3. 《大般涅槃经》的注释·建造华氏城的注释
3. 大般涅槃经义注 · 108 段
建造华氏城的注释
Pāṭaliputtanagaramāpanavaṇṇanā
152孙尼陀和雨行,是两位婆罗门。摩揭陀大臣,是指摩揭陀王的大臣、大辅相;或者是指在摩揭陀国中拥有强大权势的大臣,所以叫摩揭陀大臣。在巴咤厘村建城,意思是把巴咤厘村建成一座城市。为了阻挡跋耆族,是为了切断跋耆王族的财源。以千为单位,是按每一组一千人的方式,组成一个个千人单位。宅地,指房屋的地基。他们的心倾向于建造住所,意思是那些懂得宅地术的人,心里倾向于为国王和王室大臣们勘察建造住所。据说他们凭着自己的技艺,能看透地下约三十肘深的地方,知道这里有龙占据、这里有夜叉占据、这里有鬼占据,或者这里有岩石、有树桩。他们那时念诵技艺咒语,像是和天神商量着一样来建造。另一种说法是,天神进入他们的身体,使他们的心倾向于在各个地方建造住所。天神们在四个角打下木桩,宅地刚一确定,就离开了。对于有信仰的家庭,有信仰的天神会这样做;对于没有信仰的家庭,没有信仰的天神也会这样做。什么原因呢?因为有信仰的天神会这样想:这里的人们建好住所后,会先请比丘僧团坐下接受供养,然后举行祈福仪式。那时我们就能见到有戒德的人,听法谈,听问答,听随喜。人们布施后,会把功德回向给我们。
152.Sunidhavassakārāti sunidho ca vassakāro ca dve brāhmaṇā. Magadhamahāmattāti magadharañño mahāmattā mahāamaccā, magadharaṭṭhe vā mahāmattā mahatiyā issariyamattāya samannāgatāti magadhamahāmattā. Pāṭaligāme nagaranti pāṭaligāmaṃ nagaraṃ katvā māpenti. Vajjīnaṃ paṭibāhāyāti vajjirājakulānaṃ āyamukhapacchindanatthaṃ. Sahassevāti ekekavaggavasena sahassaṃ sahassaṃ hutvā. Vatthūnīti gharavatthūni. Cittāni namanti nivesanāni māpetunti raññañca rājamahāmattānañca nivesanāni māpetuṃ vatthuvijjāpāṭhakānaṃ cittāni namanti. Te kira attano sippānubhāvena heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsahatthamatte ṭhāne – ‘‘idha nāgaggāho, idha yakkhaggāho, idha bhūtaggāho, pāsāṇo vā khāṇuko vā atthī’’ti passanti. Te tadā sippaṃ jappitvā devatāhi saddhiṃ mantayamānā viya māpenti. Athavā nesaṃ sarīre devatā adhimuccitvā tattha tattha nivesanāni māpetuṃ cittaṃ nāmenti. Tā catūsu koṇesu khāṇuke koṭṭetvā vatthumhi gahitamatte paṭivigacchanti. Saddhānaṃ kulānaṃ saddhā devatā tathā karonti, assaddhānaṃ kulānaṃ assaddhā devatāva. Kiṃ kāraṇā? Saddhānañhi evaṃ hoti – ‘‘idha manussā nivesanaṃ māpetvā paṭhamaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā maṅgalaṃ vaḍḍhāpessanti. Atha mayaṃ sīlavantānaṃ dassanaṃ, dhammakathaṃ, pañhāvissajjanaṃ , anumodanañca sotuṃ labhissāma, manussā dānaṃ datvā amhākaṃ pattiṃ dassantī’’ti.
“以三十三天”:就像在某个家族里,因为出了一个有智慧的人,或者在某个精舍里,因为有一位多闻的比丘,于是就会传出名声说“某某家族的人有智慧”“某某精舍的比丘多闻”。同样地,因为有了帝释天王和毗首羯磨天子,就传出了“三十三天有智慧”的名声。因此说“以三十三天”。意思是,他们建造时,简直就像跟三十三天的天神们商量过一样。
Tāvatiṃsehīti yathā hi ekasmiṃ kule ekaṃ paṇḍitamanussaṃ, ekasmiṃ vā vihāre ekaṃ bahussutabhikkhuṃ upādāya – ‘‘asukakule manussā paṇḍitā, asukavihāre bhikkhū bahussutā’’ti saddo abbhuggacchati, evameva sakkaṃ devarājānaṃ vissakammañca devaputtaṃ upādāya – ‘‘tāvatiṃsā paṇḍitā’’ti saddo abbhuggato. Tenāha – ‘‘tāvatiṃsehī’’ti. Tāvatiṃsehi saddhiṃ mantetvāpi viya māpentīti attho.
所谓“圣者之处”,指的是圣者们聚集的地方,不论这样的地方有多少。所谓“商路”,指的是商人们把运来的货物成堆摆放、进行买卖交易的地方,或者商人居住的地方,不论这样的地方有多少。在那些圣者之处和商路当中,这座城将是最上等、最领先、最出众的——这就是“此为首要之城”的意思。解开包裹,指的是解开货物包裹的地方,也就是卸下货物包的地方。整个赡部洲都找不到的货物,在这里就能买到;在别处卖不出去、也行不通的货物,在这里就能卖出去。所以说,就在这里解开包裹。这是在说明,四座城门加上集会堂,每天会有五十万起交易活动。
Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyakamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ nāma atthi. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ ābhatabhaṇḍassa rāsivaseneva kayavikkayaṭṭhānaṃ nāma, vāṇijānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā atthi. Idaṃ agganagaranti tesaṃ ariyāyatanavaṇippathānaṃ idaṃ agganagaraṃ jeṭṭhakaṃ pāmokkhaṃ bhavissatīti. Puṭabhedananti bhaṇḍapuṭabhedanaṭṭhānaṃ, bhaṇḍabhaṇḍikānaṃ mocanaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Sakalajambudīpe aladdhabhaṇḍampi hi idheva labhissanti, aññattha vikkayena agacchantampi ca idheva gamissati. Tasmā idheva puṭaṃ bhindissantīti attho. Catūsu hi dvāresu cattāri sabhāyaṃ ekanti evaṃ divase divase pañcasatasahassāni uṭṭhahissantīti dasseti.
在“从火等”这一句里,“或”这个字是“和”的意思。意思是:这座城会被火、水和内讧一起毁掉。一部分会被火烧毁,人们没法把它扑灭;一部分会被恒河冲走;还有一部分,则是因为人们互相挑拨离间——“他把这人没说过的话告诉那人,又把那人没说过的话告诉这人”——彼此分裂、互相争斗而毁灭。世尊说完这些之后,在黎明时分来到恒河岸边,洗了脸,坐下来等待乞食的时间。
Aggito vātiādīsu cakārattho vā-saddo. Agginā ca udakena ca mithubhedena ca nassissatīti attho. Ekakoṭṭhāso agginā nassissati, nibbāpetuṃ na sakkhissanti. Ekaṃ gaṅgā gahetvā gamissati. Eko – ‘‘iminā akathitaṃ amussa, amunā akathitaṃ imassā’’ti vadantānaṃ pisuṇavācānaṃ vasena bhinnānaṃ manussānaṃ aññamaññabhedeneva nassissatīti attho. Iti vatvā bhagavā paccūsakāle gaṅgāya tīraṃ gantvā katamukhadhovano bhikkhācāravelaṃ āgamayamāno nisīdi.
153孙尼陀和雨行两人心想:“我们的国王是沙门乔达摩的侍者,他一定会问我们:‘听说导师去了巴咤厘村,你们有没有去他跟前拜访?’如果我们回答‘去了’,他又会追问:‘你们有没有邀请他?’如果我们说‘没有邀请’,他就会把过错推到我们头上,惩罚我们。而且我们正在这里建城,而沙门乔达摩所到之处,那些凶恶的夜叉都会退避。不如我们请他为我们这座新城祈福吧。”他们这样想好之后,就去拜见导师,向他发出了邀请。所以经文里说:“那时,孙尼陀和雨行……”
153. Sunidhavassakārāpi – ‘‘amhākaṃ rājā samaṇassa gotamassa upaṭṭhāko, so amhe pucchissati, ‘satthā kira pāṭaligāmaṃ agamāsi, tassa santikaṃ upasaṅkamittha, na upasaṅkamitthā’ti. Upasaṅkamimhāti ca vutte – ‘nimantayittha, na nimantayitthā’ti ca pucchissati. Na nimantayimhāti ca vutte amhākaṃ dosaṃ āropetvā niggaṇhissati. Idaṃ cāpi mayaṃ āgataṭṭhāne nagaraṃ māpema, samaṇassa kho pana gotamassa gatagataṭṭhāne kāḷakaṇṇisattā paṭikkamanti, taṃ mayaṃ nagaramaṅgalaṃ vadāpessāmā’’ti cintetvā satthāraṃ upasaṅkamitvā nimantayiṃsu. Tasmā – ‘‘atha kho sunidhavassakārā’’tiādi vuttaṃ.
上午时分就是上午的时候。穿好下衣,是指按照进村时应有的仪容穿好下衣、系好腰带。拿起钵和袈裟,是指把钵和袈裟拿起来,系带在身上。
Pubbaṇhasamayanti pubbaṇhakāle. Nivāsetvāti gāmappavesananīhārena nivāsanaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā. Pattacīvaramādāyāti pattañca cīvarañca ādiyitvā kāyappaṭibaddhaṃ katvā.
这里说到“具戒者”,就是指在此处的持戒之人。“自制”是指以身、语、意三方面约束自己。
Sīlavantetthāti sīlavante ettha. Saññateti kāyavācāmanehi saññate.
把供养僧团所得的四资具回向给那些家宅女神,就是把功德分给她们。受到供养的女神也会回报供养:她们会想“这些人虽然不是我们的亲戚,却还是把功德分给我们”,于是好好守护、用心保护。受到恭敬的女神也会回报恭敬:人们按时按节为她们做供养,她们因此受到恭敬,便想“这些人虽然不是我们的亲戚,却每隔四个月或六个月就为我们做供养”,于是对人们表示敬意;这些心怀敬意的女神会消除已经生起的危难。
Tāsaṃdakkhiṇamādiyeti saṅghassa dinne cattāro paccaye tāsaṃ gharadevatānaṃ ādiseyya, pattiṃ dadeyya. Pūjitā pūjayantīti – ‘‘ime manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, evampi no pattiṃ dentī’’ti ārakkhaṃ susaṃvihitaṃ karothāti suṭṭhu ārakkhaṃ karonti. Mānitā mānayantīti kālānukālaṃ balikammakaraṇena mānitā ‘‘ete manussā amhākaṃ ñātakāpi na honti, catumāsachamāsantare no balikammaṃ karontī’’ti mānenti, mānentiyo uppannaṃ parissayaṃ haranti.
从此,那位生来就有智慧的人。亲生,是指放在胸前养育长大的,就像母亲疼爱亲生的儿子,为了消除他遇到的危险而尽心尽力;这样疼爱,这就是这里的含义。见到吉祥,就是见到美好的事物。
Tato nanti tato naṃ paṇḍitajātikaṃ manussaṃ. Orasanti ure ṭhapetvā saṃvaḍḍhitaṃ, yathā mātā orasaṃ puttaṃ anukampati, uppannaparissayaharaṇatthameva tassa vāyamati, evaṃ anukampantīti attho. Bhadrāni passatīti sundarāni passati.
154木船是为了渡到对岸,用木钉把板钉合起来做成的;小船则是用藤蔓等绑扎起来做成的。
154.Uḷumpanti pāragamanatthāya āṇiyo koṭṭetvā kataṃ. Kullanti valliādīhi bandhitvā kataṃ.
在“那些渡海者”这首偈颂里,“海”最低限度是指深和广都达到一由旬的水域。这里说的“河”,指的是河流。这段话的意思是:那些渡过又深又广的渴爱之流的人,是靠圣道这座桥渡过去的;他们避开那些积水的低洼沼泽,不去碰触。而在这里,哪怕只是想渡过一小片水域的人,也还是要扎个筏子。但佛陀和佛弟子这些真正有智慧的人,根本不用筏子就已经渡过去了。
‘‘Ye taranti aṇṇava’’nti gāthāya aṇṇavanti sabbantimena paricchedena yojanamattaṃ gambhīrassa ca puthulassa ca udakaṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Saranti idha nadī adhippetā. Idaṃ vuttaṃ hoti, ye gambhīravitthataṃ taṇhāsaraṃ taranti, te ariyamaggasaṅkhātaṃ setuṃ katvāna. Visajja pallalāni anāmasitvā udakabharitāni ninnaṭṭhānāni. Ayaṃ pana idaṃ appamattakaṃ taritukāmopi kullañhi jano pabandhati. Buddhā ca buddhasāvakā ca vināyeva kullena tiṇṇā medhāvino janāti.
圣谛论的注释
Ariyasaccakathāvaṇṇanā
155“科提村”就是建在大光明王宫殿尽头的一个村子。“圣谛”就是能让人成为圣者的真理。“由于不觉悟”,是因为没有觉悟、没有知道。“由于不通达”,是因为没有通达。“流转”,是从一生到另一生不断地跑来跑去。“轮回”,是一次又一次地来来去去、反复轮转。“我和你们的”,就是由我以及由你们。或者也可以这样理解:流转和轮回,就是我与你们共同经历过的——这里的意思应当这样来理解。“引导存在之绳已被彻底断除”,意思是能够把人引向一生又一生投生的那根渴爱之绳,已经被彻底断掉、切断,不再起作用了。
155.Koṭigāmoti mahāpanādassa pāsādakoṭiyaṃ katagāmo. Ariyasaccānanti ariyabhāvakarānaṃ saccānaṃ. Ananubodhāti abujjhanena ajānanena. Appaṭivedhāti appaṭivijjhanena. Sandhāvitanti bhavato bhavaṃ gamanavasena sandhāvitaṃ. Saṃsaritanti punappunaṃ gamanāgamanavasena saṃsaritaṃ. Mamañcevatumhākañcāti mayā ca tumhehi ca. Atha vā sandhāvitaṃ saṃsaritanti sandhāvanaṃ saṃsaraṇaṃ mamañceva tumhākañca ahosīti emamettha attho veditabbo. Bhavanetti samūhatāti bhavato bhavaṃ nayanasamatthā taṇhārajju suṭṭhu hatā chinnā appavattikatā.
