《大善见王经》的注释
4. Mahāsudassanasuttavaṇṇanā
拘舍婆提王都的注释
Kusāvatīrājadhānīvaṇṇanā
241“如是我闻”这句,就是《大善见王经》。这里先解释其中未曾出现过的词句——“纯七宝所成”:在这里,一块砖是金制的,一块是银制的,一块是琉璃制的,一块是水晶制的,一块是红宝石制的,一块是猫眼石制的,一块是一切宝物所成的。这道城墙在所有城墙的最里面,高六十肘。不过有些长老说:“所谓都城,要让人站在里面看时觉得庄严才合适,所以最外面的城墙高六十肘,其余的依次降低。”另一些长老说:“要让人站在外面看时觉得庄严才合适,所以最里面的城墙高六十肘,其余的依次降低。”还有一些长老说:“要让人站在里面和外面看时都觉得庄严才合适,所以中间的城墙高六十肘,里面和外面各有三道,依次降低。”
241.Evaṃme sutanti mahāsudassanasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – sabbaratanamayoti ettha ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā, ayaṃ pākāro sabbapākārānaṃ anto ubbedhena saṭṭhihattho ahosi. Eke pana therā – ‘‘nagaraṃ nāma anto ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbabāhiro saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti vadanti. Eke – ‘‘bahi ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā sabbaabbhantarimo saṭṭhihattho, sesā anupubbanīcā’’ti. Eke – ‘‘anto ca bahi ca ṭhatvā olokentānaṃ dassanīyaṃ vaṭṭati, tasmā majjhe pākāro saṭṭhihattho, anto ca bahi ca tayo tayo anupubbanīcā’’ti.
“柱”就是立柱。“三倍人围”是说:以一个中等身材男子的手来量,五肘;这样三倍人围,就是周长十五肘的意思。那么,这些柱子是怎么立的呢?在都城外侧,每一扇大门的门扇旁立一根,每一扇小门的门扇旁立一根,大门和小门之间各立三根。那些棕榈树列中,所有宝物所成的棕榈树里,有一棵是金制的等等,应当知道这和前面所说城墙的特征一样,叶子和果实也是如此。而那些棕榈树列高八十肘,在撒满沙砾的平坦地面上,一重城墙与另一重城墙之间各有一列。
Esikāti esikatthambho. Tiporisaṅgāti ekaṃ porisaṃ majjhimapurisassa attano hatthena pañcahatthaṃ, tena tiporisaparikkhepā pannarasahatthaparimāṇāti attho. Te pana kathaṃ ṭhitāti? Nagarassa bāhirapasse ekekaṃ mahādvārabāhaṃ nissāya ekeko, ekekaṃ khuddakadvārabāhaṃ nissāya ekeko, mahādvārakhuddakadvārānaṃ antarā tayo tayoti. Tālapantīsu sabbaratanamayānaṃ tālānaṃ ekaṃ sovaṇṇamayanti pākāre vuttalakkhaṇameva veditabbaṃ, paṇṇaphalesupi eseva nayo. Tā pana tālapantiyo asītihatthā ubbedhena, vippakiṇṇavāluke samatale bhūmibhāge pākārantare ekekā hutvā ṭhitā.
“悦耳”是指善巧、美妙。“能令人染着”是指有能力让人心生染着。“能令人忍受”是指即使听上一整天也还是能忍受,不会让人厌恶。“能令人迷醉”是指能引生骄慢之醉与男子之醉。“五支”是指具备皮面、双面、全皮面、有孔、实体这五种支分的乐器。其中,皮面是指在鼓等蒙皮乐器中只蒙一面的乐器;双面是指两面都蒙皮的乐器;全皮面是指四周全都蒙皮的乐器;有孔是指笛管之类;实体是指铜锣之类。“善调练”是指通过拉紧、放松等而善加调理。“善击奏”是指为辨别是否合于节拍而妥善击打。“被善巧者所击”是指由技艺娴熟、灵巧的人来演奏。“赌徒”是指骰子赌徒。“嗜酒者”是指贪杯好饮之人。他们由于再三想喝而称为酒渴。“遍享乐”是指舞动手脚,边跳舞边嬉戏。
Vaggūti cheko sundaro. Rajanīyoti rañjetuṃ samattho. Khamanīyoti divasampi suyyamāno khamateva, na bībhaccheti. Madanīyoti mānamadapurisamadajanano. Pañcaṅgikassāti ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahaṅgehi samannāgatassa. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bherīādīsu ekatalaṃ tūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma sabbato pariyonaddhaṃ. Susiraṃ nāma vaṃsādi. Ghanaṃ nāma sammādi. Suvinītassāti ākaḍḍhanasithilakaraṇādīhi sumucchitassa. Suppaṭitāḷitassāti pamāṇe ṭhitabhāvajānanatthaṃ suṭṭhu paṭitāḷitassa. Sukusalehi samannāhatassāti ye vādituṃ chekā kusalā, tehi vāditassa. Dhuttāti akkhadhuttā,. Soṇḍāti surāsoṇḍā. Teyeva punappunaṃ pātukāmatāvasena pipāsā. Paricāresunti (dī. ni. 2.132) hatthaṃ vā pādaṃ vā cāletvā naccantā kīḷiṃsu.
轮宝的注释
Cakkaratanavaṇṇanā
243洗头的人:指连同头部一起用香水沐浴过的人。受持伍波萨他的人:指已经受持伍波萨他戒的人。登上殊胜宫殿上层的人:指登上殊胜宫殿的上层,也就是享用殊胜美食之后,登上殊胜宫殿上层的大平台,进入吉祥的寝处,正在那里省察自己的戒行。据说,那时国王清晨就布施了十万,做了大布施;接着用十六瓶香水洗头,吃过早饭,把干净的郁多罗僧衣搭在一只肩上,然后登上殊胜宫殿上层,在吉祥卧座上盘腿坐下,就在那里省察自己由布施等所积聚的福德。这是一切转轮王的常法。
243.Sīsaṃ nhātassāti sīsena saddhiṃ gandhodakena nahātassa. Uposathikassāti samādinnauposathaṅgassa. Uparipāsādavaragatassāti pāsādavarassa upari gatassa, subhojanaṃ bhuñjitvā pāsādavarassa uparimahātale sirigabbhaṃ pavisitvā sīlāni āvajjantassa. Tadā kira rājā pātova satasahassaṃ vissajjetvā mahādānaṃ datvā soḷasahi gandhodakaghaṭehi sīsaṃ nahāyitvā katapātarāso suddhaṃ uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā uparipāsādassa sirisayane pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano dānādimayaṃ puññasamudāyaṃ āvajjanto nisīdi. Ayaṃ sabbacakkavattīnaṃ dhammatā.
就在他们这样省察的时候,天界的轮宝出现了:它由前面所说的福业为缘、由时节等所生起,像蓝宝石聚在一起一样,仿佛正在破开东边大海的水面,又好像在虚空中庄严显现。这轮宝在大善见王面前也同样显现。因为它具足天界的威神力,所以称为“天的”;它有一千根辐条,所以叫“千辐”;它有轮辋,也有轮毂,所以叫“有辋有毂”;它在一切方面都圆满具足,所以叫“一切相圆满”。
Tesaṃ taṃ āvajjantānaṃyeva vuttappakārapuññakammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nīlamaṇisaṅghātasadisaṃ pācīnasamuddajalatalaṃ bhindamānaṃ viya, ākāsaṃ alaṅkurumānaṃ viya dibbaṃ cakkaratanaṃ pātubhavati. Taṃ mahāsudassanassāpi tatheva pāturahosi. Tayidaṃ dibbānubhāvayuttattā dibbanti vuttaṃ. Sahassaṃ assa arānanti sahassāraṃ. Saha nemiyā, saha nābhiyā cāti sanemikaṃ sanābhikaṃ. Sabbehi ākārehi paripuṇṇanti sabbākāraparipūraṃ.
在这里,它既是轮,又因为能让人产生喜悦而称为宝,所以叫轮宝。至于那个使它被称为“有毂”的轮毂:这个轮毂是帝释天神青宝石做成的,正中间有一个纯银打造的轴筒。轴筒上洁白、光滑,像一排牙齿一样,仿佛带着微笑在放光;轴筒中间有一个孔,好像月轮一样;两端外侧都用银板包边围护。在轮毂、轴筒和包边银板各自接合的地方,分界线都清清楚楚。这就是它的轮毂在各方面都圆满具足。
Tattha cakkañca taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Yāya pana taṃ nābhiyā ‘‘sanābhika’’nti vuttaṃ, sā indanīlamayā hoti, majjhe panassā sārarajatamayā panāḷi, yāya suddhasiniddhadantapantiyā hasamānā viya virocati, majjhe chiddena viya candamaṇḍalena, ubhosupi bāhirantesu rajatapaṭṭena kataparikkhepā hoti. Tesu panassa nābhipanāḷiparikkhepapaṭṭesu yuttayuttaṭṭhānesu paricchedalekhā suvibhattāva hutvā paññāyanti. Ayaṃ tāva assa nābhiyā sabbākāraparipūratā.
那些被称为“千辐”的,是由七宝所成,光芒如同太阳的光线一样明亮。它们上面的联珠、摩尼珠等分界纹饰也都清晰分明。这就是车轮的辐条在一切方面都圆满具足。
Yehi pana taṃ – ‘‘arehi sahassāra’’nti vuttaṃ, te sattaratanamayā sūriyarasmiyo viya pabhāsampannā honti, tesampi ghaṭakamaṇikaparicchedalekhādīni suvibhattāneva hutvā paññāyanti. Ayamassa arānaṃ sabbākāraparipūratā.
然而,那使此轮被称为“有轮辋”的轮辋,是由深红、纯净、光滑的珊瑚所成,仿佛在嘲笑初升太阳光芒聚成一片的光彩。在它的接合处,则显现出宛如黄昏霞光般美丽的赤金饰带,作为圆周的界线,划分得极为匀称分明。这就是它的轮辋在一切方面圆满具足之相。
Yāya pana taṃ nemiyā – ‘‘sanemika’’nti vuttaṃ, sā bālasūriyarasmikalāpasiriṃ avahasamānā viya surattasuddhasiniddhapavāḷamayā hoti. Sandhīsu panassā sañjhārāgasassirikā rattajambunadapaṭṭā vaṭṭaparicchedalekhā suvibhattā hutvā paññāyanti. Ayamassa nemiyā sabbākāraparipūratā.
在轮辋环的背面,每十根辐条之间,有一根珊瑚竿,内部像吹管一样中空,布满孔洞,能进风。风一吹过,就像善巧之人奏响五支乐器合奏,发出悦耳、迷人、可爱、醉人的声音。在这根珊瑚竿上面,有白色伞盖,两侧各有一排垂下的花鬘。就这样,轮辋周围由一百根珊瑚竿撑着白伞、每根伞两侧各垂一串花鬘,总共两百串花鬘围绕装饰。两个毂管的内侧各有一个狮子口,从那里垂下两串珍珠璎珞,大小如棕榈树干,光彩如满月的光束,末端是像初升太阳一样鲜红的毛毯球。这两串珍珠璎珞仿佛让空中恒河的流动之美也黯然失色。它们和宝轮一起在空中旋转时,看起来就像三个轮子同时转动。这就是此轮在一切方面、一切形相上的圆满。
Nemimaṇḍalapiṭṭhiyaṃ panassa dasannaṃ dasannaṃ arānaṃ antare dhamanavaṃso viya anto susiro chiddamaṇḍalakhacito vātagāhī pavāḷadaṇḍo hoti, yassa vāteritassa sukusalasamannāhatassa pañcaṅgikatūriyassa viya saddo vaggu ca rajanīyo ca kamanīyo ca madanīyo ca hoti. Tassa kho pana pavāḷadaṇḍassa upari setacchattaṃ ubhosu passesu samosaritakusumadāmānaṃ dve pantiyoti evaṃ samosaritakusumadāmapantisatadvayaparivārasetacchattasatadhārinā pavāḷadaṇḍasatena samupasobhitanemiparikkhepassa dvinnampi nābhipanāḷīnaṃ anto dve sīhamukhāni honti, yehi tālakkhandhappamāṇā puṇṇacandakiraṇakalāpasassirīkā taruṇaravisamānarattakambalageṇḍukapariyantā ākāsagaṅgāgatisobhaṃ avahasamānā viya dve muttakalāpā olambanti. Yehi cakkaratanena saddhiṃ ākāse samparivattamānehi tīṇi cakkāni ekato parivattantāni viya khāyanti. Ayamassa sabbaso sabbākāraparipūratā.
