāvāya. Vepullāyāti vipulabhāvāya. Bhāvanāya pāripūriyāti bhāvanāya paripūraṇatthaṃ. Ayampi sammāvāyāmo anuppannānaṃ akusalānaṃ anuppādanādicittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana imesuyeva catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānaṃ ekameva kusalavīriyaṃ uppajjati. Ayaṃ sammāvāyāmo nāma.
正念也是这样:在加行阶段,由于执取身体等对象的心有多种多样,正念也就有多种多样;但在道刹那,正念在四种处所中,以完成作用的方式圆满道支,生起的念只有一种。这就叫正念。
Sammāsatipi kāyādipariggāhakacittānaṃ nānattā pubbabhāge nānā, maggakkhaṇe pana catūsu ṭhānesu kiccasādhanavasena maggaṅgaṃ pūrayamānā ekāva sati uppajjati. Ayaṃ sammāsati nāma.
诸禅那在预备阶段和道刹那都有不同:在预备阶段,因为等至的不同而有不同;在道刹那,则因为道的种类不同而有不同。对同一个人来说,初道是初禅的,第二道等则可能是初禅的,也可能是第二禅等中某一种禅那的。对同一个人来说,初道也可能是第二禅等中某一种禅那的,第二道等也可能是第二禅等中某一种禅那的,或者是初禅的。这样一来,四种道依禅那来说,或者完全相同,或者完全不同,或者部分相同。而这里的差别,是由作为基础的禅那所决定的。
Jhānāni pubbabhāgepi maggakkhaṇepi nānā, pubbabhāge samāpattivasena nānā, maggakkhaṇe nānāmaggavasena. Ekassa hi paṭhamamaggo paṭhamajjhāniko hoti, dutiyamaggādayopi paṭhamajjhānikā vā dutiyajjhānādīsu aññatarajhānikā vā. Ekassapi paṭhamamaggo dutiyādīnaṃ aññatarajhāniko hoti, dutiyādayopi dutiyādīnaṃ aññatarajjhānikā vā paṭhamajjhānikā vā. Evaṃ cattāropi maggā jhānavasena sadisā vā asadisā vā ekaccasadisā vā honti. Ayaṃ panassa viseso pādakajjhānaniyamena hoti.
按照作为基础的禅那来判定:证得初禅的人,从初禅出定后修观,这时生起的道就是初禅道。在这里,道支和觉支都是圆满的。从第二禅出定后修观,生起的道就是第二禅道。在这里,道支有七个。从第三禅出定后修观,生起的道就是第三禅道。在这里,道支有七个,觉支有六个。从第四禅出定后修观,直到非想非非想处,也都是同样的道理。
Pādakajjhānaniyamena tāva paṭhamajjhānalābhino paṭhamajjhānā vuṭṭhāya vipassantassa uppanno maggo paṭhamajjhāniko hoti. Maggaṅgabojjhaṅgāni panettha paripuṇṇāneva honti. Dutiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno dutiyajjhāniko hoti. Maggaṅgāni panettha satta honti. Tatiyajjhānato vuṭṭhāya vipassantassa uppanno tatiyajjhāniko. Maggaṅgāni panettha satta , bojjhaṅgāni cha honti. Esa nayo catutthajjhānato vuṭṭhāya yāva nevasaññānāsaññāyatanaṃ.
在无色界生起四禅和五禅,那既是出世间的,不是世间的——这样说,在这里该怎么理解呢?这里也是同样的道理:从初禅等定出起之后,证得入流道,再修习无色定,以无色定而生到无色界;因为他有禅那作为基础,所以在无色界中生起其余三道。这样,就是由基础禅那来决定的。
Āruppe catukkapañcakajjhānaṃ uppajjati, tañca lokuttaraṃ, no lokiyanti vuttaṃ, ettha kathanti? Etthāpi paṭhamajjhānādīsu yato vuṭṭhāya sotāpattimaggaṃ paṭilabhitvā arūpasamāpattiṃ bhāvetvā so āruppe uppanno, taṃ jhānikāvassa tattha tayo maggā uppajjanti. Evaṃ pādakajjhānameva niyameti.
有些长老说:“作为观所缘的诸蕴决定道。”有些人说:“个人的意乐决定道。”有些人说:“导向出起的观决定道。”这些观点的判定,应当依照《清净道论》中“导向出起的观”那一节所讲的方式来理解。
Keci pana therā ‘‘vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentī’’ti vadanti. Keci ‘‘puggalajjhāsayo niyametī’’ti vadanti. Keci ‘‘vuṭṭhānagāminivipassanā niyametī’’ti vadanti. Tesaṃ vādavinicchayo visuddhimagge vuṭṭhānagāminivipassanādhikāre vuttanayeneva veditabbo.
比丘们,这被称为正定:它在前期阶段是世间的,在后期阶段是出世间的,这就称为正定。
Ayaṃ vuccati, bhikkhave, sammāsamādhīti ayaṃ pubbabhāge lokiyo aparabhāge lokuttaro sammāsamādhīti vuccati.
“如是于内”的意思是:这样,或者把握自己的四圣谛,或者把握他人的四圣谛,或者有时把握自己的、有时把握他人的四圣谛,然后安住在对诸法的法随观中。这里所说的“集与灭”,应当根据四圣谛各自的情况,从生起和止息两个方面来理解。从这里往后,都和前面所说的一样。只是在这里,应当把能把握四圣谛的正念,按照“苦圣谛”等这样的方式连接起来理解:这就是把握圣谛的比丘趣向解脱的门径,其余部分也和前面一样。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā cattāri saccāni pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa cattāri saccāni pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha catunnaṃ saccānaṃ yathāsambhāvato uppattinivattivasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha catusaccapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā saccapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ tādisamevāti.
404到这里为止,一共讲了二十一种业处:入出息部分、四威仪部分、四正知部分、三十二身分、四界差别、九种墓观、受随观、心随观、盖的把握、蕴的把握、处的把握、觉支的把握、圣谛的把握。其中,入出息、三十二身分和九种墓观,这十一种属于安止业处。不过长部诵者大西瓦长老说:“九种墓观是依过患随观而说的。”所以按他的观点,安止业处只有两种,其余都是近行业处。那么,在这些业处当中,是不是每一种都会生起投入呢?不会。在威仪、正知、盖、觉支这些业处中,不会生起投入;在其余的业处中则会生起。可是大西瓦长老说:“在这些业处中也会生起投入。因为修行者会这样审察:我到底有没有四威仪?有没有四正知?有没有五盖?有没有七觉支?所以,一切业处中都会生起投入。”
404. Ettāvatā ānāpānapabbaṃ catuiriyāpathapabbaṃ catusampajaññapabbaṃ dvattiṃsākāraṃ catudhātuvavatthānaṃ navasivathikā vedanānupassanā cittānupassanā nīvaraṇapariggaho khandhapariggaho āyatanapariggaho bojjhaṅgapariggaho saccapariggahoti ekavīsati kammaṭṭhānāni. Tesu ānāpānaṃ dvattiṃsākāraṃ navasivathikāti ekādasa appanākammaṭṭhānāni honti. Dīghabhāṇakamahāsīvatthero pana ‘‘navasivathikā ādīnavānupassanāvasena vuttā’’ti āha. Tasmā tassa matena dveyeva appanākammaṭṭhānāni, sesāni upacārakammaṭṭhānāni. Kiṃ panetesu sabbesu abhiniveso jāyatīti? Na jāyati. Iriyāpathasampajaññanīvaraṇabojjhaṅgesu hi abhiniveso na jāyati, sesesu jāyatīti. Mahāsīvatthero panāha ‘‘etesupi abhiniveso jāyati. Ayañhi ‘atthi nu kho me cattāro iriyāpathā udāhu natthi, atthi nu kho me catusampajaññaṃ udāhu natthi, atthi nu kho me pañcanīvaraṇā udāhu natthi, atthi nu kho me sattabojjhaṅgā udāhu natthī’ti evaṃ pariggaṇhāti. Tasmā sabbattha abhiniveso jāyatī’’ti.
“比丘们,无论任何人”:比丘们,也就是无论比丘、比丘尼、近事男或近事女。“应当这样修习”等:应当依照从开头所说的修习次第来修习。“可以预期”:意思是值得期待、应当希求、必定会实现。“究竟智”:指阿拉汉果。“若还有余依时”:指还有剩余的执取,尚未完全断尽的时候。“不来果”:指不来者的境界。
Yo hi koci, bhikkhaveti yo hi koci, bhikkhave, bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā. Evaṃ bhāveyyātiādito paṭṭhāya vuttena bhāvanānukkamena bhāveyya. Pāṭikaṅkhanti paṭikaṅkhitabbaṃ icchitabbaṃ avassaṃbhāvīti attho. Aññāti arahattaṃ. Sati vā upādiseseti upādānasese vā sati aparikkhīṇe. Anāgāmitāti anāgāmibhāvo.
世尊这样以七年为限,显示了教法是导向出离的,接着又指出在比这更短的时间里也能成就,于是说“比丘们,且安住……”等语。这一切都是针对中等根器、堪受引导的人说的;至于利根者,则说“早上受教诫,傍晚就能证得殊胜;傍晚受教诫,早上就能证得殊胜”。世尊就这样开示“比丘们,我的教法就是如此导向出离的”,然后在二十一处以阿拉汉果为顶点,把所说的法义作总结,说道“比丘们,这是一条唯一的道路……乃至……以上就是依据这一点而说的”。其余的文句意思都很明白。说法结束时,有三万比丘证得阿拉汉果。
Evaṃ sattannaṃ vassānaṃ vasena sāsanassa niyyānikabhāvaṃ dassetvā puna tato appatarepi kāle dassento tiṭṭhantu, bhikkhavetiādimāha. Sabbampi cetaṃ majjhimassa veneyyapuggalassa vasena vuttaṃ, tikkhapaññaṃ pana sandhāya ‘‘pātova anusiṭṭho sāyaṃ visesaṃ adhigamissati, sāyaṃ anusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatī’’ti vuttaṃ. Iti bhagavā ‘‘evaṃ niyyānikaṃ, bhikkhave, mama sāsana’’nti dassetvā ekavīsatiyāpi ṭhānesu arahattanikūṭena desitaṃ desanaṃ niyyātento ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo…pe… iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti āha. Sesaṃ uttānatthamevāti. Desanāpariyosāne pana tiṃsa bhikkhusahassāni arahatte patiṭṭhahiṃsūti.