不再退回、决定趣向正觉的注释
Anāvattidhammasambodhiparāyaṇavaṇṇanā
156那提咖:有两个村庄,分别依傍着一个小湖,一边属于小叔父的儿子们,一边属于大伯父的儿子们。在那提咖:指在其中一个亲属聚居的村里。在砖屋:指在一座砖砌的住处。
156.Nātikāti ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitumahāpituputtānaṃ dve gāmā. Nātiketi ekasmiṃ ñātigāmake. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe.
157下分结:是指属于下界的,只在欲界生命有中导致结生的。或者说,那些应当由三种名为“下分”的圣道所断除的,就是下分结。其中,欲贪和瞋恚这两种,如果没被禅定镇伏,或没被圣道断除,就会以再生的力量,让人无法向上前往色界生命有和无色界生命有。而身见等三种,则会把已经在那里再生的人又拉回来,让他们再次在这里结生。所以这五种全都是下分结。不还法:是指从结生来说,具有不再返回此界的性质。
157.Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, kāmabhaveyeva paṭisandhiggāhāpakānanti attho. Oranti laddhanāmehi vā tīhi maggehi pahātabbānītipi orambhāgiyāni. Tattha kāmacchando, byāpādoti imāni dve samāpattiyā vā avikkhambhitāni, maggena vā asamucchinnāni nibbattavasena uddhaṃ bhāgaṃ rūpabhavañca arūpabhavañca gantuṃ na denti. Sakkāyadiṭṭhiādīni tīṇi tattha nibbattampi ānetvā puna idheva nibbattāpentīti sabbānipi orambhāgiyāneva. Anāvattidhammāti paṭisandhivasena anāgamanasabhāvā.
这里说“贪、嗔、痴变得薄弱”,应当从两方面来理解薄弱:一是它们只是偶尔才生起,二是它们现起时的缠缚力很弱。因为一来圣者的贪等烦恼不像凡夫那样频繁生起,只是偶尔才生起;而且即使生起,也不像凡夫那样粗重强烈,而是像苍蝇翅膀一样,生起得轻微细薄。不过,长部诵者三藏大西瓦长老这样说:“因为一来圣者还有儿女,还有妻妾,所以他的烦恼是粗重的。这里只是就‘有的薄弱’来说的。”然而,这种说法在义注中已被否定。因为义注中说:“对入流者来说,除了第七次有之外,在第八次有中不存在有的薄弱;对一来者来说,除了两次有之外,在五次有中不存在有的薄弱;对不来者来说,除了色界和无色界有之外,在欲界有中不存在有的薄弱;对漏尽者来说,在任何一种有中都不存在有的薄弱。”
Rāgadosamohānaṃ tanuttāti ettha kadāci karahaci uppattiyā ca, pariyuṭṭhānamandatāya cāti dvedhāpi tanubhāvo veditabbo. Sakadāgāmissa hi puthujjanānaṃ viya abhiṇhaṃ rāgādayo nuppajjanti, kadāci karahaci uppajjanti. Uppajjamānā ca puthujjanānaṃ viya bahalabahalā nuppajjanti, makkhikāpattaṃ viya tanukatanukā uppajjanti. Dīghabhāṇakatipiṭakamahāsīvatthero panāha – ‘‘yasmā sakadāgāmissa puttadhītaro honti, orodhā ca honti, tasmā bahalā kilesā. Idaṃ pana bhavatanukavasena kathita’’nti. Taṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘sotāpannassa sattabhave ṭhapetvā aṭṭhame bhave bhavatanukaṃ natthi. Sakadāgāmissa dve bhave ṭhapetvā pañcasu bhavesu bhavatanukaṃ natthi. Anāgāmissa rūpārūpabhave ṭhapetvā kāmabhave bhavatanukaṃ natthi. Khīṇāsavassa kismiñci bhave bhavatanukaṃ natthī’’ti vuttattā paṭikkhittaṃ hoti.
这里说的“这个世界”,指的是欲界世间。这里的用意是:如果有人在人间证得了一来果,死后投生到天界,然后在天界证悟阿拉汉果,这当然很好;但如果做不到,他必定会再回到人间来证悟。同样,如果有人在 天界证得了一来果,投生到人间后证悟阿拉汉果,这当然也很好;但如果做不到,他必定会再去天界证悟。
Imaṃlokanti imaṃ kāmāvacaralokaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañcettha adhippāyo, sace hi manussesu sakadāgāmiphalaṃ patto devesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ manussalokaṃ āgantvā sacchikaroti. Devesu sakadāgāmiphalaṃ pattopi sace manussesu nibbattitvā arahattaṃ sacchikaroti, iccetaṃ kusalaṃ. Asakkonto pana avassaṃ devalokaṃ gantvā sacchikarotīti.
“不堕恶趣法”在这里的意思是:堕落就是堕落;他没有堕落的法,所以叫“不堕恶趣法”。意思是在四种恶趣中都不会堕落,具有在四种恶趣中不堕落的本质。“决定”是指依法的规律而决定。“必至正觉”是指以一来道、不还道、阿拉汉道这三种更高的道所说的正觉,是他最终的去处、归宿,是必定会证得的,所以叫“必至正觉”。
Avinipātadhammoti ettha vinipatanaṃ vinipāto, nāssa vinipāto dhammoti avinipātadhammo. Catūsu apāyesu avinipātadhammo catūsu apāyesu avinipātasabhāvoti attho. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa gati paṭisaraṇaṃ avassaṃ pattabbāti sambodhiparāyaṇo.
法镜法门注释
Dhammādāsadhammapariyāyavaṇṇanā
158恼害:当如来观察各类众生的智行、智生、智趣时,那只是身体的疲劳,阿难,这句话显示的就是这个意思;而诸佛并没有内心的恼害。法镜:就是法所构成的镜子。以此:就是具足此法镜。已尽恶趣、恶道、堕落:这是用同义词的方式来说明地狱等。地狱等之所以叫“苦界”,是因为离开了称为“增长”的“有”;是苦的去处和依止,所以叫“恶趣”;造恶的人在这里无力地堕落,所以叫“堕落”。
158.Vihesāti tesaṃ tesaṃ ñāṇagatiṃ ñāṇūpapattiṃ ñāṇābhisamparāyaṃ olokentassa kāyakilamathova esa, ānanda, tathāgatassāti dīpeti, cittavihesā pana buddhānaṃ natthi. Dhammādāsanti dhammamayaṃ ādāsaṃ. Yenāti yena dhammādāsena samannāgato. Khīṇāpāyaduggativinipātoti idaṃ nirayādīnaṃyeva vevacanavasena vuttaṃ. Nirayādayo hi vaḍḍhisaṅkhātato ayato apetattā apāyā. Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati. Ye dukkaṭakārino, te ettha vivasā nipatantīti vinipātā.
以不动摇的净信来说:因为如实了知佛陀的功德,所以生起不动摇、不退失的净信。上面两个词(对法和对僧的净信)也是这样。至于“他是世尊……”这些内容的详细解释,在《清净道论》中已经说过。
Aveccappasādenāti buddhaguṇānaṃ yathābhūtato ñātattā acalena accutena pasādena. Upari padadvayepi eseva nayo. Itipi so bhagavātiādīnaṃ pana vitthāro visuddhimagge vutto.
圣者们所喜爱的:就是圣者们所喜爱、所珍爱、所悦意的。因为五戒是圣弟子们所喜爱的,即使转生到别的生命状态中也不会舍弃。这段话就是针对五戒说的。而且在这里,一切律仪也确实可得。
Ariyakantehīti ariyānaṃ kantehi piyehi manāpehi. Pañca sīlāni hi ariyasāvakānaṃ kantāni honti, bhavantarepi avijahitabbato. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbopi panettha saṃvaro labbhatiyeva.
“我是入流者”这句话,只是开示的开头而已。一来者等也是用“我是一来者”这样的方式来自记的。其实对所有人来说,只要不与学处相违背,在合适的情况下自记,都是被允许的。
Sotāpannohamasmīti idaṃ desanāsīsameva. Sakadāgāmiādayopi pana sakadāgāmīhamasmītiādinā nayena byākaronti yevāti. Sabbesampi hi sikkhāpadāvirodhena yuttaṭṭhāne byākaraṇaṃ anuññātameva hoti.
庵婆婆利妓女的故事注释
Ambapālīgaṇikāvatthuvaṇṇanā
161“住在毗舍离”这一句,应当依据《犍度》中“那时,毗舍离确实丰裕、繁荣……”等所说的方式,来理解毗舍离的富足状况。“庵婆婆利林”,就是妓女庵婆婆利所有的、像园林一样的芒果园。“具念的比丘们啊”,世尊为了在见到庵婆婆利时能让正念现前,特别在这里开始讲说念处的教法。其中,“能忆念”就是具念;“能正知”就是正知。意思是:应当具足念与正知而安住。至于“于身,随观身”等应当解说的内容,我们将在《大念处》中说明。
161.Vesāliyaṃviharatīti ettha tena kho pana samayena vesālī iddhā ceva hoti phītācātiādinā khandhake vuttanayena vesāliyā sampannabhāvo veditabbo. Ambapālivaneti ambapāliyā gaṇikāya uyyānabhūte ambavane. Sato bhikkhaveti bhagavā ambapālidassane satipaccupaṭṭhānatthaṃ visesato idha satipaṭṭhānadesanaṃ ārabhi. Tattha saratīti sato. Sampajānātīti sampajāno. Satiyā ca sampajaññena ca samannāgato hutvā vihareyyāti attho. Kāye kāyānupassītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāsatipaṭṭhāne vakkhāma.
“青色”是总括的说法。“青色容貌”等则是进一步分类说明。这里并不是说他们本身的肤色是青色,而是因为涂了青色涂料才这么说。“青色衣服”:他们的布、丝绸等也都是青色的。“青色装饰”:用青宝石、青莲花装饰;他们的车也镶着青宝石、铺着青布、挂着青旗,配着青铠甲、青饰物、青马,连赶车的刺棒也是青色的。应当按这个方法理解各句的含义。“弹指”:就是拍击发声。“喂,庵婆婆利!”中的“je”是呼唤语,意思是“尊敬的庵婆婆利,是什么原因呢?”也有读作“kiñcā”的,意思相同。“带着国土者”:就是连同当地居民一起。“弹指”:就是动了动手指。“女人之身”:就是女身。
Nīlāti idaṃ sabbasaṅgāhakaṃ. Nīlavaṇṇātiādi tasseva vibhāgadassanaṃ. Tattha na tesaṃ pakativaṇṇo nīlo, nīlavilepanavilittattā panetaṃ vuttaṃ. Nīlavatthāti paṭadukūlakoseyyādīnipi tesaṃ nīlāneva honti. Nīlālaṅkārāti nīlamaṇīhi nīlapupphehi alaṅkatā, rathāpi tesaṃ nīlamaṇikhacitā nīlavatthaparikkhittā nīladdhajā nīlavammikehi nīlābharaṇehi nīlaassehi yuttā, patodalaṭṭhiyopi nīlā yevāti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Parivaṭṭesīti pahari. Kiṃ je ambapālīti jeti ālapanavacanaṃ, bhoti ambapāli, kiṃ kāraṇāti vuttaṃ hoti. ‘‘Kiñcā’’tipi pāṭho, ayamevettha attho. Sāhāranti sajanapadaṃ. Aṅguliṃ phoṭesunti aṅguliṃ cālesuṃ. Ambakāyāti itthikāya.
“yesaṃ”这个词是表示具格的属格,意思是“没有被他们看见”。“看”就是观看。“遍看”就是一再地看。“联想”就是拿来比较。把这一群离车族人用心联想成跟三十三天一样,拉近、贴近、与之亲近。就像三十三天众极其美丽、端正,有青色等各种各样美妙的颜色,这些离车王族也是如此。意思是:把他们看作跟三十三天一样,然后去看。
Yesanti karaṇatthe sāmivacanaṃ, yehi adiṭṭhāti vuttaṃ hoti. Olokethāti passatha. Avalokethāti punappunaṃ passatha. Upasaṃharathāti upanetha. Imaṃ licchaviparisaṃ tumhākaṃ cittena tāvatiṃsasadisaṃ upasaṃharatha upanetha allīyāpetha. Yatheva tāvatiṃsā abhirūpā pāsādikā nīlādinānāvaṇṇā, evamime licchavirājānopīti tāvatiṃsehi samake katvā passathāti attho.
为什么世尊在成百上千部经里都禁止对眼等、对色等执取相,在这里却用这么大的力度鼓励执取相呢?这是出于想利益他们。据说,当时有些比丘精进力松懈了,世尊为了用成就来吸引他们,就说:“不放逸地修行沙门法的人,像这样的自在成就很容易就能得到。”这是为了激发他们在沙门法上的精进。同时也是为了显示无常相。因为过不了多久,这些人全都会因阿阇世王而走向毁灭。那时,在场的比丘们看到他们那种王国般的荣华成就,就会想:“连这样殊胜的荣华成就,也终将显出毁灭。”于是修习无常相,连同无碍解一起证得阿拉汉果。为了显示无常相,所以这样说。
Kasmā pana bhagavā anekasatehi suttehi cakkhādīnaṃ rūpādīsu nimittaggāhaṃ paṭisedhetvā idha mahantena ussāhena nimittaggāhe uyyojetīti? Hitakāmatāya. Tatra kira ekacce bhikkhū osannavīriyā, tesaṃ sampattiyā palobhento – ‘‘appamādena samaṇadhammaṃ karontānaṃ evarūpā issariyasampatti sulabhā’’ti samaṇadhamme ussāhajananatthaṃ āha. Aniccalakkhaṇavibhāvanatthañcāpi evamāha. Nacirasseva hi sabbepime ajātasattussa vasena vināsaṃ pāpuṇissanti. Atha nesaṃ rajjasirisampattiṃ disvā ṭhitabhikkhū – ‘‘tathārūpāyapi nāma sirisampattiyā vināso paññāyissatī’’ti aniccalakkhaṇaṃ bhāvetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇissantīti aniccalakkhaṇavibhāvanatthaṃ āha.