这宝轮一切方面都圆满具足。平时人们吃过晚饭,坐在各自家门前的座位上聊天,孩子们在街道、十字路口等地方玩耍的时候,它就在不高不低、靠近丛林上方的空中,仿佛在给这座城增添光彩。从十二由旬以外,就能听到它碰触树梢发出的甜美声音,让众生的耳朵都被吸引过去;从一由旬以外,就能看到它种种光辉聚集闪耀的色彩,仿佛把众生的眼睛都拉了过去。它就像在宣告转轮王的福德威力一样,朝着王城飞来。
Taṃ panetaṃ evaṃ sabbākāraparipūraṃ pakatiyā sāyamāsabhattaṃ bhuñjitvā attano attano gharadvāre paññattāsanesu nisīditvā pavattakathāsallāpesu manussesu vīthicatukkādīsu kīḷamāne dārakajane nātiuccena nātinīcena vanasaṇḍamatthakāsannena ākāsappadesena upasobhayamānaṃ viya, rukkhasākhaggāni dvādasayojanato paṭṭhāya suyyamānena madhurassarena sattānaṃ sotāni odhāpayamānaṃ yojanato paṭṭhāya nānappabhāsamudayasamujjalena vaṇṇena nayanāni samākaḍḍhantaṃ viya, rañño cakkavattissa puññānubhāvaṃ ugghosayantaṃ viya, rājadhāniyā abhimukhaṃ āgacchati.
那时,人们一听到宝轮的声音,心里就琢磨:“这声音是从哪儿来的?是谁的?”他们朝东方望去。人群中有一个人对另一个人这样说:“诸位请看,真是稀奇!以前满月都是独自升起的,今天却带着一个同伴一起升起来了。这就像一对王雁,又像一对满月,一前一后划过天空。”另一个人对他说:“朋友,你在说什么?你什么时候见过两个满月一起升起来?这难道不是那放射炽热光芒、散出金色光束的太阳升起来了吗?”又一个人笑了笑,这样说:“你疯了吗?太阳刚刚才落下去,它怎么可能追着这满月升起来?这一定是某位有福德的人的天宫,种种宝石的光辉聚在一起闪闪发亮。”他们全都否定这些说法,另外一些人则这样说:“诸位,何必啰嗦那么多?这不是满月,不是太阳,也不是天宫。这些东西都没有那样的祥瑞庄严,这一定就是宝轮。”
Athassa cakkaratanassa saddasavaneneva – ‘‘kuto nu kho, kassa nu kho ayaṃ saddo’’ti āvajjitahadayānaṃ puratthimadisaṃ ālokayamānānaṃ tesaṃ manussānaṃ aññataro aññataraṃ evamāha – ‘‘passatha, bho, acchariyaṃ, ayaṃ puṇṇacando pubbe eko uggacchati, ajjeva pana attadutiyo uggato, etañhi rājahaṃsamithunamiva puṇṇacandamithunaṃ pubbāpariyena gaganatalaṃ abhilaṅghatī’’ti. Tamañño āha – ‘‘kiṃ kathesi, samma, kuhiṃ nāma tayā dve puṇṇacandā ekato uggacchantā diṭṭhapubbā, nanu esa tapanīyaraṃsidhāro piñcharakiraṇo divākaro uggato’’ti, tamañño hasitaṃ katvā evamāha – ‘‘kiṃ ummattosi, nanu idāneva divākaro atthaṅgato, so kathaṃ imaṃ puṇṇacandaṃ anubandhamāno uggacchissati? Addhā panetaṃ anekaratanappabhāsamudayujjalaṃ ekassāpi puññavato vimānaṃ bhavissatī’’ti. Te sabbepi apasārayantā aññe evamāhaṃsu – ‘‘bho, kiṃ bahuṃ vilapatha, nevāyaṃ puṇṇacando, na sūriyo na devavimānaṃ. Na hetesaṃ evarūpā sirisampatti atthi, cakkaratanena pana etena bhavitabba’’nti.
就在众人这样交谈的时候,宝轮离开了月轮所在的位置,朝他们迎面而来。于是人们问道:“这是为谁出现的呢?”就有知情的人说:“不是为别人,我们的大王已经圆满了转轮王应有的修行,这就是为他出现的。”于是那广大的人群,以及所有看见的人,全都跟着宝轮走。那宝轮像是要让国王知道它是为国王而来的,先沿着城墙顶端绕城七圈,然后右绕王宫,停在王宫北面类似狮子窗格的地方,好让人们能方便地用香、花等物来供养它,就这样像被车轴固定住一样停在那里。
Evaṃ pavattasallāpasseva tassa janassa candamaṇḍalaṃ ohāya taṃ cakkaratanaṃ abhimukhaṃ hoti. Tato tehi – ‘‘kassa nu kho idaṃ nibbatta’’nti vutte bhavanti vattāro – ‘‘na kassaci aññassa, nanu amhākaṃ mahārājā pūritacakkavattivatto, tassetaṃ nibbatta’’nti. Atha so ca mahājano, yo ca añño passati, sabbo cakkaratanameva anugacchati. Taṃ cāpi cakkaratanaṃ raññoyeva atthāya attano āgatabhāvaṃ ñāpetukāmaṃ viya sattakkhattuṃ pākāramatthakeneva nagaraṃ anusaṃyāyitvā, atha rañño antepuraṃ padakkhiṇaṃ katvā, antepurassa ca uttarasīhapañjarasadise ṭhāne yathā gandhapupphādīhi sukhena sakkā hoti pūjetuṃ, evaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati.
宝轮这样停住之后,国王看见它的光芒从窗户缝隙等处透进来,种种不同颜色的珍宝所发出的光辉照亮了内宫。他一看就生起想亲眼见到宝轮的渴望。他的侍从也用好听的话前来禀报这件事。于是国王全身充满强烈的喜悦和欢愉,松开盘坐的双腿,从座位上站起来,走到狮子窗棚旁边,看见那个宝轮后,心里这样想:“我曾听说过……”大善见王当时的情形也完全一样。所以经中说:“大善见王看见之后……中略……我难道是一位转轮王吗?”这里说“他成为转轮王”,到底怎样才算是转轮王呢?宝轮哪怕只升到空中一两个指节的高度,为了让它在当下继续转动,应该做什么呢?为了说明这一点,才说了“那时,阿难……”等话。
Evaṃ ṭhitassa panassa vātapānachiddādīhi pavisitvā nānāvirāgaratanappabhāsamujjalaṃ antopāsādaṃ alaṅkurumānaṃ pabhāsamūhaṃ disvā dassanatthāya sañjātābhilāso rājā hoti. Parijanopissa piyavacanapābhatena āgantvā tamatthaṃ nivedeti. Atha rājā balavapītipāmojjaphuṭasarīro pallaṅkaṃ mocetvā uṭṭhāyāsanā sīhapañjarasamīpaṃ gantvā taṃ cakkaratanaṃ disvā ‘‘sutaṃ kho pana meta’’ntiādikaṃ cintanaṃ cintayati. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño mahāsudassanassa…pe… assaṃ nu kho ahaṃ rājā cakkavattī’’ti. Tattha so hoti rājā cakkavattīti kittāvatā cakkavattī hotīti? Ekaṅguladvaṅgulamattampi cakkaratane ākāsaṃ abbhuggantvā pavatte idāni tassa pavattāpanatthaṃ yaṃ kātabbaṃ, taṃ dassento atha kho ānandātiādimāha.
244那时,他从坐着的座位上起身,走到轮宝旁边。他拿起金水壶——壶嘴像象鼻一样——把它举起来。大善见王随即带着四支军队跟在后面。因为对一切转轮王来说,只要用水洒净并说出“愿尊贵的轮宝征服一切”这句话,话音刚落,轮宝就会升上空中开始转动。就在它转动的那一刻,那位国王就成了转轮王。轮宝转动时,国王紧跟着它,登上最殊胜的转轮王车乘,升入空中。这时,手持伞盖、拂尘等的侍从们,以及内宫眷属,还有副王、将军等人,各自穿上种种铠甲,佩戴各种珠宝饰物,光芒闪耀,高举旌旗幡幢,率领各自的军队,也都升入空中,围绕在国王周围。
244. Tattha uṭṭhāyāsanāti nisinnāsanato uṭṭhahitvā cakkaratanasamīpaṃ āgantvā. Suvaṇṇabhiṅkāraṃ gahetvāti hatthisoṇḍasadisapanāḷiṃ suvaṇṇabhiṅkāraṃ ukkhipitvā. Anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyāti sabbacakkavattīnañhi udakena abbhukkiritvā – ‘‘abhivijinātu bhavaṃ cakkaratana’’nti vacanasamanantarameva vehāsaṃ abbhuggantvā cakkaratanaṃ pavattati. Yassa pavatti samakālameva so rājā cakkavattī nāma hoti. Pavatte pana cakkaratane taṃ anubandhamānova rājā cakkavattiyānavaraṃ āruyha vehāsaṃ abbhuggacchati. Athassa chattacāmarādihattho parijano ceva antepurajano ca tato nānākārakañcukakavacādisannāhavibhūsitena vividhābharaṇappabhāsamujjalena samussitaddhajapaṭākapaṭimaṇḍitena attano attano balakāyena saddhiṃ uparājasenāpatipabhutayopi vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivārenti.
那些为国王办事的人,为了召集民众,派人在城里的大街小巷击鼓宣告:“各位乡亲,我们国王的轮宝已经出现了,请大家按照自己的财力装扮得体,前来集合!”普通百姓本来一听到轮宝的声音,就放下手头所有的事情,带着香、花等物品聚集过来。这些人也都升到空中,围绕在国王身边。只要谁心里生起想跟国王一起去的念头,他就能身处空中。这样一来,就形成了长宽各十二由旬的大众。在这大众当中,没有一个人身体残缺、受伤,也没有一个人衣服脏污,因为转轮王的随从都是清净的。转轮王的随行大众,就像持明者一样在空中行走,仿佛散落在因陀罗尼蓝宝石地面上的宝石。大善见王当时也是这样。所以经文说:“大善见王随即与四部军众一起。”
Rājayuttā pana janasaṅgahatthaṃ nagaravīthīsu bheriyo carāpenti – ‘‘tātā, amhākaṃ rañño cakkaratanaṃ nibbattaṃ, attano vibhavānurūpena maṇḍitapasādhikā sannipatathā’’ti. Mahājano pana pakatiyā cakkaratanasaddeneva sabbakiccāni pahāya gandhapupphādīni ādāya sannipatitova sopi sabbo vehāsaṃ abbhuggantvā rājānameva parivāreti. Yassa yassa hi raññā saddhiṃ gantukāmatācittaṃ uppajjati, so so ākāsagatova hoti. Evaṃ dvādasayojanāyāmavitthārā parisā hoti. Tattha ekapurisopi chinnabhinnasarīro vā kiliṭṭhavattho vā natthi. Suciparivāro hi rājā cakkavattī. Cakkavattiparisā nāma vijjādharapurisā viya ākāse gacchamānā indanīlamaṇitale vippakiṇṇaratanasadisā hoti. Mahāsudassanassāpi tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.
