《大念处经》的注释·四正知品的注释
9. 大念处经义注 · 111 段
四正知品的注释
Catusampajaññapabbavaṇṇanā
376376. 这样按行住坐卧的威仪把身随观分别说明之后,现在为了按四正知来分别说明,又说“再者……”等语。其中,“前进”等词已在《沙门果经》中解释过。经文说“或于内”,意思是:像这样以四正知来摄持,无论是对自己的身体、对他人的身体,或有时对自己的身体、有时对他人的身体,都安住于身随观。在这里,“随观集灭法”等句中,也应当只取色蕴的集与灭。其余部分与前面所说相同。
376. Evaṃ iriyāpathavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni catusampajaññavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha . Tattha abhikkantetiādīni sāmaññaphale vaṇṇitāni. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catusampajaññapariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Idhāpi samudayavayadhammānupassītiādīsu rūpakkhandhasseva samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Sesaṃ vuttasadisameva.
在这里,以四正知摄持的念是苦圣谛;使它生起的先前渴爱是集圣谛;这两者不再生起是灭圣谛;前面所说的圣道是道圣谛。这样依四圣谛逐步上进,最终证得寂灭——这就是就一位以四正知摄持的比丘而言,直至阿拉汉果的解脱门。
Idha catusampajaññapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, vuttappakāro ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idamekassa catusampajaññapariggāhakassa bhikkhuno vasena yāva arahattā niyyānamukhanti.
不净作意部分的注释
Paṭikūlamanasikārapabbavaṇṇanā
377377. 这样从四正知的角度分析了身随观之后,现在为了从不净作意的角度来分析,又说了“再者……”等话。其中,关于“即此身……”等所有应当说明的内容,在《清净道论》的“身至念业处”中已经全面详尽地讲述过了。“两端有口的”:就是与下方和上方两个口相连。“种种种类的”:就是各式各样的。
377. Evaṃ catusampajaññavasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni paṭikūlamanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha imameva kāyantiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ sabbākārena vitthārato visuddhimagge kāyagatāsatikammaṭṭhāne vuttaṃ. Ubhatomukhāti heṭṭhā ca upari cāti dvīhi mukhehi yuttā. Nānāvihitassāti nānāvidhassa.
这里说的是譬喻的对应关系:这个身体由四大组成,就像一只两头开口的袋子;装在袋子里混杂的各种谷物,就像头发等三十二身分;明眼人,就像禅修者;他解开那只袋子来观察时,各种谷物清楚显现的那一刻,就应当理解为禅修者的三十二身分变得分明的时候。因此,“或于内……”的意思是:像这样通过把握头发等身分,在自己的身上、在他人的身上,或有时在自己身上、有时在他人身上,于身随观身而住。从这里往后,都按照前面所说的方式理解。只是在这里,执持三十二身分的念就是苦圣谛——这样联系起来之后,应当知道这就是出离的入口。其余部分和前面相同。
Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – ubhatomukhā putoḷi viya hi cātumahābhūtiko kāyo, tattha missetvā pakkhittanānāvidhadhaññaṃ viya kesādayo dvattiṃsākārā, cakkhumā puriso viya yogāvacaro, tassa taṃ putoḷiṃ muñcitvā paccavekkhato nānāvidhadhaññassa pākaṭakālo viya yogino dvattiṃsākārassa vibhūtakālo veditabbo. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ kesādipariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha dvattiṃsākārapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ purimasadisamevāti.
界作意部分的注释
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
378378. 这样,通过不净作意分别了身随观之后,现在为了通过界作意来分别,又说了“再者……”等话。这里,连同譬喻对应的义理解释如下:就像某个屠牛者,或者他那个以饭食和工钱雇佣的徒弟,把牛杀了、剖开之后,在通往四个方向的大路中间——也就是所谓“十字路口”的地方,把肉一块一块地切开,然后坐在那里;同样地,比丘无论以四种威仪中的哪一种安住,就依照身体当时安住的样子,按照它当时被摆放的样子,这样观察:“在这个身体里,有地界……乃至……风界。”
378. Evaṃ paṭikūlamanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni dhātumanasikāravasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tatthāyaṃ opammasaṃsandanena saddhiṃ atthavaṇṇanā – yathā koci goghātako vā tasseva vā bhattavetanabhato antevāsiko gāviṃ vadhitvā vinivijjhitvā catasso disā gatānaṃ mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāte catumahāpathe koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā nisinno assa, evameva bhikkhu catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathāṭhitaṃ, yathāṭhitattā ca yathāpaṇihitaṃ kāyaṃ ‘‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu…pe… vāyodhātū’’ti evaṃ paccavekkhati.
这段话要说明的是:就像屠牛的人,无论是养牛的时候、把牛牵去屠宰场的时候、牵到那里绑好放着的时候、正在杀的时候,还是看见牛已经被杀死的时候,只要他还没有把牛剖开、切成一块一块,在那之前,“牛”这个想(认知)就一直不会消失。可是,等他剖开切好、坐下来之后,“牛”的想就消失了,“肉”的想就现起了。他不会这样想:“我在卖牛,这些人在把牛带走。”而是会这样想:“我在卖肉,这些人在把肉带走。”同样地,这位比丘以前还是愚痴凡夫的时候,不管是在家人时期还是出家之后,只要他还没有把这个就这样安住、就这样摆放的身体破除密集(固体形态),没有从界的角度去观察,在那之前,“有情”或“人”的想就一直不会消失。可是,当他从界的角度去观察时,“有情”的想就消失了,心就只依于诸界而安住。因此世尊说:“他如其所住、如其所安立地观察此身:‘在此身中,有地界、水界、火界、风界。’比丘们,就像一位熟练的屠牛者……乃至……风界。”这里,禅修者就像屠牛者,“牛”的想就像“有情”的想,四衢大路就像四种威仪,剖开切成一块块后坐下来的状态就像从界的角度观察。这就是这里对巴利文的解释。至于业处(禅修方法)的详细说明,则在《清净道论》中已经广说了。
Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā goghātakassa gāviṃ posentassāpi āghātanaṃ āharantassāpi āharitvā tattha bandhitvā ṭhapentassapi vadhentassāpi vadhitaṃ mataṃ passantassāpi tāvadeva gāvīti saññā na antaradhāyati, yāva naṃ padāletvā bilaso na vibhajati. Vibhajitvā nisinnassa panassa gāvīti saññā antaradhāyati, maṃsasaññā pavattati. Nāssa evaṃ hoti – ‘‘ahaṃ gāviṃ vikkiṇāmi, ime gāviṃ harantī’’ti. Atha khvassa ‘‘ahaṃ maṃsaṃ vikkiṇāmi, ime maṃsaṃ haranti’’ cceva hoti; evameva imassāpi bhikkhuno pubbe bālaputhujjanakāle gihibhūtassāpi pabbajitassāpi tāvadeva sattoti vā puggaloti vā saññā na antaradhāyati, yāva imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā dhātuso na paccavekkhati. Dhātuso paccavekkhato panassa sattasaññā antaradhāyati, dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘‘imameva kāyaṃ yathāṭhitaṃ yathāpaṇihitaṃ dhātuso paccavekkhati ‘atthi imasmiṃ kāye pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti. Seyyathāpi, bhikkhave, dakkho goghātako vā…pe… vāyodhātū’’ti. Goghātako viya hi yogī, gāvīti saññā viya sattasaññā, catumahāpatho viya catuiriyāpatho, bilaso vibhajitvā nisinnabhāvo viya dhātuso paccavekkhaṇanti ayamettha pāḷivaṇṇanā. Kammaṭṭhānakathā pana visuddhimagge vitthāritā.
或于内这句的意思是:像这样通过把握四界,他于自己的身体或别人的身体,或有时于自己的身体、有时于别人的身体,安住于身随观。从这里往后,和前面所说的方法一样。只是在这里,应当把以四界把握的念理解为苦圣谛,这样连接起来后,要知道这就是出离的入口;其余部分和前面相同。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ catudhātupariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha catudhātupariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ purimasadisamevāti.
九种墓地节的注释
Navasivathikapabbavaṇṇanā
379379. 像这样,以界作意的方式分析完身随观之后,现在要用九种墓地节来分析,于是又说“再者”等话。其中,“就像看见”意思是如同看见。“身体”指死尸。“丢弃在墓地”指扔在坟场里。“一日死者的”就是死了一天的。“二日死者的”就是死了两天的。“三日死者的”就是死了三天的。犹如铁匠的风箱,因寿命耗尽,风依次生起而膨胀,以膨胀的状态就是“肿胀”;“肿胀”本身就是“肿胀的”;或者因为令人厌恶,是可厌的肿胀,颜色变异败坏就是“青瘀”;“青瘀”本身就是“青瘀的”;或者因为令人厌恶,是可厌的青瘀,在肉厚处呈红色、在脓汁积聚处呈白色、而大部分在青色处呈青色的,犹如披着青布的尸体,这就是它的名称。从破裂处或九种疮口流出的脓就是“流脓”;“流脓”本身就是“流脓的”;或者因为令人厌恶,是可厌的流脓,已生流脓、达到那种状态就是“已生流脓”。
379. Evaṃ dhātumanasikāravasena kāyānupassanaṃ vibhajitvā idāni navahi sivathikapabbehi vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha seyyathāpi passeyyāti yathā passeyya. Sarīranti matasarīraṃ. Sivathikāya chaḍḍitanti susāne apaviddhaṃ. Ekāhaṃ matassa assāti ekāhamataṃ. Dvīhaṃ matassa assāti dvīhamataṃ. Tīhaṃ matassa assāti tīhamataṃ. Kammārabhastā viya vāyunā uddhaṃ jīvitapariyādānā yathānukkamaṃ samuggatena sūnabhāvena uddhumātattā uddhumātaṃ, uddhumātameva uddhumātakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ uddhumātanti uddhumātakaṃ. Vinīlaṃ vuccati viparibhinnavaṇṇaṃ, vinīlameva vinīlakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vinīlanti vinīlakaṃ. Maṃsussadaṭṭhānesu rattavaṇṇassa pubbasannicayaṭṭhānesu setavaṇṇassa yebhuyyena ca nīlavaṇṇassa nīlaṭṭhānesu nīlasāṭakapārutasseva chavasarīrassetaṃ adhivacanaṃ. Paribhinnaṭṭhānehi navahi vā vaṇamukhehi vissandamānapubbaṃ vipubbaṃ, vipubbameva vipubbakaṃ. Paṭikūlattā vā kucchitaṃ vipubbanti vipubbakaṃ. Vipubbakaṃ jātaṃ tathābhāvaṃ gatanti vipubbakajātaṃ.
这位比丘把自身的这个身体,用智慧与那个身体联系起来、对照起来。怎么联系呢?就是:“这个身体也是这种性质,也会变成那种样子,也逃不过那种结局。”这里说的是:因为有寿、暖、识这三种法的存在,这个身体才能站立、行走等等;一旦这三样离开了,这个身体也同样具有这种性质,本质上就是会腐烂的;也会变成那种样子,也就是会肿胀、膨胀等;也逃不过那种结局,就是逃不过肿胀、膨胀等状态。这样,通过把握肿胀等相,或者对自己身体,或者对他人身体,或者一时对自己、一时对他人,安住于身随观。
So imameva kāyanti so bhikkhu imaṃ attano kāyaṃ tena kāyena saddhiṃ ñāṇena upasaṃharati upaneti. Kathaṃ? Ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃbhāvī evaṃanatītoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – āyu, usmā, viññāṇanti imesaṃ tiṇṇaṃ dhammānaṃ atthitāya ayaṃ kāyo ṭhānagamanādikhamo hoti, imesaṃ pana vigamā ayampi kho kāyo evaṃdhammo evaṃ pūtikasabhāvoyeva, evaṃbhāvī evaṃ uddhumātādibhedo bhavissati, evaṃanatīto evaṃ uddhumātādibhāvaṃ anatikkantoti. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ uddhumātādipariggaṇhanena attano vā kāye, parassa vā kāye, kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.
正在被啃食的:指乌鸦等落在腹部等处,反复扯下腹肉、唇肉、眼角肉等,正在被吃掉的尸体。还带着肉和血:指还有残余的肉和血连在一起。无肉而涂满血:即使肉已经没了,血还没有干,针对这种情况说“无肉而涂满血”。从别处:指从另一个方向。手骨:即使手骨分成六十四块,也各自分散开来。足骨等也应同样理解。
Khajjamānanti udarādīsu nisīditvā udaramaṃsaoṭṭhamaṃsaakkhikūṭādīni luñcitvā luñcitvā khādiyamānaṃ. Samaṃsalohitanti sāvasesamaṃsalohitayuttaṃ. Nimaṃsalohitamakkhitanti maṃse khīṇepi lohitaṃ na sussati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘nimaṃsalohitamakkhita’’nti. Aññenāti aññena disābhāgena. Hatthaṭṭhikanti catusaṭṭhibhedampi hatthaṭṭhikaṃ pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ vippakiṇṇaṃ. Pādaṭṭhikādīsupi eseva nayo.
“超过年的”是指超过一年的。“腐烂的”是指放在露天,受风吹、日晒、雨淋,超过一年就腐烂了;但埋在地下的则能存留更久。“变成粉末的”是指碎成粉末、四处散开。在所有这些情形中,都应按照“就自己的身体”等所说的方式,依被吃等状态来套用。如此,以把握被吃等相,直到变成粉末的状态,或于自身,或于他身,或有时于自身、有时于他身,于身随观身而住。
Terovassikānīti atikkantasaṃvaccharāni. Pūtīnīti abbhokāse ṭhitāni vātātapavuṭṭhisamphassena terovassikāneva pūtīni honti, antobhūmigatāni pana cirataraṃ tiṭṭhanti. Cuṇṇakajātānīti cuṇṇaṃ cuṇṇaṃ hutvā vippakiṇṇāni. Sabbattha so imamevāti vuttanayena khajjamānādīnaṃ vasena yojanā kātabbā. Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ khajjamānādipariggaṇhanena yāva cuṇṇakabhāvā attano vā kāye, parassa vā kāye kālena vā attano, kālena vā parassa kāye kāyānupassī viharati.
在这里停下来之后,要把九种墓地合在一起说。也就是:按“死后一日”这类方式所说的一切,算作一种;“被乌鸦等啄食”这类,算作一种;“骨锁、带肉带血、由筋连着”算作一种;“没有肉、涂着血、由筋连着”算作一种;“肉和血都已去掉、由筋连着”算作一种;“骨头已经散开”这类算作一种;“骨头变白、像螺壳颜色”算作一种;“堆在一起超过一年”算作一种;“腐烂、变成粉末”算作一种。
Idha pana ṭhatvā navasivathikā samodhānetabbā. Ekāhamataṃ vāti hi ādinā nayena vuttā sabbāpi ekā, kākehi vā khajjamānantiādikā ekā, aṭṭhikasaṅkhalikaṃ samaṃsalohitaṃ nhārusambandhanti ekā, nimaṃsalohitamakkhitaṃ nhārusambandhanti ekā, apagatamaṃsalohitaṃ nhārusambandhanti ekā, aṭṭhikāni apagatasambandhānītiādikā ekā aṭṭhikāni setāni saṅkhavaṇṇapaṭibhāgānīti ekā, puñjakitāni terovassikānīti ekā, pūtīni cuṇṇakajātānīti ekāti.
“比丘们,就是这样。”——这是世尊在开示了九种墓地之后,为结束身随观而说的。其中,专注于九种墓地的念是苦谛;使这念生起的先前渴爱是集谛;这两者不再生起是灭谛;了知苦、断除集、以灭为所缘的圣道是道谛。这样,依照四谛逐步提升,最终达到寂灭——这就是专注于九种墓地的比丘们直至证得阿拉汉果的导引入口。
Evaṃ kho, bhikkhaveti idaṃ navasivathikā dassetvā kāyānupassanaṃ niṭṭhapento āha. Tattha navasivathikapariggāhikā sati dukkhasaccaṃ, tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nirodhasaccaṃ, dukkhaparijānano samudayapajahano nirodhārammaṇo ariyamaggo maggasaccaṃ. Evaṃ catusaccavasena ussakkitvā nibbutiṃ pāpuṇātīti idaṃ navasivathikapariggāhakānaṃ bhikkhūnaṃ yāva arahattā niyyānamukhanti.
到这里,入出息节、威仪节、四正知节、不净作意节、界作意节、九种墓地节——这十四节的身随观就讲完了。其中,入出息节和不净作意节这两种只是安止业处;而墓地节是依过患随观来说的,所以其余十二种都只是近行业处。
Ettāvatā ca ānāpānapabbaṃ, iriyāpathapabbaṃ, catusampajaññapabbaṃ, paṭikūlamanasikārapabbaṃ, dhātumanasikārapabbaṃ, navasivathikapabbānīti cuddasapabbā kāyānupassanā niṭṭhitā hoti. Tattha ānāpānapabbaṃ, paṭikūlamanasikārapabbanti imāneva dve appanākammaṭṭhānāni, sivathikānaṃ pana ādīnavānupassanāvasena vuttattā sesāni dvādasāpi upacārakammaṭṭhānānevāti.
受随观的注释
Vedanānupassanāvaṇṇanā
380世尊这样用十四种方式讲完身随观念处之后,现在为了接着用九种方式讲受随观,就说了“那么,比丘们……”等话。其中,“乐受”的意思是:当他在体验身体的或心理的乐受时,他清楚地知道“我正在体验乐受”。当然,即使是还躺在床上的婴儿,在吃奶等时候体验到乐受,也知道“我在体验乐受”,但这里说的并不是那种知道。因为那种知道并没有舍弃对“有情”的执取,没有破除“我”想,既不是业处,也不是念处的修行。而这位比丘的知道,则舍弃了对“有情”的执取,破除了“我”想,既是业处,也是念处的修行。因为这里说的是那种带着正知的体验,并且这样观察:“是谁在体验?这是谁的受?受是因什么而起的?”
380. Evaṃ bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni navavidhena vedanānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sukhaṃ vedananti kāyikaṃ vā cetasikaṃ vā sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘ahaṃ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānātīti attho. Tattha kāmaṃ uttānaseyyakāpi dārakā thaññapivanādikāle sukhaṃ vedayamānā ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmā’’ti pajānanti, na panetaṃ evarūpaṃ jānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Evarūpañhi jānanaṃ sattūpaladdhiṃ na jahati, attasaññaṃ na ugghāṭeti, kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hoti. Imassa pana bhikkhuno jānanaṃ sattūpaladdhiṃ jahati, attasaññaṃ ugghāṭeti, kammaṭṭhānañceva satipaṭṭhānabhāvanā ca hoti. Idañhi ‘‘ko vedayati, kassa vedanā, kiṃ kāraṇā vedanā’’ti evaṃ sampajānavediyanaṃ sandhāya vuttaṃ.
在这里,是谁在感受?并没有任何一个众生或人在感受。感受是谁的?感受不属于任何众生或人。感受是因为什么而有的?其实,感受只是以依处和所缘为条件才生起的。所以,他这样清楚地知道:以某种乐等事物为所缘,只是受在感受;而依赖受的生起,才在世俗说法上说“我在感受”,这只不过是一种假名而已。应当知道,这样观察“以依处和所缘为条件,只有受在感受”的人,就是在清楚地了知“我感受乐受”,就像心山的那位长老一样。
Tattha ko vedayatīti na koci satto vā puggalo vā vedayati. Kassa vedanāti na kassaci sattassa vā puggalassa vā vedanā. Kiṃ kāraṇā vedanāti vatthuārammaṇāva panassa vedanā, tasmā esa evaṃ pajānāti ‘‘taṃ taṃ sukhādīnaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayati taṃ pana vedanāya pavattiṃ upādāya’ahaṃ vedayāmī’ti vohāramattaṃ hotī’’ti. Evaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti sallakkhento esa ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātī’’ti veditabbo cittalapabbate aññataratthero viya.
据说,那位长老生病时,被强烈的痛受逼得不断呻吟,翻来覆去。一个年轻比丘问他:“尊者,您到底是哪里在痛?”长老说:“贤友,并没有什么单独的‘痛的地方’,只是以身体为所缘,受在感受罢了。”年轻比丘说:“尊者,既然从能这样了知的时候起,就应该能忍得住,不是吗?”长老说:“贤友,我在忍。”年轻比丘说:“尊者,能忍才是更好的。”长老就忍住了。那风一直撕裂到心脏,肠子都堆到了床上。长老指给年轻比丘看:“贤友,这样的忍耐,还算可以吧。”年轻比丘沉默了。长老于是平衡精进,与诸无碍解一起证得阿拉汉果,成为等头者而般涅槃。
Thero kira aphāsukakāle balavavedanāya nitthunanto aparāparaṃ parivattati, tameko daharo āha – ‘‘kataraṃ vo, bhante, ṭhānaṃ rujjatī’’ti. Āvuso, pāṭiyekkaṃ rujjanaṭṭhānaṃ nāma natthi, vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā vedanāva vedayatīti. Evaṃ jānanakālato paṭṭhāya adhivāsetuṃ vaṭṭati no, bhante,ti. Adhivāsemi, āvusoti. Adhivāsanā, bhante, seyyoti. Thero adhivāsesi. Vāto yāva hadayā phālesi, mañcake antāni rāsikatāni ahesuṃ. Thero daharassa dassesi ‘‘vaṭṭatāvuso, ettakā adhivāsanā’’ti. Daharo tuṇhī ahosi. Thero vīriyasamataṃ yojetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitvā samasīsī hutvā parinibbāyi.
就像对乐受一样,对苦受……中间省略……当他正在体验无染着的不苦不乐受时,他清楚地知道:我正在体验无染着的不苦不乐受。世尊就这样讲完色业处之后,接着讲无色业处。因为如果依触或依心来讲,所讲的内容就不清楚,看起来像一片黑暗;但受的生起是清楚的,所以依受来讲就变得清楚。因此,这里和《帝释问经》一样,也是依受来讲无色业处。其中,业处有两种,即色业处和无色业处,这类论述应当按照《帝释问经》里所说的方式来理解。
Yathā ca sukhaṃ, evaṃ dukkhaṃ…pe… nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedayāmī’’ti pajānāti. Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento yasmā phassavasena cittavasena vā kathiyamānaṃ pākaṭaṃ na hoti , andhakāraṃ viya khāyati, vedanānaṃ pana uppattipākaṭatāya vedanāvasena pākaṭaṃ hoti, tasmā sakkapañhe viya idhāpi vedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ kathesi. Tattha ‘‘duvidhañhi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ arūpakammaṭṭhānañcā’’tiādi kathāmaggo sakkapañhe vuttanayeneva veditabbo.
在这里,“乐受”等说法中,还有另一种了知的方式:当他感受乐受时,了知“我感受乐受”。因为在乐受生起的那一刻,苦受并不存在,所以正在感受乐受时,他了知“我感受的只是乐受”。由于过去曾经生起的苦受现在已不存在,而这个乐受在此之前也不存在,因此受是无常的、不持久的、会变坏的法。这样,他在那时就具足正知。世尊也这样说过:
Tattha sukhaṃ vedanantiādīsu ayaṃ aparopi pajānanapariyāyo, sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātīti sukhavedanākkhaṇe dukkhavedanāya abhāvato sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno ‘‘sukhaṃ vedanaṃyeva vedayāmī’’ti pajānāti. Tena yā pubbe bhūtapubbā dukkhavedanā, tassa idāni abhāvato imissā ca sukhāya vedanāya ito paṭhamaṃ abhāvato vedanā nāma aniccā adhuvā vipariṇāmadhammā, itiha tattha sampajāno hoti. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –
火种,当一个人正在体验乐受时,那时他既不体验苦受,也不体验不苦不乐受,只体验乐受。火种,当他正在体验苦受……中略……正在体验不苦不乐受时,那时他既不体验乐受,也不体验苦受,只体验不苦不乐受。火种,乐受也是无常的、有为的、缘生的,是灭尽法、衰灭法、离贪法、灭法。火种,苦受也是……中略……火种,不苦不乐受也是无常的……中略……是灭法。火种,这样观察的多闻圣弟子,对乐受也厌离,对苦受也厌离,对不苦不乐受也厌离;因为厌离而离贪,因为离贪而解脱;解脱时,生起“我已解脱”的智,他了知:“生已尽,梵行已立,应作已作,不再有此后世。”
‘‘Yasmiṃ, aggivessana, samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, na adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, sukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Yasmiṃ, aggivessana, samaye dukkhaṃ…pe… adukkhamasukhaṃ vedanaṃ vedeti, neva tasmiṃ samaye sukhaṃ vedanaṃ vedeti, na dukkhaṃ vedanaṃ vedeti, adukkhamasukhaṃyeva tasmiṃ samaye vedanaṃ vedeti. Sukhāpi, kho, aggivessana, vedanā aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā. Dukkhāpi, kho…pe… adukkhamasukhāpi kho, aggivessana, vedanā aniccā…pe… nirodhadhammā. Evaṃ passaṃ, aggivessana, sutavā ariyasāvako sukhāyapi vedanāya nibbindati, dukkhāyapi vedanāya nibbindati, adukkhamasukhāyapi vedanāya nibbindati, nibbindaṃ virajjati, virāgā vimuccati, vimuttasmiṃ ‘vimuttamī’ti ñāṇaṃ hoti, ‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’ti pajānātī’’ti (ma. ni. 2.205).
在“有染的乐”等说法中,“有染的乐”是指六种依靠在家生活的喜受,它们依赖于对五欲功德的染著。“无染的乐”是指六种依靠出离生活的喜受。“有染的苦”是指六种依靠在家生活的忧受。“无染的苦”是指六种依靠出离生活的忧受。“有染的不苦不乐”是指六种依靠在家生活的舍受。“无染的不苦不乐”是指六种依靠出离生活的舍受。这些受的详细分别,在《帝释问经》中已经说过了。
Sāmisaṃ vā sukhantiādīsu sāmisā sukhā nāma pañcakāmaguṇāmisasannissitā cha gehasitasomanassavedanā. Nirāmisā sukhā nāma cha nekkhammasitasomanassavedanā. Sāmisā dukkhā nāma cha gehasitadomanassavedanā. Nirāmisā dukkhā nāma cha nekkhammasitadomanassavedanā. Sāmisā adukkhamasukhā nāma cha gehasitaupekkhāvedanā. Nirāmisā adukkhamasukhā nāma cha nekkhammasitaupekkhāvedanā. Tāsaṃ vibhāgo sakkapañhe vuttoyeva.
“或于内”这句是说:像这样通过把握乐受等,比丘安住于随观受——或者观察自己的受,或者观察他人的受,有时观察自己的受,有时观察他人的受。
“随观集灭法者”这里,应当依据“由无明集而有受集”等,以五种五相来观察受的集起与灭去,由此应知:“安住于受中随观集法,安住于受中随观灭法,有时安住于受中随观集法,有时安住于受中随观灭法。”
此后的解释,与身随观部分所说的方法完全一致。这里唯一的差别是:把执取受的正念视为苦谛,这样结合之后,便能了知那位执取受的比丘的解脱门;其余一切,都与前面相同。
Itiajjhattaṃ vāti evaṃ sukhavedanādipariggaṇhanena attano vā vedanāsu, parassa vā vedanāsu, kālena vā attano, kālena vā parassa vedanāsu vedanānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassī vāti ettha pana avijjāsamudayā vedanāsamudayotiādīhi pañcahi pañcahi ākārehi vedanānaṃ samudayañca vayañca passanto ‘‘samudayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, vayadhammānupassī vā vedanāsu viharati, kālena samudayadhammānupassī vā vedanāsu, kālena vayadhammānupassī vā vedanāsu viharatī’’ti veditabbo. Ito paraṃ kāyānupassanāyaṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha vedanāpariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā vedanāpariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ, sesaṃ tādisamevāti.
心随观的注释
Cittānupassanāvaṇṇanā
381381. 像这样用九种方式讲完受随观念处之后,现在为了用十六种方式讲心随观,说了“云何,诸比丘”等话。其中,“有贪”指与八种贪俱行的心。“离贪”指世间的善心和无记心。不过,因为这里是遍察(sammasana),不是法的总集(dhammasamodhāna),所以在这里,即使是一类之中也找不到出世间心。其余四种不善心,既不归入前一类,也不归入后一类。“有嗔”指与两种忧俱行的心。“离嗔”指世间的善心和无记心。其余十种不善心,同样既不归入前一类,也不归入后一类。“有痴”指与疑俱行的心和与掉举俱行的心,共两种。然而,因为痴在一切不善心中都会生起,所以其余的(不善心)在这里也都适用。实际上,就在这二分之中,十二种不善心已经全部涵盖。“离痴”指世间的善心和无记心。“昏昧”指被昏沉和睡眠所随逐的心,这种心就叫作“蜷缩的心”。“散乱”指与掉举俱行的心,这种心就叫作“涣散的心”。
381. Evaṃ navavidhena vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni soḷasavidhena cittānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhalobhasahagataṃ. Vītarāganti lokiyakusalābyākataṃ. Idaṃ pana yasmā sammasanaṃ na dhammasamodhānaṃ tasmā idha ekapadepi lokuttaraṃ na labbhati. Sesāni cattāri akusalacittāni neva purimapadaṃ na pacchimapadaṃ bhajanti. Sadosanti duvidhadomanassasahagataṃ. Vītadosanti lokiyakusalābyākataṃ. Sesāni dasa akusalacittāni neva purimapadaṃ, na pacchimapadaṃ bhajanti. Samohanti vicikicchāsahagatañceva, uddhaccasahagatañcāti duvidhaṃ. Yasmā pana moho sabbākusalesu uppajjati, tasmā sesānipi idha vaṭṭantiyeva. Imasmiññeva hi duke dvādasākusalacittāni pariyādinnānīti. Vītamohanti lokiyakusalābyākataṃ. Saṅkhittanti thinamiddhānupatitaṃ. Etañhi saṅkuṭitacittaṃ nāma. Vikkhittanti uddhaccasahagataṃ, etañhi pasaṭacittaṃ nāma.
广大指色界和无色界的心。不广大指欲界的心。有上指欲界的心。无上指色界和无色界的心。在这两者当中,色界仍然是有上,只有无色界才是无上。有定指具有安止定或近行定的心。无定指不具备这两种定的心。解脱指通过彼分断和镇伏断而解脱的心。不解脱指不具备这两种解脱的心。至于正断、止息、出离这三种解脱,在这里则没有讨论的余地。
Mahaggatanti rūpārūpāvacaraṃ. Amahaggatanti kāmāvacaraṃ. Sauttaranti kāmāvacaraṃ. Anuttaranti rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca. Tatrāpi sauttaraṃ rūpāvacaraṃ, anuttaraṃ arūpāvacarameva. Samāhitanti yassa appanāsamādhi upacārasamādhi vā atthi. Asamāhitanti ubhayasamādhivirahitaṃ . Vimuttanti tadaṅgavikkhambhanavimuttīhi vimuttaṃ. Avimuttanti ubhayavimuttivirahitaṃ. Samucchedapaṭippassaddhinissaraṇavimuttīnaṃ pana idha okāsova natthi.
“如此内”这句是说:像这样,通过把握有贪等状态,在每一个刹那,无论哪种心生起,他都清楚地观察那个心——或者观察自己的心,或者观察他人的心;有时观察自己的心,有时观察他人的心;他就这样安住,随观于心。
“随观集法与灭法”这一部分,则应当依照“由无明集起而有识集起”这样的方式,以五种五相来阐明识的集起与灭去。此后的解释,和前文所说的方法相同。
这里唯一的差别是:把执取心的正念看作苦谛,这样把句子结合起来之后,就能了解那位随观心的比丘的解脱门;其余部分完全一样。
Itiajjhattaṃ vāti evaṃ sarāgādipariggaṇhanena yasmiṃ yasmiṃ khaṇe yaṃ yaṃ cittaṃ pavattati, taṃ taṃ sallakkhento attano vā citte, parassa vā citte, kālena vā attano, kālena vā parassa citte cittānupassī viharati. Samudayavayadhammānupassīti ettha pana avijjāsamudayā viññāṇasamudayoti evaṃ pañcahi pañcahi ākārehi viññāṇassa samudayo ca vayo ca nīharitabbo. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha cittapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ padayojanaṃ katvā cittapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
法随观中盖品的注释
Dhammānupassanā nīvaraṇapabbavaṇṇanā
382世尊用这十六种方式讲完心随观念处之后,现在为了用五种方式讲法随观,就说了“云何,比丘们……”等等。另外,世尊在身随观中讲的是对纯粹色法的把握,在受随观和心随观中讲的是对纯粹非色法的把握。现在为了讲对色法与非色法混杂的把握,就说了“云何,比丘们……”等等。或者也可以这样理解:在身随观中只讲了对色蕴的把握,在受随观中只讲了对受蕴的把握,在心随观中只讲了对识蕴的把握;现在为了也讲对想蕴和行蕴的把握,就说了“云何,比丘们……”等等。
382. Evaṃ soḷasavidhena cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ kathetvā idāni pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetuṃ kathañca, bhikkhavetiādimāha. Apica bhagavatā kāyānupassanāya suddharūpapariggaho kathito, vedanācittānupassanāhi suddhaarūpapariggaho. Idāni rūpārūpamissakapariggahaṃ kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha. Kāyānupassanāya vā rūpakkhandhapariggahova kathito, vedanānupassanāya vedanākkhandhapariggahova, cittānupassanāya viññāṇakkhandhapariggahova idāni saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampi kathetuṃ ‘‘kathañca, bhikkhave’’tiādimāha.
在这里,“存在”是指因为反复现起而存在的。“不存在”是指因为不现起,或者因为已经被断除而不存在的。“以及如何”是指由于什么原因,欲贪得以生起。“他也了知那种”是指他了知那种原因。按照这个方法,所有语句的含义都应当这样理解。
Tattha santanti abhiṇhasamudācāravasena saṃvijjamānaṃ. Asantanti asamudācāravasena vā pahīnattā vā asaṃvijjamānaṃ. Yathā cāti yena kāraṇena kāmacchandassa uppādo hoti. Tañca pajānātīti tañca kāraṇaṃ pajānāti. Iti iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo.
在这里,由于对净相的不如理作意,贪欲就生起。所谓净相,可爱的事物是净相,可爱的所缘也是净相。所谓不如理作意,就是不当的作意、偏离正道的作意,比如把无常当作常、把苦当作乐、把无我当作我、把不净当作净的作意。如果反复不断地这样作意,贪欲就会生起。因此世尊说:“比丘们,有净相,如果对它频繁地作不如理作意,这就是让尚未生起的贪欲生起的食物,也是让已经生起的贪欲进一步增长、扩大的食物。”(《相应部》5.232)
Tattha subhanimitte ayonisomanasikārena kāmacchandassa uppādo hoti. Subhanimittaṃ nāma subhampi subhanimittaṃ, subhārammaṇampi subhanimittaṃ. Ayonisomanasikāro nāma anupāyamanasikāro uppathamanasikāro anicce niccanti vā, dukkhe sukhanti vā, anattani attāti vā, asubhe subhanti vā manasikāro. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, subhanimittaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāya uppannassa vā kāmacchandassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
不过,对不净相作如理作意,贪欲就会被断除。所谓“不净相”,指的是不净本身,也包括以不净为所缘的对象。所谓“如理作意”,就是正确的作意、正当的作意,也就是对无常作无常想,对苦作苦想,对无我作无我想,对不净作不净想。一个人如果在那里反复不断地这样作意,贪欲就会被断除。因此世尊说:“比丘们,有不净相,在那里频繁地作如理作意,这就是让尚未生起的贪欲不生起的食,也是让已经生起的贪欲被断除的食。”(《相应部》5.232)
Asubhanimitte pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Asubhanimittaṃ nāma asubhampi asubhārammaṇampi. Yonisomanasikāro nāma upāyamanasikāro pathamanasikāro anicce aniccanti vā, dukkhe dukkhanti vā, anattani anattāti vā, asubhe asubhanti vā manasikāro. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato kāmacchando pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, asubhanimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa anuppādāya uppannassa vā kāmacchandassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除欲贪:修习不净相、持续修不净观、守护根门、饮食知量、亲近善知识、适当的谈话。因为,修习十种不净相的人能断除欲贪,修习不净观的人也能断除,守护根门的人也能断除,饮食知量的人——在还剩四五口饭时,喝水就能维持身体——也能断除。因此说:
Apica cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattanti asubhanimittassa uggaho, asubhabhāvanānuyogo, indriyesu guttadvāratā, bhojane mattaññutā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Dasavidhañhi asubhanimittaṃ uggaṇhantassāpi kāmacchando pahīyati, bhāventassāpi indriyesu pihitadvārassāpi catunnaṃ pañcannaṃ ālopānaṃ okāse sati udakaṃ pivitvā yāpanasīlatāya bhojanamattaññunopi. Teneva vuttaṃ –
“饭留四五口不食,以水代之;
发心精进之比丘,如是足以安住于安乐。”
‘‘Cattāro pañca ālope, abhutvā udakaṃ pive; Alaṃ phāsuvihārāya, pahitattassa bhikkhuno’’ti. (theragā. 983);
亲近像不净观行者不净业处帝须长老那样、乐于修习不净观的善知识,欲贪也会被断除;在站、坐等姿势中,通过谈论与十种不净相关的合适话题,欲贪也会被断除。因此说:“六法能导向欲贪的断除。”而以此六法断除了欲贪之后,他了知:依阿拉汉道,未来不再生起。
Asubhakammikatissattherasadise asubhabhāvanārate kalyāṇamitte sevantassapi kāmacchando pahīyati, ṭhānanisajjādīsu dasaasubhanissitasappāyakathāya pahīyati, tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā kāmacchandassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnakāmacchandassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
面对嗔恨相时,如果不如理作意,嗔恨就会生起。这里,嗔恨本身就是嗔恨相,嗔恨的所缘也是嗔恨相。不如理作意在任何情况下性质都是一样的。当人于那个相上反复地让不如理作意现起,嗔恨就会生起。因此世尊说:“比丘们,有嗔恨相,在那里反复不如理作意,这就是让未生的嗔恨生起、让已生的嗔恨增长广大的食。”
Paṭighanimitte ayonisomanasikārena pana byāpādassa uppādo hoti. Tattha paṭighampi paṭighanimittaṃ , paṭighārammaṇampi paṭighanimittaṃ. Ayonisomanasikāro sabbattha ekalakkhaṇova. Taṃ tasmiṃ nimitte bahulaṃ pavattayato byāpādo uppajjati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, paṭighanimittaṃ , tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa uppādāya uppannassa vā byāpādassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
不过,依靠慈心解脱和如理作意,嗔恚就会被断除。这里说到“慈”的时候,安止和近行都算。“心解脱”则只指安止。如理作意的特征前面已经说过。如果在这上面反复不断地用功,嗔恚就会被断除。所以世尊说:“比丘们,有慈心解脱,在那里反复不断地如理作意,这就是让还没生起的嗔恚不生起、让已经生起的嗔恚被断除的食。”
Mettāya pana cetovimuttiyā yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tattha mettāti vutte appanāpi upacāropi vaṭṭati. Cetovimuttīti appanāva. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇova. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato byāpādo pahīyati. Tenāha bhagavā – ‘‘atthi, bhikkhave, mettā cetovimutti, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā byāpādassa anuppādāya uppannassa vā byāpādassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除嗔恨:取慈相、修习慈心、观察业属于自己的、多作如理思择、亲近善知识、说适当的话。因为,一个人无论是以限定对象、不限定对象或遍满各方的方式取慈相,嗔恨都会断除;以限定遍满或不限定遍满的方式修习慈心,嗔恨也会断除。有人这样观察自己和他人“业属于自己的”:你对他生气,能怎样呢?你能毁掉他的戒等功德吗?你难道不是随自己的业而来,也会随自己的业而去吗?对别人生气,就像拿着燃烧的火炭、灼热的铁矛或粪便之类的东西,想去打别人一样。他生你的气,又能怎样呢?他能毁掉你的戒等功德吗?他也是随自己的业而来,随自己的业而去。这嗔恨就像没被接受的赠礼,或者逆风撒出去的尘土,只会落回他自己头上。对于像这样观察自己和他人的“业属于自己的”,又观察双方的业都属于自己的道理,安住在如理思择中的人,嗔恨也会断除。亲近像阿沙古答长老那样乐于修慈的善知识的人,嗔恨也会断除。在站立、坐下等时候,以与慈相应的话来说适当的话,嗔恨也会断除。因此说:“有六种法能帮助断除嗔恨。”对于通过这六种法已经断除嗔恨的人,他能了知:未来以不来道不会再令其生起。
Apica cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattanti mettānimittassa uggaho mettābhāvanānuyogo kammassakatāpaccavekkhaṇā paṭisaṅkhānabahulatā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Odissakaanodissakadisāpharaṇānañhi aññataravasena mettaṃ uggaṇhantassāpi byāpādo pahīyati, odhisoanodhisopharaṇavasena mettaṃ bhāventassāpi. ‘‘Tvaṃ etassa kuddho kiṃ karissasi, kimassa sīlādīni vināsetuṃ sakkhissasi, nanu tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissasi, parassa kujjhanaṃ nāma vītaccitaṅgāra tattaaya salākagūthādīni gahetvā paraṃ paharitukāmatāsadisaṃ hoti. Esopi tava kuddho kiṃ karissati, kiṃ te sīlādīni vināsetuṃ sakkhissati, esa attano kammena āgantvā attano kammeneva gamissati, appaṭicchitapaheṇakaṃ viya paṭivātaṃ khittarajomuṭṭhi viya ca etassevesa kodho matthake patissatī’’ti evaṃ attano ca parassa ca kammassakataṃ paccavekkhatopi, ubhayakammassakataṃ paccavekkhitvā paṭisaṅkhāne ṭhitassāpi, assaguttattherasadise mettābhāvanārate kalyāṇamitte sevantassāpi byāpādo pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu mettānissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā byāpādassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa byāpādassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
在不乐等状态中,由于不如理作意,昏沉睡眠就会生起。所谓“疲倦”,就是身体的懈怠。所谓“伸展身体”,就是身体的弯曲。所谓“食后昏沉”,就是吃饭后的昏昧、吃饭后的燥热。所谓“心的萎靡”,就是心呈现萎靡的状态。对于这些不乐等状态,如果频繁地让不如理作意运作,昏沉睡眠就会生起。因此说:“诸比丘,有不乐、疲倦、伸展身体、食后昏沉、心的萎靡,在那里,如果反复做不如理作意,这就是让尚未生起的昏沉睡眠得以生起、让已经生起的昏沉睡眠变得更多、更广大的食物。”
Aratiādīsu ayonisomanasikārena thinamiddhassa uppādo hoti. Tandī nāma kāyālasiyatā. Vijambhitā nāma kāyavinamanā. Bhattasammado nāma bhattamucchā bhattapariḷāho. Cetaso līnattaṃ nāma cittassa līnākāro. Imesu aratiādīsu ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, arati tandī vijambhitā bhattasammado cetaso līnattaṃ, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa uppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
不过,在发动界等这些情况下,如理作意就能断除昏沉睡眠。所谓发动界,就是最初发起的精进;所谓出离界,因为是从懈怠中出离,所以比前者更强;所谓胜进界,因为一步步向前推进,所以又比前者更强。对于这三种精进,如果频繁地修习如理作意,昏沉睡眠就会被断除。因此说:诸比丘,有发动界、出离界、胜进界,在那里多修习如理作意,这就是尚未生起的昏沉睡眠不生的食,也是已经生起的昏沉睡眠被断除的食。
Ārambhadhātuādīsu pana yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Ārambhadhātu nāma paṭhamārambhavīriyaṃ. Nikkamadhātu nāma kosajjato nikkhantatāya tato balavataraṃ. Parakkamadhātu nāma paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Imasmiṃ tippabhede vīriye yonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato thinamiddhaṃ pahīyati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā thinamiddhassa anuppādāya, uppannassa vā thinamiddhassa pahānāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
另外,有六种法能帮助断除昏沉睡眠:吃东西过量时能警觉到过患、变换姿势、作意光明想、住在露天处、亲近善知识、说有益的话。像“手抓食者”“随落处食者”“吃到衣服滑落者”“乌鸦食者”“吃到呕吐者”那样吃完之后,坐在夜间住处或白天住处修沙门法时,昏沉睡眠就会像大公象一样压过来;但如果留出四五口饭的余地,喝点水,只求维持身体,这样的比丘就不会有昏沉睡眠。像这样,在吃东西过量时能警觉到过患,昏沉睡眠也能断除。如果在某种姿势中昏沉睡眠出现了,就换到另一种姿势;晚上作意月光、灯光、火把的光,白天作意日光;住在露天处;亲近像大迦叶尊者那样已经断除昏沉睡眠的善知识;在站立、坐下等时候,说与头陀支相应的有益的话,昏沉睡眠也能断除。因此说:“有六种法能帮助断除昏沉睡眠。”他以这六种法断除昏沉睡眠后,清楚地知道:依靠阿拉汉道,将来不会再产生。
Apica cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattanti – atibhojane nimittaggāho, iriyāpathasamparivattanatā, ālokasaññāmanasikāro, abbhokāsavāso, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Āharahatthaka tatravaṭṭaka alaṃsāṭaka kākamāsaka bhuttavamitakabhojanaṃ bhuñjitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa hi samaṇadhammaṃ karoto thinamiddhaṃ mahāhatthī viya ottharantaṃ āgacchati, catupañcaālopaokāsaṃ pana ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā yāpanasīlassa bhikkhuno taṃ na hotīti evaṃ atibhojane nimittaṃ gaṇhantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Yasmiṃ iriyāpathe thinamiddhaṃ okkamati, tato aññaṃ parivattentassāpi, rattiṃ candālokadīpālokaukkāloke divā sūriyālokaṃ manasikarontassāpi, abbhokāse vasantassāpi, mahākassapattherasadise pahīnathinamiddhe kalyāṇamitte sevantassāpi thinamiddhaṃ pahīyati. Ṭhānanisajjādīsu dhutaṅganissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā thinamiddhassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnassa thinamiddhassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
心不寂静时,因为不如理作意,掉举和追悔就会生起。所谓不寂静,就是指不寂静的状态,从含义上说,它其实就是掉举和追悔本身。在这里,如果反复不断地让不如理作意现前,掉举和追悔就会生起。因此经中说:“比丘们,有心不寂静,在那里反复修习不如理作意,这就是让尚未生起的掉举和追悔得以生起、让已经生起的掉举和追悔进一步增长广大的食物。”
Cetaso avūpasame ayonisomanasikārena uddhaccakukkuccassa uppādo hoti. Avūpasamo nāma avūpasantākāro, uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato uddhaccakukkuccaṃ uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso avūpasamo, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa uppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti.
而在被称为“定”的心寂静状态中,他通过如理作意断除了它。因此说:“比丘们,存在心的寂静,在那里反复修习如理作意,这就是让尚未生起的掉举后悔不产生的食,也是让已经生起的掉举后悔被断除的食。”
Samādhisaṅkhāte pana cetaso vūpasame yonisomanasikārenassa pahānaṃ hoti. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, cetaso vūpasamo, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā uddhaccakukkuccassa anuppādāya, uppannassa vā uddhaccakukkuccassa pahānāyā’’ti.
另外,有六种法能帮助断除掉举和悔恨:多闻、好问、精通律、亲近长老、亲近善知识、说适当的话。因为,即使一个人按照巴利文和义理,学习一部、两部、三部、四部或五部尼柯耶,他的掉举和悔恨也会被断除。经常问什么是允许的、什么是不允许的,也能断除;在律的制定上达到熟练自在而精通律,也能断除;去拜访年长的大长老,也能断除;亲近像优波离长老那样持律的善知识,也能断除;在站立、坐下等时候,谈论与允许和不允许相关的适当话题,也能断除。因此说:“有六种法能帮助断除掉举和悔恨。”当这六种法断除了掉举和悔恨之后,他了知:掉举在未来由阿拉汉道断尽,悔恨在未来由不来者道断尽,不再生起。
Apica cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattanti bahussutatā paripucchakatā vinaye pakataññutā vuddhasevitā kalyāṇamittatā sappāyakathāti. Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye pāḷivasena atthavasena ca uggaṇhantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati. Kappiyākappiyaparipucchābahulassāpi, vinayapaññattiyaṃ ciṇṇavasibhāvatāya pakataññunopi, vuḍḍhe mahallakatthere upasaṅkamantassāpi, upālittherasadise vinayadhare kalyāṇamitte sevantassāpi uddhaccakukkuccaṃ pahīyati, ṭhānanisajjādīsu kappiyākappiyanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā uddhaccakukkuccassa pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīne uddhaccakukkucce uddhaccassa arahattamaggena , kukkuccassa anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
对于能引生疑的法,由于不如理作意,疑就生起。所谓“能引生疑的法”,就是那些一再成为疑之因的法,它们本身就是疑。在这些法上反复修习不如理作意,疑就会生起。因此说:“比丘们,有能引生疑的法,在这些法上反复修习不如理作意,这就是让未生起的疑生起的食,也是让已生起的疑增长广大的食。”
Vicikicchāṭhānīyesu dhammesu ayonisomanasikārena vicikicchāya uppādo hoti. Vicikicchāṭhānīyā dhammā nāma punappunaṃ vicikicchāya kāraṇattā vicikicchāva. Tattha ayonisomanasikāraṃ bahulaṃ pavattayato vicikicchā uppajjati. Tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, vicikicchāṭhānīyā dhammā, tattha ayonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannāya vā vicikicchāya uppādāya, uppannāya vā vicikicchāya bhiyyobhāvāya vepullāyā’’ti (saṃ. ni. 5.232).
对于善与不善等法,通过如理作意,疑就被断除了。因此说:“比丘们,有善与不善法,有罪与无罪法,应修习与不应修习法,低劣与殊胜法,黑白相对法。在这些法当中,反复修习如理作意,这就是食:它令尚未生起的疑不生起,也令已生起的疑得以断除。”
Kusalādidhammesu yonisomanasikārena panassā pahānaṃ hoti, tenāha – ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā sevitabbāsevitabbā dhammā hīnapaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā. Tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro, anuppannāya vā vicikicchāya anuppādāya; uppannāya vā vicikicchāya pahānāyā’’ti.
另外,有六种法能帮助断除疑:多闻、勤于提问、精通律、有坚定的胜解、亲近善知识、说适宜的话。因为,即使一个人只是按照经文和义理来学习一部乃至五部经藏,他的疑也会被断除;经常针对三宝提问的人,疑也会被断除;在律上修行纯熟、运用自如的人,疑也会被断除;对三宝怀有坚定净信、也就是具有很强胜解的人,疑也会被断除;亲近像婆迦梨尊者那样以信胜解为特长的善知识的人,疑也会被断除;在站立、坐下等各种威仪中,谈论三宝功德的适宜话题,疑也会被断除。因此说:“有六种法能帮助断除疑。”他以这六种法断除疑之后,便知道:由入流道所断除的疑,未来不会再产生。
Apica cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattanti bahussutatā, paripucchakatā, vinaye pakataññutā, adhimokkhabahulatā, kalyāṇamittatā, sappāyakathāti. Bāhussaccenapi hi ekaṃ vā…pe… pañca vā nikāye pāḷivasena ca atthavasena ca uggaṇhantassāpi vicikicchā pahīyati, tīṇi ratanāni ārabbha paripucchābahulassāpi, vinaye ciṇṇavasībhāvassāpi, tīsu ratanesu okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāpi, saddhādhimutte vakkalittherasadise kalyāṇamitte sevantassāpi vicikicchā pahīyati, ṭhānanisajjādīsu tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇanissitasappāyakathāyapi pahīyati. Tena vuttaṃ – ‘‘cha dhammā vicikicchāya pahānāya saṃvattantī’’ti. Imehi pana chahi dhammehi pahīnāya vicikicchāya sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hotīti pajānāti.
“或于内”这句是说:像这样通过把握五盖,他或在自己的诸法上、或在他人的诸法上,或有时在自己的诸法上、或有时在他人的诸法上,随观诸法而安住。这里所说的集起与灭去,应当依照在净相、不净相等上面起不如理作意与如理作意的方式,从五盖部分已经讲过的内容中引出来。从这里往后,都和前面所说的一样。这里唯一不同的是:把把握五盖的念当作苦谛,这样联系起来之后,就应当了知这位把握五盖的比丘的出离之门。其余内容完全相同。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcanīvaraṇapariggaṇhanena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha subhanimittaasubhanimittādīsu ayonisomanasikārayonisomanasikāravasena pañcasu nīvaraṇesu vuttāyeva nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha nīvaraṇapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā nīvaraṇapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
蕴分别注释
Khandhapabbavaṇṇanā
383383. 这样,按五盖分析了法随观之后,现在为了按五取蕴来分析,又说了“复次……”等话。其中,“在五取蕴中”的意思是:取之蕴就是取蕴,也就是作为取的缘的法聚、法堆。这是这里的简要说明。至于详细的蕴的讨论,在《清净道论》中已经说过。
383. Evaṃ pañcanīvaraṇavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni pañcakkhandhavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha pañcasu upādānakkhandhesūti upādānassa khandhā upādānakkhandhā, upādānassa paccayabhūtā dhammapuñjā dhammarāsayoti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana khandhakathā visuddhimagge vuttā.
“这是色”,意思是:这就是色,只有这么多是色,除此之外没有别的色——他这样以色的自性了知色。对受等其余诸蕴,方法也一样。这里是简略的说明;详细的色等解释,在《清净道论》的“蕴解说”中已经讲过。“这是色的集起”,意思是:像这样,以无明集起等五种方式,了知色的集起。“这是色的灭去”,意思是:像这样,以无明灭等五种方式,了知色的灭去。对受等其余诸蕴,方法也一样。这里是简略的说明,详细内容在《清净道论》的“生灭智解说”中已经讲过。
Iti rūpanti idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito paraṃ rūpaṃ atthīti sabhāvato rūpaṃ pajānāti. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana rūpādīni visuddhimagge khandhakathāyameva vuttāni. Iti rūpassa samudayoti evaṃ avijjāsamudayādivasena pañcahākārehi rūpassa samudayo. Iti rūpassa atthaṅgamoti evaṃ avijjānirodhādivasena pañcahākārehi rūpassa atthaṅgamo. Vedanādīsupi eseva nayo. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge udayabbayañāṇakathāya vutto.
“或于内”这句话的意思是:像这样通过把握五蕴,他或者在自己的诸法上,或者在他人的诸法上,或者有时在自己的诸法上、有时在他人的诸法上,作为法随观者而安住。不过,这里集与灭的随观,应当依据五蕴部分中所说的“无明集则色集”等五十种相来引发。此后所说的方法都和前面一样。只是在这里,把把握蕴的念与“这是苦谛”这样结合起来之后,应当知道,对那位正在把握蕴的比丘来说,这就是出离之门。其余内容与此相同。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ pañcakkhandhapariggaṇhanena attano vā dhammesu, parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādīnaṃ pañcasu khandhesu vuttānaṃ paññāsāya lakkhaṇānaṃ vasena nīharitabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha khandhapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā khandhapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
处品的注释
Āyatanapabbavaṇṇanā
384384. 这样,按五蕴把法随观分别讲完之后,现在为了按处来分别,又说了“再者,诸比丘……”等话。其中,“于内外六处”是指:眼、耳、鼻、舌、身、意这六个内处,以及色、声、香、味、触、法这六个外处。“他了知眼”,是他以如实的自相了知眼净色。“他了知诸色”,是他以如实的自相了知外在由四种因所生的色。“以及他了知依此二者而生起的结”,是指他了知依眼与色这两者、缘此二者而生起的十种结,即欲贪结、嗔结、慢结、见结、疑结、戒禁取结、有贪结、嫉妒结、悭吝结、无明结,并且他也以如实的自相了知这些结。
384. Evaṃ pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu, rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammoti imesu chasu bāhiresu. Cakkhuñca pajānātīti cakkhupasādaṃ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti. Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojananti yañca taṃ cakkhuṃ ceva rūpe cāti ubhayaṃ paṭicca. Kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭigha, māna, diṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāsa, bhavarāga, issā, macchariya, avijjāsaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ uppajjati, tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti.
那么,这些结又是怎么生起的呢?先说在眼门:当一个可爱的所缘出现在眼前,以享受欲乐的心态去品味它、欢喜它,欲贪结就生起了。面对不可爱的所缘,心生愤怒,嗔结就生起了。心里想“除了我,还有谁能把这个所缘看得这么清楚”,带着这样的慢心,慢结就生起了。把这个色所缘执为常、执为恒常不变,见结就生起了。心里犹豫“这个色所缘是有情,还是属于有情的”,因为这样的疑惑,疑结就生起了。心里盼着“愿我们在来世的圆满生命中也能轻易得到这样的所缘”,因为渴求来世的存在,有贪结就生起了。心里想“将来只要受持这样的戒禁,也能得到它”,于是去受持戒禁,戒禁取结就生起了。心里嫉妒地想“但愿别人得不到那个色所缘”,嫉妒结就生起了。对自己得到的色所缘悭吝不舍、不愿与人分享,悭吝结就生起了。而所有这些结,都因为与它们同时生起的无知,所以无明结就生起了。
Kathaṃ panetaṃ uppajjatīti? Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Ṭhapetvā maṃ ko añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī’’ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati. Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuvanti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho, sattassa nu kho’’ti vicikicchato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jāta’’nti bhavaṃ patthentassa bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhu’’nti sīlabbataṃ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati. ‘‘Aho vata taṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyu’’nti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati. Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati. Sabbeheva sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati.
他是怎么知道“未生起”的?他清楚地知道,由于什么原因,那十种结虽然还没有以现行活动的方式生起,却会因此生起。他是怎么知道“已生起”的?他清楚地知道,由于什么原因,那十种结——或者因为还没有被断除,或者因为正在现行活动——已经生起,并会因此而被断除。他是怎么知道“已断除”的?他清楚地知道,由于什么原因,那十种结虽然已经通过彼分断和镇伏断而被断除,但将来不会再重新生起。那么,由于什么原因,它们将来不会再重新生起呢?首先,见、疑、戒禁取、嫉妒、悭吝这五种结,通过入流道而将来不再生起。粗重的欲贪和嗔这两种结,通过一来道而不再生起;微细的欲贪和嗔,通过不来道而不再生起;慢、有贪、无明这三种结,通过阿拉汉道而将来不再生起。“他了知耳与声”等说法,也应当按同样的方式理解。另外,这里关于处的详细解说,应当依照《清净道论》中“处分别”部分所讲的方式来理解。
Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa uppādo hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa yena kāraṇena pahānaṃ hoti, tañca kāraṇaṃ pajānāti. Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṃyojanassa yena kāraṇena āyatiṃ anuppādo hoti, tañca pajānāti. Kena kāraṇena panassa āyatiṃ anuppādo hoti? Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṃyojanassa sotāpattimaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Kāmarāgapaṭighasaṃyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena, aṇusahagatassa anāgāmimaggena, mānabhavarāgāvijjāsaṃyojanattayassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti. Sotañca pajānāti sadde cātiādīsupi eseva nayo. Apicettha āyatanakathā vitthārato visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā.
或于内是这样:他通过把握内处,在自己的诸法上,或通过把握外处,在他人的诸法上,或者有时在自己的诸法上、有时在他人的诸法上,随观诸法而安住。
在这里,集和灭应当依照“以无明集而有眼集”这样的方式推知:色处的集灭归于色蕴,无色处中意处的集灭归于识蕴,法处的集灭归于其余诸蕴,都按前面所说的方式推导。不应执取出世间法。从这里往后,都和前面所说的一样。
只是在这里要这样理解:把把握处之念与苦谛结合起来之后,对于把握处的比丘来说,这就是出离的门径。其余的内容也都与此相同。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ ajjhattikāyatanapariggaṇhanena attano vā dhammesu bāhirāyatanapariggaṇhanena parassa vā dhammesu, kālena vā attano, kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha ‘‘avijjāsamudayā cakkhusamudayo’’ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe, arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe, dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā. Lokuttaradhammā na gahetabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.
觉支品注释
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
385385. 像这样,按六内处和六外处分别讲完法随观之后,现在要按觉支来分别,所以又说“再者,诸比丘……”等。其中,“于诸觉支”是指在能觉者的支分中。“存在”是指通过获得而现前存在。“念觉支”是指被称为念的觉支。在这里,从开始修观之时起,瑜伽行者就在正觉,所以叫正觉。或者,他依靠念等七法的和合而从烦恼的睡眠中觉醒、起来,或者通达诸谛,这种法的和合就是正觉。属于那个正觉的支分,或者属于那种正觉的支分,所以叫觉支。因此说“被称为念的觉支”。其余诸觉支也应当按这个方式来理解词义。
385. Evaṃ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṃ puna caparantiādimāha. Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu. Santanti paṭilābhavasena saṃvijjamānaṃ. Satisambojjhaṅganti satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgaṃ. Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi. Yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti, saccāni vā paṭivijjhati, sā dhammasāmaggī sambodhi. Tassa sambodhissa, tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅga’’nti. Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo.
“不存在”是指由于没有得到所以不存在。至于像“未生起的……”这类经文里,对念觉支是这样说的:“诸比丘,有作为念觉支生起基础的法,在那里反复如理作意,这就是食,能促使未生起的念觉支生起,或者促使已生起的念觉支增长、扩大、修习、圆满。”念觉支就是这样生起的。其中,作为念觉支生起基础的,就是念本身;如理作意,就是前面说过的那个特征。对那些法反复不断地如理作意,念觉支就会生起。
Asantanti appaṭilābhavasena avijjamānaṃ. Yathā ca anupannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva ‘‘atthi, bhikkhave, satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232) evaṃ uppādo hoti. Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā. Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva. Taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati.
另外,有四种法能帮助念觉支生起:正念正知、避开失念的人、亲近具念的人、心倾向于念。具体来说,在前进、后退等七种情况下保持正念正知;避开像把饭丢给乌鸦那样失念的人;亲近像帝沙达多长老、无畏长老那样具念的人;在站立、坐下等姿势中,为了让念现前,把心倾向、朝向、专注于念。这样,念觉支就依四种因缘生起。他清楚地知道:这样依四种因缘生起之后,这个念觉支通过阿拉汉道达到修习圆满。
Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena, bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena, tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena, ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati. Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
择法觉支的生起是这样的:“比丘们,有善与不善的法……乃至……有黑白相对的法,在那里,如理作意反复多修,这就是食,能令尚未生起的择法觉支生起,也能令已经生起的择法觉支增长、广大、修习、圆满。”
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana ‘‘atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā…pe… kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.
另外,有七种法能帮助择法觉支生起:喜欢多问、让事清净、使诸根平衡、远离愚钝的人、亲近有智慧的人、反复观察甚深智慧的行境、内心倾向于择法。
其中,喜欢多问是指:对蕴、界、处、根、力、觉支、道支、禅那支、止、观这些法义,喜欢反复地提问、追问。
让事清净是指:让内在的事和外在的事都变得清净。
当一个人的头发、指甲、体毛太长,或者身体里积累了过多的病素,被汗垢污染时,这时内在的事就不清净、不干净。当衣服破旧、肮脏、发臭,或者住处杂乱不洁时,这时外在的事就不清净、不干净。
所以,应该通过剪头发、指甲等,通过上泻药、下泻药等让身体变得轻快,通过涂油、沐浴等,让内在的事清净。应该通过缝补、洗涤、染色、整理用具等,让外在的事清净。
因为当内在和外在的事都不清净时,生起的心和心所中的智慧也不清净、不明亮,就像依靠不干净的灯盏、灯芯和油而生起的灯光一样暗淡。而当内在和外在的事都清净时,生起的心和心所中的智慧也清净、明亮,就像依靠干净的灯盏、灯芯和油而生起的灯光一样明亮。
因此说:“让事清净,能帮助择法觉支生起。”
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti. Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā. Vatthuvisadakiriyāti ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiravatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Tasmā kesādichedāpanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena ucchādananahāpanena ca ajjhattikavatthu visadaṃ kātabbaṃ. Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiravatthu visadaṃ kātabbaṃ. Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthumhi avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ aparisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Tena vuttaṃ ‘‘vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī’’ti.
所谓“使诸根均等”,就是让信等诸根达到平衡。因为如果他的信根强,其他诸根弱,那么精进根就没办法发挥策励的作用,念根没办法发挥现前的作用,定根没办法发挥不散乱的作用,慧根没办法发挥照见的作用。所以,应当通过省察诸法的自性来减弱它,或者对那因如理作意而变强的一根,以不如理作意来减弱它。婆迦梨长老的故事在这里可以作为例证。如果精进根过强,那么信根就没办法发挥胜解的作用,其他诸根也没办法各自发挥各自的作用。所以,应当通过修习轻安等来减弱它。关于这一点,可以举首那长老的故事为例。同样地,对于其余诸根,当某一根过强时,应当知道其余诸根便无力胜任各自的作用。
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā, yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.
在这里,特别要赞叹信与慧的平衡,以及定与精进的平衡。因为信强而慧弱的人,会变成盲目轻信,对不该信的对象也生起净信。慧强而信弱的人,则会落入狡诈那一类,就像由药物引发的疾病一样,难以治愈。他如果一味认为“只要生起善心就已经是善了”,因而过度冒进,不去做布施等善行,就会堕入地狱。只有两者平衡时,他才会只对真正值得信的对象生起净信。再者,定强而精进弱时,由于定属于懈怠那一方,懈怠就会压倒他。精进强而定弱时,由于精进属于掉举那一方,掉举就会压倒他。然而,当定与精进结合在一起时,定就不会陷入懈怠;当精进与定结合在一起时,精进就不会陷入掉举。因此,应当使这两者保持平衡。因为只有两者平衡,才能达到安止。
Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati. Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti.
另外,对修定的人来说,即使信很强,也是合适的。这样相信、认可,他就会达到安止。不过在定和慧当中,对修定的人来说,一境性强是合适的,这样他才能达到安止。对修观的人来说,慧强是合适的,这样他才能通达诸相。而这两者平衡时,也能达到安止。但念在任何情况下都应当是强有力的。因为念能保护心,不让它因为信、精进、慧这些偏向掉举的法而堕入掉举,也不让它因为偏向懈怠的定而堕入懈怠。所以,念就像一切菜肴里的盐,又像处理国王一切事务的大臣,在一切事上都不可缺少。因此世尊说:“念在一切处都是必需的。”为什么呢?因为心以念为依靠,念的作用就是守护,离开念,心的策励和抑制就不可能。所谓“回避劣慧之人”,就是远远避开那些对蕴等法的差别没有深入智慧、愚笨少慧的人。所谓“亲近有慧之人”,就是亲近那些具备能把握五十相的生灭慧的人。所谓“观察甚深智行”,就是对在甚深的蕴等法上运作的甚深智慧,进行分别观察。所谓“倾向于彼”,就是在站、坐等一切姿势中,为了让择法觉支生起,让心倾向于彼、斜向于彼、朝向于彼。这样,他就能了知:已经生起的慧,通过阿拉汉道的修习而达到圆满。
Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati. Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti. Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati. Evañhi so lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpuṇāti. Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato, kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca, sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā. Tenāha – ‘‘sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā, kiṃ kāraṇā? Cittañhi satipaṭisaraṇaṃ, ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati, na vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī’’ ti. Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā. Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā. Evaṃ uppannassa pannassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
关于精进觉支,它的生起是这样的:比丘们,有发勤界、出离界、勇猛界,在那里反复如理作意,这就是食物,能促使尚未生起的精进觉支生起,或者促使已经生起的精进觉支进一步增长、扩大、修习、圆满。
Vīriyasambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.
另外,有十一种法能帮助精进觉支生起:省察恶趣的恐怖、看到修行的利益、省察所行之道、恭敬对待钵食、省察传承的伟大、省察导师的伟大、省察出身的伟大、省察同梵行者的伟大、远离懈怠的人、亲近已发起精进的人,以及一心倾向于精进。
Apica ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti.
在这里,从地狱众生遭受五种捆绑刑罚开始,即使是在承受极大痛苦的时候;在畜生道,即使是被网、套索、陷阱等捕获的时候;在被鞭打、荆棘刺伤而被迫拉车等的时候;在饿鬼界,即使历经数千年乃至整整一佛间隔那么长的时间,被饥渴折磨的时候;在黑绳阿修罗中,即使是以仅剩皮骨、身高六十肘或八十肘的身体,承受风、热等痛苦的时候——都无法生起精进觉支。比丘,现在正是你应当精进的时候!这样观察恶趣恐怖的人,精进觉支也会生起。
Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhānubhavanakālepi, tiracchānayoniyaṃ jālakhipanakumīnādīhi gahitakālepi, pājanakaṇṭakādippahāratunnassa sakaṭavahanādikālepi, pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturībhūtakālepi, kālakañcikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ, ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati.
懈怠的人不可能证得九种出世间法,只有真正发起精进的人才能证得——这就是精进带来的利益。像这样看清精进利益的人,精进觉支也会生起。诸佛、独觉佛、大弟子们走过的路,是必须走的,而懈怠的人根本走不了。像这样反复观察这条必行之道的人,精进觉支也会生起。那些用团食等东西来供养你的人,他们既不是你的亲戚,也不是你的奴仆或佣人,他们也不是想着“我们要靠他过日子”才把上好的袈裟等物品送给你。他们其实是希望自己所做的供养能带来大果报,所以才布施。世尊也不是因为看到“这位比丘受用这些资具后,身体会强壮、舒服地过日子”才允许你受用这些资具;而是因为看到“他受用这些之后,会去修沙门法,从而从轮回的苦里解脱出来”,才允许他受用。现在你要是懈怠地过日子,就不会敬重那团食。因为只有真正发起精进的人,才称得上是在恭敬受用团食。像这样反复观察恭敬受用团食这件事的人,精进觉支也会生起,就像阿夷蜜多长老那样。
Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ, āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassāti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati. Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo, so ca na sakkā kusītena gantunti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati. Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti, ime te manussā neva ñātakā, na dāsakammakarā, nāpi taṃ nissāya jīvissāmāti te paṇītāni cīvarādīni denti. Atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti. Satthārāpi ‘‘ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī’’ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā. Atha kho ‘‘ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī’’ti te paccayā anuññātā, so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissati. Āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotīti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati ayyamittattherassa viya.
据说,长老住在农夫窟。在他托钵的村子里,有一位大近事女把长老当作儿子一样照顾。有一天,大近事女要去森林时,对女儿说:“女儿啊,陈米放在某个地方,酥油在某个地方,牛奶在某个地方,糖浆在某个地方。等你哥哥阿夷蜜多来的时候,你煮好饭,配上牛奶、酥油和糖浆一起给他,你自己也吃一些。我昨天已经把昨天煮的隔夜饭拌着酸粥吃过了。”女儿问:“妈妈,那你白天吃什么?”母亲说:“女儿,你放些菜叶,用碎米给我煮点酸粥留着就行。”
Thero kira kassakaleṇe nāma paṭivasati. Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ puttaṃ katvā paṭijaggati. Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha – ‘‘amma, asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā, asukasmiṃ sappi, asukasmiṃ khīraṃ, asukasmiṃ phāṇitaṃ, tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi, tvañca bhuñjeyyāsi. Ahaṃ pana hiyyo pakkapārivāsikabhattaṃ kañjiyena bhuttāmhī’’ti. Divā kiṃ bhuñjissasi ammā,ti? Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi ammā,ti.
长老披上袈裟,正要取出钵时,听到那个声音,就告诫自己:“听说这位大近事女自己用酸粥配着残饭吃过,白天还要吃碎米菜叶酸粥,可是她却为了你,把陈米等东西一一交代出来。她并不是靠着你才指望得到田地、房舍、饭食、衣服;她是想求得三种成就才做布施的。你能给她这三种成就吗?你给不了。而且,这团钵食,你带着贪、带着嗔、带着痴,是不能接受的。”于是他把钵放进钵袋,解开绳结,转身回到农夫窟,把钵放在床下,把袈裟挂在袈裟架上,下定决心:“不证得阿拉汉果,我就不出这里!”然后坐下用功。这位长久以来不懈怠的比丘,修习观禅,在午前就证得了阿拉汉果,像盛开的莲花一样,这位大漏尽者微笑着坐下。住在窟门树上的天神……
Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi ‘‘mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji, divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati , tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati, taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati, tisso pana sampattiyo patthayamānā deti, tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi, na sakkhissasīti, ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitu’’nti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā ‘‘arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi. Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasamānamiva padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nisīdi. Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –
“礼敬您,人中良骏!礼敬您,人中无上者!
你的诸漏已尽,你是值得受人供养的人,朋友。”
‘‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama; Yassa te āsavā khīṇā, dakkhiṇeyyosi mārisā’’ti. –
说完优陀那之后,她说道:“尊者,像您这样的阿拉汉们进村乞食,那些老妇人供养了食物之后,就能从苦中解脱!”长老起身,打开门,看了看时间,知道“还是清晨”,便拿起衣钵,进入了村庄。
Udānaṃ udānetvā ‘‘bhante, piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī’’ti āha. Thero uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento ‘‘pātoyevā’’ti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi.
少女把饭做好后,就坐在那里望着门口,心里想:“我哥哥现在就要来了,现在就要来了。”长老来到家门口时,她接过钵,盛满拌了酥油和糖浆的乳粥,放在他手里。长老念了祝福语“愿你安乐”,就离开了。她也一直站在那里望着他。那时候,长老的肤色极其清净,诸根明净,面容就像脱离了束缚的熟棕榈果一样,格外光彩照人。
Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘idāni me bhātā āgamissati, idāni āgamissatī’’ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi. Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi. Thero ‘‘sukhaṃ hotū’’ti anumodanaṃ katvā pakkāmi. Sāpi taṃ olokayamānā aṭṭhāsi. Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi, vippasannāni indriyāni, mukhaṃ bandhanā pavuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha.
大近事女从阿兰若回来后,问道:“女儿,你哥哥来了吗?”少女就把整件事都告诉了她。近事女知道“今天我儿子的出家之事已经圆满了”,便说:“女儿,你哥哥在佛陀的教法中过得安乐,没有厌倦。”
Mahāupāsikā araññā āgantvā ‘‘kiṃ, amma, bhātiko te āgato’’ti pucchi. Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Upāsikā ‘‘ajja mama puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ patta’’nti ñatvā ‘‘abhiramati te, amma, bhātā buddhasāsane, na ukkaṇṭhatī’’ti āha.
这位导师留下的遗产实在伟大,也就是所谓的七种圣财,懈怠的人不可能得到它。就像父母对行为不端的儿子会认为“这不是我们的儿子”,把他排斥在外,儿子在父母去世后得不到遗产;同样,懈怠的人也得不到这份圣财遗产,只有真正精勤努力的人才能得到。当比丘这样反复思量这份遗产的伟大时,精进心就会生起。
Mahantaṃ kho panetaṃ satthudāyajjaṃ yadidaṃ satta ariyadhanāni nāma, taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ. Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘‘ayaṃ amhākaṃ aputto’’ti paribāhiraṃ karonti, so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati, evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati, āraddhavīriyova labhatīti dāyajjamahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
你的导师确实非常伟大。当导师入母胎结生时、出家时、成正等觉时、转法轮时、示现双神变时、从天降下时、舍寿行时,乃至般涅槃时,一万个世界都震动了。你在这样一位伟大导师的教法中出家,却懈怠度日,这合理吗?这样省思导师的伟大,精进就会生起。
Mahā kho pana te satthā, satthuno hi te mātukucchismiṃ paṭisandhigaṇhanakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohanaāyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu akampittha, yuttaṃ nu te evarūpassa satthu sāsane pabbajitvā kusītena bhavitunti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
从出身来看,你现在也不是出身低贱的人。你出生在从未中断、由大众推举的摩诃三摩多王传下来的甘蔗王族世系中,是净饭大王和摩耶夫人的孙子,是罗睺罗贤者的弟弟。像你这样身为胜者之子,却懈怠度日,这实在不合适。这样省思出身的殊胜,精进就会生起。
Jātiyāpi tvaṃ idāni na lāmakajātiko, asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgataukkākarājavaṃse jātosi, suddhodanamahārājassa ca mahāmāyādeviyā ca nattā, rāhulabhaddassa kaniṭṭho, tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitunti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
舍利弗、大目犍连以及八十位大弟子,都是靠精进证悟了出世间法。你正走在这些同梵行者的道路上,还是没有走在上面?像这样省思同梵行者的伟大,精进也会生起。
Sāriputtamahāmoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu, tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ maggaṃ paṭipajjasi, na paṭipajjasīti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati.
对于像吃饱后瘫着不动的蟒蛇那样、身心精进都已松垮的懈怠者,即便你避开他们;对于已经发起精进、心志坚定的人,即便你亲近他们;在站立、坐下等种种姿势中,为了让精进生起,即便你的心已经倾向、朝向、偏向于精进——精进也会生起。而当精进这样生起之后,他清楚地知道:通过阿拉汉道,修习就达到圆满了。
Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
喜觉支的生起是这样的:比丘们,有些法能作为喜觉支生起的基础,对这些法反复进行如理作意,这就是让还没生起的喜觉支得以生起、让已经生起的喜觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食。这里说的“能作为喜觉支生起基础的法”,指的就是喜本身;而能让喜生起的作意,就叫如理作意。
Pītisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti . Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma. Tassā uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.
另外,有十一种法能帮助喜觉支生起:佛随念、法随念、僧随念、戒随念、舍随念、天随念、寂止随念、远离粗劣的人、亲近柔和的人、省思能令人净信的经典,以及心倾向于这些。
随念佛陀功德的人,喜觉支会生起,遍满全身,直到近行定;随念法与僧的功德时,也是这样。长时间受持四种遍净戒,毫无缺损,省思此戒时,喜觉支也会生起;在家人省思自己所持的十戒或五戒时,也是这样。在饥荒等怖畏时,把美味食物布施给同梵行者后,省思“我们做了这样的布施”,喜觉支也会生起;在家人在这类时候,省思自己曾布施给持戒者,也是这样。随念自己具有那些让诸天神得以生为天人的功德时,喜觉支也会生起。省思因等至而镇伏的烦恼,六七十年间都不再现起时,喜觉支也会生起。见到佛塔、菩提树、长老时,如果行为不恭敬,就表明心性粗劣;对佛等缺乏净信与润泽,这样的人像驴背上的灰尘一样粗劣,应当远离。对佛等有浓厚净信、心性柔软润泽的人,应当亲近。省思阐明三宝功德、能令人净信的经典时,喜觉支也会生起。在站立、安坐等威仪中,为了让喜生起,把心倾向、朝向、偏斜于此时,喜觉支也会生起。
对于这样生起的喜觉支,他清楚地知道:它通过阿拉汉道而达到修习圆满。
Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati, dhamma, saṅgha , sīla, cāga, devatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati, dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi, dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi dasasīlaṃ pañcasīlaṃ pañcavekkhantassāpi, dubbhikkhabhayādīsu paṇītabhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘evaṃ nāma adamhā’’ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi, gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi, yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā, tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi, samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi sattatipi vassāni na samudācarantīti paccavekkhantassāpi, cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi, buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi, ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīyasuttante paccavekkhantassāpi, ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
轻安觉支的生起是这样的:比丘们,有身轻安和心轻安。对这两者反复如理作意,这就是让还没生起的轻安觉支得以生起、让已经生起的轻安觉支进一步增长、扩大、修习、圆满的食。
Passaddhisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, kāyapassaddhi cittapassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti.
另外,有七种法能帮助轻安觉支生起:吃好的食物、受用舒适的气候、受用舒适的威仪姿势、保持中舍的用功、远离身体躁动的人、亲近身体轻安的人、心倾向于这些。
吃好的、柔滑的、适合自己的食物时,轻安会生起;在冷热适中的气候中,在站、坐等威仪姿势中,受用适合自己的气候和威仪时,轻安也会生起。但如果一个人是大丈夫的根性,能忍受一切气候和威仪,这句话就不是针对他说的。只有对那些有相应与不相应之分的人,才要避开不相应的气候和威仪,受用相应的,轻安才会生起。
所谓中舍的用功,是指省察自己和他人都是业的主人。以这种中舍的用功,轻安会生起。
如果有人拿土块、棍棒等伤害别人、到处走动,这就是身体躁动的人,应当远离;手脚收摄、身体轻安的人,应当亲近。在站立、坐下等姿势中,为了让轻安生起,把心倾向、偏向、专注于此,轻安就会生起。
当轻安这样生起之后,他了知:通过阿拉汉道,它的修习就圆满了。
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi, sītuṇhesu ca utūsu ṭhānādīsu ca iriyāpathesu sappāyautuñca iriyāpathañca sevantassāpi passaddhi uppajjati. Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamo hoti, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi, tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassa uppajjati. Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā. Iminā majjhattapayogena uppajjati. Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamāno vicarati, evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjantassāpi, saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
定觉支的生起是这样的:“比丘们,有止的相,有不乱的相。在那里多作如理作意,这就是食,能令尚未生起的定觉支生起,也能令已经生起的定觉支增长、扩大、修习、圆满。”在这里,止本身就是止的相,也因为不散乱的意思而叫不乱的相。
Samādhisambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro, anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti. Tattha samathova samathanimittaṃ avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti.
另外,有十一种法能帮助定觉支生起:依处清净的作为、使诸根平衡的修行、善巧把握相、在适当的时候策励心、在适当的时候抑制心、在适当的时候让心生欢喜、在适当的时候对心保持旁观、远离未得定的人、亲近已得定的人、观察禅那与解脱,以及心倾向于这些。其中,依处清净的作为和使诸根平衡的修行,应当依照前面所说的方式来了知。
Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggaṇhanatā samaye cittassa niggaṇhanatā samaye sampahaṃsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti. Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā.
“相善巧”是指善于取遍相(似相)的善巧。“适时策励心”是指:当心因为精进过于松懈等原因而变得昏沉时,就在那个时候,通过发起择法觉支、精进觉支、喜觉支来策励它。“适时抑制心”是指:当心因为精进发动过强等原因而变得掉举时,就在那个时候,通过发起轻安觉支、定觉支、舍觉支来抑制它。“适时令心喜悦”是指:当心因为慧的运用迟钝,或者因为没有证得寂止之乐而变得没有滋味时,就在那个时候,通过观察八种悚惧事来令它生起悚惧。八种悚惧事是:生、老、病、死这四种,恶趣之苦是第五种,过去以轮回为根源的苦,未来以轮回为根源的苦,现在以寻求食物为根源的苦。又通过随念三宝的功德来生起净信。这称为“适时令心喜悦”。
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyapītisambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggaṇhanaṃ. Samaye cittassa paggaṇhanatāti yasmiṃ samaye āraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggaṇhanaṃ. Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti, tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti . Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jāti jarā byādhi maraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti, ayaṃ vuccati ‘‘samaye sampahaṃsanatā’’ti.
在适当的时候保持旁观,说的是:在那个时候,依靠正行道,心变得不昏沉、不掉举、不沉闷,在所缘上平稳地运转,进入止的轨道时,那时心对策励、抑制和令喜悦这些事都不再插手,就像车夫对已经平稳奔跑的马一样。这就叫作“在适当的时候保持旁观”。远离未得定的人,是指远远避开那些还没有达到近行定或安止定、心散乱的人。亲近已得定的人,是指亲近、交往、侍奉那些以近行定或安止定心得定的人。心倾向于那件事,是指在站立、坐下等姿势中,心为了生起定而低垂、朝向、倾向。这样修行的人,这个觉支就会生起。生起之后,他了知:以阿拉汉道,它的修习达到圆满。
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati, sārathi viya samappavattesu assesu. Ayaṃ vuccati – ‘‘samaye ajjhupekkhanatā’’ti. Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ. Samāhitapuggalasevanā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ sevanā bhajanā payirupāsanā. Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā. Evañhi paṭipajjato esa uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
舍觉支的生起是这样的:“比丘们,有作为舍觉支基础的法,在那里反复如理作意,这就是尚未生起的舍觉支得以生起的食粮,也是已经生起的舍觉支得以增长、扩大、修习圆满的食粮。”在这里,作为舍觉支基础的法,其实就是舍本身。
Upekkhāsambojjhaṅgassa ‘‘atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro, ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti evaṃ uppādo hoti. Tattha upekkhāva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma.
另外,有五种法能帮助舍觉支生起:对众生的中舍、对诸行的中舍、远离对众生和诸行耽著的人、亲近对众生和诸行保持中舍的人、心倾向于这些。
其中,以两种方式生起对众生的中舍:一是通过观察业是自己所有的——“你是凭自己的业而来的,也将凭自己的业而去;这个人也是凭自己的业而来,凭自己的业而去,你在顾恋谁呢?”二是通过观察没有众生——“从究竟意义上说,根本没有众生,你在顾恋谁呢?”
以两种方式生起对诸行的中舍:一是通过观察没有主人——“这件衣服会逐渐变色、变旧,最后成了擦脚布,被丢在棍子头上。如果它有主人,怎么会让它这样毁坏呢?”二是通过观察暂时性——“这是无常的,只是暂时存在的。”
对衣服是这样,对钵等物品也应当这样类推。
Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti. Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti ‘‘tvaṃ attano kammena āgantvā attanova kammena gamissasi, esopi attanova kammena āgantvā attanova kammena gamissati, tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ kammassakatāpaccavekkhaṇena, ‘‘paramatthato sattoyeva natthi, so tvaṃ kaṃ kelāyasī’’ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena cāti. Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti – ‘‘idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāratañceva jiṇṇabhāvañca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati, sace panassa sāmiko bhaveyya, nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā’’ti evaṃ assāmikabhāvapaccavekkhaṇena ca, ‘‘anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālika’’nti evaṃ tāvakālikabhāvapaccavekkhaṇena cāti. Yathā ca cīvare, evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā.
远离耽著众生与诸行之人:在这里,如果有在家人对自己的儿女等人放不下,或者有出家人对自己的弟子、同住者、亲教师等人放不下,亲手给他们剃发、缝衣、洗袈裟、染衣、煮饭等,片刻不见就到处张望,像迷了路的鹿一样,心里念着“某位沙弥在哪里?某位小比丘在哪里?”别人为了剃发等事来求他说“请让某某暂时过来一下”,他也不放人,还说“我们自己都舍不得让他去干自己的事,你们把他带走,会把他累坏的”——这种人就叫耽著众生的人。
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike, pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati, sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti, muhuttampi apassanto ‘‘asuko sāmaṇero kuhiṃ asuko daharo kuhi’’nti bhantamigo viya ito cito ca oloketi, aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘muhuttaṃ asukaṃ pesethā’’ti yāciyamānopi ‘‘amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema, tumhe naṃ gahetvā kilamessathā’’ti na deti, ayaṃ sattakelāyano nāma.
如果有人把袈裟、钵、铜盘、剪刀、手杖等东西看作“我的”,连别人用手碰一下都不允许,当有人临时来借时,就说:“我们自己因为贪恋这些东西,都舍不得用,又能给你们什么呢?”这种人就叫耽著诸行的人。如果对这两类东西都保持中立、漠不关心,这种人就叫对众生和诸行保持中舍的人。这样,这个舍觉支,对于远离这种耽著众生和诸行的人,对于亲近对众生和诸行中舍的人,以及在站、坐等姿势中,内心为了让它生起而低下、朝向、倾向的人,都会生起。它这样生起之后,他以阿拉汉道使修习达到圆满,他如实了知。
Yo pana cīvarapattathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati, aññassa hatthena parāmasitumpi na deti, tāvakālikaṃ yācito ‘‘mayampi idaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, tumhākaṃ kiṃ dassāmā’’ti vadati, ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma. Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino, ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma. Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaṃ ārakā parivajjantassāpi, sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi, ṭhānanisajjādīsu taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati. Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūri hotīti pajānāti.
“或于内”等的意思是:像这样观察自己的七觉支,或者观察他人的七觉支,或者有时观察自己的七觉支、有时观察他人的七觉支,然后安住在对诸法的随观法中。这里,觉支的集起与灭去,应当从生起和灭去的角度来理解。从这里往后,和前面所说的方法一样。不过,这里要把摄持觉支的念当作苦谛,这样配合之后,应当了知摄持觉支的比丘的解脱门。其余部分与此相同。
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā, parassa vā, kālena vā attano, kālena vā parassa sambojjhaṅge pariggaṇhitvā dhammesu dhammānupassī viharati. Samudayavayā panettha sambojjhaṅgānaṃ nibbattinirodhavasena veditabbā. Ito paraṃ vuttanayameva. Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.