“请接受吧”:明明已经知道庵婆婆利已经邀请了他们,为什么还要邀请呢?这一方面是因为不信任,另一方面也是随顺人们的惯常做法。因为那些比丘心里想:“她是个放荡的女人,就算没有邀请,也会说‘我邀请过了’。”另外,听完法之后,在要离开的时候先邀请再走,这本来就是人们的惯常做法。
Adhivāsetūti ambapāliyā nimantitabhāvaṃ ñatvāpi kasmā nimantentīti? Asaddahanatāya ceva vattasīsena ca. Sā hi dhuttā itthī animantetvāpi nimantemīti vadeyyāti tesaṃ cittaṃ ahosi, dhammaṃ sutvā gamanakāle ca nimantetvā gamanaṃ nāma manussānaṃ vattameva.
竹林村入雨安居的注释
Veḷuvagāmavassūpagamanavaṇṇanā
163竹林村,就是毗舍离附近的一个叫竹林村的地方。“依朋友等”这几句里,“朋友”就是指朋友。“见过面的”是指在各处相遇、只是见过面、交情不算深的朋友。“亲密的人”是指彼此非常亲厚、有感情、交情很深的朋友。整句的意思是:无论在哪里,只要有这样的比丘,你们就到那些地方去入雨安居。为什么这样说呢?是为了让他们住得安稳舒适。因为竹林村那边住处不够,乞食也少;而毗舍离周围住处很多,乞食也容易得到,所以才这样说。那为什么不干脆说“你们随自己高兴去哪里”就把他们打发走呢?是出于对他们的慈悯。据说世尊是这样想的:“我再过大约十个月就要般涅槃了。如果这些比丘去了很远的地方,到我般涅槃的时候,他们就见不到我了。那时他们可能会后悔:‘导师般涅槃的时候,连让我们留意一下的机会都没给。要是早知道,我们就不会住到那么远的地方去了。’但如果他们住在毗舍离周围,每个月能来八次,听闻佛法,领受善逝的教导。”所以世尊没有把他们打发走。
163.Veḷuvagāmakoti vesāliyā samīpe veḷuvagāmo. Yathāmittantiādīsu mittā mittāva. Sandiṭṭhāti tattha tattha saṅgamma diṭṭhamattā nātidaḷhamittā. Sambhattāti suṭṭhu bhattā sinehavanto daḷhamittā. Yesaṃ yesaṃ yattha yattha evarūpā bhikkhū atthi, te te tattha tattha vassaṃ upethāti attho. Kasmā evamāha? Tesaṃ phāsuvihāratthāya. Tesañhi veḷuvagāmake senāsanaṃ nappahoti, bhikkhāpi mandā. Samantā vesāliyā pana bahūni senāsanāni, bhikkhāpi sulabhā, tasmā evamāha. Atha kasmā – ‘‘yathāsukhaṃ gacchathā’’ti na vissajjesi? Tesaṃ anukampāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ dasamāsamattaṃ ṭhatvā parinibbāyissāmi, sace ime dūraṃ gacchissanti, mama parinibbānakāle daṭṭhuṃ na sakkhissanti. Atha nesaṃ – ‘‘satthā parinibbāyanto amhākaṃ satimattampi na adāsi, sace jāneyyāma, evaṃ na dūre vaseyyāmā’’ti vippaṭisāro bhaveyya. Vesāliyā samantā pana vasantā māsassa aṭṭha vāre āgantvā dhammaṃ suṇissanti, sugatovādaṃ labhissantī’’ti na vissajjesi.
164粗糙:就是粗恶。疾病:就是与体质不合的病。强烈:就是强而有力。近于死:就是能导致死亡、临近死亡。具念正知而忍受:就是安立正念,以智慧判别之后而忍受。不被恼害:就是不随感受辗转波动,不被逼迫,没有痛苦地忍受。未告知:就是没让他们知道。未辞别:就是没有告别,也就是说没有给予教诫。以精进:指前行精进和果等至精进。令其退去:就是镇伏。生命行:在这里,生命本身就是生命行;而能令将断的生命得以相续、维持的果等至法,也是生命行,这里指的就是后者。决意:就是作决定而令其持续,也就是令能维持生命的果等至生起。以上是这段话的简要意思。
164.Kharoti pharuso. Ābādhoti visabhāgarogo. Bāḷhāti balavatiyo. Māraṇantikāti maraṇantaṃ maraṇasantikaṃ pāpanasamatthā. Sato sampajāno adhivāsesīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā adhivāsesi. Avihaññamānoti vedanānuvattanavasena aparāparaṃ parivattanaṃ akaronto apīḷiyamāno adukkhiyamānova adhivāsesi . Anāmantetvāti ajānāpetvā. Anapaloketvāti na apaloketvā ovādānusāsaniṃ adatvāti vuttaṃ hoti. Vīriyenāti pubbabhāgavīriyena ceva phalasamāpattivīriyena ca. Paṭipaṇāmetvāti vikkhambhetvā. Jīvitasaṅkhāranti ettha jīvitampi jīvitasaṅkhāro. Yena jīvitaṃ saṅkhariyati chijjamānaṃ ghaṭetvā ṭhapiyati, so phalasamāpattidhammopi jīvitasaṅkhāro. So idha adhippeto. Adhiṭṭhāyāti adhiṭṭhahitvā pavattetvā, jīvitaṭṭhapanasamatthaṃ phalasamāpattiṃ samāpajjeyyanti ayamettha saṅkhepattho.
那么,世尊在这之前不入果等至吗?他是入的。不过那是刹那等至。刹那等至只能在定中镇伏受,一旦出定,就像被棍棒或陶片拨开的水藻,水很快又重新覆盖上来一样,受又迅速遍满全身。但如果能把色七法和无色七法修得没有间隔、没有夹杂,以大观的力量进入等至,那就能很好地镇伏受。好比有人潜入池塘,用手和脚把水藻彻底拨开,水要过很久才会重新覆盖;同样,从这种等至出定后,受也要过很久才会生起。世尊在那一天,就像在大菩提座上现起崭新的观智一样,把色七法和无色七法修得没有间隔、没有夹杂,以十四种行相作意,用大观镇伏了受,然后决意:十个月内不要生起,随即进入等至。被等至镇伏的受,在十个月里确实没有生起。
Kiṃ pana bhagavā ito pubbe phalasamāpattiṃ na samāpajjatīti? Samāpajjati. Sā pana khaṇikasamāpatti. Khaṇikasamāpatti ca antosamāpattiyaṃyeva vedanaṃ vikkhambheti, samāpattito vuṭṭhitamattassa kaṭṭhapātena vā kaṭhalapātena vā chinnasevālo viya udakaṃ puna sarīraṃ vedanā ajjhottharati. Yā pana rūpasattakaṃ arūpasattakañca niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā mahāvipassanāvasena samāpannā samāpatti, sā suṭṭhu vikkhambheti. Yathā nāma purisena pokkharaṇiṃ ogāhetvā hatthehi ca pādehi ca suṭṭhu apabyūḷho sevālo cirena udakaṃ ottharati; evameva tato vuṭṭhitassa cirena vedanā uppajjati. Iti bhagavā taṃ divasaṃ mahābodhipallaṅke abhinavavipassanaṃ paṭṭhapento viya rūpasattakaṃ arūpasattakaṃ niggumbaṃ nijjaṭaṃ katvā cuddasahākārehi sannetvā mahāvipassanāya vedanaṃ vikkhambhetvā – ‘‘dasamāse mā uppajjitthā’’ti samāpattiṃ samāpajji. Samāpattivikkhambhitā vedanā dasamāse na uppajji yeva.
病愈:生病之后又恢复了。像变成迟钝呆滞一样:身体变得沉重、僵硬,就像被穿在尖桩上的人一样。不显现:不清楚,不以种种相呈现。连诸法也不现前于我:意思是念处等诸法对我都不明朗。不过这位长老对经教法本其实极为纯熟。不说:他不给最后的教诫。就是针对这一点而说的。
Gilānā vuṭṭhitoti gilāno hutvā puna vuṭṭhito. Madhurakajāto viyāti sañjātagarubhāvo sañjātathaddhabhāvo sūle uttāsitapuriso viya. Na pakkhāyantīti nappakāsanti, nānākārato na upaṭṭhahanti. Dhammāpi maṃ na paṭibhantīti satipaṭṭhānādidhammā mayhaṃ pākaṭā na hontīti dīpeti. Tantidhammā pana therassa supaguṇā. Na udāharatīti pacchimaṃ ovādaṃ na deti. Taṃ sandhāya vadati.
165不分内外,是指不按法或按人来做内外之分。因为,当心里想“我不为别人说这么多法”时,就是把法当作内;心里想“我要为别人说这么多法”时,就是把法当作外。心里想“我要为这个人说法”时,就是把这个人当作内;心里想“我不为这个人说法”时,就是把这个人当作外。不这样区分而说法,就是这里的含义。老师的握拳:就像外道有所谓的“老师的握拳”——他们年轻时不对任何人讲说,到了晚年躺在临终床上,才对心爱的弟子讲说。这里是在显示,如来不会这样:不会想着“我要到老年、到最后时刻才说这个法”,把法握成拳头藏起来,心想“我要留着”。
165.Anantaraṃabāhiranti dhammavasena vā puggalavasena vā ubhayaṃ akatvā. ‘‘Ettakaṃ dhammaṃ parassa na desessāmī’’ti hi cintento dhammaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Ettakaṃ parassa desessāmī’’ti cintento dhammaṃ bāhiraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa puggalassa desessāmī’’ti cintento pana puggalaṃ abbhantaraṃ karoti nāma. ‘‘Imassa na desessāmī’’ti cintento puggalaṃ bāhiraṃ karoti nāma. Evaṃ akatvā desitoti attho. Ācariyamuṭṭhīti yathā bāhirakānaṃ ācariyamuṭṭhi nāma hoti. Daharakāle kassaci akathetvā pacchimakāle maraṇamañce nipannā piyamanāpassa antevāsikassa kathenti, evaṃ tathāgatassa – ‘‘idaṃ mahallakakāle pacchimaṭṭhāne kathessāmī’’ti muṭṭhiṃ katvā ‘‘pariharissāmī’’ti ṭhapitaṃ kiñci natthīti dasseti.
“我比丘僧团”的意思是:要么是“我要亲自照顾比丘僧团”,要么是“以我为指示对象”——也就是“我应当被指示”,因此我就是“指示的对象”,所以叫“以我为指示对象”。意思是:或者只以我为指示、寄望于我,让比丘僧团这样存在;或者在我去世之后,他们就不存在了;或者不管怎样都行。“不会这样”:因为在菩提座上就已经断除了嫉妒和吝啬,所以不会这样想。“他怎样呢?他是什么?”“八十岁”就是年满八十,这是为了说明最后衰老阶段的到来。“靠维修”:就是用臂带、轮带等工具来修理,像修补旧车一样,靠绑缚维修勉强维持。这说明如来的行住坐卧四威仪,是靠阿拉汉果来维系的。
Ahaṃbhikkhusaṅghanti ahameva bhikkhusaṅghaṃ pariharissāmīti vā mamuddesikoti ahaṃ uddisitabbaṭṭhena uddeso assāti mamuddesiko. Maṃyeva uddisitvā mama paccāsīsamāno bhikkhusaṅgho hotu, mama accayena vā mā ahesuṃ, yaṃ vā taṃ vā hotūti iti vā yassa assāti attho. Na evaṃ hotīti bodhipallaṅkeyeva issāmacchariyānaṃ vihatattā evaṃ na hoti. Sa kinti so kiṃ. Āsītikoti asītisaṃvacchariko. Idaṃ pacchimavayaanuppattabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. Veṭhamissakenāti bāhabandhacakkabandhādinā paṭisaṅkharaṇena veṭhamissakena. Maññeti jiṇṇasakaṭaṃ viya veṭhamissakena maññe yāpeti. Arahattaphalaveṭhanena catuiriyāpathakappanaṃ tathāgatassa hotīti dasseti.
现在要说明这段话的意思,于是诵出“阿难,于某时……”等语。其中,“一切相”是指色相等各种相。“某些受”是指世俗层面的受。“阿难,因此”:因为依靠这种果等至的安住而得到安乐,所以开示说:你们也应当为了这个目的而这样安住。“以自己为洲”:就像大海中的岛屿一样,以自己为洲、为依靠而安住。“以自己为皈依”:自己就是自己的皈依处,不要以别的为皈依处。在“以法为洲、以法为皈依”这些语句中,道理也是一样的。“最上者”:即“最上之最上”。中间有个“t”音,是依连音而说的。这里所说的是:“这些是最胜者,即‘最上者’。”如此断除一切“暗”的相应之后,阿难,我的这些比丘将处于极其殊胜、最上的状态中。他们将处于极其殊胜之中;凡是欲学戒者,全都以四念处为所行境,这些比丘将处于最上。以阿拉汉为顶峰来总结此教说。
Idāni tamatthaṃ pakāsento yasmiṃ, ānanda, samayetiādimāha. Tattha sabbanimittānanti rūpanimittādīnaṃ. Ekaccānaṃ vedanānanti lokiyānaṃ vedanānaṃ. Tasmātihānandāti yasmā iminā phalasamāpattivihārena phāsu hoti, tasmā tumhepi tadatthāya evaṃ viharathāti dasseti. Attadīpāti mahāsamuddagatadīpaṃ viya attānaṃ dīpaṃ patiṭṭhaṃ katvā viharatha. Attasaraṇāti attagatikāva hotha, mā aññagatikā. Dhammadīpadhammasaraṇapadesupi eseva nayo. Tamataggeti tamaagge. Majjhe takāro padasandhivasena vutto. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ime aggatamāti tamataggā’’ti. Evaṃ sabbaṃ tamayogaṃ chinditvā ativiya agge uttamabhāve ete , ānanda , mama bhikkhū bhavissanti. Tesaṃ atiagge bhavissanti, ye keci sikkhākāmā, sabbepi te catusatipaṭṭhānagocarāva bhikkhū agge bhavissantīti arahattanikūṭena desanaṃ saṅgaṇhāti.