那轮宝在树顶上方行进,既不太高,也不太低,就在空中那一带运行。想要树上的花、果、嫩叶的人,都能轻松摘到。站在地面上的人也能辨认出:“这是国王,这是副王,这是将军。”无论行住坐卧,谁想用什么姿势走,就用那个姿势走。那些从事绘画等工艺的人,也一边做着自己的活儿一边跟着前行。就像在地面上一样,他们的一切事务都在空中办成了。轮宝就这样带着转轮王的随众,以须弥山在其左侧(即右绕须弥山)而行,在大海上方,前往七千由旬宽的东毗提诃。
Taṃ pana cakkaratanaṃ rukkhaggānaṃ uparūpari nātiuccena nātinīcena gaganappadesena pavattati. Yathā rukkhānaṃ pupphaphalapallavehi atthikā, tāni sukhena gahetuṃ sakkonti. Yathā ca bhūmiyaṃ ṭhitā ‘‘esa rājā, esa uparājā, esa senāpatī’’ti sallakkhetuṃ sakkonti. Ṭhānādīsu ca iriyāpathesu yo yena icchati, so teneva gacchati. Cittakammādisippapasutā cettha attano attano kiccaṃ karontāyeva gacchanti. Yatheva hi bhūmiyaṃ, tathā tesaṃ sabbakiccāni ākāseva ijjhanti. Evaṃ cakkavattiparisaṃ gahetvā taṃ cakkaratanaṃ vāmapassena sineruṃ pahāya mahāsamuddassa uparibhāgena sattasahassayojanappamāṇaṃ pubbavidehaṃ gacchati.
在那里,有一片地方纵横十二由旬,周围三十六由旬,能够容纳大众居住安顿,饮食和用具都容易得到,有树荫和水源,地面清净平坦,令人欢喜。在这片地方的上方,那轮宝就像被钉住一样停在那里。于是大众看到这个景象后,就从空中下来,随自己的心意沐浴、吃饭、办理各种事务,并住了下来。大善见王当时也是这样。因此说:“阿难,轮宝停驻在哪里,大善见王就带着四支军队在那里住下来。”
Tattha yo vinibbedhena dvādasayojanāya, parikkhepato chattiṃsayojanāya parisāya sannivesakkhamo sulabhāhārūpakaraṇo chāyudakasampanno sucisamatalo ramaṇīyo bhūmibhāgo, tassa uparibhāge taṃ cakkaratanaṃ akkhāhataṃ viya tiṭṭhati. Atha tena saññāṇena so mahājano otaritvā yathāruci nahānabhojanādīni sabbakiccāni karonto vāsaṃ kappeti. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘yasmiṃ kho panānanda, padese cakkaratanaṃ patiṭṭhāti, tattha so rājā mahāsudassano vāsaṃ upagacchi saddhiṃ caturaṅginiyā senāyā’’ti.
转轮王这样安住下来之后,当地那些国王即使听说“外军打来了”,也不会集结军队、做好作战准备。因为轮宝一出现,就没有任何众生敢对这位国王生起敌对之心、举起武器。这就是轮宝的威德之力。
Evaṃ vāsaṃ upagate cakkavattimhi ye tattha rājāno, te ‘‘paracakkaṃ āgata’’nti sutvāpi na balakāyaṃ sannipātetvā yuddhasajjā honti. Cakkaratanassa hi uppattisamanantarameva natthi so satto nāma, yo paccatthikasaññāya taṃ rājānaṃ ārabbha āvudhaṃ ukkhipituṃ visaheyya. Ayamānubhāvo cakkaratanassa.
确实,靠着那位国王轮宝的威力
所有怨敌都彻底归顺调伏。
名为阿林达玛的人王
正因为这一点,它才被称为他的轮。
Cakkānubhāvena hi tassa rañño, Arī asesā damathaṃ upenti; Arindamaṃ nāma narādhipassa, Teneva taṃ vuccati tassa cakkanti.
因此,所有那些国王都各自带上与自己王权威势相称的贡品,来到那位国王面前,低头行礼,以自己宝冠上摩尼宝珠的光明灌沐他的双足,以此礼拜那位国王的双足,并用“来吧,大王”等话语,表示完全听从他的差遣。他们对大善见王也是这样做的。因此经文说:“阿难,凡是从东方……中略……‘请教导我们,大王!’”
Tasmā sabbepi te rājāno attano attano rajjasirivibhavānurūpaṃ pābhataṃ gahetvā taṃ rājānaṃ upagamma onatasirā attano moḷimaṇippabhābhisekena tassa pādapūjaṃ karontā – ‘‘ehi kho, mahārājā’’tiādīhi vacanehi tassa kiṃkārapaṭisāvitaṃ āpajjanti. Mahāsudassanassāpi tatheva akaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘ye kho, panānanda, puratthimāya disāya…pe… anusāsa, mahārājā’’ti.
这里,“善来”就是“好好而来”的意思。有的人来了让人忧愁,走了让人高兴;有的人来了让人高兴,走了让人忧愁。而你是那种来了让人高兴、走了让人忧愁的人。所以你的到来就被称为“善来”。这样说的时候,转轮王并不会说“你们每年要给我交这么多赋税”,也不会抢走一个人的财物送给另一个人。他会以与自己法王身份相称的智慧,仔细审察杀生等行为,然后用亲切悦耳的声音这样说法:“诸位贤友,你们要知道,杀生这件事如果不断去做、不断修习、不断重复,就会导致堕入地狱……”接着给出“不应杀生”等教导。大善见王也是这样做的,因此经文说:“大善见王这样说:‘不应杀生……中略……要如法地受用食物。’”那么,是不是所有人都接受国王的教导呢?就连佛陀,也不是所有人都能接受,何况是国王?所以,只有那些有智慧、能明辨的人才会接受。但所有人都会跟随。因此经文才说“阿难,凡是……”等等。
Tattha svāgatanti su āgataṃ. Ekasmiñhi āgate socanti, gate nandanti. Ekasmiṃ āgate nandanti, gate socanti, tādiso tvaṃ āgamananandano, gamanasocano. Tasmā tava āgamanaṃ suāgamananti vuttaṃ hoti. Evaṃ vutte pana rājā cakkavattī nāpi – ‘‘ettakaṃ nāma me anuvassaṃ baliṃ upakappethā’’ti vadati, nāpi aññassa bhogaṃ acchinditvā aññassa deti. Attano pana dhammarājabhāvassa anurūpāya paññāya pāṇātipātādīni upaparikkhitvā pemanīyena mañjunā sarena – ‘‘passatha tātā, pāṇātipāto nāmesa āsevito bhāvito bahulīkato nirayasaṃvattaniko hotī’’tiādinā nayena dhammaṃ desetvā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādikaṃ ovādaṃ deti. Mahāsudassanopi tatheva akāsi, tena vuttaṃ – ‘‘rājā mahāsudassano evamāha – ‘pāṇo na hantabbo…pe… yathābhuttañca bhuñjathā’ti’’. Kiṃ pana sabbepi rañño imaṃ ovādaṃ gaṇhantīti? Buddhassāpi tāva sabbe na gaṇhanti, rañño kiṃ gaṇhissantīti. Tasmā ye paṇḍitā vibhāvino, te gaṇhanti. Sabbe pana anuyantā bhavanti. Tasmā ye kho panānandātiādimāha.
这时,轮宝就这样给东毗提诃的居民作了教诫,大家吃过早饭后,它凭着转轮王的威力升上空中,没入东海。它每没入一分,海水就波涛收拢,像龙王闻到解毒香后缩起蛇冠一样,向下退开一由旬,然后像琉璃壁一样立在海底。就在那一刹那,仿佛要亲眼看看这位国王的福德荣耀,散落在海底各处的种种宝物从四面八方涌来,把那片地方填得满满的。国王的随从们看到满是种种宝物的海底,就随自己的心意用衣襟等去取。随从们随心取宝之后,轮宝便转回来。它转回时,随从走在最前,国王在中间,轮宝在最后。那海水仿佛被轮宝的威光所吸引,又仿佛受不了与它分离,一直涌到轮辋边缘,紧贴着它不退。这样,转轮王征服了以东海为界的东毗提诃后,又想征服以南海为界的赡部洲,便沿着轮宝指示的路线,朝南海前进。大善见王当时也是这样去的。因此说:“阿难,那时轮宝没入东海后,又升起来,转向南方。”
Atha taṃ cakkaratanaṃ evaṃ pubbavidehavāsīnaṃ ovāde dinne katapātarāse cakkavattibalena vehāsaṃ abbhuggantvā puratthimasamuddaṃ ajjhogāhati. Yathā yathā ca taṃ ajjhogāhati, tathā tathā agadagandhaṃ ghāyitvā saṅkhittaphaṇo nāgarājā viya, saṅkhittaūmivipphāraṃ hutvā ogacchamānaṃ mahāsamuddasalilaṃ yojanamattaṃ ogantvā antosamudde veḷuriyabhitti viya tiṭṭhati. Taṅkhaṇaññeva ca tassa rañño puññasiriṃ daṭṭhukāmāni viya mahāsamuddatale vippakiṇṇāni nānāratanāni tato tato āgantvā taṃ padesaṃ pūrayanti. Atha sā rājaparisā taṃ nānāratanaparipūraṃ mahāsamuddatalaṃ disvā yathāruci ucchaṅgādīhi ādiyati, yathāruci ādinnaratanāya pana parisāya taṃ cakkaratanaṃ paṭinivattati. Paṭinivattamāne ca tasmiṃ parisā aggato hoti, majjhe rājā, ante cakkaratanaṃ. Tampi jalanidhijalaṃ palobhiyamānamiva cakkaratanasiriyā, asahamānamiva ca tena viyogaṃ nemimaṇḍalapariyantaṃ abhihanantaṃ nirantarameva upagacchati. Evaṃ rājā cakkavattī puratthimamahāsamuddapariyantaṃ pubbavidehaṃ abhivijinitvā dakkhiṇasamuddapariyantaṃ jambudīpaṃ vijetukāmo cakkaratanadesitena maggena dakkhiṇasamuddābhimukho gacchati. Mahāsudassanopi tatheva agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, ānanda, cakkaratanaṃ puratthimaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṃ disaṃ pavattī’’ti.
当它这样行进时,它的行进方式、军队驻扎的布局、敌国国王前来归顺、对他们给予教诫、没入南海、海水退去时拾取宝物——这一切都应当依照前面所说的方式来了知。
Evaṃ pavattamānassa pana tassa pavattanavidhānaṃ, senāsanniveso, paṭirājāgamanaṃ, tesaṃ anusāsanippadānaṃ dakkhiṇasamuddaajjhogāhanaṃ samuddasalilassa ogacchamānaṃ ratanānaṃ ādānanti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.
征服了那一万由旬大的赡部洲之后,又从南海出来,为了征服七千由旬大的西牛货洲,按照前面所说的同样方式前往,也同样征服了那个以海为边界的洲;接着又从西海出来,为了征服八千由旬大的北俱卢洲,同样按前述方式前往,也同样征服了那个以海为边界的洲;然后从北海出来。
Vijinitvā pana taṃ dasasahassayojanappamāṇaṃ jambudīpaṃ dakkhiṇasamuddatopi paccuttaritvā sattayojanasahassappamāṇaṃ aparagoyānaṃ vijetuṃ pubbe vuttanayeneva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijinitvā pacchimasamuddatopi uttaritvā aṭṭhayojanasahassappamāṇaṃ uttarakuruṃ vijetuṃ tatheva gantvā tampi samuddapariyantaṃ tatheva abhivijiya uttarasamuddato paccuttarati.