《相与光明之说》的注释
Nimittobhāsakathāvaṇṇanā
166“进入毗舍离托钵”是在什么时候呢?是从乌迦切罗出发前往毗舍离的时候。据说,世尊雨安居结束后,从竹林村出发,心想“我要去舍卫城”,便沿着来时的路返回,次第到达舍卫城,进入祇园精舍。法将舍利弗侍奉世尊之后,去了日间住处。他在那里对弟子们作了教导,等他们告退后,打扫日间住处,铺上皮片,洗净双足,盘腿而坐,进入果定。从定中出来之后,他生起这样的念头:“是诸佛先般涅槃,还是上首弟子先般涅槃?”接着他知道:“是上首弟子先。”他观察自己的寿行,知道:“我的寿行只剩七天了。”便想:“我要在哪里般涅槃?”接着又想:“罗睺罗在三十三天已般涅槃,憍陈如长老在六牙湖般涅槃,我要在哪里般涅槃呢?”再次思惟时,他缘念母亲,生起正念:“我的母亲虽然是七位阿拉汉的母亲,但对佛、法、僧三宝没有净信。她有没有证得道果的亲依止呢?还是没有呢?”观察之后,见到她有证得入流道的亲依止。又观察:“依谁的教说能令她通达?”发现:“唯有依靠我的教说才能通达,不是别人。但如果我不管这件事,就会有人说我:‘舍利弗长老对别人也是个依靠。比如在他讲平等心经那天,万亿天神证得阿拉汉果。已通达三道的天神数目无法计算。在其他场合也有许多通达的事例。那些只是对长老生起净信而投生天界的,就有八万户人家。可他现在连自己母亲的邪见都去除不了。’”因此,他下定决心:“我要先让母亲脱离邪见,就在我出生的房间里般涅槃。”于是想:“我今天就向世尊请求允许,然后出发。”便叫来准陀长老:“贤友准陀,请通知我们五百比丘众:‘贤友们,拿好衣钵吧,法将要去那罗迦村。’”长老照办了。比丘们收拾好住处,拿着衣钵来到长老身边。长老收拾好住处,打扫了日间住处,站在日间住处门口,看着日间住处,心想:“这是最后一次看它了,不会再回来了。”便由五百比丘围绕,前往世尊那里,顶礼之后,说了这番话——
166.Vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti kadā pāvisi? Ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ gatakāle. Bhagavā kira vuṭṭhavasso veḷuvagāmakā nikkhamitvā sāvatthiṃ gamissāmīti āgatamaggeneva paṭinivattanto anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanaṃ pāvisi. Dhammasenāpati bhagavato vattaṃ dassetvā divāṭṭhānaṃ gato. So tattha antevāsikesu vattaṃ dassetvā paṭikkantesu divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cammakkhaṇḍaṃ paññapetvā pāde pakkhāletvā pallaṅkaṃ ābhujitvā phalasamāpattiṃ pāvisi. Athassa yathāparicchedena tato vuṭṭhitassa ayaṃ parivitakko udapādi – ‘‘buddhā nu kho paṭhamaṃ parinibbāyanti, agasāvakā nu kho’’ti? Tato – ‘‘aggasāvakā paṭhama’’nti ñatvā attano āyusaṅkhāraṃ olokesi. So – ‘‘sattāhameva me āyusaṅkhāro pavattatī’’ti ñatvā – ‘‘kattha parinibbāyissāmī’’ti cintesi. Tato – ‘‘rāhulo tāvatiṃsesu parinibbuto, aññāsikoṇḍaññatthero chaddantadahe, ahaṃ kattha parinibbāyissāmī’’ti puna cintento mātaraṃ ārabbha satiṃ uppādesi – ‘‘mayhaṃ mātā sattannaṃ arahantānaṃ mātā hutvāpi buddhadhammasaṅghesu appasannā, atthi nu kho tassā upanissayo, natthi nu kho’’ti āvajjetvā sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘kassa desanāya abhisamayo bhavissatī’’ti olokento – ‘‘mameva dhammadesanāya bhavissati, na aññassa. Sace kho panāhaṃ appossukko bhaveyyaṃ, bhavissanti me vattāro – ‘sāriputtatthero avasesajanānampi avassayo hoti. Tathā hissa samacittasuttadesanādivase (a. ni. 1.37) koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pattā . Tayo magge paṭividdhadevatānaṃ gaṇanā natthi. Aññesu ca ṭhānesu anekā abhisamayā dissanti. Thereva cittaṃ pasādetvā sagge nibbattāneva asītikulasahassāni. So dāni sakamātumicchādassanamattampi harituṃ nāsakkhī’ti. Tasmā mātaraṃ micchādassanā mocetvā jātovarakeyeva parinibbāyissāmī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā – ‘‘ajjeva bhagavantaṃ anujānāpetvā nikkhamissāmī’’ti cundattheraṃ āmantesi. ‘‘Āvuso, cunda, amhākaṃ pañcasatāya bhikkhuparisāya saññaṃ dehi – ‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, dhammasenāpati nāḷakagāmaṃ gantukāmo’ti’’. Thero tathā akāsi. Bhikkhū senāsanaṃ saṃsāmetvā pattacīvaramādāya therassa santikaṃ āgamaṃsu. Thero senāsanaṃ saṃsāmetvā divāṭṭhānaṃ sammajjitvā divāṭṭhānadvāre ṭhatvā divāṭṭhānaṃ olokento – ‘‘idaṃ dāni pacchimadassanaṃ, puna āgamanaṃ natthī’’ti pañcasatabhikkhuparivuto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā vanditvā etadavoca –
“我现在就要被斩断了,世间庇护者、大牟尼啊;
没有来也没有去,这就是最后的礼敬。
我的寿命很短,从现在起再过七天就会结束。
我要把这具身体丢掉,就像卸下重担一样。
尊者,请世尊允许我;请善逝允许我。
我般涅槃的时候到了,寿命的造作已经放下。”
‘‘Chinno dāni bhavissāmi, lokanātha mahāmuni; Gamanāgamanaṃ natthi, pacchimā vandanā ayaṃ. Jīvitaṃ appakaṃ mayhaṃ, ito sattāhamaccaye; Nikkhipeyyāmahaṃ dehaṃ, bhāravoropanaṃ yathā. Anujānātu me bhante, bhagavā, anujānātu sugato; Parinibbānakālo me, ossaṭṭho āyusaṅkhāro’’ti.
佛陀之所以两种话都不说,是因为:如果佛陀说“你般涅槃吧”,那就等于在赞叹死亡;如果佛陀说“你不要般涅槃”,那就等于在宣说轮回的好处。持邪见的人就会因此归咎。所以佛陀两种话都不说。因此,世尊对舍利弗说:“舍利弗,你将在哪里般涅槃?”舍利弗回答:“尊者,在摩揭陀国的那罗迦村,有我出生的房间,我将在那里般涅槃。”世尊听后说:“舍利弗,你现在自己知道时候到了。但今后,你的长幼兄弟们再想见到像你这样的比丘,就非常难得了。所以,你为他们说法吧。”
Buddhā pana yasmā ‘‘parinibbāhī’’ti vutte maraṇasaṃvaṇṇanaṃ saṃvaṇṇenti nāma, ‘‘mā parinibbāhī’’ti vutte vaṭṭassa guṇaṃ kathentīti micchādiṭṭhikā dosaṃ āropessanti, tasmā tadubhayampi na vadanti. Tena naṃ bhagavā āha – ‘‘kattha parinibbāyissasi sāriputtā’’ti? ‘‘Atthi, bhante, magadhesu nāḷakagāme jātovarako, tatthāhaṃ parinibbāyissāmī’’ti vutte ‘‘yassa dāni tvaṃ, sāriputta, kālaṃ maññasi, idāni pana te jeṭṭhakaniṭṭhabhātikānaṃ tādisassa bhikkhuno dassanaṃ dullabhaṃ bhavissatīti desehi tesaṃ dhamma’’nti āha.
长老明白:“导师是希望我先展现神通变化,然后再说法。”于是他礼敬世尊,腾身升到一棵多罗树那么高,再降下来礼敬世尊,然后又升到七棵多罗树高的空中,示现神通变化,接着说法。整座城的人都聚集过来。长老从空中降下,礼敬世尊后说:“尊者,我该走了。”世尊说:“我要送一送这位法将。”便从法座起身,面向香室走去,站在宝石板上。长老向右绕了三圈,又在四个地方顶礼,然后说道:“世尊,在十万劫又无数劫以前,我曾在无上正自觉者阿诺玛达西的足下顶礼,发愿要见到您。这个愿望如今已经实现,我见到了您。那是第一次见您,这是最后一次见您。以后再也见不到您了。”说完,他合掌当胸,十指相合放出光明,面朝世尊一步步倒退而去,直到再也看不见世尊为止。随后他顶礼说:“从今以后,无论在哪里,都不会再有死亡与结生意义上的来去了。”便离去了。这时大地震动,一直震到水边。世尊对围在身边的比丘们说:“比丘们,去送送你们的长兄吧。”比丘们一直送到门楼那里。长老说:“诸位贤友,请留步,要住于不放逸。”便让他们回去,自己只带着随行的徒众离开了。人们悲叹道:“以前尊者出去游方还会回来,如今这一去,却再也不回来了。”于是一路跟随着送行。长老也让他们回去,说:“诸位贤友,要住于不放逸,诸行的本性就是如此。”
Thero – ‘‘satthā mayhaṃ iddhivikubbanapubbaṅgamaṃ dhammadesanaṃ paccāsīsatī’’ti ñatvā bhagavantaṃ vanditvā tālappamāṇaṃ abbhuggantvā puna oruyha bhagavantaṃ vanditvā sattatālappamāṇe antalikkhe ṭhito iddhivikubbanaṃ dassetvā dhammaṃ desesi. Sakalanagaraṃ sannipati. Thero oruyha bhagavantaṃ vanditvā ‘‘gamanakālo me, bhante’’ti āha. Bhagavā ‘‘dhammasenāpatiṃ paṭipādessāmī’’ti dhammāsanā uṭṭhāya gandhakuṭiabhimukho gantvā maṇiphalake aṭṭhāsi. Thero tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā – ‘‘bhagavā ito kappasatasahassādhikassa asaṅkhyeyyassa upari anomadassisammāsambuddhassa pādamūle nipatitvā tumhākaṃ dassanaṃ patthesiṃ. Sā me patthanā samiddhā, diṭṭhā tumhe, taṃ paṭhamadassanaṃ, idaṃ pacchimadassanaṃ. Puna tumhākaṃ dassanaṃ natthī’’ti – vatvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha yāva dassanavisayo, tāva abhimukhova paṭikkamitvā ‘‘ito paṭṭhāya cutipaṭisandhivasena kismiñci ṭhāne gamanāgamanaṃ nāma natthī’’ti vanditvā pakkāmi. Udakapariyantaṃ katvā mahābhūmicālo ahosi. Bhagavā parivāretvā ṭhite bhikkhū āha – ‘‘anugacchatha, bhikkhave, tumhākaṃ jeṭṭhabhātika’’nti. Bhikkhū yāva dvārakoṭṭhakā agamaṃsu. Thero – ‘‘tiṭṭhatha, tumhe āvuso, appamattā hothā’’ti nivattāpetvā attano parisāyeva saddhiṃ pakkāmi. Manussā – ‘‘pubbe ayyo paccāgamanacārikaṃ carati, idaṃ dāni gamanaṃ na puna paccāgamanāyā’’ti paridevantā anubandhiṃsu. Tepi ‘‘appamattā hotha āvuso, evaṃbhāvino nāma saṅkhārā’’ti nivattāpesi.
那时,具寿舍利弗在旅途中为了利益人们而停留了七天,傍晚到达那罗迦村,站在村门口的榕树树根下。当时,长老的外甥名叫优波离瓦多,正往村外走,看见长老便上前顶礼,站在一旁。长老对他说:“你家里还有祖母吗?”他回答:“有的,尊者。”长老说:“你去把我们到了的消息告诉她。如果她问为什么来,你就说:‘听说今天要在村里住一天,请把出生的那间房收拾好,并为五百位比丘安排住处。’”他便回去对祖母说:“祖母,我舅舅来了。”祖母问:“现在在哪里?”他说:“在村门口。”“他一个人,还是有别人一起来?”“有五百位比丘。”“为什么来?”他便把事情经过告诉了她。那位婆罗门女心想:“为什么要为这么多人安排住处?难道他年轻时出家,老了反倒想还俗做在家人吗?”尽管如此,她还是让人收拾好出生的那间房,为五百位比丘安排了住处,点亮了灯,然后派人去迎请长老。
Atha kho āyasmā sāriputto antarāmagge sattāhaṃ manussānaṃ anuggahaṃ karonto sāyaṃ nāḷakagāmaṃ patvā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Atha uparevato nāma therassa bhāgineyyo bahigāmaṃ gacchanto theraṃ disvā upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhāsi. Thero taṃ āha – ‘‘atthi gehe te ayyikā’’ti? Āma, bhanteti. Gaccha amhākaṃ idhāgatabhāvaṃ ārocehi. ‘‘Kasmā āgato’’ti ca vutte ‘‘ajja kira ekadivasaṃ antogāme bhavissati, jātovarakaṃ paṭijaggatha, pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ nivāsanaṭṭhānaṃ jānāthā’’ti. So gantvā ‘‘ayyike, mayhaṃ mātulo āgato’’ti āha. Idāni kuhinti? Gāmadvāreti. Ekakova, aññopi koci atthīti ? Atthi pañcasatā bhikkhūti. Kiṃ kāraṇā āgatoti? So taṃ pavattiṃ ārocesi. Brāhmaṇī – ‘‘kiṃ nu kho ettakānaṃ vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāpeti , daharakāle pabbajitvā mahallakakāle gihī hotukāmo’’ti cintentī jātovarakaṃ paṭijaggāpetvā pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ kāretvā daṇḍadīpikāyo jāletvā therassa pāhesi.
长老和比丘们一起登上了楼阁。上去之后,他走进自己出生的房间坐下。刚一坐下,他就打发比丘们说:“你们回自己的住处去吧。”比丘们刚走,长老就得了重病,腹泻便血,濒死的痛苦受生起,一个容器进,一个容器出。那位婆罗门女心想:“我儿子的情况让我不满意。”就靠在通往自己住处的房门口站着。四大天王心想:“法将现在住在哪里?”他们观察后说:“他在那罗迦村出生的房间里,躺在般涅槃的床上,我们去见他最后一面吧。”于是前来顶礼,站在一旁。长老问:“你们是谁?”他们答:“是四大天王,尊者。”长老问:“为什么来?”他们答:“我们来当看护。”长老说:“不必了,已经有看护,你们回去吧。”就把他们打发走了。他们刚离开,帝释天神也以同样的方式来了;他走后,夜摩天等诸天神以及大梵天神也来了。长老同样把他们一一打发走了。
Thero bhikkhūhi saddhiṃ pāsādaṃ abhiruhi. Abhiruhitvā ca jātovarakaṃ pavisitvā nisīdi. Nisajjeva – ‘‘tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ gacchathā’’ti bhikkhū uyyojesi. Tesu gatamattesuyeva therassa kharo ābādho uppajji, lohitapakkhandikā māraṇantikā vedanā vattanti, ekaṃ bhājanaṃ pavisati, ekaṃ nikkhamati. Brāhmaṇī – ‘‘mama puttassa pavatti mayhaṃ na ruccatī’’ti attano vasanagabbhadvāraṃ nissāya aṭṭhāsi. Cattāro mahārājāno ‘‘dhammasenāpati kuhiṃ viharatī’’ti olokentā ‘‘nāḷakagāme jātovarake parinibbānamañce nipanno, pacchimadassanaṃ gamissāmā’’ti āgamma vanditvā aṭṭhaṃsu. Thero – ke tumheti? Mahārājāno, bhanteti. Kasmā āgatatthāti? Gilānupaṭṭhākā bhavissāmāti. Hotu, atthi gilānupaṭṭhāko, gacchatha tumheti uyyojesi. Tesaṃ gatāvasāne teneva nayena sakko devānamindo, tasmiṃ gate suyāmādayo mahābrahmā ca āgamiṃsu. Tepi tatheva thero uyyojesi.
婆罗门女看见众天神来了又走,心想:“这些是谁啊,礼拜了我儿子就走?”她走到长老的房门口,问:“孩子,准陀,出什么事了?”准陀把事情经过告诉她,然后对长老说:“尊者,大近事女来了。”长老问:“为什么不在合适的时间来?”她说:“孩子,是为了来看你。”接着又问:“孩子,最先来的是谁?”答:“四大天王,近事女。”又问:“孩子,你比四大天王还伟大吗?”答:“近事女,他们就像园丁一样。从我们的导师入胎结生开始,他们就一直手持宝剑守护。”又问:“孩子,他们走了之后,谁来了?”答:“帝释天神。”又问:“孩子,你比天王还伟大吗?”答:“近事女,他就像替我们拿东西的沙弥。我们的导师从三十三天下来时,他拿着衣钵跟着下来。”又问:“孩子,他走了之后,那个像放光一样来的是谁?”答:“近事女,那位就是你的世尊、导师,名叫大梵天神。”又问:“孩子,你比我的世尊大梵天神还伟大吗?”答:“是的,近事女。听说我们的导师出生那天,四位大梵天神用金网接住了这位大人。”
Brāhmaṇī devatānaṃ āgamanañca gamanañca disvā – ‘‘ke nu kho ete mama puttaṃ vanditvā gacchantī’’ti therassa gabbhadvāraṃ gantvā – ‘‘tāta, cunda, kā pavattī’’ti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhitvā – ‘‘mahāupāsikā, bhante āgatā’’ti āha. Thero kasmā avelāya āgatatthāti pucchi. Sā tuyhaṃ tāta dassanatthāyāti vatvā ‘‘tāta ke paṭhamaṃ āgatā’’ti pucchi. Cattāro mahārājāno, upāsiketi. Tāta, tvaṃ catūhi mahārājehi mahantataroti? Ārāmikasadisā ete upāsike, amhākaṃ satthu paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya khaggahatthā hutvā ārakkhaṃ akaṃsūti. Tesaṃ tāta, gatāvasāne ko āgatoti? Sakko devānamindoti. Devarājatopi tvaṃ tāta, mahantataroti? Bhaṇḍagāhakasāmaṇerasadiso esa upāsike, amhākaṃ satthu tāvatiṃsato otaraṇakāle pattacīvaraṃ gahetvā otiṇṇoti. Tassa tāta gatāvasāne jotamāno viya ko āgatoti? Upāsike tuyhaṃ bhagavā ca satthā ca mahābrahmā nāma esoti. Mayhaṃ bhagavato mahābrahmatopi tvaṃ tāta mahantataroti? Āma upāsike, ete nāma kira amhākaṃ satthu jātadivase cattāro mahābrahmāno mahāpurisaṃ suvaṇṇajālena paṭiggaṇhiṃsūti.
这时,婆罗门女心里想:“我儿子都有这样的威神力,那我儿子的世尊导师,威神力又该是怎样的呢?”她正这样想着,五种喜突然生起,遍满全身。长老心想:“母亲已经生起了喜与悦,现在正是说法的时候。”于是问道:“大近事女,您在想着什么呢?”她说:“孩子,我在想,我儿子都有这样的功德,他的导师又该有怎样的功德呢?”长老便说:“大近事女,我的导师在诞生时、大出家时、成正觉时、初转法轮时,一万个世界都震动了。在戒、定、慧、解脱、解脱知见方面,没有谁能与他等同,他就是这样一位世尊。”他这样详细地宣说了与佛功德相应的法。
Atha brāhmaṇiyā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ ānubhāvo, kīdiso vata mayhaṃ puttassa bhagavato satthu ānubhāvo bhavissatī’’ti cintayantiyā sahasā pañcavaṇṇā pīti uppajjitvā sakalasarīre phari. Thero – ‘‘uppannaṃ me mātu pītisomanassaṃ, ayaṃ dāni kālo dhammadesanāyā’’ti cintetvā – ‘‘kiṃ cintesi mahāupāsike’’ti āha. Sā – ‘‘puttassa tāva me ayaṃ guṇo, satthu panassa kīdiso guṇo bhavissatīti idaṃ, tāta, cintemī’’ti āha. Mahāupāsike, mayhaṃ satthu jātakkhaṇe, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca dasasahassilokadhātu kampittha, sīlena samādhinā paññāya vimuttiyā vimuttiñāṇadassanena samo nāma natthi, itipi so bhagavāti vitthāretvā buddhaguṇappaṭisaṃyuttaṃ dhammadesanaṃ kathesi.
婆罗门女在儿子说法的结束时,证得入流果并安住其中,就对儿子说:“孩子,优波提舍,你为什么要这样做?像这样不死的法,你竟然这么久都不给我。”长老心想:“现在我已经报答了母亲梨颇舍利婆罗门女的养育之恩,这些就足够了。”于是说:“大近事女,您回去吧。”他打发婆罗门女走后,问:“准陀,现在是什么时候?”准陀回答:“天快亮了,尊者。”长老说:“那么,把比丘僧团集合起来吧。”准陀说:“僧团已经集合了,尊者。”长老说:“准陀,把我扶起来坐好。”准陀就把他扶起来坐好。长老对比丘们说:“贤友们,你们跟我一起游行四十四年,如果我的身体或言语有让你们不满意的地方,请贤友们原谅。”比丘们说:“尊者,我们像影子一样跟着您,从来没有觉得有什么不满意。倒是请尊者原谅我们。”这时,曙光初现,长老以震动大地的声音,入无余涅槃而般涅槃。许多天和人纷纷为长老的般涅槃做了供养。
Brāhmaṇī piyaputtassa dhammadesanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya puttaṃ āha – ‘‘tāta, upatissa, kasmā evamakāsi, evarūpaṃ nāma amataṃ mayhaṃ ettakaṃ kālaṃ na adāsī’’ti. Thero – ‘‘dinnaṃ dāni me mātu rūpasāriyā brāhmaṇiyā posāvanikamūlaṃ, ettakena vaṭṭissatī’’ti cintetvā ‘‘gaccha mahāupāsike’’ti brāhmaṇiṃ uyyojetvā ‘‘cunda kā velā’’ti āha. Balavapaccūsakālo, bhanteti. Tena hi bhikkhusaṅghaṃ sannipātehīti. Sannipatito, bhante, saṅghoti. Maṃ ukkhipitvā nisīdāpehi cundāti ukkhipitvā nisīdāpesi. Thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso catucattālīsaṃ vo vassāni mayā saddhiṃ vicarantānaṃ yaṃ me kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā na rocetha, khamatha taṃ āvusoti. Ettakaṃ, bhante, amhākaṃ chāyā viya tumhe amuñcitvā vicarantānaṃ aruccanakaṃ nāma natthi, tumhe pana amhākaṃ khamathāti. Atha thero aruṇasikhāya paññāyamānāya mahāpathaviṃ unnādayanto anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Bahū devamanussā therassa parinibbāne sakkāraṃ kariṃsu.
具寿准陀拿了长老的衣钵和滤水囊,前往祇园,带上阿难长老,一起去见世尊。世尊接过那滤水囊,用五百首偈颂讲说长老的功德,让人建起供奉舍利的塔庙,然后为了前往王舍城的事,给了阿难长老一个交代。长老转告了比丘们。世尊由大比丘僧团围绕,前往王舍城。到那里的时候,大目犍连长老已经般涅槃了。世尊收取他的舍利,让人建塔供奉,随后离开王舍城,一路渐次朝恒河方向走去,到了优迦支罗。在那里,世尊在恒河岸边,由比丘僧团围绕而坐,讲说了与舍利弗和目犍连般涅槃有关的经,然后离开优迦支罗,前往毗舍离。就这样到了之后,世尊在上午时分穿好下衣,拿着钵和衣,进入毗舍离城乞食。这就是这里事情的次第。
Āyasmā cundo therassa pattacīvarañca dhātuparissāvanañca gahetvā jetavanaṃ gantvā ānandattheraṃ gahetvā bhagavantaṃ upasaṅkami. Bhagavā dhātuparissāvanaṃ gahetvā pañcahi gāthāsatehi therassa guṇaṃ kathetvā dhātucetiyaṃ kārāpetvā rājagahagamanatthāya ānandattherassa saññaṃ adāsi. Thero bhikkhūnaṃ ārocesi. Bhagavā mahābhikkhusaṅghaparivuto rājagahaṃ agamāsi. Tattha gatakāle mahāmoggallānatthero parinibbāyi. Bhagavā tassa dhātuyo gahetvā cetiyaṃ kārāpetvā rājagahato nikkhamitvā anupubbena gaṅgābhimukho gantvā ukkacelaṃ agamāsi. Tattha gaṅgātīre bhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā tattha sāriputtamoggallānānaṃ parinibbānappaṭisaṃyuttaṃ suttaṃ desetvā ukkacelato nikkhamitvā vesāliṃ agamāsi. Evaṃ gate atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṃ piṇḍāya pāvisīti ayamettha anupubbī kathā.
这里说的“坐具”,指的是皮革片。“乌德那塔庙”,是指建在乌德那夜叉塔庙那里的寺院。乔达摩塔庙等也是同样的说法。“已修习”,就是已增长。“已多修习”,就是反复地做。“已作为车乘”,就是像套好的车乘那样去运用。“已作为基础”,就是从安立的意义上,像地基一样被确立。“已专注”,就是已决意确定。“已遍修习”,就是从各方面累积修习,已很好地增长。“善精勤”,就是已很好地精勤。
Nisīdananti ettha cammakkhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Udenacetiyanti udenayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Gotamakādīsupi eseva nayo. Bhāvitāti vaḍḍhitā. Bahulīkatāti punappunaṃ katā. Yānīkatāti yuttayānaṃ viya katā. Vatthukatāti patiṭṭhānaṭṭhena vatthu viya katā. Anuṭṭhitāti adhiṭṭhitā. Paricitāti samantato citā suvaḍḍhitā. Susamāraddhāti suṭṭhu samāraddhā.
世尊先用不限定的话说过之后,又用限定的方式来说明,于是说出“如来的……”这一段。这里,“劫”指的是寿命劫。在某个时期,人们的寿命有多长,他就圆满地活到那么长的时间。或者说“劫的剩余部分”,就是像“少或更多”所说的那样,超过百岁以上的部分。不过大西瓦长老说:“诸佛不会说没有意义的话。就像他在韦楼瓦村生起致命剧痛时,用十个月把它镇伏一样,他也能一次又一次进入那种定,每次镇伏十个月,这样住世整个贤劫。那为什么没有住世呢?因为执受的色身终究会被衰老等状况压倒,而诸佛不会等到衰老等状况出现,在寿命的第五个阶段,也就是大众还觉得可爱可意的时候,就般涅槃了。而且当诸佛和随佛证觉的大弟子们纷纷般涅槃后,他一个人就像树桩一样独自待着,或者只有年幼沙弥围绕,那时就会被人轻视:‘啊,这就是佛的弟子众吗!’所以世尊没有住世一劫。”虽然有这样的说法,但并不被采纳;注疏里只确定了“寿命劫”这个意思。
Iti aniyamena kathetvā puna niyametvā dassento tathāgatassa khotiādimāha. Ettha ca kappanti āyukappaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ hoti, taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyya. Kappāvasesaṃ vāti – ‘‘appaṃ vā bhiyyo’’ti (dī. ni. 2.7; a. ni. 6.74) vuttavassasatato atirekaṃ vā. Mahāsīvatthero panāha – ‘‘buddhānaṃ aṭṭhāne gajjitaṃ nāma natthi. Yatheva hi veḷuvagāmake uppannaṃ māraṇantikaṃ vedanaṃ dasa māse vikkhambheti, evaṃ punappunaṃ taṃ samāpattiṃ samāpajjitvā dasa dasa māse vikkhambhento imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyya, kasmā pana na ṭhitoti? Upādinnakasarīraṃ nāma khaṇḍiccādīhi abhibhuyyati, buddhā ca khaṇḍiccādibhāvaṃ apatvā pañcame āyukoṭṭhāse bahujanassa piyamanāpakāleyeva parinibbāyanti. Buddhānubuddhesu ca mahāsāvakesu parinibbutesu ekakeneva khāṇukena viya ṭhātabbaṃ hoti, daharasāmaṇeraparivāritena vā. Tato – ‘aho buddhānaṃ parisā’ti hīḷetabbataṃ āpajjeyya. Tasmā na ṭhito’’ti. Evaṃ vuttepi so na ruccati, ‘‘āyukappo’’ti idameva aṭṭhakathāyaṃ niyamitaṃ.