到这个时候,转轮王已经取得了对四方大地的统治权。他这样征服之后,为了展示自己王国的富贵与荣耀,就带着随从一起升上天空,俯瞰四大洲——它们就像四个天然湖泊,开满了盛放的莲花、睡莲和白莲,每个大洲周围各有五百个小岛环绕。然后,他沿着轮宝所指示的路线,按顺序返回自己的王都。接着,那轮宝停在王宫门口,仿佛在把宫门装点得光彩夺目。
Ettāvatā raññā cakkavattinā cāturantāya pathaviyā ādhipaccaṃ adhigataṃ hoti. So evaṃ vijitavijayo attano rajjasirisampattidassanatthaṃ sapariso uddhaṃ gaganatalaṃ abhilaṅghitvā suvikasitapadumakumudapuṇḍarīkavanavicitte cattāro jātassare viya pañcasatapañcasataparittadīpaparivāre cattāro mahādīpe oloketvā cakkaratanadesiteneva maggena yathānukkamaṃ attano rājadhāniṃ paccāgacchati. Atha taṃ cakkaratanaṃ antepuradvāraṃ sobhayamānaṃ viya hutvā tiṭṭhati.
轮宝这样安立之后,王宫里就不需要火炬或灯盏了,只靠轮宝的光辉就能在夜里驱散黑暗。不过,需要黑暗的人,对他们来说黑暗仍然存在。大善见王的情况也完全是这样。因此经中说:“没入南大海……中略……这样的轮宝出现了。”
Evaṃ patiṭṭhite pana tasmiṃ cakkaratane rājantepure ukkāhi vā dīpikāhi vā kiñci karaṇīyaṃ na hoti, cakkaratanobhāsoyeva rattiṃ andhakāraṃ vidhamatiyeva. Ye pana andhakāratthikā honti, tesaṃ andhakārameva hoti. Mahāsudassanassāpi sabbametaṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇaṃ samuddaṃ ajjhogāhetvā…pe… evarūpaṃ cakkaratanaṃ pāturahosī’’ti.
象宝的注释
Hatthiratanavaṇṇanā
246246. 就像轮宝出现时那样,转轮王的大臣们把常设的吉祥象地平整好,铺成平坦洁净的地面,涂上黄栴檀等芬芳香料。地面上撒满色彩缤纷、香气扑鼻的鲜花,上方架起天盖,饰有金色星星,星星之间点缀着可爱的花鬘,布置得像天宫一样。然后他们对国王说:“大王,请您观想这样的象宝到来吧。”国王就像前面所说的那样,做大布施,受持戒行,然后坐下来,忆念那份福德成就。这时,被他的福德之力所驱使,一头象王从六牙族或伍波萨他族而来,想要享受那份殊胜的礼遇。它四足、脖颈和面部泛着红色,像初升太阳的光轮映照一般,全身纯白洁净,七处着地,四肢和身体各部分极为匀称,象鼻如盛开的红莲花般美丽,像一位有神通的修行者,能够飞行于空中,又像一座边缘涂了雄黄粉的银山。这头象王来到那个地方站住。如果从六牙族来,来的是象群中最年幼的;如果从伍波萨他族来,来的是最年长的。不过巴利经文里只提到“伍波萨他龙王”。注释书里说:“所谓龙王,是指无人能驾驭的象,来的是最年幼的那一头。”这头象宝是为那些已圆满转轮王所应行之法的国王们,按照上面所说的方式观想时前来的。而大善见王则是象宝自己来到常设的吉祥象地,把那头象牵走,站在那里。因此经文说:“再者,阿难……中略……龙王。”
246. Evaṃ pātubhūtacakkaratanasseva cakkavattino amaccā pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ samaṃ sucibhūmibhāgaṃ kāretvā haricandanādīhi surabhigandhehi upalimpāpetvā heṭṭhā vicittavaṇṇasurabhikusumasamokiṇṇaṃ upari suvaṇṇatārakānaṃ antarantarā samosaritamanuññakusumadāmapaṭimaṇḍitavitānaṃ devavimānaṃ viya abhisaṅkharitvā – ‘‘evarūpassa nāma deva hatthiratanassa āgamanaṃ cintethā’’ti vadanti. So pubbe vuttanayeneva mahādānaṃ datvā sīlāni ca samādāya taṃ puññasampattiṃ āvajjanto nisīdi. Athassa puññānubhāvacodito chaddantakulā vā uposathakulā vā taṃ sakkāravisesaṃ anubhavitukāmo taruṇaravimaṇḍalābhirattacaraṇagīvāmukhapaṭimaṇḍitavisuddhasetasarīro sattapatiṭṭho susaṇṭhitaaṅgapaccaṅgasanniveso vikasitarattapadumacārupokkharo iddhimā yogī viya vehāsagamanasamattho manosilācuṇṇarañjitapariyanto viya rajatapabbato hatthiseṭṭho āgantvā tasmiṃ padese tiṭṭhati. So chaddantakulā āgacchanto sabbakaniṭṭho āgacchati. Uposathakulā āgacchanto sabbajeṭṭho. Pāḷiyaṃ pana uposatho nāgarājā icceva āgataṃ. Nāgarājā nāma kassaci aparibhogo, sabbakaniṭṭho āgacchatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Svāyaṃ pūritacakkavattivattānaṃ cakkavattīnaṃ vuttanayeneva cintayantānaṃ āgacchati. Mahāsudassanassa pana sayameva pakatimaṅgalahatthiṭṭhānaṃ āgantvā taṃ hatthiṃ apanetvā tattha aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… nāgarājā’’ti.
象宝就这样出现后,象倌等人看见了,满心欢喜,赶紧跑去禀报国王。国王匆匆赶来,见到象宝,心里生起清净的信心,想道:“这头象乘真是好,要是它能接受调伏就好了。”于是伸出手去。那象宝就像家里的小牛犊一样,垂下耳朵,表现出温顺的样子,走近国王。国王想要骑上去。这时随从们明白了国王的心意,就给这头象宝挂上金幢、配上金饰、罩上金网,然后牵到国王面前。国王没让它卧下,直接踩着七宝做成的阶梯骑了上去,心里生起想要飞行的念头。就在念头生起的同时,那头龙象王就像王雁一样,飞越了如蓝宝石光芒之网般的蓝色天空。接着,整个王室随从也像前面说的那样,以轮行方式跟随。就这样,国王和随从们在吃早饭之前就游遍了整个大地,然后回到王城。转轮王的象宝就有这么大的威力。大善见王的象宝也是这样。因此经文说:“见了……中略……出现了。”
Evaṃ pātubhūtaṃ pana taṃ hatthiratanaṃ disvā hatthigopakādayo haṭṭhatuṭṭhā vegena gantvā rañño ārocenti. Rājā turitaturito āgantvā taṃ disvā pasannacitto – ‘‘bhaddakaṃ vata bho hatthiyānaṃ, sace damathaṃ upeyyā’’ti cintayanto hatthaṃ pasāreti. Atha so gharadhenuvacchako viya kaṇṇe olambitvā sūratabhāvaṃ dassento rājānaṃ upasaṅkamati. Rājā taṃ ārohitukāmo hoti. Athassa parijanā adhippāyaṃ ñatvā taṃ hatthiratanaṃ suvaṇṇaddhajaṃ suvaṇṇālaṅkāraṃ hemajālapaṭicchannaṃ katvā upanenti. Rājā taṃ anisīdāpetvāva sattaratanamayāya nisseṇiyā āruyha ākāsagamananinnacitto hoti. Tassa saha cittuppādeneva so nāgarājā rājahaṃso viya indanīlamaṇippabhājālaṃ nīlagaganatalaṃ abhilaṅghati. Tato cakkacārikāya vuttanayeneva sakalarājaparisā. Iti sapariso rājā antopātarāseyeva sakalapathaviṃ anusaṃyāyitvā rājadhāniṃ paccāgacchati. Evaṃ mahiddhikaṃ cakkavattino hatthiratanaṃ hoti. Mahāsudassanassāpi tādisameva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘disvā rañño…pe… pāturahosī’’ti.
247247. 当象宝这样出现时,转轮王的大臣们把常设吉祥马场的地方收拾得干净平坦,又加以装饰,然后像前面那样,激起国王想要前来的念头。国王也像前面那样做了布施、恭敬和供养,受持戒行,舒舒服服地坐在宫殿楼上,忆念自己的福德成就。这时,被他的福德之力所驱使,从信度马族中来了一匹名叫“云马”的马王。它的光彩像秋日白云聚中缠绕着闪电,四蹄红色,嘴部红色,身体洁净润泽、紧实匀称,如同月光聚集;头是深色的,像乌鸦的脖子,又像蓝宝石,所以叫“黑头”;鬃毛像精心摆放的芒草,柔软、弯曲、两边对称,所以叫“芒毛”。它能飞在空中,来到那个地方站定。对大善见王来说,这匹马宝也像象宝一样自己到来。其余一切都应像象宝那样理解。世尊就是针对这样的马宝,说了“再者……”等经文。
247. Evaṃ pātubhūtahatthiratanassa pana cakkavattino amaccā pakatimaṅgalaassaṭṭhānaṃ sucisamatalaṃ kāretvā alaṅkaritvā ca purimanayeneva rañño tassa āgamanacintanatthaṃ ussāhaṃ janenti. So purimanayeneva katadānamānanasakkāro samādinnasīlabbato pāsādatale sukhanisinno puññasampattiṃ samanussarati. Athassa puññānubhāvacodito sindhavakulato vijjulatāvinaddhasaradakālasetavalāhakarāsisassirīko rattapādo rattatuṇḍo candappabhāpuñjasadisasuddhasiniddhaghanasaṃhatasarīro kākagīvā viya indanīlamaṇi viya ca kāḷavaṇṇena sīsena samannāgatattā kāḷasīsoti suṭṭhu kappetvā ṭhapitehi viya muñjasadisehi saṇhavaṭṭaujugatehi kesehi samannāgatattā muñjakeso vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā āgantvā tasmiṃ ṭhāne patiṭṭhāti. Mahāsudassanassa panesa hatthiratanaṃ viya āgato. Sesaṃ sabbaṃ hatthiratane vuttanayeneva veditabbaṃ. Evarūpaṃ assaratanaṃ sandhāya bhagavā – ‘‘puna ca para’’ntiādimāha.
摩尼宝的注释
Maṇiratanavaṇṇanā
248不过,当马宝这样出现之后,摩尼宝珠来到转轮王面前。它有四肘长,周圆如车毂,两端各有一朵金莲花,莲花周围垂着极为纯净的珍珠串,有八万四千颗宝石围绕,光辉如同满月被群星环绕时从广博山流溢而出。这颗宝珠到来后,被放在珠网上,又用竹竿层层架起,举到六十肘高的空中。到了夜里,它的光芒向四周遍照一由旬的范围,使那一整片空间变得像黎明时分一样明亮。于是农夫开始耕作,商人打开店铺,各种工匠各自做起自己的工作,都以为是白天了。大善见王那里也同样如此。因此经文说:“再者,阿难……中略……摩尼宝珠出现了。”
248. Evaṃ pātubhūtaassaratanassa pana rañño cakkavattino catuhatthāyāmaṃ sakaṭanābhisamapariṇāhaṃ ubhosu antesu kaṇṇikapariyantato viniggatehi suparisuddhamuttākalāpehi dvīhi kañcanapadumehi alaṅkataṃ caturāsītimaṇisahassaparivāraṃ tārāgaṇaparivutassa puṇṇacandasassiriṃ pharamānaṃ viya vepullapabbatato maṇiratanaṃ āgacchati. Tassevaṃ āgatassa muttājālake ṭhapetvā veḷuparamparāya saṭṭhihatthappamāṇaṃ ākāsaṃ āropitassa rattibhāge samantā yojanappamāṇaṃ okāsaṃ ābhā pharati, yāya sabbo so okāso aruṇuggamanavelā viya sañjātāloko hoti. Tato kassakā kasikammaṃ vāṇijā āpaṇugghāṭanaṃ te te sippino taṃ taṃ kammantaṃ payojenti ‘‘divā’’ti maññamānā. Mahāsudassanassāpi sabbaṃ taṃ tatheva ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna ca paraṃ ānanda,…pe… maṇiratanaṃ pāturahosī’’ti.
女宝的注释
Itthiratanavaṇṇanā
249249. 不过,当宝珠如此出现之后,作为转轮王所享殊胜欲乐的特殊成因,女宝便出现了。他的正宫王后,或者从摩陀王族被迎请而来,或者凭借福德之力自己从北俱卢洲前来。至于她的其余成就——“再者,阿难,大善见王又出现了女宝,她容貌美丽、令人悦目……”等等,则已按经文本身的方式述及。
249. Evaṃ pātubhūtamaṇiratanassa pana cakkavattino visayasukhavisesassa visesakāraṇaṃ itthiratanaṃ pātubhavati. Maddarājakulato vā hissa aggamahesiṃ ānenti, uttarakuruto vā puññānubhāvena sayaṃ āgacchati. Avasesā panassā sampatti – ‘‘puna ca paraṃ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṃ pāturahosi, abhirūpā dassanīyā’’tiādinā nayena pāḷiyaṃyeva āgatā.
在这里,因为体态圆满,她的相貌超群,所以叫“容貌美丽”。她只要一出现,就能让人的眼睛感到满足,所以即使放下别的事情也值得去看,因此叫“令人悦目”。她只要一出现,就能以喜悦之力让心变得清净,所以叫“令人净信”。所谓“最上”,是因为她能带来这样的净信,所以是最殊胜的。“以肤色之美”,是指色泽美丽。“具足”,就是具备。或者说,“容貌美丽”,是因为她不太高也不太矮;“令人悦目”,是因为她不太瘦也不太胖;“令人净信”,是因为她不太黑也不太白;“具足最上的肤色之美”,是因为她美得超乎常人,尚未达到天人的肤色。因为人的肤色光芒不会向外散发,天人的肤色光芒却能照到极远的地方。
Tattha saṇṭhānapāripūriyā adhikaṃ rūpaṃ assāti abhirūpā. Dissamānāva cakkhūni piṇayati, tasmā aññaṃ kiccavikkhepaṃ hitvāpi daṭṭhabbāti dassanīyā. Dissamānāva somanassavasena cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Paramāyāti evaṃ pasādāvahattā uttamāya. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasundaratāya. Samannāgatāti upetā. Abhirūpā vā yasmā nātidīghā nātirassā. Dassanīyā yasmā nātikisā nātithūlā. Pāsādikā yasmā nātikāḷikā nāccodātā. Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā yasmā abhikkantā mānusivaṇṇaṃ appattā dibbavaṇṇaṃ. Manussānañhi vaṇṇābhā bahi na niccharati. Devānaṃ pana atidūrampi niccharati.
她的身体光芒能照亮周围十二肘那么大的地方。说到她“不太高也不太矮”等特征时,第一对说的是身高方面的圆满,第二对说的是体态方面的圆满,第三对说的是肤色方面的圆满。或者也可以说,这六项说明她没有身体上的缺陷,而“超越了人的肤色”则说明她身体方面的圆满。所谓“如木棉绒或棉绒”,是指把木棉绒或棉绒放进熟酥块里浸透,再经过上百次捶打。“冷时”指国王觉得冷的时候。“热时”指国王觉得热的时候。“栴檀香”是指她的身体恒常散发出犹如四种栴檀精心研磨、新鲜和合而成的香气。“青莲香散发”是指她在微笑与说话时,口中散发出犹如刹那盛开的青莲花那般极芬芳的香气。
Tassā pana dvādasahatthappamāṇaṃ padesaṃ sarīrābhā obhāseti. Nātidīghādīsu cassā paṭhamayugaḷena ārohasampatti, dutiyayugaḷena pariṇāhasampatti, tatiyayugaḷena vaṇṇasampatti vuttā. Chahi vāpi etehi kāyavipattiyā abhāvo, atikkantā mānusivaṇṇanti iminā kāyasampatti vuttā. Tūlapicuno vā kappāsapicuno vāti sappimaṇḍe pakkhipitvā ṭhapitassa satavāravihatassa tūlapicuno vā kappāsapicuno vā. Sīteti rañño sītakāle. Uṇheti rañño uṇhakāle. Candanagandhoti niccakālameva supisitassa abhinavassa catujjātisamāyojitassa haricandanassa gandho kāyato vāyati. Uppalagandho vāyatīti hasitakathitakālesu mukhato taṅkhaṇaṃ vikasitasseva nīluppalassa atisurabhigandho vāyati.
为了说明她的举止与她那由色、触、香等圆满所成就的身体相称,经中说了“再者,她……”等话。其中,她见到国王时,就像被火烧到一样,从座位上立刻起身,所以叫“先起身”。国王坐下后,她先拿棕榈扇给他扇风等,然后才随后坐下,所以叫“后坐下”。她用“我能做什么,大王?”这样的话来回应吩咐,所以叫“回应吩咐”。她只做国王喜欢的事,所以叫“悦意而行”。她只说国王爱听的话,所以叫“说可爱语”。
Evaṃ rūpasamphassagandhasampattiyuttāya panassā sarīrasampattiyā anurūpaṃ ācāraṃ dassetuṃ taṃ kho panātiādi vuttaṃ. Tattha rājānaṃ disvā nisinnāsanato aggidaḍḍhā viya paṭhamameva uṭṭhātīti pubbuṭṭhāyinī. Tasmiṃ nisinne tassa tālavaṇṭena bījanādikiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātinī. Kiṃ karomi, te devāti vācāya kiṃ-kāraṃ paṭisāvetīti kiṃ kārapaṭissāvinī. Rañño manāpameva carati karotīti manāpacārinī. Yaṃ rañño piyaṃ tadeva vadatīti piyavādinī.
现在,为了说明“她的这种举止是出于心性清净,而不是虚伪”,经中说了“再者,她……”等话。其中,“不越轨”是指她不逾越规矩而行;意思是说,除了国王以外,她心里连其他男人都不曾希求。
Idāni – ‘‘svāssā ācāro bhāvavisuddhiyāva, na sāṭheyyanā’’ti dassetuṃ taṃ kho panātiādimāha. Tattha no aticarīti na atikkamitvā cari, ṭhapetvā rājānaṃ aññaṃ purisaṃ cittenapi na patthesīti vuttaṃ hoti.
其中,前面说的“容貌端正”等功德,以及后面说的“先起身”等功德,都是她本来就有的德行。而“超越人间的肤色”等功德,应当知道是从轮宝出现开始,依靠转轮王的福报,由过去业的力量所产生的。
Tattha ye tassā ādimhi ‘‘abhirūpā’’tiādayo, ante ‘‘pubbuṭṭhāyinī’’tiādayo guṇā vuttā, te pakatiguṇā eva. ‘‘Atikkantā mānusivaṇṇa’’ntiādayo pana cakkavattino puññaṃ upanissāya cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya purimakammānubhāvena nibbattāti veditabbā.
从轮宝出现的那一刻起,她连容貌美丽等一切相好都已经圆满具备。所以经中说:这样的女宝出现了。
Abhirūpatādikāpi vā cakkaratanapātubhāvato paṭṭhāya sabbākāraparipūrā jātā. Tenāha – ‘‘evarūpaṃ itthiratanaṃ pāturahosī’’ti.
居士宝的注释
Gahapatiratanavaṇṇanā
250250. 当女宝这样出现之后,为了让转轮王的种种财富事务都能随顺心意地运转,居士宝便出现了。他天生就拥有庞大的财富,出生在巨富之家,是能让国王的财宝堆积不断增长的商主居士。而且,伴随着轮宝的威力,由他自身业报所感得的天眼通也出现了。凭着这天眼,他能看到藏在地下一由旬之内的宝藏。他见到这些财富,心中欢喜,便前去用财富供养国王,把一切财富事务都办妥。大善见王那时,他也同样办妥了。因此经中说:“再者,阿难……这样的居士宝出现了。”
250. Evaṃ pātubhūtaitthiratanassa pana rañño cakkavattino dhanakaraṇīyānaṃ kiccānaṃ yathāsukhaṃ pavattanatthaṃ gahapatiratanaṃ pātubhavati. So pakatiyāva mahābhogo, mahābhogakule jāto. Rañño dhanarāsivaḍḍhako seṭṭhigahapati hoti. Cakkaratanānubhāvasahitaṃ panassa kammavipākajaṃ dibbacakkhu pātubhavati, yena antopathaviyampi yojanabbhantare nidhiṃ passati, so taṃ sampattiṃ disvā tuṭṭhamānaso gantvā rājānaṃ dhanena pavāretvā sabbāni dhanakaraṇīyāni sampādeti . Mahāsudassanassāpi tatheva sampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ ānanda…pe… evarūpaṃ gahapatiratanaṃ pāturahosī’’ti.
引导者宝的注释
Pariṇāyakaratanavaṇṇanā
251251. 当居士宝这样出现之后,能妥善处理转轮王一切事务的将军宝就出现了。他就像国王的长子一样,天生聪慧、机敏,有智慧、有辨察力。依靠国王福德的力量,再加上自己业力的作用,他生起了他心通。凭这个他心通,他能知道十二由旬范围内王宫众心中的想法,能够判断什么对国王有利、什么对国王不利。他看见自己有这样的能力,心里喜悦,便主动向国王请求,让自己来指导一切事务。大善见王那时,他也同样这样劝请。因此经中说:“再者……将军宝出现了。”
251. Evaṃ pātubhūtagahapatiratanassa pana rañño cakkavattissa sabbakiccasaṃvidhānasamatthaṃ pariṇāyakaratanaṃ pātubhavati. So rañño jeṭṭhaputtova hoti. Pakatiyā eva so paṇḍito byatto medhāvī vibhāvī. Rañño puññānubhāvaṃ nissāya panassa attano kammānubhāvena paracittañāṇaṃ uppajjati. Yena dvādasayojanāya rājaparisāya cittācāraṃ ñatvā rañño hite ca ahite ca vavatthapetuṃ samattho hoti, sopi taṃ attano ānubhāvaṃ disvā tuṭṭhahadayo rājānaṃ sabbakiccānusāsanena pavāreti. Mahāsudassanampi tatheva pavāresi. Tena vuttaṃ – ‘‘puna caparaṃ…pe… pariṇāyakaratanaṃ pāturahosī’’ti.
在那里,应当安立者就安立,意思是在各个相应的位置上,安置应当安置者。
Tattha ṭhapetabbaṃ ṭhapetunti tasmiṃ tasmiṃ ṭhānantare ṭhapetabbaṃ ṭhapetuṃ.
具备四种成就的注释
Catuiddhisamannāgatavaṇṇanā
252“等熟”是指消化力平等。“能受用者”是指由业所生的火界。在这里,如果有人刚吃下食物就消化了,或者有人吃下的食物像包袱里的饭一样就停在原处不动,这两种人都不具备“等熟”。但如果有人在吃饭时对食物生起食欲,而且能正常消化,这个人就是具备“等熟”的。
252.Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttamattova āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṃ viya tattheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā samannāgatā. Yassa pana puna bhattakāle bhattachando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgatoti.
法殿与莲花池的注释
Dhammapāsādapokkharaṇivaṇṇanā
253国王并不是让人在城里敲鼓召集民众后才使池塘出现的。当国王心里刚生起这个念头时,大地就裂开了,八万四千座池塘自然出现。这段话说的就是这些池塘。两道围栏:一道只围着砖墙的边缘,另一道围在庭院四周的边界上。他为什么生起这个念头呢?据说有一天,大士看见许多人沐浴、饮水之后走过去,看了看,心想:这些人简直像疯子一样在走。要是这里能有装饰用的花,那就好了。于是他生起了这个念头。那里,适合一切季节:花通常只在某一个季节开放。但他想:我要让它无论什么季节都能开花。令种植:他并不是让人从各处收集各种颜色的青莲花种子等来种植,而是随着他心念一动,这一切就自然成就了。世人以为是国王让人种植的,所以经文说令种植。从那以后,大众佩戴着各种水生和陆生的花环,像庆祝星宿节一样来来往往。
253.Māpesi khoti nagare bheriṃ carāpetvā janarāsiṃ kāretvā na māpesi, rañño pana saha cittuppādeneva bhūmiṃ bhinditvā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni nibbattiṃsu. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dvīhi vedikāhīti ekāya iṭṭhakānaṃ pariyanteyeva parikkhittā ekāya pariveṇaparicchedapariyante. Etadahosīti kasmā ahosi? Ekadivasaṃ kira nahatvā ca pivitvā ca gacchantaṃ mahājanaṃ mahāpuriso oloketvā ime ummattakaveseneva gacchanti. Sace etesaṃ ettha piḷandhanapupphāni bhaveyyuṃ, bhaddakaṃ siyāti. Athassa etadahosi. Tattha sabbotukanti pupphaṃ nāma ekasmiṃyeva utumhi pupphati. Ahaṃ pana tathā karissāmi – ‘‘yathā sabbesu utūsu pupphissatī’’ti cintesiṃ. Ropāpesīti nānāvaṇṇauppalabījādīni tato tato āharāpetvā na ropāpesi, saha cittuppādeneva panassa sabbaṃ ijjhati. Taṃ loko raññā ropitanti maññi. Tena vuttaṃ – ‘‘ropāpesī’’ti. Tato paṭṭhāya mahājano nānappakāraṃ jalajathalajamālaṃ piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷamāno viya gacchati.
254于是国王从此以后,还想让大众都得到安乐,心里盘算:“我何不在这些池塘的岸边……”等等,便为大众安排种种享乐之事,然后全都办妥了。其中“令人沐浴”说的是:有人替他们擦身,有人给他们调配香粉,有人趁他们在岸边沐浴时递水,还有人接过衣服,又送上衣服。
254. Atha rājā tato uttaripi janaṃ sukhasamappitaṃ kātukāmo – ‘‘yaṃnūnāhaṃ imāsaṃ pokkharaṇīnaṃ tīre’’tiādinā janassa sukhavidhānaṃ cintetvā sabbaṃ akāsi. Tattha nhāpesunti añño sarīraṃ ubbaṭṭesi, añño cuṇṇāni yojesi, añño tīre nahāyantassa udakaṃ āhari, añño vatthāni paṭiggahesi ceva adāsi ca.
他是怎么设立的呢?国王让人为女人和男人制作合适的装饰,只把女人留在那里作为侍奉者,其余一切都作为施舍摆出来。大善见王让人击鼓宣告:“我把这些财物布施给你们,你们拿去享用吧。”大众来到池塘岸边,沐浴后换上衣服,涂上各种香料,戴上种种装饰和花鬘,走到布施的地方。那里有各种粥、饭、嚼食以及八种饮品,谁想要什么,就吃什么、喝什么。然后穿上各种颜色、精细的亚麻衣服,享受一番之后,家里已经有这类东西的人就丢下不要,空手离开;家里没有的人就拿了带走。在象、马、车乘等上面,他们也坐一坐、转一转,不需要的就丢下,需要的就带走。在最上等的床铺上躺一躺,享受一番,不需要的就丢下,需要的就带走。和女人一起享受一番,不需要的就丢下,需要的就带走。即使佩戴上七种宝物做的装饰,享受一番之后,不需要的就丢下,需要的就带走。那份布施就是这样,一次又一次地不断给出。住在赡部洲的人没有别的事要做,只是一直享用国王的布施过日子。
Paṭṭhapesi khoti kathaṃ paṭṭhapesi? Itthīnañca purisānañca anucchavike alaṅkāre kāretvā itthimattameva tattha paricāravasena sesaṃ sabbaṃ pariccāgavasena ṭhapetvā rājā mahāsudassano dānaṃ deti, taṃ paribhuñjathāti bheriṃ carāpesi. Mahājano pokkharaṇītīraṃ āgantvā nahatvā vatthāni parivattetvā nānāgandhehi vilitto piḷandhanavicittamālo dānaggaṃ gantvā anekappakāresu yāgubhattakhajjakesu aṭṭhavidhapānesu ca yo yaṃ icchati, so taṃ khāditvā ca pivitvā ca nānāvaṇṇāni khomasukhumāni vatthāni nivāsetvā sampattiṃ anubhavitvā yesaṃ tādisāni atthi, te ohāya gacchanti. Yesaṃ pana natthi, te gahetvā gacchanti. Hatthiassayānādīsupi nisīditvā thokaṃ vicaritvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Varasayanesu nipajjitvā sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Itthīhipi saddhiṃ sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Sattavidharatanapasādhanāni ca pasādhetvāpi sampattiṃ anubhavitvā anatthikā ohāya, atthikā gahetvā gacchanti. Tampi dānaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dīyateva. Jambudīpavāsikānaṃ aññaṃ kammaṃ natthi, rañño dānaṃ paribhuñjantāva vicaranti.
255255. 那时,婆罗门和居士们心想:“这位国王做这样盛大的布施,却从不派人来索要‘把米粮等给我’或‘把奶制品等给我’之类的东西。我们要是想着‘国王会派人来要的’,就一声不吭地坐着,那实在不合适。”于是他们聚集了大量财物,呈献给国王。因此经文才说:“阿难,那时,婆罗门和居士们……”等等。“他们这样共同商议”:他们为什么这样商议呢?因为有人从家里带来的少,有人带来的多。在收聚这些东西的时候,可能会出现争吵:“怎么只有你家带来的东西好,我家带来的就不好?怎么只有你家带来的多,我家的就不多?”他们这样共同商议,就是为了不让这种争吵发生。
255. Atha brāhmaṇagahapatikā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā evarūpaṃ dānaṃ dadantopi ‘mayhaṃ taṇḍulādīni vā khīrādīni vā dethā’ti na kiñci āharāpeti, na kho pana amhākaṃ – ‘rājā āharāpetī’ti tuṇhīmāsituṃ patirūpa’’nti te bahuṃ sāpateyyaṃ saṃharitvā rañño upanāmesuṃ. Tasmā – ‘‘atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā’’tiādimāha. Evaṃ samacintesunti kasmā evaṃ cintesuṃ? Kassaci gharato appaṃ ābhataṃ, kassaci bahu. Tasmiṃ paṭisaṃhariyamāne – ‘‘kiṃ taveva gharato sundaraṃ ābhataṃ, na mayhaṃ gharato, kiṃ taveva gharato bahu , na mayha’’nti evaṃ kalahasaddopi uppajjeyya, so mā uppajjitthāti evaṃ samacintesuṃ.
256来吧,朋友,意思是朋友你过来。他先给这座殿堂取名为“法殿”,然后才下令建造。毗首羯磨问:“大王,这座殿堂要多大?”即使被告知“长一由旬,宽半由旬,全部用各种宝物造成”,他也只是回答说:“好,就照您说的办。”他接受了这位法王的嘱托后,才把殿堂建好。其中,“好,就照您说的办,阿难”,意思是“阿难,这样很好”。“应允”就是接受,也就是说了这话。“以沉默”是因为他心想:“这样我就有机会修习沙门法了。”他怀着这个愿望,以沉默表示同意。“以心材所造”是指用旃檀心材建造的。
256.Ehi tvaṃ sammāti ehi tvaṃ vayassa. Dhammaṃ nāma pāsādanti pāsādassa nāmaṃ āropetvāva āṇāpesi. Vissakammo pana kīva mahanto deva pāsādo hotūti paṭipucchitvā dīghato yojanaṃ vitthārato aḍḍhayojanaṃ sabbaratanamayova hotūti vuttepi ‘evaṃ hotu, bhaddaṃ tava vacana’nti tassa paṭissuṇitvā dhammarājānaṃ sampaṭicchāpetvā māpesi. Tattha evaṃ bhaddaṃ tavāti kho ānandāti evaṃ bhaddaṃ tava iti kho ānanda. Paṭissutvāti sampaṭicchitvā, vatvāti attho. Tuṇhībhāvenāti samaṇadhammapaṭipattikaraṇokāso me bhavissatīti icchanto tuṇhībhāvena adhivāsesi. Sāramayoti candanasāramayo.
257有两道栏楯:这里,其中一道栏楯在这座殿堂的顶髻顶端,另一道在下方界标的顶部。
257.Dvīhi vedikāhīti ettha ekā vedikā panassa uṇhīsamatthake ahosi, ekā heṭṭhā paricchedamatthake.
258“难见”是指很难看到,意思是由于光明太盛,所以难以直视。“夺走”就是带走、让它晃动,使它无法保持不动的状态安住下来。“高耸”就是高高隆起,意思是云散之后远远离去。“空中”就是天空之中。
258.Duddikkho ahosīti duuddikkho, pabhāsampattiyā duddasoti attho. Musatīti harati phandāpeti niccalabhāvena patiṭṭhātuṃ na deti. Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Deveti ākāse.
259“他建造了”:他并不是先下令说“我要在这个地方造一座莲池,你们把房子拆掉”,然后才那样造出来的。实际上,只是由于他心中生起了这样的意愿,大地就裂开,那样的一座莲池便自然出现了。“以一切欲乐”:就是以所有想要的各种东西——对沙门用沙门的资具,对婆罗门用婆罗门的资具——使他们满足。
259.Māpesi khoti ahaṃ imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ māpemi, tumhākaṃ gharāni bhindathāti na evaṃ kāretvā māpesi. Cittuppādavaseneva panassa bhūmiṃ bhinditvā tathārūpā pokkharaṇī ahosi. Te sabbakāmehīti sabbehi icchiticchitavatthūhi, samaṇe samaṇaparikkhārehi, brāhmaṇe brāhmaṇaparikkhārehi santappesīti.
禅那成就的注释
Jhānasampattivaṇṇanā
260有大神通:单凭心中生起的意念,就能变现出八万四千个池塘,这就叫具足大神通。有大威力:因为那些可以受用的事物极其广大,所以具足大威力。所谓:这是一个语助词,意思是“哪三种呢?”。布施的:指舍弃自己所拥有的。调御的:在《旷野经》中,慧被称为调御。这里指通过调御自身而做的伍波萨他甘马。律仪的:指戒。
260.Mahiddhikoti cittuppādavaseneva caturāsītipokkharaṇīsahassānaṃ nibbattisaṅkhātāya mahatiyā iddhiyā samannāgato. Mahānubhāvoti tesaṃyeva anubhavitabbānaṃ mahantatāya mahānubhāvena samannāgato. Seyyathidanti nipāto, tassa – ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’nti attho. Dānassāti sampattipariccāgassa. Damassāti āḷavakasutte paññā damoti āgato. Idha attānaṃ damentena kataṃ uposathakammaṃ. Saṃyamassāti sīlassa.
菩萨过去世瑜伽修行的事迹注释
Bodhisattapubbayogavaṇṇanā
在这里,应当了解他过去世的修行积累。据说,国王前世出生在一个居士家庭。那时,正值迦叶佛在世教化,有一位长老住在森林里。菩萨因为自己的事务进入森林,见到长老后就走上前去顶礼,看了看长老坐的地方和经行的地方,问道:“尊者,您就住在这里吗?”听到“是的,近事男”的回答后,他心想:“在这里为尊者建一座叶屋是合适的。”于是放下自己的活儿,把材料劈好,建好叶屋,盖上屋顶,用泥涂墙,装好门,铺好木板座,然后坐到一边,心想:“他会用吗,还是不会用呢?”长老从村里回来,走进叶屋,坐在木板座上。近事男也来了,顶礼后坐在旁边,问道:“尊者,叶屋住着舒服吗?”
“舒服,贤面,很适合出家人。”
“尊者,您会住在这里吗?”
“会的,近事男。”他通过长老应允的方式,知道长老会住下来,便让长老答应“要常来我家门口”,然后说:“尊者,请答应我一个请求。”
“近事男,出家人不接受请求了。”
“尊者,只要是合适又没有过失的就行。”
“你说吧,近事男。”
“尊者,人们对于常住处,不管吉事凶事都希望您能来,您不来他们就会生气。所以,即使您去过别处受请之后,也请务必来到我家用斋。”长老应允了。
Idha ṭhatvā panassa pubbayogo veditabbo – rājā kira pubbe gahapatikule nibbatti. Tena ca samayena dharamānakasseva kassapabuddhassa sāsane eko thero araññe vāsaṃ vasati, bodhisatto attano kammena araññaṃ paviṭṭho theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā therassa nisajjanaṭṭhānacaṅkamanaṭṭhānāni oloketvā pucchi – ‘‘idheva, bhante, ayyo vasatī’’ti? Āma, upāsakāti sutvā – ‘‘idheva ayyassa paṇṇasālaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā attano kammaṃ pahāya dabbasambhāraṃ koṭṭetvā paṇṇasālaṃ katvā chādetvā bhittiyo mattikāya limpitvā dvāraṃ yojetvā kaṭṭhattharaṇaṃ katvā – ‘‘karissati nu kho paribhogaṃ, na karissatī’’ti ekamantaṃ nisīdi. Thero antogāmato āgantvā paṇṇasālaṃ pavisitvā kaṭṭhattharaṇe nisīdi. Upāsakopi āgantvā vanditvā samīpe nisinno ‘‘phāsukā, bhante, paṇṇasālā’’ti pucchi. Phāsukā, bhaddamukha, pabbajitasāruppāti. Vasissatha, bhante, idhāti? Āma, upāsakāti, so adhivāsanākārena vasissatīti ñatvā nibaddhaṃ mayhaṃ gharadvāraṃ āgantabbanti paṭijānāpetvā – ‘‘ekaṃ me, bhante, varaṃ dethā’’ti āha. Atikkantavarā, upāsaka, pabbajitāti. Bhante, yañca kappati, yañca anavajjanti. Vadehi upāsakāti. Bhante, nibaddhavasanaṭṭhāne nāma manussā maṅgale vā amaṅgale vā āgamanaṃ icchanti, anāgacchantassa kujjhanti. Tasmā aññaṃ nimantitaṭṭhānaṃ gantvāpi mayhaṃ gharaṃ pavisitvāva bhattakiccaṃ niṭṭhāpetabbanti. Thero adhivāsesi.
他在叶屋里铺好粗布,摆好床和凳子,放好靠枕,安好擦脚板,挖了一个池塘,修了经行道并撒上沙子。看到野鹿跑来蹭墙,把泥土蹭落,就围了一道荆棘篱笆。看到有人下到池塘里把水搅浑,就在池内用石头砌好,外面围上荆棘篱笆,又在篱笆内侧边缘种上一排排棕榈树。看到打扫干净的大经行处被人弄乱,就用篱笆把经行道围起来,也在篱笆内侧边缘种了一排棕榈树。住处这样建好之后,他供养给长老三衣、团食、药物、日常受用器具、针筒、小刀/小剪刀、指甲剪、针、手杖、凉鞋、水壶、伞、灯盏、擦垢器、滤水器、扇风用具、钵、小钵,以及其他出家人用得上的东西,全都给了。长老没有任何一件资具不是菩萨供养的。菩萨守持戒律,行伍波萨他,终生侍奉长老。长老就住在那里,证得阿拉汉果后般涅槃。
So paṇṇasālāya kaṭasāṭakaṃ pattharitvā mañcapīṭhaṃ paññapesi, apassenaṃ nikkhipi, pādakathalikaṃ ṭhapesi, pokkharaṇiṃ khaṇi, caṅkamaṃ katvā vālikaṃ okiri, mige āgantvā bhittiṃ ghaṃsitvā mattikaṃ pātente disvā kaṇṭakavatiṃ parikkhipi. Pokkharaṇiṃ otaritvā udakaṃ āḷulikaṃ karonte disvā anto pāsāṇehi cinitvā bahi kaṇṭakavatiṃ parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiyo ropeti, mahācaṅkame sammaṭṭhaṭṭhānaṃ āḷulente disvā caṅkamampi vatiyā parikkhipitvā antovatipariyante tālapantiṃ ropesi. Evaṃ āvāsaṃ niṭṭhapetvā therassa ticīvaraṃ, piṇḍapātaṃ, osadhaṃ, paribhogabhājanaṃ, ārakaṇṭakaṃ, pipphalikaṃ, nakhacchedanaṃ, sūciṃ, kattarayaṭṭhiṃ, upāhanaṃ, udakatumbaṃ, chattaṃ, dīpakapallakaṃ, malaharaṇiṃ. Parissāvanaṃ, dhamakaraṇaṃ, pattaṃ, thālakaṃ, yaṃ vā panaññampi pabbajitānaṃ paribhogajātaṃ, sabbaṃ adāsi. Therassa bodhisattena adinnaparikkhāro nāma nāhosi. So sīlāni rakkhanto uposathaṃ karonto yāvajīvaṃ theraṃ upaṭṭhahi. Thero tattheva vasanto arahattaṃ patvā parinibbāyi.
菩萨也在一生之中修福,死后投生到天界;从天界命终后,又来到人间,投生在拘舍婆提王都,成为大善见王。
Bodhisattopi yāvatāyukaṃ puññaṃ katvā devaloke nibbattitvā tato cuto manussalokaṃ āgacchanto kusāvatiyā rājadhāniyā nibbattitvā mahāsudassano rājā ahosi.
“这样,即使福德不算很大,只要是在‘处’上造的,
这将会产生大果报,有智慧的人应当这样去做。”
‘‘Evaṃ nātimahantampi, puññaṃ āyatane kataṃ; Mahāvipākaṃ hotīti, kattabbaṃ taṃ vibhāvinā’’.
“大宽广”是指一座白银造的大尖顶楼阁。大善见王想住在那里,就走了过去。到这里为止,是“欲寻”——欲寻啊,你应当在这里被止住,再往前就不是你的地盘了,这里叫做禅那之屋,不是你跟谁同住的地方。就这样,他在尖顶楼阁的门口就把三种寻止住了。
Mahāviyūhanti rajatamayaṃ mahākūṭāgāraṃ. Tattha vasitukāmo hutvā agamāsi, ettāvatā kāmavitakkāti kāmavitakka tayā ettāvatā nivattitabbaṃ, ito paraṃ tuyhaṃ abhūmi, idaṃ jhānāgāraṃ nāma, nayidaṃ tayā saddhiṃ vasanaṭṭhānanti evaṃ tayo vitakke kūṭāgāradvāreyeva nivattesi.
261在初禅等当中,并没有各自分开的遍业处准备工作。需要青遍时,就观青宝石;需要黄遍时,就观黄金;需要红遍时,就观红宝石;需要白遍时,就观白银。在每一次观看的地方,显现出来的就是遍相本身。
261.Paṭhamajjhānantiādīsu visuṃ kasiṇaparikammakiccaṃ nāma natthi. Nīlakasiṇena atthe sati nīlamaṇiṃ, pītakasiṇena atthe sati suvaṇṇaṃ, lohitakasiṇena atthe sati rattamaṇiṃ, odātakasiṇena atthe sati rajatanti olokitaolokitaṭṭhāne kasiṇameva paññāyati.
262关于“与慈俱行”等句,应当说明的内容在《清净道论》里都已经讲过了。所以,经文中只说了四种禅那和四无量。但大士修成全部八种等至和五种神通之后,以顺入、逆入等十四种方式进入等至,就像蜜蜂钻进蜂巢里品尝蜜味一样,只靠着等至的快乐过日子。
262.Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbampi visuddhimagge vuttameva. Iti pāḷiyaṃ cattāri jhānāni, cattāri appamaññāneva vuttāni. Mahāpuriso pana sabbāpi aṭṭha samāpattiyo, pañca abhiññāyo ca nibbattetvā anulomapaṭilomādivasena cuddasahākārehi samāpattiyo pavisanto madhupaṭalaṃ paviṭṭhabhamaro madhurasena viya samāpattisukheneva yāpeti.
八万四千座城市等的注释
Caturāsītinagarasahassādivaṇṇanā
263以拘舍婆提王都为首:意思是拘舍婆提王都是那些城市中最首要、最殊胜的。饭食运送:指应当运送的饭食。
263.Kusāvatīrājadhānippamukhānīti kusāvatī rājadhānī tesaṃ nagarānaṃ pamukhā sabbaseṭṭhāti attho. Bhattābhihāroti abhiharitabbabhattaṃ.
264为什么他会这样想“百岁、百岁”呢?因为他因他们的声音而生起厌烦。经中确实说过:“对入定的人来说,声音是刺。”(《增支部》10.72)所以这位大士被声音弄得心烦。那他为什么不说“不要来”呢?他想:“现在国王见不到他们,他们就得不到固定的供养。”为了不让这种念头在他们心里生起,所以他不说。
264.Vassasatassavassasatassāti kasmā evaṃ cintesi? Tesaṃ saddena ukkaṇṭhitvā, ‘‘samāpannassa saddo kaṇṭako’’ti (a. ni. 10.72) hi vuttaṃ. Tasmā saddena ukkaṇṭhito mahāpuriso. Atha kasmā mā āgacchantūti na vadati? Idāni rājā na passatīti nibaddhavattaṃ na labhissanti, taṃ tesaṃ mā uppajjitthāti na vadati.
苏跋达王后前去拜见的注释
Subhaddādeviupasaṅkamanavaṇṇanā
265“她生起这样的念头”——这念头是什么时候生起的呢?是在国王去世的那天。据说,那时天神们心想:“国王不该孤零零地死去,应该让他在众多嫔妃、女儿和儿子的围绕中去世。”于是他们使王后产生这样的念头。“黄色的衣服”——据说那些衣服本来就是国王喜欢的,所以她说:“请穿上它们吧。”
“王后就停在这里”——意思是:王后啊,这间叫做禅那之屋的地方,不是你们一起住的地方,是我体会禅那之乐的地方,不要进来。
265.Etadahosīti kadā etaṃ ahosi. Rañño kālaṅkiriyadivase. Tadā kira devatā cintesuṃ – ‘‘rājā anāthakālaṅkiriyaṃ mā karotu, orodhehi bahūhi dhītūhi puttehi parivāritova karotū’’ti. Atha deviṃ āvaṭṭetvā tassā evaṃ cittaṃ uppādesuṃ. Pītāni vatthānīti tāni kira pakatiyā rañño manāpāni, tasmā tāni pārupathāti āha. Ettheva devi tiṭṭhāti devi imaṃ jhānāgāraṃ nāma tumhehi saddhiṃ vasanaṭṭhānaṃ na hoti, jhānarativindanaṭṭhānaṃ mama, mā idha pāvisīti.
266“她心里这样想”:据说,世间的众生在临近死亡的时候,会显得格外容光焕发。所以,王后看到国王的诸根这样清净明亮,心里就想:“可别让国王就这样去世啊。”她不愿意国王死去,心想:“我要说说他现在的功德,做出一副让他继续留下来的样子。”于是便说了“这些是你的,大王……”等话。其中,“要生起欲”的意思是:要生起喜爱,要产生爱乐。“对生命有所顾恋”的意思是:对生命有牵挂、有执著,也就是要有贪着,应当生起这种渴爱。
266.Etadahosīti loke sattā nāma maraṇāsannakāle ativiya virocanti, tenassa rañño vippasannaindriyabhāvaṃ disvā evaṃ ahosi, tato mā rañño kālaṅkiriyā ahosīti tassa kālaṅkiriyaṃ anicchamānā sampati guṇamassa kathayitvā tiṭṭhamānākāraṃ karissāmīti cintetvā imāni te devātiādimāha. Tattha chandaṃ janehīti pemaṃ uppādehi, ratiṃ karohi. Jīvite apekkhanti jīvite sāpekkhaṃ, ālayaṃ, taṇhaṃ karohīti attho.
“夫人,你就这样对待我。”当时,王后以为“这个人是个出家人”,便对国王说:“大王,我们女人确实不懂该怎么跟出家人说话,我们该怎么说呢,大王?”于是国王对她说了“夫人,你就这样对待我”等话。被呵责:就是被诸佛、独觉佛、声闻弟子,以及其他有智慧、多闻的人所呵责。为什么被呵责呢?因为临死时还带着执著,就会导致将来投生在自己家里,变成夜叉、狗、鸡、牛、水牛、老鼠、山羊、虱子、手指里的寄生虫等等。
Evaṃ kho maṃ tvaṃ devīti ‘‘mayaṃ kho, deva, itthiyo nāma pabbajitānaṃ upacārakathaṃ na jānāma, kathaṃ vadāma mahārājā’’ti rājānaṃ ‘‘pabbajito aya’’nti maññamānāya deviyā vutte – ‘‘evaṃ kho maṃ, tvaṃ devi, samudācarāhī’’tiādimāha. Garahitāti buddhehi paccekabuddhehi sāvakehi aññehi ca paṇḍitehi bahussutehi garahitā. Kiṃ kāraṇā? Sāpekkhakālakiriyā hi attanoyeva gehe yakkhakukkuraajagoṇamahiṃsamūsikakukkuṭaūkāmaṅgulādibhāvena nibbattanakāraṇaṃ hoti.
268这时,阿难,苏跋达王后擦干眼泪——王后走到一旁,哭过、泣过之后,擦干眼泪,这样说道。
268.Athakho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvāti devī ekamantaṃ gantvā roditvā kanditvā assūni puñchitvā etadavoca.
往生梵天界的注释
Brahmalokūpagamavaṇṇanā
269为什么说“或是在家人”呢?据说,他们就像须那长者之子那些人一样,拥有极大的财富。据说须那长者之子仅仅一钵饭就值二十万钱。所以,他们吃了那样的饭之后,短时间内会有饭后困倦、饭后昏沉、饭后疲乏。
269.Gahapatissa vāti kasmā āha? Tesaṃ kira soṇaseṭṭhiputtādīnaṃ viya mahatī sampatti hoti, soṇassa kira seṭṭhiputtassa ekā bhattapāti dve satasahassāni agghati. Iti tesaṃ tādisaṃ bhattaṃ bhuttānaṃ muhuttaṃ bhattasammado bhattamucchā bhattakilamatho hoti.
271那时我住的地方,只有那一座城是我自己住的,其余那些城里住的是儿女、仆人之类的人。宫殿和尖顶屋也是一样。坐卧具方面,他也只用一张坐具,其余的是儿女等人用的。女人方面,也只有一位在身边侍候,其余的都只是随从。我说“我穿”的时候,只穿一套衣服,其余的衣服是随他出行的一百六十八万名男子用的。我说“我吃”的时候,最多只吃一那利迦多的米饭,其余的食物是随他出行的八十四万名男子吃的。他这样显示:因为一锅饭就够十个人吃。
271.Yaṃ tena samayena ajjhāvasāmīti yattha vasāmi, taṃ ekaṃyeva nagaraṃ hoti, avasesesu puttadhītādayo ceva dāsamanussā ca vasiṃsu. Pāsādakūṭāgāresupi eseva nayo. Pallaṅkādīsupi ekaṃyeva pallaṅkaṃ paribhuñjati, sesā puttādīnaṃ paribhogā honti. Itthīsupi ekāva paccupaṭṭhāti, sesā parivāramattā honti, paridahāmīti ekameva dussayugaṃ nivāsemi, sesāni parivāretvā vicarantānaṃ asītisahassādhikānaṃ soḷasannaṃ purisasatasahassānaṃ honti. Bhuñjāmīti paramappamāṇena nāḷikodanamattaṃ bhuñjāmi, sesaṃ parivāretvā vicarantānaṃ cattālīsasahassādhikānaṃ aṭṭhannaṃ purisasatasahassānaṃ hotīti dasseti. Ekathālipāko hi dasannaṃ janānaṃ pahoti.
而八万四千座都城、八万四千座宫殿、八万四千座尖顶楼阁,都是过去供养一座树叶小屋所结出的果报。八万四千个盘腿坐具,是过去供养一张用来躺卧的床所结出的果报。八万四千头象、八万四千匹马、八万四千辆车,是过去供养一张用来坐的凳子所结出的果报。八万四千颗摩尼宝珠,是过去供养一盏灯所结出的果报。八万四千座池塘,是过去供养一座池塘所结出的果报。八万四千位女人、八万四千位儿子、八万四千位家主,是过去供养受用器皿、钵、盘、滤水囊、滤水囊、针筒、果核容器、指甲钳、钥匙、耳垢勺、脚垫、凉鞋、伞、手杖等日常用具所结出的果报。八万四千头乳牛,是过去供养牛乳所结出的果报。八万四千俱胝件衣服,是过去供养内衣和外衣所结出的果报。八万四千锅饭食,是过去供养饮食所结出的果报。应当这样了知。
Etāni pana caturāsīti nagarasahassāni ceva pāsādasahassāni ca kūṭāgārasahassāni ca ekissāyeva paṇṇasālāya nissandena nibbattāni. Caturāsīti pallaṅkasahassāni nipajjanatthāya dinnamañcakassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti hatthisahassāni assasahassāni rathasahassāni nisīdanatthāya dinnapīṭhassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti maṇisahassāni ekadīpassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti pokkharaṇīsahassāni ekapokkharaṇiyā nissandena nibbattāni. Caturāsīti itthisahassāni puttasahassāni gahapatisahassāni paribhogabhājanapattathālaka dhamakaraṇa parissāvana ārakaṇṭaka pipphalaka nakhacchedana kuñcikakaṇṇamalaharaṇī pādakathalika upāhana chatta kattarayaṭṭhidānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti dhenusahassāni gorasadānassa nissandena nibbattāni. Caturāsīti vatthakoṭisahassāni nivāsanapārupanadānassa nissandena nibbattāni . Caturāsīti thālipākasahassāni bhojanadānassa nissandena nibbattānīti veditabbāni.
272272. 世尊这样从最初开始,详细讲述了大善见王的成就,接着以躺卧在般涅槃床上的状态,将这一切如孩子们玩沙筑屋般加以开示,说:“看哪,阿难……”等等。其中,“已经变坏”是指:因为舍弃了原来的状态,就像一盏熄灭的灯,进入了无法描述的状态。“阿难,诸行就是这样无常”的意思是:以“曾经存在而后消失”这一含义,称为无常。
272. Evaṃ bhagavā mahāsudassanassa sampattiṃ ādito paṭṭhāya vitthārena kathetvā sabbaṃ taṃ dārakānaṃ paṃsvāgārakīḷanaṃ viya dassento parinibbānamañcake nipannova passānandātiādimāha. Tattha vipariṇatāti pakativijahanena nibbutapadīpo viya apaññattikabhāvaṃ gatā. Evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārāti evaṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccā.
到这个时候,世尊就像一个人在一棵高达一百肘的瞻波树上绑好梯子,爬上去取下瞻波花,再解开梯子下来一样;同样,他像是绑梯子那样,登上了无量百千万亿年那么高的大善见王成就,站在成就的顶端,把握了无常相之后,又像解开梯子那样下来了。正因为这样,从前婆娑罗王在铜殿东边的芒果苗圃里,听到长部诵者长老们正在诵习这部经,心想:“诸位,我的祖父在这里说了什么?他只是在讲自己吃喝享受的地方那些成就啊。”当他听到“阿难,诸行就是这样无常”这一句时,他想:“诸位,看到了这个,才被具足五眼的佛陀这样宣说啊。”于是他弯起左臂,用右手拍手,满心欢喜地赞叹:“萨度!萨度!”
Ettāvatā bhagavā yathā nāma puriso satahatthubbedhe campakarukkhe nisseṇiṃ bandhitvā abhiruhitvā campakapupphaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto otareyya, evameva nisseṇiṃ bandhanto viya anekavassakoṭisatasahassubbedhaṃ mahāsudassanasampattiṃ āruyha sampattimatthake ṭhitaṃ aniccalakkhaṇaṃ ādāya nisseṇiṃ muñcanto viya otiṇṇo. Teneva pubbe vasabharājā dīghabhāṇakattherānaṃ lohapāsādassa pācīnapasse ambalaṭṭhikāyaṃ imaṃ suttaṃ sajjhāyantānaṃ sutvā – ‘‘kiṃ, bho, mayhaṃ ayyakena ettha vuttaṃ, attano khāditapītaṭṭhāne sampattimeva kathetī’’ti cintento – ‘‘evaṃ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā’’ti vuttakāle ‘‘imaṃ, bho, disvā pañcahi cakkhūhi cakkhumatā evaṃ vutta’’nti vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇahatthena apphoṭetvā – ‘‘sādhu sādhū’’ti tuṭṭhahadayo sādhukāraṃ adāsi.
像这样“不长久”,意思是说,就像水泡之类的东西一样,没有恒常不变的性质。像这样“不可靠”,意思是说,就像梦里喝到的水、梦里涂上的檀香一样,没有可以依靠的实质。
Evaṃ addhuvāti evaṃ udakapupphuḷādayo viya dhuvabhāvavirahitā. Evaṃ anassāsikāti evaṃ supinake pītapānīyaṃ viya anulittacandanaṃ viya ca assāsavirahitā.
“舍弃身体”就是抛弃身体。现在,如来已经断尽烦恼,所以不再有对其他身体的舍弃或照料——阿难,世尊是这样说的。说完这些之后,他又对长老说:“转轮王的威神力,在国王出家后的第七天就会消失。而大善见王命终后的第七天,七宝城墙、七宝棕榈树、八万四千座莲池、法殿、法莲池以及轮宝,这一切全都消失了。”不过,在象宝等这些宝物中,有这样的规律:寿命已尽的,就和国王同一天命终;如果还有剩余寿命,象宝会去伍波萨他族,马宝会去雨云族,珠宝会去毗富罗山。女宝的威神力会消失。居士宝的双眼会恢复如常。将军宝的才能也会丧失。
Sarīraṃ nikkhipeyyāti sarīraṃ chaḍḍeyya. Idāni aññassa sarīrassa nikkhepo vā paṭijagganaṃ vā natthi kilesapahīnattā, ānanda, tathāgatassāti vadati. Idaṃ pana vatvā puna theraṃ āmantesi, cakkavattino ānubhāvo nāma rañño pabbajitassa sattame divase antaradhāyati. Mahāsudassanassa pana kālaṅkiriyato sattameva divase sattaratanapākārā sattaratanatālā caturāsīti pokkharaṇīsahassāni dhammapāsādo dhammapokkharaṇī cakkaratananti sabbametaṃ antaradhāyīti. Hatthiādīsu pana ayaṃ dhammatā khīṇāyukā saheva kālaṅkaronti. Āyusese sati hatthiratanaṃ uposathakulaṃ gacchati, assaratanaṃ valāhakakulaṃ, maṇiratanaṃ vepullapabbatameva gacchati. Itthiratanassa ānubhāvo antaradhāyati. Gahapatiratanassa cakkhu pākatikameva hoti. Pariṇāyakaratanassa veyyattiyaṃ nassati.
世尊说了这些:在巴利经典里,无论是已收录的还是未收录的,全都是世尊所说的。其余部分的意思都很清楚明白。
Idamavoca bhagavāti idaṃ pāḷiyaṃ āruḷhañca anāruḷhañca sabbaṃ bhagavā avoca. Sesaṃ uttānatthamevāti.