167“就像那样,被魔罗缠住了心”:这里的“那样”只是个虚词。意思是:正如任何一个被魔罗缠住心、覆盖了心的凡夫都无法洞察,他也同样无法洞察。什么原因呢?因为魔罗会缠住那些十二种颠倒全都未断除的人的心。这位长老还有四种颠倒未断除,所以魔罗缠住了他的心。那么魔罗缠住他的心时,做些什么呢?他要么显现恐怖的色所缘,要么发出恐怖的声所缘。众生看到或听到之后,就丢掉正念,张着嘴巴发呆。魔罗便把手从他们嘴里伸进去,揉搓心脏,他们随即失去知觉,呆立在那里。可是对这位长老,魔罗能把他的手伸进长老嘴里吗?他只能显现恐怖的所缘罢了。长老看到之后,没能洞察相的光明。世尊明明知道,却还是问:“为什么叫了三次呢?”这是为了在后面阿难请求“请世尊住世吧,尊者”时,世尊用“这是你的过错,这是你的失误”来责备他,从而减轻阿难的悲伤。
167.Yathā taṃ mārena pariyuṭṭhitacittoti ettha tanti nipātamattaṃ. Yathā mārena pariyuṭṭhitacitto ajjhotthaṭacitto aññopi koci puthujjano paṭivijjhituṃ na sakkuṇeyya, evameva nāsakkhi paṭivijjhitunti attho. Kiṃ kāraṇā? Māro hi yassa sabbena sabbaṃ dvādasa vipallāsā appahīnā, tassa cittaṃ pariyuṭṭhāti. Therassa cattāro vipallāsā appahīnā, tenassa māro cittaṃ pariyuṭṭhāti. So pana cittapariyuṭṭhānaṃ karonto kiṃ karotīti? Bheravaṃ rūpārammaṇaṃ vā dasseti, saddārammaṇaṃ vā sāveti, tato sattā taṃ disvā vā sutvā vā satiṃ vissajjetvā vivaṭamukhā honti. Tesaṃ mukhena hatthaṃ pavesetvā hadayaṃ maddati. Tato visaññāva hutvā tiṭṭhanti. Therassa panesa mukhena hatthaṃ pavesetuṃ kiṃ sakkhissati ? Bheravārammaṇaṃ pana dasseti. Taṃ disvā thero nimittobhāsaṃ na paṭivijjhi. Bhagavā jānantoyeva – ‘‘kimatthaṃ yāvatatiyaṃ āmantesī’’ti? Parato ‘‘tiṭṭhatu, bhante, bhagavā’’ti yācite ‘‘tuyhevetaṃ dukkaṭaṃ, tuyhevetaṃ aparaddha’’nti dosāropanena sokatanukaraṇatthaṃ.
对魔请求故事的注释
Mārayācanakathāvaṇṇanā
168魔罗、邪恶者:在这里,魔罗是指把众生拖进无益之事、加以杀害,所以叫魔罗。邪恶者是它的另一个称呼。因为它具足恶法,所以被称为邪恶者。黑、终结者、那木支、放逸者的亲友,也都是它的名字。然而,这话已被说出:这是因为,世尊证得正觉后的第八个七日,还在菩提道场时,魔罗就来到世尊面前说:“世尊,您为了圆满诸波罗蜜所追求的目标已经达成,一切知智已经通达,何必再思虑世间呢?”就像今天一样,他又请求:“尊者,世尊,请现在般涅槃。”世尊拒绝了,说:“我还不……”等。针对这件事,才说了“然而,这话已被说出,尊者”等话。
168.Māro pāpimāti ettha māroti satte anatthe niyojento māretīti māro. Pāpimāti tasseva vevacanaṃ. So hi pāpadhammasamannāgatattā ‘‘pāpimā’’ti vuccati. Kaṇho, antako, namuci, pamattabandhūtipi tasseva nāmāni. Bhāsitā kho panesāti ayañhi bhagavato sambodhipattiyā aṭṭhame sattāhe bodhimaṇḍeyeva āgantvā – ‘‘bhagavā yadatthaṃ tumhehi pāramiyo pūritā, so vo attho anuppatto, paṭividdhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ, kiṃ te lokavicāraṇenā’’ti vatvā, yathā ajja , evameva ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā’’ti yāci. Bhagavā cassa – ‘‘na tāvāha’’ntiādīni vatvā paṭikkhipi. Taṃ sandhāya ‘‘bhāsitā kho panesā bhante’’tiādimāha.
在这里,“堪能”是指依圣道而堪能。他们同样已被调伏,也同样具足自信。“多闻”是指因掌握三藏而多闻,也就是他们广博地听闻了法,所以叫多闻。“能持那个法”是指持法者。或者也可以说,既在教法上多闻,也在通达上多闻;因为能持教法与通达法,所以叫持法者——这里的含义应当这样理解。“法随法行”是指已经修行随顺圣法的随法,也就是观等法。“正行”是指已经修行适当的行为。“随法行者”是指有随法而行之习惯的人。“自己的师说”是指自己老师的论说。“将说示”等,全都是彼此的同义词。“以有法”是指以有因、有理由的言辞。“有神变”是指直到能使人趣向解脱而说法。
Tattha viyattāti maggavasena viyattā. Tatheva vinītā tathā visāradā. Bahussutāti tepiṭakavasena bahu sutametesanti bahussutā. Tameva dhammaṃ dhārentīti dhammadharā. Athavā pariyattibahussutā ceva paṭivedhabahussutā ca. Pariyattipaṭivedhadhammānaṃyeva dhāraṇato dhammadharāti evamettha attho daṭṭhabbo. Dhammānudhammapaṭipannāti ariyadhammassa anudhammabhūtaṃ vipassanādhammaṃ paṭipannā. Sāmīcippaṭipannāti anucchavikapaṭipadaṃ paṭipannā. Anudhammacārinoti anudhammacaraṇasīlā. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyavādaṃ. Ācikkhissantītiādīni sabbāni aññamaññassa vevacanāni. Sahadhammenāti sahetukena sakāraṇena vacanena. Sappāṭihāriyanti yāva na niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessanti.
梵行:就是包含三学的全部教法梵行。成就:因为禅那的滋味而圆满。繁荣:已经成长起来,就像一切花果盛开那样,因为证得神通而繁荣。广布:已经广泛传播,在各方各地建立起来。众人所知:被众人知道、通达,因为大众的现观而成立。普遍存在:以一切方式达到普遍的状态。如何呢?乃至被天和人善加宣说:意思是,所有有智慧的天和人,都已经很好地宣说。
Brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Iddhanti samiddhaṃ jhānassādavasena. Phītanti vuddhippattaṃ sabbaphāliphullaṃ viya abhiññāya sampattivasena. Vitthārikanti vitthataṃ tasmiṃ tasmiṃ disābhāge patiṭṭhitavasena. Bāhujaññanti bahujanehi ñātaṃ paṭividdhaṃ mahājanābhisamayavasena. Puthubhūtanti sabbākāravasena puthulabhāvappattaṃ. Kathaṃ? Yāva devamanussehisuppakāsitanti yattakā viññujātikā devā ceva manussā ca atthi sabbehi suṭṭhu pakāsitanti attho.
“无所操心”就是无所执着。邪恶者,你从第八个七天开始,就到处叫喊着:“尊者,世尊现在般涅槃吧!善逝现在般涅槃吧!”从今天起,你该彻底死心了;不要再为我的般涅槃费力气了。
Appossukkoti nirālayo. Tvañhi pāpima, aṭṭhamasattāhato paṭṭhāya – ‘‘parinibbātu dāni, bhante, bhagavā parinibbātu, sugato’’ti viravanto āhiṇḍittha. Ajja dāni paṭṭhāya vigatussāho hohi; mā mayhaṃ parinibbānatthaṃ vāyāmaṃ karohīti vadati.
舍寿行的注释
Āyusaṅkhāraossajjanavaṇṇanā
169具念、正知,舍弃了寿行:意思是把正念好好安立起来,用智慧判定之后,舍弃、放下了寿行。在这里,世尊并不是像用手扔土块那样舍弃寿行,而是入定三个月之后,生起了“此后我将不再入定”的心。针对这一点,才说“舍弃”。这个词也有读作“ussajjī”的。大地震:就是大地剧烈的震动。据说当时一万个世界都震动了。恐怖:就是令人害怕。天鼓也响了:天鼓发出声响,天空中响起旱雷,非时的闪电闪出,骤雨降下。
169.Sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajīti satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvā ñāṇena paricchinditvā āyusaṅkhāraṃ vissajji, pajahi. Tattha na bhagavā hatthena leḍḍuṃ viya āyusaṅkhāraṃ ossaji, temāsamattameva pana samāpattiṃ samāpajjitvā tato paraṃ na samāpajjissāmīti cittaṃ uppādesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ossajī’’ti. ‘‘Ussajjī’’ti pi pāṭho. Mahābhūmicāloti mahanto pathavīkampo. Tadā kira dasasahassī lokadhātu kampittha. Bhiṃsanakoti bhayajanako. Devadundubhiyo ca phaliṃsūti devabheriyo phaliṃsu, devo sukkhagajjitaṃ gajji, akālavijjulatā nicchariṃsu, khaṇikavassaṃ vassīti vuttaṃ hoti.
他说出感兴语。为什么说出感兴语呢?也许有人会这样说:“世尊是因为被那些跟在后面不断跟随、恳求‘尊者,请般涅槃吧!尊者,请般涅槃吧!’的人所逼迫,因为害怕才舍弃了寿行。”为了说明“这种说法没有根据,害怕的人是不会说出感兴语的”,他是由喜悦之力自然流露而说出这感兴语。
Udānaṃ udānesīti kasmā udānesi? Koci nāma vadeyya – ‘‘bhagavā pacchato pacchato anubandhitvā – ‘parinibbāyatha, bhante, parinibbāyatha, bhante’ti upadduto bhayena āyusaṅkhāraṃ vissajjesī’’ti. ‘‘Tassokāso mā hotu, bhītassa udānaṃ nāma natthī’’ti etassa dīpanatthaṃ pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi.
在这里,因为狗、豺狼等一切众生也都能直接体验到它,所以它是可以被衡量、被限定的,因此叫“可量”。那是什么?就是欲界业。没有别的世间业和“可量”相同或相似,所以叫“不可量”。那是什么?就是广大业。或者,欲界业和色界业是“可量”,无色界业是“不可量”。又或者,果报少的叫“可量”,果报多的叫“不可量”。“生起”是指成为生起的因,也就是造作积聚、造作堆集的意思。“有行”是指能让人再次投生的造作。“舍”就是舍弃。“牟尼”指佛陀牟尼。“内心喜悦”指在自己内心感到喜悦。“入定”指依靠近行定和安止定而住于定。“破如铠甲”就是像破开铠甲一样。“自身所生”指在自己身上生起的烦恼。这里要表达的意思是:以有果报的意义叫“生起”,以能形成后有、被称为“有行”的意义,把名为“可量和不可量”的世间业舍弃了。就像战场上的大战士破开铠甲一样,他内心喜悦、住于定,破除了从自身生起的烦恼。
Tattha sabbesaṃ soṇasiṅgālādīnampi paccakkhabhāvato tulitaṃ paricchinnanti tulaṃ. Kiṃ taṃ? Kāmāvacarakammaṃ. Na tulaṃ, na vā tulaṃ sadisamassa aññaṃ lokiyaṃ kammaṃ atthīti atulaṃ. Kiṃ taṃ? Mahaggatakammaṃ. Athavā kāmāvacararūpāvacaraṃ tulaṃ, arūpāvacaraṃ atulaṃ. Appavipākaṃ vā tulaṃ, bahuvipākaṃ atulaṃ. Sambhavanti sambhavassa hetubhūtaṃ, piṇḍakārakaṃ rāsikārakanti attho. Bhavasaṅkhāranti punabbhavasaṅkhāraṇakaṃ. Avassajīti vissajjesi. Munīti buddhamuni. Ajjhattaratoti niyakajjhattarato. Samāhitoti upacārappanāsamādhivasena samāhito. Abhindi kavacamivāti kavacaṃ viya abhindi. Attasambhavanti attani sañjātaṃ kilesaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘savipākaṭṭhena sambhavaṃ, bhavābhisaṅkhāraṇaṭṭhena bhavasaṅkhāranti ca laddhanāmaṃ tulātulasaṅkhātaṃ lokiyakammañca ossaji. Saṅgāmasīse mahāyodho kavacaṃ viya attasambhavaṃ kilesañca ajjhattarato samāhito hutvā abhindī’’ti.
或者也可以这样理解:所谓“衡量”,就是正在衡量、正在审察。“不可衡量与生起”,就是指涅槃和生起。“有行”就是能导向存在的业。“牟尼舍弃了它”,意思是:佛陀这位牟尼,依照“五蕴是无常的,五蕴的灭尽——涅槃是常的”等等这样的理路,在衡量之中,看到了存在中的过患,也看到了涅槃中的功德;随后他以能令业灭尽的圣道,舍弃了那业——它既是诸蕴的根本,又能引生存在。那是怎样做到的呢?“内心喜悦”和“得定”,是说:他像击破铠甲一样,击破了在自身中生起的东西。也就是说,他从前行阶段开始,就以观的力量成为内心喜悦者,以止的力量成为得定者;他就这样以止和观的力量,击破了一切烦恼之网——这网像铠甲一样缠裹着自己这个身体,又因为是在自身中生起,所以名为“自身所生”。而且,烦恼既然不存在了,所作的业便不再结生,所以名为“已舍弃”。这样,他通过断除烦恼而舍弃了业;对已经断除烦恼的人来说,恐惧是不存在的,因此他无所畏惧地舍弃了寿行,并且为了表明自己无所畏惧而说出了优陀那。应当这样理解。
Atha vā tulanti tulento tīrento. Atulañca sambhavanti nibbānañceva sambhavañca. Bhavasaṅkhāranti bhavagāmikammaṃ. Avassaji munīti ‘‘pañcakkhandhā aniccā, pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho nibbānaṃ nicca’’ntiādinā (paṭi. ma. 3.38) nayena tulayanto buddhamuni bhave ādīnavaṃ, nibbāne ca ānisaṃsaṃ disvā taṃ khandhānaṃ mūlabhūtaṃ bhavasaṅkhārakammaṃ – ‘‘kammakkhayāya saṃvattatī’’ti (ma. ni. 2.81) evaṃ vuttena kammakkhayakarena ariyamaggena avassaji. Kathaṃ? Ajjhattarato samāhito abhindi kavacamiva attani sambhavaṃ. So hi vipassanāvasena ajjhattarato samathavasena samāhitoti evaṃ pubbabhāgato paṭṭhāya samathavipassanābalena kavacamiva attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ, attani sambhavattā ‘‘attasambhava’’nti laddhanāmaṃ sabbakilesajālaṃ abhindi. Kilesābhāvena ca katakammaṃ appaṭisandhikattā avassaṭṭhaṃ nāma hotīti evaṃ kilesappahānena kammaṃ pajahi, pahīnakilesassa ca bhayaṃ nāma natthi, tasmā abhītova āyusaṅkhāraṃ ossaji, abhītabhāvañāpanatthañca udānaṃ udānesīti veditabbo.
大地震动的注释
Mahābhūmicālavaṇṇanā
171当大风刮起的时候,有时强风一吹起来,就会生起叫做“上扬风”的风。这些风吹动时,会截断那厚达九十六万由旬、能够维持住水的风,于是水就在空中散落下来;水散落时,大地也就散落、塌陷下去。另一种情况是,风靠自己的力量,像在水车内部搅动水一样,把水卷住、聚拢起来,于是水就向上涌起;水向上涌时,大地也就跟着隆起。这样,水的动荡就使大地震动。这种震动直到今天仍然存在,只是因为大地太厚重,所以那种下沉、上升的变化看不出来。
171.Yaṃ mahāvātāti yena samayena yasmiṃ vā samaye mahāvātā vāyanti, mahāvātā vāyantāpi ukkhepakavātā nāma uṭṭhahanti, te vāyantā saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassabahalaṃ udakasandhārakaṃ vātaṃ upacchindanti, tato ākāse udakaṃ bhassati, tasmiṃ bhassante pathavī bhassati. Puna vāto attano balena antodhamakaraṇe viya udakaṃ ābandhitvā gaṇhāti, tato udakaṃ uggacchati, tasmiṃ uggacchante pathavī uggacchati. Evaṃ udakaṃ kampitaṃ pathaviṃ kampeti. Etañca kampanaṃ yāva ajjakālāpi hotiyeva, bahalabhāvena pana na ogacchanuggacchanaṃ paññāyati.
有大神通、大威力:因为所成就的神通广大,所以叫有大神通;因为所体验的威力广大,所以叫有大威力。狭小,就是虚弱。无量,就是强大。他能震动这片大地:他生起神通之后,为了让人警醒而震动大地,就像大目犍连尊者那样;或者为了试探而震动大地,就像大那伽长老的外甥僧护沙弥那样。据说,这位尊者就在剃刀尖上证得了阿拉汉果,他心里想:有没有哪位比丘在出家当天就证得阿拉汉果,还曾经震动过最胜殿呢?然后他知道:没有这样的人。于是他想:我要震动它。他就以神通力站在最胜殿顶上,用脚踢,却没能让它动摇。这时,帝释的天女们对他说:孩子僧护,你想用这个还带着腐臭味的脑袋去震动最胜殿吗?亲爱的,这座宫殿建得非常牢固,你怎么可能震动得了呢?
Mahiddhiko mahānubhāvoti ijjhanassa mahantatāya mahiddhiko, anubhavitabbassa mahantatāya mahānubhāvo. Parittāti dubbalā. Appamāṇāti balavā. So imaṃ pathaviṃ kampetīti so iddhiṃ nibbattetvā saṃvejento mahāmoggallāno viya, vīmaṃsanto vā mahānāgattherassa bhāgineyyo saṅgharakkhitasāmaṇero viya pathaviṃ kampeti. So kirāyasmā khuraggeyeva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘atthi nu kho koci bhikkhu, yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo’’ti? Tato – ‘‘natthi kocī’’ti ñatvā – ‘‘ahaṃ kampessāmī’’ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi. Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu – ‘‘putta saṅgharakkhita, tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi, suppatiṭṭhito tāta pāsādo, kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī’’ti?
沙弥心想:“这些天女在跟我嬉戏,可我却还没得到导师。我的导师——那位通晓海相的大那伽长老,如今在哪里呢?”他这样作意观察,知道长老在大海中化出一处水洞,正坐在里面作午后静坐。于是他去到那里,礼拜长老后站在一旁。长老便问他:“孩子僧护,你还没学好功夫就上战场了吗?”接着又问:“孩子,你没能震动最胜殿,是吧?”“尊者,因为我还没得到导师。”于是长老对他说:“孩子,像你这样的人都不能震动它,还有谁能震动呢?孩子,你见过干牛粪块漂在水面上吗?孩子,那些煎陶片饼的人,用一根细线就能把它切开。你就靠这个比喻去领悟吧。”沙弥说:“尊者,光是这个比喻就足够了。”然后他决意:“愿宫殿坐落之处变成水!”随后便朝最胜殿走去。
Sāmaṇero – ‘‘imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti, ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ, kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero’’ti āvajjento mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ nisinnoti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi. Tato naṃ thero – ‘‘kiṃ, tāta saṅgharakkhita, asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī’’ti vatvā ‘‘nāsakkhi, tāta, vejayantaṃ kampetu’’nti pucchi. Ācariyaṃ, bhante, nālatthanti. Atha naṃ thero – ‘‘tāta tumhādise akampente ko añño kampessati. Diṭṭhapubbaṃ te, tāta, udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ, tāta, kapallakapūvaṃ pacantā antantena paricchindanti, iminā opammena jānāhī’’ti āha. So – ‘‘vaṭṭissati, bhante, ettakenā’’ti vatvā pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti adhiṭṭhāya vejayantābhimukho agamāsi.
天女们看见他,就说:“上次他羞得跑掉了,现在这沙弥又来了,又来了!”天王帝释说:“你们别跟我的儿子交谈。现在他已经找到导师了,一眨眼就能把宫殿震得晃动。”沙弥用大脚趾碰了一下宫殿的尖顶。宫殿立刻朝四个方向倾斜。天神们尖叫起来:“让它稳住,孩子,让宫殿稳住,孩子,让宫殿稳住啊!”沙弥把宫殿恢复原位,然后站在宫殿顶上,说出这样的感兴语:
Devadhītaro taṃ disvā – ‘‘ekavāraṃ lajjitvā gato, punapi sāmaṇero eti, punapi etī’’ti vadiṃsu. Sakko devarājā – ‘‘mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha, idāni tena ācariyo laddho, khaṇena pāsādaṃ kampessatī’’ti āha. Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari. Pāsādo catūhi disāhi oṇamati. Devatā – ‘‘patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassa patiṭṭhātuṃ dehi, tāta, pāsādassā’’ti viraviṃsu. Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –
今天我才出家,今天我就证得了诸漏灭尽。
今天我把宫殿都震动了,佛陀的殊胜真是不可思议啊!
就在今天,我出家了……(中略)……啊,法的殊胜真是不可思议!
我就在今天出家了……(中略)……啊,僧伽真是殊胜!
‘‘Ajjevāhaṃ pabbajito, ajja pattāsavakkhayaṃ; Ajja kampemi pāsādaṃ, aho buddhassuḷāratā. Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho dhammassuḷāratā. Ajjevāhaṃ pabbajito…pe… aho saṅghassuḷāratāti.
关于此后六种地动,凡所应说者,在《大本行》中已说过。
Ito paresu chasu pathavīkampesu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāpadāne vuttameva.
这八种地动分别是:第一种由界的扰动引起,第二种由神通威力引起,第三和第四种由福德之力引起,第五种由智慧之力引起,第六种由随喜赞叹引起,第七种由悲悯之心引起,第八种由哀泣引起。菩萨入母胎和出母胎时,大地因他的福德之力而震动。证悟正等觉时,大地被智慧之力冲击而震动。转法轮时,大地安住在随喜赞叹的状态中,给予赞叹而震动。舍弃寿行时,大地安住在悲悯的本性中,无法忍受心的激荡而震动。般涅槃时,大地被哀泣之力所冲击而震动。不过,这个道理应该从地居天神的层面来理解,而不是说四大种的地本身在震动,因为四大种没有心识。
Iti imesu aṭṭhasu pathavīkampesu paṭhamo dhātukopena, dutiyo iddhānubhāvena, tatiyacatutthā puññatejena, pañcamo ñāṇatejena, chaṭṭho sādhukāradānavasena, sattamo kāruññabhāvena, aṭṭhamo ārodanena. Mātukucchiṃ okkamante ca tato nikkhamante ca mahāsatte tassa puññatejena pathavī akampittha. Abhisambodhiyaṃ ñāṇatejena abhihatā hutvā akampittha. Dhammacakkappavattane sādhukārabhāvasaṇṭhitā sādhukāraṃ dadamānā akampittha. Āyusaṅkhārossajjane kāruññasabhāvasaṇṭhitā cittasaṅkhobhaṃ asahamānā akampittha. Parinibbāne ārodanavegatunnā hutvā akampittha. Ayaṃ panattho pathavīdevatāya vasena veditabbo, mahābhūtapathaviyā panetaṃ natthi acetanattāti.
阿难,这些确实就是八种原因。这里说的“这些”,指的就是前面已经指出的那些。到这个时候,具寿阿难已经觉察到:“世尊今天确实舍弃了寿行。”可是世尊虽然知道他已觉察,却没有给他开口的机会,而是继续把另外八项也综合起来,说道:“阿难,有这八种……”等等。
Ime kho, ānanda, aṭṭha hetūti ettha imeti niddiṭṭhanidassanaṃ. Ettāvatā ca panāyasmā ānando – ‘‘addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho’’ti sallakkhesi. Bhagavā pana sallakkhitabhāvaṃ jānantopi okāsaṃ adatvāva aññānipi aṭṭhakāni sampiṇḍento – ‘‘aṭṭha kho imā’’tiādimāha.
八众的注释
Aṭṭhaparisavaṇṇanā
172172. 其中,“数百刹帝利众”是指像频婆娑罗王集会、亲族集会、离车族集会等那样的大众,而这类大众在其他轮围界也能见到。“曾有交谈”是指曾经有过对话交谈。“讨论”是指也曾进行过法的讨论。“他们的容貌如何”:他们有的白、有的黑、有的呈麦色,而导师是金色。不过这是就身形而说的。就身形来说,他们各自只看到自己的身形;世尊并不像边地人,也不佩戴宝珠耳环,而是以佛陀的威仪而坐。但他们看到的却是与自己相同的身形。“他们的声音如何”:他们有的声音嘶哑,有的声音咕噜作响,有的声音像乌鸦,而导师是梵音。不过这是就他们所说的方言而说的。因为即使导师坐在国王的座位上说法,他们也会觉得:“今天国王用美妙的声音在说法。”世尊说完法离开后,他们又看到国王出现,就会生起这样的探究:“这到底是谁?”这里“这到底是谁”的意思是:刚才用摩揭陀语、僧伽罗语,以美妙的方式说法后消失的那位,是天人,还是人?他们这样探究,却仍然不知道。那么,为什么为这些不知道的人说法呢?为了留下熏习。因为即使这样听闻的法,在未来也会成为助缘,所以是为未来而说法。“数百婆罗门众”等,也应从种德、俱答丹达等集会以及其他轮围界这两方面来理解其出现。
172. Tattha anekasataṃ khattiyaparisanti bimbisārasamāgamañātisamāgalicchavīsamāgamādisadisaṃ, sā pana aññesu cakkavāḷesupi labbhateyeva. Sallapitapubbanti ālāpasallāpo katapubbo. Sākacchāti dhammasākacchāpi samāpajjitapubbā. Yādisako tesaṃ vaṇṇoti te odātāpi honti kāḷāpi maṅguracchavīpi, satthā suvaṇṇavaṇṇova. Idaṃ pana saṇṭhānaṃ paṭicca kathitaṃ. Saṇṭhānampi ca kevalaṃ tesaṃ paññāyatiyeva, na pana bhagavā milakkhusadiso hoti, nāpi āmuttamaṇikuṇḍalo, buddhaveseneva nisīdati. Te pana attano samānasaṇṭhānameva passanti. Yādisako tesaṃ saroti te chinnassarāpi honti gaggarassarāpi kākassarāpi, satthā brahmassarova. Idaṃ pana bhāsantaraṃ sandhāya kathitaṃ. Sacepi hi satthā rājāsane nisinno katheti, ‘‘ajja rājā madhurena sarena kathetī’’ti tesaṃ hoti. Kathetvā pakkante pana bhagavati puna rājānaṃ āgataṃ disvā – ‘‘ko nu kho aya’’nti vīmaṃsā uppajjati. Tattha ko nu kho ayanti imasmiṃ ṭhāne idāneva māgadhabhāsāya sīhaḷabhāsāya madhurenākārena kathento ko nu kho ayaṃ antarahito, kiṃ devo, udāhu manussoti evaṃ vīmaṃsantāpi na jānantīti attho. Kimatthaṃ panevaṃ ajānantānaṃ dhammaṃ desetīti? Vāsanatthāya . Evaṃ sutopi hi dhammo anāgate paccayo hoti yevāti anāgataṃ paṭicca deseti. Anekasataṃ brāhmaṇaparisantiādīnampi soṇadaṇḍakūṭadaṇḍasamāgamādivasena ceva aññacakkavāḷavasena ca sambhavo veditabbo.
世尊为什么要举出这八众呢?正是为了显示如来无所畏惧的状态。据说,世尊举出这八众之后这样说道:阿难,如来即使走近这八众说法,也不会有恐惧或怯弱;难道看见魔罗单独一人,如来就会害怕吗?谁能生起这样的想法呢?阿难,如来无所畏惧、毫不惊怖,具足正念正知,已经舍弃了寿行。
Imā pana aṭṭha parisā bhagavā kimatthaṃ āhari? Abhītabhāvadassanatthameva. Imā kira āharitvā evamāha – ‘‘ānanda, imāpi aṭṭha parisā upasaṅkamitvā dhammaṃ desentassa tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.
八胜处的注释
Aṭṭhaabhibhāyatanavaṇṇanā
173173. “胜处”是指能战胜的因。它们战胜什么?既战胜对立之法,也战胜所缘。因为它们以对治的方式战胜对立之法,又因为修行者的智慧超胜而战胜所缘。
173.Abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni.
在“内有色想”等说法里,所谓“内有色想”,是指以内在自身的色法作为修习所缘来作遍作修习。因为修青遍的人,是在头发、胆汁或眼珠上修;修黄遍的人,是在脂肪、皮肤、手足背面或眼中黄色的地方修;修赤遍的人,是在肌肉、血液、舌头或眼中红色的地方修;修白遍的人,是在骨、牙齿、指甲或眼中白色的地方修。不过,他们所取的并不是极青、极黄、极赤、极白,而只是不纯净的所缘而已。
Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañhi nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti. Pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthapādapiṭṭhesu vā akkhīnaṃ pītakaṭṭhāne vā karoti. Lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti. Odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītaṃ sulohitakaṃ suodātakaṃ na hoti, avisuddhameva hoti.
有人虽然是在自己身内修准备定,但取相却在外面,这就是以内准备作意与外安止之力而说“内有色想,一人在外看色”。所谓“小”,是指没有扩大。所谓“金色、难看色”,是说那些色要么是金色的,要么是难看的。应当知道,这个胜处只是就“小”来说的。所谓“胜过那些色”,就像有人消化力强,得到一匙量的饭食,心想“这里面有什么可吃的”,于是把它捏成一团;同样,智慧超胜、智慧清明的人想:“在这种微小的所缘上有什么可入定的?这对我来说不是负担。”于是他胜过那些色而入定。这里的意思是:就在相生起的同时,他就达到了安止。所谓“我知道、我看见”,这里说的是出定之后的作意。而且这只是对出定者说的,不是在定中。所谓“有这样想”,是说无论是以作意想,还是以禅那想,他都是这样想。因为他在定中也有胜伏想,而作意想则只是出定之后才有。
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassevaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā honti, dubbaṇṇāni vā. Parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā – ‘‘kiṃ ettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evameva ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kiṃ ettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmipassāmīti iminā panassa ābhogo kathito. So ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavanasaññā hissa antosamāpattiyampi atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.
“无量”是指已经扩展了它的量,也就是“广大”的意思。而“胜伏”在这里是说:就像一个大胃王得到满满一钵饭,心里想“再来点也行,这点饭对我算什么”,他根本不觉得这算多。同样,智慧更胜、智慧清明的人,心想“在这里有什么好入定的?这不算无量,要让我的心达到一境性,对我来说根本不是负担”,于是胜伏了那些色法而入定。这里的意思是:就在所缘相生起的同时,他就能达到安止。
Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā – ‘‘aññampi hotu, kiṃ etaṃ mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kiṃ ettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.
没有内在色想,是因为没有获得,或是因为不感兴趣,所以缺乏对内在色的遍作想。
Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito.
对于他来说,准备工作相和似相都只在外在生起,他就依外在的准备工作相和安止定,被称为“内无色想,独自在外观看诸色”。这里其余的内容,和第四胜处所说的方式相同。在这四种胜处当中,“小”是依寻行者的性格而说的,“无量”是依痴行者的性格而说的,“胜色”是依嗔行者的性格而说的,“劣色”是依贪行者的性格而说的。因为这些对那些人各自都是适合的。而它们之所以适合,详细说明见于《清净道论》中辨别性格的部分。
Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimagge caritaniddese vuttā.
在第五胜处等当中,“青”是从总括一切的角度说的。“青色”是从颜色的角度说的。“青现”是从显现的角度说的,意思是说,那些布织纹细密不见缝隙,颜色不混杂,看上去就是一片纯青。“青辉”则是从光泽的角度说的,意思是带有青色的光辉、放射青色光芒。以此显示它们的清净。因为这四种胜处正是依清净的颜色而说的。“如乌摩花”:这种花润泽柔软,即便在看的时候也完全是青色的。而耳环花等花,在看的时候却会显出白色的成分。所以这里只取乌摩花,不取那些花。“波罗奈产的”:指产于波罗奈的布。据说那里的棉花柔软,纺纱的女工和织匠都手艺精湛,连水也洁净润泽。因此那块布两面都经过平整处理;无论从哪一面看,都显得平滑、柔软、润泽。
Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhakavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena, apaññāya mānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlappabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ visuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Umāpupphanti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ mudu, dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāneva honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasisambhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ. Tasmā taṃ vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti; dvīsupi passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati.
在“黄”等之中,也应依照同样的方法来理解它的含义。不过,关于“修习青遍的人,在青色中执取相——或者在花中、或者在布中、或者在色元素中”等等,这里遍的修作、遍作修习以及安止的方法,在《清净道论》中都已经详细说过了。这八胜处,也只是为了显示无畏的状态才被引述出来的。据说,世尊说了这些之后,这样说道:“阿难,对于能这样入于等至、又从中出定的如来,既没有恐惧,也没有怯畏。如来见到魔罗单独一人,难道就会害怕吗?谁能生起这样的想法呢?阿难,如来无所畏惧,没有怖畏,具足正念正知,已经舍弃了寿行。”
Pītānītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañca parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva. Imānipi aṭṭha abhibhāyatanāni abhītabhāvadassanatthameva ānītāni. Imāni kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, evarūpāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi, māraṃ pana ekakaṃ disvā tathāgato bhāyeyyāti ko evaṃ saññaṃ uppādetumarahati. Abhīto, ānanda, tathāgato acchambhī, sato sampajāno āyusaṅkhāraṃ ossajī’’ti.
八解脱的注释
Aṭṭhavimokkhavaṇṇanā
174174. 解脱的讨论本身已经很清楚了。这八种解脱,也只是为了显示无畏而引述出来的。据说,说完这八种解脱之后,他这样说道:“阿难,对于进入这些等至又从中出来的如来,既没有恐惧,也没有怯畏……(中略)……舍弃了。”
174. Vimokkhakathā uttānatthāyeva. Imepi aṭṭha vimokkhā abhītabhāvadassanatthameva ānītā. Imepi kira vatvā evamāha – ‘‘ānanda, etāpi samāpattiyo samāpajjantassa ca vuṭṭhahantassa ca tathāgatassa bhayaṃ vā sārajjaṃ vā natthi…pe… ossajī’’ti.
175175. 现在,世尊仍然没有给阿难开口的机会,就以“曾有一时……”这种方式,开始了另一段开示。在这里,“初成正觉”的意思是:成为正自觉者之后,最初的那段时间,也就是在第八个七日里。
175. Idānipi bhagavā ānandassa okāsaṃ adatvāva ekamidāhantiādinā nayena aparampi desanaṃ ārabhi. Tattha paṭhamābhisambuddhoti abhisambuddho hutvā paṭhamameva aṭṭhame sattāhe.
177“Ossaṭṭho”的意思是“被释放、被确定”。据说,他这样说了之后,接着说道:“因此,这一万个世界震动了。”
177.Ossaṭṭhoti vissajjito paricchinno, evaṃ kira vatvā – ‘‘tenāyaṃ dasasahassī lokadhātu kampitthā’’ti āha.
阿难请求的说法
Ānandayācanakathā
178“Alaṃ”这句话是表示拒绝的说法。“Bodhi”指的是对四道智的透彻通达。“Saddahasi tvaṃ”是说“你相信如来所说的那样”。“Tasmātihānanda”(因此,阿难啊):正因为你相信这句话,所以这恰恰是你自己的过失——他就是这样指出的。
178.Alanti paṭikkhepavacanametaṃ. Bodhinti catumaggañāṇapaṭiveghaṃ. Saddahasi tvanti evaṃ vuttabhāvaṃ tathāgatassa saddahasīti vadati. Tasmātihānandāti yasmā idaṃ vacanaṃ saddahasi, tasmā tuyhevetaṃ dukkaṭanti dasseti.
179世尊为了消除悲伤,并以种种方式把过失归到那位长老身上,才开始宣说这段经文,一开口便是这番话:“我不只是在这里这样提醒你,过去也曾提醒过你,还示现了粗显的相,可你并没有领悟,这完全是你自己的过失。”
179.Ekamidāhanti idaṃ bhagavā – ‘‘na kevalaṃ ahaṃ idheva taṃ āmantesiṃ, aññadāpi āmantetvā oḷārikaṃ nimittaṃ akāsiṃ, tampi tayā na paṭividdhaṃ, tavevāyaṃ aparādho’’ti evaṃ sokavinodanatthāya nānappakārato therasseva dosāropanatthaṃ ārabhi.
183与所爱、所喜者指的是父母、兄弟、姐妹这一类人。因为出生,就有彼此分离;因为死亡,就有离别;因为存在,就有变异。这在此处怎能得到呢?意思是:正因为一切所爱、所喜者都必然分离,所以,即使圆满了十种波罗蜜,证得了正觉,转动了法轮,示现了双神变,又从天上回到人间——凡是已生、已存在、有为、具有坏灭本性的事物,即便是如来的身体,也不可能不坏灭;纵然痛哭哀号,也无法让这件事不发生。又会再回来:已经舍弃、吐出的东西,它确实会再次被吞食。意思就是如此。
183.Piyehi manāpehīti mātāpitābhātābhaginiādikehi jātiyā nānābhāvo, maraṇena vinābhāvo, bhavena aññathābhāvo. Taṃ kutettha labbhāti tanti tasmā, yasmā sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo, tasmā dasa pāramiyo pūretvāpi, sambodhiṃ patvāpi, dhammacakkaṃ pavattetvāpi, yamakapāṭihāriyaṃ dassetvāpi, devorohaṇaṃ katvāpi, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata tathāgatassāpi sarīraṃ mā palujjīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati, rodantenāpi kandantenāpi na sakkā taṃ kāraṇaṃ laddhunti. Puna paccāvamissatīti yaṃ cattaṃ vantaṃ, taṃ vata puna paṭikhādissatīti attho.
184“像这样的梵行”,就是指包含三学的教法梵行。“堪任长途”,就是能承受长途跋涉。“能长久住立”,是因为能长久持续运行,所以能长久住立。“四念处”等,全都是从世间和出世间的角度来说的。而这些菩提分法的详细抉择,在《清净道论》“行道智见清净”的解说中已经全面说明了。这里其余的内容都很容易理解。
184.Yathayidaṃ brahmacariyanti yathā idaṃ sikkhāttayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ. Addhaniyanti addhānakkhamaṃ. Ciraṭṭhitikanti cirappavattivasena ciraṭṭhitikaṃ. Cattāro satipaṭṭhānātiādi sabbaṃ lokiyalokuttaravaseneva kathitaṃ. Etesaṃ pana bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ vinicchayo sabbākārena visuddhimagge paṭipadāñāṇadassanavisuddhiniddese vutto. Sesamettha uttānamevāti.
龙视的注释
Nāgāpalokitavaṇṇanā
186象视:普通人的骨头是尖对尖顶着的,独觉佛的骨头也是这样,像钩尖一样;但佛陀的骨头不是这样。佛陀的骨头像锁链一样连成一体,所以往后看的时候,没办法转动脖子。就像一头大象想回头看后面时,必须整个身体转过去,佛陀也要这样转身。那时,世尊站在城门口,心里刚生起“我要回头看看毗舍离”的念头,大地就像陶工的轮盘一样转动起来,让世尊面朝毗舍离城,因为“世尊,在圆满无数千劫波罗蜜的期间,您从未做过转动脖子回头看的事”。这段话说的就是这件事。
186.Nāgāpalokitanti yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṃ āhacca ṭhitāni paccekabuddhānaṃ, aṅkusakalaggāni viya, na evaṃ buddhānaṃ. Buddhānaṃ pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṃ parivattetuṃ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṃ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṃ parivattitabbaṃ hoti. Bhagavato pana nagaradvāre ṭhatvā – ‘‘vesāliṃ apalokessāmī’’ti citte uppannamatte – ‘‘bhagavā anekāni kappakoṭisahassāni pāramiyo pūrentehi tumhehi na gīvaṃ parivattetvā apalokanakammaṃ kata’’nti ayaṃ pathavī kulālacakkaṃ viya parivattetvā bhagavantaṃ vesālinagarābhimukhaṃ akāsi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.
难道只在毗舍离才是这样吗?在舍卫城、王舍城、那烂陀、巴咤厘村、国提村、那提咖村等地,世尊每次从那些地方离开时,那也都是最后一次回望。那为什么在那些地方没有作象视呢?因为不稀奇。在那些地方,转身回望并不稀奇,所以世尊没有作。再说,毗舍离的国王们快要灭亡了,三年之后就会覆灭。他们会在城门那里建一座叫“象视”的塔庙,用香、花鬘等来供养,这会给他们带来长久的利益和安乐。出于对他们的慈悯,世尊才作了象视。
Nanu ca na kevalaṃ vesāliyāva, sāvatthirājagahanāḷandapāṭaligāmakoṭigāmanātikagāmakesupi tato tato nikkhantakāle taṃ taṃ sabbaṃ pacchimadassanameva, tattha tattha kasmā nāgāpalokitaṃ nāpalokesīti? Anacchariyattā. Tattha tattha hi nivattetvā apalokentassetaṃ na acchariyaṃ hoti, tasmā nāpalokesi. Api ca vesālirājāno āsannavināsā, tiṇṇaṃ vassānaṃ upari vinassissanti. Te taṃ nagaradvāre nāgāpalokitaṃ nāma cetiyaṃ katvā gandhamālādīhi pūjessanti, taṃ nesaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatīti tesaṃ anukampāya apalokesi.
他是轮回之苦的终结者。所谓“具眼者”,就是具足五种眼的人。所谓“已般涅槃”,就是通过烦恼的般涅槃而般涅槃。
Dukkhassantakaroti vaṭṭadukkhassa antakaro. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumā. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto.