《沙门果经》的注释·更殊胜的沙门果的注释
2. 沙门果经复注 · 78 段
更殊胜的沙门果的注释
Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā
189像这样的譬喻:用前面所说的奴仆、井、月亮等类比的譬喻,世尊有能力阐明沙门果,即使经过一整个昼夜,甚至更长时间,也能以无穷无尽的辩才,用种种不同的方式来说法。虽然如此:尽管说法有越来越殊胜、越来越丰富多样的方式。
189.Evarūpāhīti yathāvuttadāsakassakūpamāsadisāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato bhiyyopi anantapaṭibhānatāya vicittanayadesanabhāvato. Tathāpīti satipi desanāya uttaruttarādhikanānānayavicittabhāve.
这里“ekaṃ padaṃ”(一个词)之所以加上“ka”音节而说成“sādhuka”,正是因为它是从“sādhu”这个词扩展来的。所以,解释“sādhuka”词义的人,就以提取词义的方式引用了“sādhu”这个词。“āyācane”是当面请求的意思,也就是盼望。“sampaṭicchane”是领受的意思。“sampahaṃsane”是因现存功德而欢喜、满足,也就是使心振奋的意思。“dhammarucī”是希求功德的人。“paññāṇavā”是有智慧的人。“addubbho”是不伤害、不恼害的意思。“idhāpi”是在这部《沙门果经》里也是如此。以上就是“sādhu”这个词的意思。“daḷhīkamme”是指在恭敬行事上。“āṇattiyaṃ”是指在命令上。因为当说“好好听,好好作意”时,通过“sādhuka”这个词,既像恭敬行事一样显示了听闻和作意,也显示了命令的意味;应当知道,它既有请求的含义,也有命令的含义。“sundarepi”是“在美好”这个意思上。现在,为了说明前面所说的“sādhuka”一词三种含义所显示出的差别,才说了“以坚固作的含义”等这些话。
Ekatthametaṃ padaṃ sādhusaddasseva ka-kārena vaḍḍhitvā vuttattā, teneva sādhuka-saddassa atthaṃ vadantena atthuddhāravasena sādhu-saddo udāhaṭo. Āyācaneti abhimukhayācane, abhipatthanāyanti attho . Sampaṭicchaneti paṭiggaṇhane . Sampahaṃsaneti saṃvijjamānaguṇavasena haṃsane tosane, udaggatākaraṇeti attho. Dhammarucīti puññakāmo. Paññāṇavāti paññavā. Addubbhoti adūsako, anupaghātakoti attho. Idhāpīti imasmiṃ sāmaññaphalepi. Ayaṃ sādhu-saddo. Daḷhīkammeti sakkacca kiriyāyaṃ. Āṇattiyanti āṇāpane. ‘‘Suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’ti hi vutte sādhuka-saddena savanamanasikārānaṃ sakkaccakiriyā viya tadāṇāpanampi jotitaṃ hoti, āyācanatthatā viya cassa āṇāpanatthatā veditabbā. Sundarepīti sundaratthepi. Idāni yathāvuttena sādhuka-saddassa atthattayena pakāsitaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘daḷhīkammatthena hī’’tiādi vuttaṃ.
“作意”在这里并不是指以引导所缘为特征,而是指在路心引导和速行引导的作意之前,先把心安置下来。为了说明这一点,才说了“转向”等话。防止耳根散乱,是因为把心导向听闻,就遮止了其他行为,所以“倾耳”的意思就是专心聆听。防止意根散乱,是因为遮止了其他念头。防止执取音节颠倒,是因为特别用“很好”这个词来限定。防止执取意义颠倒也是同样的道理。“持守、审察等”中的“等”字,还包括权衡、抉择等,以及对见的善通达。“具音节”在这里是指能表达所欲之义的就是“音节”,也就是自性语;与音节一起的就是“具音节”,意思是具足音节。“有义”是指应当追求、应当亲近、应当随念的义,比如四遍清净戒等;与这个义在一起就是“有义”,意思是具足义。在“法甚深”等句中,“法”指经典,“开示”指对内心所确认的经典所作的宣说,“义”指经典之义,“通达”指对经典及其义理的如实觉悟。因为对这些法和义的开示与通达,就像大海一样,对智慧浅薄的人来说难以进入,也无法立足,所以说是“甚深”。因此说:“因为此法……乃至……很好作意。”在这里应当知道:因为通达很难,所以法和义难以进入;因为开示之智很难,所以开示难以进入;因为通达生起不可能,以及智慧生起很难,所以难以进入。所谓“开示”就是诵说,对它的解说就是演说,这里指的就是这个意思,所以说“我将详细宣说”。清楚明白的言说就是演说,因此说“我将开示……乃至……详细阐明”。
Manasi karohīti ettha manasikāro na ārammaṇapaṭipādanalakkhaṇo, atha kho vīthipaṭipādanajavanapaṭipādanamanasikārapubbakaṃ citte ṭhapanalakkhaṇoti dassento ‘‘āvajjā’’tiādimāha. Sotindriyavikkhepavāraṇaṃ savane niyojanavasena kiriyantarapaṭisedhanabhāvato, sotaṃ odahāti attho. Manindriyavikkhepavāraṇaṃ aññacintāpaṭisedhanato. Byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ ‘‘sādhuka’’nti visesetvā vuttattā. Pacchimassa atthavipallāsaggāhavāraṇepi eseva nayo. Dhāraṇūpaparikkhādīsūti ādi-saddena tulanatīraṇādike, diṭṭhiyā suppaṭividhe ca saṅgaṇhāti. Sabyañjanoti ettha yathādhippetamatthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ, sabhāvanirutti. Saha byañjanenāti sabyañjano, byañjanasampannoti attho. Sātthoti araṇīyato upagantabbato anudhātabbato attho, catupārisuddhisīlādiko . Tena saha atthenāti sāttho, atthasampannoti attho. Dhammagambhīrotiādīsu dhammo nāma tanti. Desanā nāma tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Attho nāma tantiyā attho. Paṭivedho nāma tantiyā, tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Yasmā cete dhammadesanā atthappaṭivedhā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā, alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tena vuttaṃ ‘‘yasmā ayaṃ dhammo…pe… sādhukaṃ manasi karohī’’ti. Ettha ca paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya dukkhogāhatā, paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyatāya, ñāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Desanaṃ nāma uddisanaṃ, tassa niddisanaṃ bhāsananti idhādhippetanti āha ‘‘vitthārato bhāsissāmī’’ti. Paribyattaṃ kathanañhi bhāsanaṃ, tenāha ‘‘desessāmīti…pe… vitthāradīpana’’nti.
为了用经文本身来证明上面所说的含义,接着就说了“因此说”等话。所谓“就像八哥的鸣叫声一样”,是说八哥的啼鸣甜美、悦耳、令人喜爱。“paṭibhāna”就是声音。“udīrayi”就是被发出,或者说被说出。
Yathāvuttamatthaṃ suttapadena samatthetuṃ ‘‘tenāhā’’tiādi vuttaṃ. Sāḷikāyiva nigghosoti sāḷikāya ālāpo viya madhuro kaṇṇasukho pemanīyo. Paṭibhānanti saddo. Udīrayīti uccārīyati, vuccati vā.
听了这话,他生起了踊跃。当世尊说“你好好听,好好作意,我要说了”时,他心想:“看来世尊不只是要简略地开示,也会详细地宣说。”于是欢喜喜悦,踊跃不已。
Evaṃ vutte ussāhajātoti evaṃ ‘‘suṇohi sādhukaṃ manasi karohi bhāsissāmī’’ti vutte ‘‘na kira bhagavā saṅkhepeneva desessati, vitthārenapi bhāsissatī’’ti sañjātussāho haṭṭhatuṭṭho hutvā.
190这里说“在此处”,是指如来出现的地方,所以注释说“这是表示处所的词”。“那个此”只是笼统地取“此处”这个词本身,并不是要特指某个具体的处所。因为后面会说“在某些地方,只是为了补足音节而已”。依世间而说,是因为它与“世间”一词指的是同一个对象。至于其余两个词,则应理解为只是由于与别的词相邻,才各自依相应的对象而说。因为“在此处,如来、世间”中的“世间”,指的是出生的范围;在那里,这个轮围世界也被理解为“世间”。“沙门”指入流者,“第二沙门”指一来者。确实有这样的说法:“比丘们,什么是沙门?比丘们,在此,比丘断尽三结,成为入流者……”等等。“比丘们,什么是第二沙门?比丘们,在此,比丘断尽三结,贪嗔痴变得薄弱……”等等。“处所”指某个地方。“就住在此处”指就住在这因陀娑罗窟中。
190.‘‘Idhā’’ti iminā vuccamānaṃ adhikaraṇaṃ tathāgatassa uppattiṭṭhānabhūtaṃ adhippetanti āha ‘‘desāpadese nipāto’’ti. ‘‘Svāya’’nti sāmaññato idhasaddamattaṃ gaṇhāti, na yathāvisesitabbaṃ idha-saddaṃ. Tathā hi vakkhati ‘‘katthaci padapūraṇamattamevā’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.190). Lokaṃ upādāya vuccati loka-saddena samānādhikaraṇabhāvena vuttattā . Sesapadadvaye pana padantarasannidhānamattena taṃ taṃ upādāya vuttatā daṭṭhabbā. Idha tathāgato loketi hi jātikhettaṃ, tatthāpi ayaṃ cakkavāḷo ‘‘loko’’ti adhippeto. Samaṇoti sotāpanno. Dutiyo samaṇoti sakadāgāmī. Vuttañhetaṃ ‘‘katamo ca bhikkhave samaṇo? Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī’’tiādi (a. ni. 4.241). ‘‘Katamo ca bhikkhave dutiyo samaṇo? Idha bhikkhave bhikkhu tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā’’tiādi (a. ni. 4.241). Okāsanti kañci padesaṃ. Idheva tiṭṭhamānassāti imissā eva indasālaguhāyaṃ tiṭṭhamānassa.
仅仅是为了补足音节而已,因为无法成立为处所,也不能让人理解到别的含义。“阿拉汉”等词已经详细解释过了,这是就关联而说的。从含义上详细解释,只能通过词语本身来进行,所以提到了“词”。因为“世尊如来以另外八种原因……”等说法,在《自说经注》等书中,以及在《清净道论大疏》中,“阿拉汉”等词已经以其他方式详细解释过了,所以应当依照那些地方所说的方式来理解这里的含义。由于如来出生于有情类当中,所以说了“这里指的是有情世间”之后,为了指出他出生在哪一类有情、在什么处所,就接着说了“即使正在有情世间出生时……”等。至于“如来不出生在天界”等应当说明的内容,后面会讲到。所谓“得核心者”,是指凭借家族、财富、自在等而成为核心人物。“婆罗门居士”则指梵摩、沸伽罗娑罗等婆罗门,以及给孤独等居士。
Padapūraṇamattameva okāsāpadisanassāpi asambhavato atthantarassa abodhanato. Arahanti ādayo saddā vitthāritāti yojanā. Atthato vitthāraṇaṃ saddamukheneva hotīti saddaggahaṇaṃ. Yasmā. ‘‘Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato’’tiādinā udānaṭṭhakathādīsu, (udā. aṭṭha. 18; itivu. aṭṭha. 38) arahanti ādayo visuddhimaggaṭīkāyaṃ aparehi pakārehi vitthāritā , tasmātesu vuttānayenapi so (visuddhi. ṭī. 1.129, 130) attho veditabbo. Tathāgatassa sattanikāyantogadhatāya ‘‘idha pana sattaloko adhippeto’’ti vatvā tatthāyaṃ yasmiṃ sattanikāye yasmiñca okāse uppajjati, taṃ dassetuṃ ‘‘sattaloke uppajjamānopi cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tathāgato na devaloke uppajjatī’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āgamissati. Sārappattāti kulabhogissariyādivasena sārabhūtā. Brāhmaṇagahapatikāti brahmāyupokkharasātiādibrāhmaṇā ceva anāthapiṇḍikādigahapatikā ca.
在“善生女”等经所说的四种选项中,第一种选项,是就“为了成佛而更接近的修行”来显示的。因为,安住在最接近成佛的修行中的人,由于出生是必然的,便称为“出生”;更何况安住在修行顶点的人呢。第二种选项,是从“能带来成佛的出离”开始,来显示更接近的修行。第三种,是从“成佛之法修行圆满”开始,来显示为成佛而行的修行。因为大士们并非从出生或往生之时起,就开始积集成佛的资粮。第四种,则是从开始修行成佛之法时算起。因为,自从达到决定必得菩提之位那时起,有智慧的人便能说“佛出生了”,这是由于出生是必然的。就像说“河流流动”,是因为流动这个行为没有间断才使用现在时态;同样地,因为为出生而修行的行为没有间断,所以在四种选项中都称为“出生”。所谓“最先出生的状态”,指的是在四种选项中首先说到的、如来已经出生这种存在状态。因此说:“意思是‘已经出生’,这就是此处的内涵。”
‘‘Sujātāyā’’tiādinā vuttesu catūsu vikappesu paṭhamo vikappo buddhabhāvāya āsannatarapaṭipattidassanavasena vutto. Āsannatarāya hi paṭipattiyā ṭhito ‘‘uppajjatīti’’ vuccati uppādassa ekantikattā, pageva paṭipattiyā matthake ṭhito. Dutiyo buddhabhāvāvahapabbajjato paṭṭhāya āsannapaṭipattidassanavasena, tatiyo buddhakaradhamma pāripūrito paṭṭhāya buddhabhāvāya paṭipattidassanavasena. Na hi mahāsattānaṃ uppatibhavūpapattito paṭṭhāya bodhisambhārasambharaṇaṃ nāma atthi. Catuttho buddhakaradhammasamārambhato paṭṭhāya. Bodhiyā niyatabhāvappattito pabhuti hi viññūhi ‘‘buddho uppajjatī’’ti vattuṃ sakkā uppādassa ekantikattā. Yathā pana sandanti nadiyoti sandanakiriyāya avicchedamupādāya vattamānappayogo, evaṃ uppādatthāya paṭipajjanakiriyāya avicchedamupādāya catūsu vikappesu ‘‘uppajjati nāmā’’ti vuttaṃ. Sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvanti catūsu vikappesu sabbapaṭhamaṃ vuttaṃ tathāgatassa uppannatāsaṅkhātaṃ atthibhāvaṃ. Tenāha ‘‘uppanno hotīti ayañhettha attho’’ti.
所谓“那位世尊”,就是以“如来、应供”等词语称扬其功德的那位,他就是世尊。说到“此世间”,这并不是只指大众眼前所见的那一部分,而是为了表明毫无遗漏地全部涵盖,才说了“含天神的”等等,因此说“现在要指出应当说的内容”。“所生故”,是指依各自的业和烦恼而投生。这里举出五欲天为代表,是用排除其余的方式来含摄,因为其余的天界已经被别的词句涵盖了。“含天神的”这个词,是以部分来指整体,复合词的含义就是整体。含摄第六欲天,则是依接近的道理,因为他出生在那里,也住在那里。对梵身天等梵天界的含摄,这里也是同样的道理。关于“敌人……沙门婆罗门”的含摄,这只是举例说明,因为那些不是敌人、已经止息并去除了恶行的沙门婆罗门,也已经被“自称沙门婆罗门”这样的说法涵盖在内了。虽然从“含天神的”等修饰语来看,可以知道“世间”一词是以有情为对象,因为它们有同类的关系;但在“有毛的、有翼的”等说法中,即使并非同类,这种复合词也能成立,由此可见有变通的余地,所以说这涵盖了众生,并指出用“众生”一词来总摄。
So bhagavāti yo ‘‘tathāgato araha’’ntiādinā kittitaguṇo, so bhagavā. ‘‘Imaṃ loka’’nti nayidaṃ mahājanassa sammukhamattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho anavasesaṃ pariyādāyāti dassetuṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi vuttaṃ, tenāha ‘‘idāni vattabbaṃ nidassetī’’ti. Pajātattāti yathāsakaṃ kammakilesehi nibbattattā. Pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyena itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā. Sadevakanti ca avayavena viggaho samudāyo samāsattho. Chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyena. Tattha hi so jāto, taṃnivāsī ca. Brahmakāyikādibrahmaggahaṇanti etthāpi eseva nayo. Paccatthika…pe… samaṇabrāhmaṇaggahaṇanti nidassanamattametaṃ apaccatthikānaṃ, asamitābāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ sassamaṇabrāhmaṇīvacanena gahitattā. Kāmaṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi visesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ, ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu pana atulyayogepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajāgahaṇanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti.
无色界的有情安住在自己那不动摇的定境中,因此嬉游享乐,所以称为“天”,他们获得这样的词源解释,因此说“以‘含天神的’这一说法含摄了无色界世间”。因此也说“与生到空无边处天的诸天神共住”。以“含魔的”这一说法含摄了六欲天世间,因为那里特别受魔的支配。有色梵天世间也被含摄了,而无色梵天世间则已被单独含摄。所谓“以四众”,是指刹帝利等四众;另外四众则已由“含魔的”等说法含摄了。其余一切有情世间,包括龙、金翅鸟等种类。
Arūpino sattā attano āneñjavihārena viharantā dibbantīti devāti imaṃ nibbacanaṃ labhantīti āha ‘‘sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito’’ti. Tenāha ‘‘ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyata’’nti (a. ni. 3.117). Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko gahito tassa savisesaṃ mārassa vase vattanato. Rūpī brahmaloko gahito arūpībrahmalokassa visuṃ gahitattā. Catuparisavasenāti khattiyādicatuparisavasena, itarā pana catasso parisā samārakādiggahaṇena gahitā evāti. Avasesasabbasattaloko nāgagaruḷādibhedo.
到这里,已经先按各个部分把握世间,说明了每一由旬的关联。现在,为了按每一种差别、不按部分地把握世间并说明每一由旬的关联,所以说了“在此处也可”等话。其中,“以最显著为界限”,是指通过了知最殊胜的趣向。因为在五趣中,属于天趣的才是最优胜的;而在天趣中,无色界天人又因为烦恼和苦被远远舍弃、具备寂静微妙的不动定、寿命极长等差别,而最为殊胜。说“大梵天神有大神力”等,是就一万世界中的大梵天神来说的,因为前面已经说了“以最显著为界限”。所谓“无上”,是指最殊胜的九种出世间法。“依修习次第”,是指依照修习,也依照他人内心的意愿,来排列“含天神的”等词的次第。
Ettāvatā ca bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni tena tena visesena abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetuṃ ‘‘api cetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṃsagativijānanena. Pañcasu hi gatīsu devagatipariyāpannāva seṭṭhā, tatthāpi arūpino dūrasamussāritakilesadukkhatāya, santapaṇītaāneñjavihārasamaṅgitāya, atidīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā. ‘‘Brahmā mahānubhāvo’’tiādi dasasahassiyaṃ mahābrahmuno vasena vadati. ‘‘Ukkaṭṭhaparicchedato’’ti hi vuttaṃ. Anuttaranti seṭṭhaṃ nava lokuttaraṃ. Bhāvānukkamoti bhāvavasena paresaṃ ajjhāsayavasena ‘‘sadevaka’’ntiādīnaṃ padānaṃ anukkamo.
“以三种方式”,是指与天、魔、梵合在一起的三种方式。“在三处”,是指“含天神的”等三处。“以这种那种方式”,是指以含天神等这种那种方式。古师们则说:这里应理解为“只是三界已被完全取尽”。
Tīhākārehīti devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi pakārehi. Tīsu padesūti ‘‘sadevaka’’ntiādīsu tīsu padesu. Tena tenākārenāti sadevakattādinā tena tena pakārena. Tedhātukameva pariyādinnanti porāṇā panāhūti yojanā.
“证智”这个说法省略了ya音,在这里的意思是“已经证知”,所以注释说“以证智,也就是以增上智而了知”。这是为了排除推测、譬喻、义准等认知方式,因为那些不是现量。佛陀世尊在一切处都以无碍的智慧行持,所以诸佛世尊对一切法都是现量亲证。
Abhiññāti ya-kāralopenāyaṃ niddeso, abhijānitvāti ayamettha atthoti āha ‘‘abhiññāya adhikena ñāṇena ñatvā’’ti. Anumānādipaṭikkhepoti anumānaupamānaatthāpattiādipaṭikkhepo ekappamāṇattā. Sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbapaccakkhā buddhā bhagavanto.
所谓“无上远离之乐”,指的是果等至的快乐。因为有时世尊即使住于与果等至混杂的定中,也会说法,所以取用了hitvā pi中的pi字来涵盖。实际上,世尊说法时,当众人在那一刻发出赞叹,或者按照所听闻的法义加以观察,他就以预备心划定那一刻,然后进入果等至;出定之后,再从所站的位置开始说法。对于一闻即悟者,他简略地说;对于需广演方知者,或对于需引导者,他就广泛地说。法的善美在于能导向解脱,而能导向解脱又完全是因为它毫无过失,所以说“唯以无过失”。以说法者的自在,通过教令等方式来激励、唤醒,这就叫说法;应当从教法(所传的经教)的角度来理解它,因此说“就说法而言,即使是四句偈……”等等。序分和结分也因为随顺大师的说法而含摄在其中,所以说“序分为初,这句话为结”。
Anuttaraṃvivekasukhanti phalasamāpattisukhaṃ, tena ṭhitimissāpi [vīthimissāpi (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ) dhitimissāpi (ka)] kadāci bhagavato dhammadesanā hotīti hitvāpīti pi-saddaggahaṇaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ vā deti, yathāsutaṃ vā dhammaṃ paccavekkhati, taṃ khaṇaṃ pubbabhāgena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti. Ugghaṭitaññussa vasena appaṃ vā vipañcitaññussa, neyyassa vā vasena bahuṃ vā desento. Dhammassa kalyāṇatā niyyānikatāya, niyyānikatā ca sabbaso anavajjabhāvenevāti āha ‘‘anavajjameva katvā’’ti. Desakāyattena āṇādividhinā abhisajjanaṃ pabodhanaṃ desanāti sā pariyattidhammavasena veditabbāti āha ‘‘desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāyā’’tiādi. Nidānanigamanānipi satthuno desanāya anuvidhānato tadantogadhāni evāti āha ‘‘nidānamādi, idaṃ evocāti pariyosāna’’nti.
教诫应当针对受教诫者个人的情况,依照各人过失等不同而施以相应的教诫;调伏则依据当场对治等不同方式而施行——这就是教法。应当从行道之法的角度来理解它,因此说“戒、定、观”等。“诸善法”指无过失的法,也就是戒,以及止与观;戒和见之所以是根本,因为它们是超人法的根基。就像圣道远离两个极端而成为中道一样,正确的行道在开始与完成之间也因处于中间而称为“中”,所以经中说:“诸比丘……有所谓的中。”以有余涅槃的方式,果称为“终”;以无余涅槃的方式,涅槃称为“终”。现在为了用经典证明这两者都是教法的究竟归宿,所以说“即为此义,此句”等。在这里,由“有音节”等语可知,所说的法具有初、中、后三方面的意义。针对每一个义理而组织起来的音声连缀,以偈颂和契经的方式确定下来,就是教法。这里所说的“说法”,其核心意义特别是指戒等,因此说:“世尊说法……开示。”其中,“开示戒”是以“戒”一词涵盖了具备一切资粮的戒;同样,以“道”一词涵盖了具备一切资粮的道。通过这两者,便无遗漏地涵盖了教法的全部义理。此处所说的“由此”,正是以戒等的开示……
Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādisāsitabbabhāvena anusāsanaṃ tadaṅgavinayādivasena vinayanaṃ sāsananti taṃ paṭipattidhammavasena veditabbanti āha ‘‘sīlasamādhivipassanā’’tiādi. Kusalānaṃ dhammānanti anavajjadhammānaṃ sīlassa, samathavipassanānañca sīladiṭṭhīnaṃ ādibhāvo taṃ mūlakattā uttarimanussadhammānaṃ. Ariyamaggassa antadvayavigamena majjhimapaṭipadābhāvo viya, sammāpaṭipattiyā ārabbhanipphattīnaṃ vemajjhattāpi majjhabhāvoti vuttaṃ. ‘‘Atthi bhikkhave…pe… majjhaṃ nāmā’’ti. Phalaṃ pariyosānaṃ nāma saupādisesatāvasena, nibbānaṃ pariyosānaṃ nāma anupādisesatāvasena. Idāni tesaṃ dvinnampi sāsanassa pariyosānataṃ āgamena dassetuṃ ‘‘etadatthamida’’ntiādi āha. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ ‘‘sabyañjana’’ntiādi vacanato. Tasmiṃ tasmiṃ atthe katāvadhisaddappabandho gāthāvasena, suttavasena ca vavatthito pariyattidhammo, yo idha ‘‘desanā’’ti vutto, tassa pana attho visesato sīlādi evāti āha ‘‘bhagavā hi dhammaṃ desento…pe… dassetī’’ti. Tattha sīlaṃ dassetvāti sīlaggahaṇena sasambhāraṃ sīlaṃ gahitaṃ, tathā maggaggahaṇena sasambhāro maggoti tadubhayavasena anavasesato pariyatti atthaṃ pariyādiyati. Tenāti sīlādidassanena. Atthavasena hi idha desanāya ādikalyāṇādibhāvo adhippeto. Kathikasaṇṭhitīti kathikassa saṇṭhānaṃ kathanavasena samavaṭṭhānaṃ.
他不能宣说具有义理的教法,因为那种说法缺乏导向解脱的意义。或者说“以一种音节等系属”,是指在松缓音等不同类别的音节中,只用一种形式或两种形式的音节来组织语言,就像达罗毗荼语那样;又因为开口发音时不触碰嘴唇,所有音都成了无唇辅音,就像吉罗陀语那样;又因为每个音都带有完全释放的气流,一切音都成了释放音,就像娑婆罗语那样;又因为每个音都带有浓重的鼻音,一切音都成了带鼻音的音,就像波斯等蛮族语那样。这类语言都只是依音节的一部分来运作,音节并不圆满,所以称为“无音节”。
Na so sātthaṃ deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya. Ekabyañjanādiyuttā vāti sithilādibhedesu byañjanesu ekappakāremeva, dvipakāremeva vā byañjanena yuttā vā damiḷabhāsā viya . Vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā uccāretabbato sabbaniroṭṭhabyañjanā vā kirātabhāsā viya. Sabbasseva [sabbattheva (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ 1)] vissajjanīyayuttatāya sabbavissaṭṭhabyañjanā vā savarabhāsā [yavanabhāsā (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ)] viya. Sabbasseva [sabbattheva (sārattha. ṭī. 1.verañjakaṇḍavaṇṇanāyaṃ)] sānusāratāya sabbaniggahitabyañjanā vā pārasikādimilakkhubhāsā viya. Sabbāpesā byañjanekadesavasena pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti katvā ‘‘abyañjanā’’ti vuttā.
把发音部位放松后发出的音节,就是“不送气音”,比如五组辅音里的第一、第三这类音。把那些发音部位不放松而发出的音节,就是“送气音”,比如辅音组里的第二、第四这类音。持续两个摩旦刹那的时间,是“长音”。持续一个摩旦刹那的时间,是“短音”,这也就是“轻便音”。后随辅音丛的轻便音,以及长音,都是“重音”。把发音部位收住后发出的音,是“鼻化音”。与后一个音结合而发出的音,是“连声”。同样地,不连声的则确定为“不连声”。把发音部位放开后发出的音,是“开释音”。这样,按不送气音等十种方式,从对文词的了知来说,就是发起音声的心在一切方面的分类。因为一切音声都是由心产生的,依照想要表达的意义,通过文词来了知文词。
Ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ pañcasu vaggesu paṭhamatatiyanti evamādi sithilaṃ. Tāni asithilāni katvā uccāretabbaṃ akkharaṃ vaggesu dutiyacatutthanti evamādi dhanitaṃ. Dvimattakālaṃ dīghaṃ. Ekamattakālaṃ rassaṃ tadeva lahukaṃ. Lahukameva saṃyogaparaṃ, dīghañca garukaṃ. Ṭhānakaraṇāni niggahetvā uccāretabbaṃ niggahitaṃ. Parena sambandhaṃ katvā uccāretabbaṃ sambandhaṃ. Tathā nasambandhaṃ vavatthitaṃ. Ṭhānakaraṇāni nissaṭṭhāni katvā uccāretabbaṃ vimuttaṃ. Dasadhāti evaṃ sithilādivasena byañjanabuddhiyā akkharuppādakacittassa sabbākārena pabhedo. Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni yathādhippetatthaṃ byañjanato byañjanāni cāti.
“不涂抹”的意思是不玷污、不毁坏,或者说是不令减损。世尊为了让人明白某个义理,无论是说一首偈颂还是说一句话,他都是用言辞和文句圆满具足的开示来宣说那个义理,所以说“令文句完全圆满之后而说法”。这里“唯”这个词表示没有剩余,不是表示不混杂等意思,所以说“是‘全体’的同义词”。“圆满”就是完全充满,它本身既不缺失也不多余,所以说“是‘无减无增’的同义词”。其中,对于所宣说的义理,因为它能成就该义理,应知有无减的特性;而对于与它相违的方面不能成就,则有不会多出的特性。“全”就是具备所有部分。“圆满”就是各方面都完全圆满,因此说“即使只开示一部分,也没有不圆满的”。不清净的开示,是被渴爱所杂染的。“不希求世间利”是指对衣服等资具这些世间利益,心不贪著。以利益遍满,就是以带来利益的方式。以修慈为根本而令心柔软。以能将众生从一切杂染和轮回之苦中拔济出来的心性而安住,也就是以悲愍为意向,这就是它的意思。
Amakkhetvāti amilecchetvā, avināsetvā, ahāpetvāti vā attho. Bhagavā yamatthaṃ ñāpetuṃ ekaṃ gāthaṃ, ekaṃ vākyaṃ vā deseti, tamatthaṃ tāya desanāya parimaṇḍalapadabyañjanāya eva desetīti āha ‘‘paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ desetī’’ti. Idha kevalasaddo anavasesavācako, na avomissakādivācakoti āha ‘‘sakalādhivacana’’nti. Paripuṇṇanti sabbaso puṇṇaṃ, taṃ pana kenaci ūnaṃ, adhikaṃ vā na hotīti ‘‘anūnādhikavacana’’nti vuttaṃ. Tattha yadatthaṃ desito, tassa sādhakattā anūnatā veditabbā, tabbidhurassa pana asādhakattā anadhikatā. Sakalanti sabbabhāgavantaṃ. Paripuṇṇanti sabbaso paripuṇṇameva, tenāha ‘‘ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī’’ti. Aparisuddhā desanā hoti taṇhāya saṃkiliṭṭhattā. Lokāmisaṃ cīvarādayo paccayā tattha agadhitacittatāya lokāmisanirapekkho. Hitapharaṇenāti hitūpasaṃhārena. Mettābhāvanāya karaṇabhūtāya muduhadayo. Ullumpanasabhāvasaṇṭhitenāti sakalasaṃkilesato, vaṭṭadukkhato ca uddharaṇākārāvaṭṭhitena cittena, kāruṇādhippāyenāti attho.
从今以后我要布施,也要这样布施——以应当受持的意义来说,这就是誓愿。因为它是智者所安立的,具有最殊胜的意义,所以称为梵或梵行,因此布施也就是梵行。这是通过调伏悭吝和贪欲等而好好修习的。神通就是天界的神通。光耀就是光明,或者说是威德。具足大势力与精进,就是指这样拥有大力量和勤精进。福德就是指福德的果报。服务也是梵行,因为它是殊胜的行持。其余的也可以按同样的道理类推。
‘‘Ito paṭṭhāya dassāmeva, evañca dassāmī’’ti samādātabbaṭṭhena vataṃ. Paṇḍitapaññattatāya seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ brahmānaṃ vā cariyanti brahmacariyaṃ dānaṃ. Macchariyalobhādiniggaṇhanena suciṇṇassa. Iddhīti deviddhi. Jutīti pabhā, ānubhāvo vā. Balavīriyūpapattīti evaṃ mahatā balena ca vīriyena ca samannāgamo. Puññanti puññaphalaṃ. Veyyāvaccaṃ brahmacariyaṃ seṭṭhā cariyāti katvā. Esa nayo sesepi.
所以说“因此”,是因为在这里,“梵行”这个词指的是包含三学在内的整个教法,所以才说“因此”。用“梵行”这个词把与它同指的所有词句串联起来、显示其含义时,论师说:“他宣说法……中略……开示——应当这样理解这里的含义。”
Tasmāti yasmā sikkhattayasaṅgahaṃ sakalaṃ sāsanaṃ idha ‘‘brahmacariya’’nti adhippetaṃ tasmā. ‘‘Brahmacariya’’nti iminā samānādhikaraṇāni sabbapadāni yojetvā atthaṃ dassento ‘‘so dhammaṃ deseti…pe… pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti āha.
191“具足如前所说的成就”,就是指具足前面经文所说的“初善”等功德。只有把慢心远远抛开,才能在佛陀的教法里正确修行;生来就慢心重的人做不到这一点,所以说“因为已摧破慢心”。“由于多”是指它们数量很多。以财富、健康等为依托的迷醉比较容易断除,因为引发迷醉的相状并不稳定;但以出身和学识为依托的迷醉就不是这样。因此,那些从刹帝利和婆罗门种姓出家的人,也会依仗出身和学识而生起慢心,这种慢心很难放下,所以说“大多数确实……他们会生起慢心”。“由于出身低劣”,是指出身卑微。“他们不能安住”,是说他们不能把戒守得极其清净圆满,因而不能安住。因为在教法里,安住首先是靠戒律来成立的;或者也可以说,“安住”是指通过证悟真理而安立于出世间的安住。那才是真正意义上的“在教法里安住”。而大多数具足善根资粮的人,都是出身良善的,不是出身低劣的。
191.Vuttappakārasampadanti yathāvuttaṃ ādikalyāṇatādiguṇasampadaṃ, dūrasamussāritamānasseva sāsane sammāpaṭipatti sambhavati, na mānajātikassāti āha ‘‘nihatamānattā’’ti. Ussannattāti bahulabhāvato. Bhogārogyādivatthukā madā suppaheyyā honti nimittassa anavatthānato, na tathā kulavijjāmadā, tasmā khattiyabrāhmaṇakulānaṃ pabbajitānampi jātivijjā nissāya mānajappanaṃ duppajahanti āha ‘‘yebhuyyena hi…pe… mānaṃ karontī’’ti. Vijātitāyāti nihīnajātitāya. Patiṭṭhātuṃ na sakkontīti suvisuddhaṃ katvā sīlaṃ rakkhituṃ na sakkonti. Sīlavasena hi sāsane patiṭṭhā, patiṭṭhātunti vā saccapaṭivedhena lokuttarāya patiṭṭhāya patiṭṭhātuṃ. Sā hi nippariyāyato sāsane patiṭṭhā nāma, yebhuyyena ca upanissayasampannā sujātā eva honti, na dujjātā.
所谓“清净”,是因为这里显示了贪等烦恼被彻底断除,由于完全没有随烦恼,所以是彻底清净的。所谓“获得净信”,是指以凡夫的信心而相信。因为有智慧的人,他们的信心是在获得法的成就之后才确立的,是以法为准、对法生起清净信的缘故。他们会这样想:“那位世尊确实是正自觉者,他所宣说的法确实被善巧地宣说”,由此而获得净信。“夫妻”,就是家中的女主人和男主人。虽然说“夫妻”时,通常会被理解为只是指两个人,即家主和主妇;然而,如果一个人有多个妻子,那么在那里还有什么可说的呢,即使只和其中一位同住,生活也是拥挤逼仄的。为了说明这一点,所以特别说了“二”。从有贪染的意义来说,从有田产等牵挂的意义来说,贪欲尘垢等烦恼的进入途径也就是生起的处所,因此这两种解释的道理是相同的,只是文字表述不同。“不黏著”,就是不沾染、不被系缚的状态。这样,以不善法与善法转起之处的方式,显示了居家与出家的拥挤与空旷之后,现在为了唯就善法转起而言,显示它们是非处与处,所以说“复次”等语。
Parisuddhanti rāgādīnaṃ accantameva pahānadīpanato nirupakkilesatāya sabbaso parisuddhaṃ. Saddhaṃ paṭilabhatīti pothujjanikasaddhāvasena saddahati. Viññūjātikānañhi dhammasampattiggahaṇapubbikā saddhā siddhi dhammappamāṇadhammappasannabhāvato. ‘‘Sammāsambuddho vata so bhagavā, yo evaṃ svākkhātadhammo’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Jāyampatikāti gharaṇīpatikā. Kāmaṃ ‘‘jāyampatikā’’ti vutte gharasāmikagharasāminīvasena dvinnaṃyeva gahaṇaṃ viññāyati. Yassa pana purisassa anekā pajāpatiyo, tattha kiṃ vattabbaṃ, ekāyāpi saṃvāso sambādhoti dassanatthaṃ ‘‘dve’’ti vuttaṃ. Rāgādinā sakiñcanaṭṭhena, khettavatthu ādinā sapalibodhaṭṭhena rāgarajādīnaṃ āgamanapathatāpi uṭṭhānaṭṭhānatā evāti dvepi vaṇṇanā ekatthā, byañjanameva nānaṃ. Alagganaṭṭhenāti assajjanaṭṭhena appaṭibaddhabhāvena. Evaṃ akusalakusalappavattīnaṃ ṭhānabhāvena gharāvāsapabbajjānaṃ sambādhabbhokāsataṃ dassetvā idāni kusalappavattiyā eva aṭṭhānaṭṭhānabhāvena tesaṃ taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ.
略释:不把每个词单独拆开来解释,而是总体上说明它的意思。哪怕只有一天:就是仅仅一天那么短的时间。保持无缺:连极微小的过失都不犯,使戒行完整没有残缺。不被烦恼垢染污:不被渴爱等烦恼所染污。因为具有极为清净之义,也就是无垢的状态,就像被洗净、打磨过的贝壳那样洁白,所以用“如同洗净的贝壳”来形容。由于用了“居于”这个词,说明“在家”在这里是表示处所的宾格,所以解释为“在家庭之中”。被黄褐色染料染过的布叫黄褐衣,所以说“因为被黄褐色染料所染”。“着”是指穿好下衣,再披上上衣。“家宅居住”这个词省略了后面的“居住”,就成了“家”;它能给家庭带来增长,也就是对家庭有利益。
Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā samāsato atthavaṇṇanā. Ekampi divasanti ekadivasamattampi. Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā. Kilesamalena amalīnanti taṇhāsaṃkilesādinā asaṃkiliṭṭhaṃ katvā. Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitanti āha ‘‘dhotasaṅkhasappaṭibhāga’’nti. ‘‘Ajjhāvasatā’’ti padappayogena ‘‘agāra’’nti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘agāramajjhe’’ti. Kasāyena rattāni vatthāni kāsāyānīti āha ‘‘kasāyarasapītatāyā’’ti. Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Agāravāso agāraṃ uttarapadalopena, tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ.
192财富的聚集,就是财富的集合。从系缚的意义来说,是通过“儿子、孙子”等爱恋而有界限的束缚。被称为“我们的这些人”,就是亲戚。以祖父、父亲、儿子等轮转交替的意义,称为流转。
192.Bhogakkhandhoti bhogasamudāyo. Ābandhanaṭṭhenāti ‘‘putto nattā’’tiādinā pemavasena saparicchedaṃ bandhanaṭṭhena. ‘‘Amhākamete’’ti ñāyantīti ñātī. Pitāmahapituputtādivasena parivattanaṭṭhena parivaṭṭo.
193“以巴帝摩卡防护”是指:由于巴帝摩卡防护而关闭了身体和语言的门户。因为这样的人就叫做具备那种防护,所以说“具备巴帝摩卡防护”。“行处与行境具足”等话,是为了说明成就巴帝摩卡防护的条件。关于“于微细罪”,是指对无意中犯下的极其微细的过失,以及突然生起的不善心念。“能见其怖畏”,是指有见到怖畏的习惯。“善为受持”,是指恭敬地、尽形寿不违犯地受持。“一一学处”,是指每一条戒条。这里的“此”,是指在“以巴帝摩卡防护”这段经文当中。以上是“略说”,即简要的解释。详细的解释在《清净道论》中已经说明,因此应当依照该论及其注释中所说的方式来理解。
193.Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena pihitakāyavacīdvāro, tathābhūto ca yasmā tena saṃvarena upeto nāma hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarena samannāgato’’ti. ‘‘Ācāragocarasampanno’’tiādi tasseva pātimokkhasaṃvarasamannāgamassa paccayadassanaṃ. Appamattakesūti asañcicca āpannaanukhuddakesu ceva sahasā uppannaakusalacittuppādesu ca. Bhayadassāvīti bhayadassanasīlo. Sammā ādiyitvāti sakkaccaṃ yāvajīvaṃ avītikkamavasena ādiyitvā. Taṃ taṃ sikkhāpadanti taṃ taṃ sikkhākoṭṭhāsaṃ. Etthāti etasmiṃ ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto’’ti pāṭhe. Saṅkhepoti saṅkhepavaṇṇanā. Vitthāro visuddhimagge (visuddhi. 1.14) vutto, tasmā so tattha, taṃsaṃvaṇṇanāya (visuddhi. ṭī. 1.14) ca vuttanayena veditabbo.
仅仅因为“具足行处与行境”这句话,就已经包含了善的身业和语业,所以才说“即使已经包含了善的身业和语业”。考虑到“多余的话能让人明白另外的意思”,于是为了显示活命遍净戒生起的途径……乃至……才说“以善”,意思是完全断除邪命、没有过失。因为《木匠经》的开示先说明了戒就是善的身业和善的语业,然后说“木匠啊,我也说活命遍净属于戒”,这样展开的教导——“具足善的身业和语业,活命清净”——这一教导把两者统摄在一起,完全吻合、完全一致。为了显示这一点,论师说“或者,是依据《木匠经》才这样说”。所谓“在戒中”,意思是“我说这就是戒”,或者说“我说它包含在戒里面、归属于戒”。“摄尽”就是总括、包含的意思。
Ācāragocaraggahaṇenevāti ‘‘ācāragocarasampanno’’ti vacaneneva. Tenāha ‘‘kusale kāyakammavacīkamme gahitepī’’ti. Adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti katvā tassa ājīvapārisuddhisīlassa uppattidvāradassanatthaṃ…pe… kusalenāti vuttaṃ, sabbaso anesanappahānena anavajjenāti attho. Yasmā ‘‘katame ca thapati kusalā sīlā kusalaṃ kāyakammaṃ kusalaṃ vacīkamma’’nti (ma. ni. 2.265) sīlassa kusalakāyavacībhāvaṃ dassetvā ‘‘ājīvaparisuddhampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.265) evaṃ pavattāya muṇḍikasuttadesanāya ‘‘kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo’’ti ayaṃ desanā ekasaṅgahā aññadatthu saṃsandati sametīti dassento āha ‘‘muṇḍikasuttavasena vā evaṃ vutta’’nti. Sīlasmiṃ vadāmīti ‘‘sīla’’nti vadāmi, ‘‘sīlasmiṃ antogadhaṃ pariyāpanna’’nti vadāmīti vā attho. Pariyādānatthanti pariggahatthaṃ.
以三种戒,也就是小戒、中戒、大戒,这样以三种戒。在六根中,是指意根这第六,不是指前五根。以随所得、随能力、随适合的方式,有三种知足。
Tividhena sīlenāti cūḷasīlaṃ majjhimasīlaṃ mahāsīlanti evaṃ tividhena sīlena. Manacchaṭṭhesu indriyesu, na kāyapañcamesu. Yathālābhayathābalayathāsāruppappakāravasena tividhena santosena.
小戒、中戒、大戒的注释
Cūḷamajjhimamahāsīlavaṇṇanā
194-211“在戒中”这个说法是简别处的位格,所以注释说“意思是:有一种戒”。这个意思就是主格的意义。关于《梵网经》,是在《梵网经》注释中说的。
194-211. ‘‘Sīlasmi’’nti idaṃ niddhāraṇe bhummanti āha ‘‘ekaṃ sīlaṃ hotīti attho’’ti. Ayameva atthoti paccattavacanattho eva. Brahmajāleti brahmajālavaṇṇanāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.7).
212212. 自我谴责、他人谴责、惩罚、怖畏等,都以不防护为根本。“戒的不防护”,就是戒的不守护,意思是说没有戒的防护。“会有”,就是会产生。“以如法方式所做的”,就是以如法方式完成的。因为以不追悔等为因缘,由已生起的与心相应之乐等起所生的殊胜色法所接触的身体,生起了广大的身乐,所以说“感受不追悔……等”。
212. Attānuvādaparānuvādadaṇḍabhayādīni asaṃvaramūlakāni. Sīlassāsaṃvaratoti sīlassa asaṃvaraṇato, sīlasaṃvarābhāvatoti attho. Bhaveyyāti uppajjeyya. Yathāvidhānavihitenāti yathāvidhānasampāditena. Avippaṭisārādinimittaṃ uppannacetasikasukhasamuṭṭhānehi paṇītarūpehi phuṭṭhasarīrassa uḷāraṃ kāyikaṃ sukhaṃ bhavatīti āha ‘‘avippaṭisāra…pe… paṭisaṃvedetī’’ti.
根律仪论的注释
Indriyasaṃvarakathāvaṇṇanā
213213. 差别在于对业处的考量,通用的词并没有被那些[特殊含义]舍弃,所以说“眼这个词有时用在佛眼上”。因为特殊词是通过排除其他特殊含义,来显明现存对象的特殊含义,而不是指涉不存在的东西。其他词句也是同样的道理。不共于他人、唯佛陀才有的眼的观察,就是佛眼,即意乐随眠智和根上下智。以周遍、完全地观察之义,称为一切眼,即一切知智。三道智慧指的是下三种圣道的慧。在这里,是指“以眼见色”这句经文中的“眼”。这个“眼”一词……依于所依而说,如同对有依者的称呼,例如“床铺们喧哗”。无混杂:指没有夹杂烦恼之苦。因此说“清净”。当根律仪极为清净时,通过去除作为精勤基础的恶法,增上心的努力便已掌握在手,所以说“感受增上心乐”。
213. Viseso kammatthāpekkhatāya sāmaññassa na tehi paricattoti āha ‘‘cakkhu-saddo katthaci buddhacakkhumhi vattatī’’ti. Vijjamānameva hi abhidheyye visesatthaṃ visesantaranivattanavasena visesasaddo vibhāveti, na avijjamānaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Aññehi asādhāraṇaṃ buddhānaṃyeva cakkhudassananti buddhacakkhu, āsayānusayañāṇaṃ, indriyaparopariyattañāṇañca. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena samantacakkhu, sabbaññutaññāṇaṃ. Ariyamaggattayapaññāti heṭṭhime ariyamaggattaye paññā. Idhāti ‘‘cakkhunā rūpa’’nti imasmiṃ pāṭhe. Ayaṃ cakkhu-saddo pasāda…pe… vattati nissayavohāre nissitassa vattabbato yathā. ‘‘Mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Asammissanti kilesadukkhena avomissaṃ. Tenāha ‘‘parisuddha’’nti . Sati hi suvisuddhe indriyasaṃvare, padhānabhūtapāpadhammavigamena adhicittānuyogo hatthagato evaṃ hotīti āha ‘‘adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetī’’ti.
念与正知的注释
Satisampajaññakathāvaṇṇanā
214214. 从一切方面,或者以特殊方式,以差别来了知,所以称为正知者;正知者的状态就是正知,也就是那样生起的智慧。对它的分别论述就是正知分别,这里说的就是在正知分别中。前进就是向前去,所以说“向前称为行走”。同样,后退就是折返,所以说“向后称为返回”。而返回只是指折回本身,折返之后再前进仍然只是行走。向前移动,是指以行走的方式把身体向前带。为了说明在站立、坐下、躺卧时,身体向前送出就是“向前”,向后收回就是“向后”,所以说了“即使在站立时……”等。于座位,是指凳子等坐处。面向前方部分,是指面向凳子等的前方部位。流转,就是移动。反向流转,就是反向移动。用“同理”这一句,是说明躺卧者面向前方移动和反向移动。
214. Samantato, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, sampajānassa bhāvo sampajaññaṃ, tathāpavattañāṇaṃ. Tassa vibhajanaṃ sampajaññabhājanīyaṃ, tasmiṃ sampajaññabhājanīyamhi. Abhikkamanaṃ abhikkantanti āha ‘‘abhikkantaṃ vuccati gamana’’nti. Tathā paṭikkamanaṃ paṭikkantanti āha ‘‘paṭikkantaṃ nivattana’’nti. Nivattananti ca nivattimattaṃ. Nivattitvā pana gamanaṃ gamanameva. Abhiharantoti gamanavasena kāyaṃ upanento. Ṭhānanisajjāsayanesu yo gamanavidhuro kāyassa purato abhihāro, so abhikkamo, pacchato apaharaṇaṃ paṭikkamoti dassento ‘‘ṭhānepī’’tiādimāha. Āsanassāti pīṭhakādiāsanassa. Purimaaṅgābhimukhoti aṭanikādipurimāvayavābhimukho. Saṃsarantoti saṃsappanto. Paccāsaṃsarantoti paṭiāsappanto. ‘‘Eseva nayo’’ti iminā nipannasseva abhimukhasaṃsappanapaṭiāsappanāni nidasseti.
正确地了知,就是正知;一个人以这样的正知去完成自己应当做的事,养成了这种习惯,就叫作正知而行者。所以说“以正知做一切事”。正知这个词和正知同义,前面已经讲过了。正知而作,就是在前进等动作中生起不迷乱。或者,具有正知的行为,所以叫正知而行者。以法增长之义而行,就叫有义,也就是前进等。对有义的了解,就是有义正知。对自己利益的适合之处的了解,就是适宜正知。在前进等活动中,在乞食的行境内,以及其他活动中都不舍弃业处所缘的正知,就是行境正知。在前进等活动中不迷乱,就是正知,也就是不迷乱正知。摄持,就是衡量、抉择、审察的意思。见到僧伽,就包括了为布萨、自恣等目的而前往。为见不净等,“等”字应当包括遍业处的预备等。为了解释略说的意义,所以说“即使见到塔庙或菩提树……”等。证得阿拉汉果,这是最高程度的说明,因为止与观的生起对比丘来说也是增长。一些人,指的是无畏山住者。
Sammā pajānanaṃ sampajānaṃ, tena attanā kātabbakiccassa karaṇasīlo sampajānakārīti āha ‘‘sampajaññena sabbakiccakārī’’ti. Sampajānasaddassa sampajaññapariyāyatā pubbe vuttā eva. Sampajaññaṃ karotevāti abhikkantādīsu asammohaṃ uppādeti eva. Sampajaññassa vā kāro etassa atthīti sampajānakārī. Dhammato vaḍḍhisaṅkhātena saha atthena vattatīti sātthakaṃ, abhikkantādi. Sātthakassa sampajānanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Sappāyassa attano hitassa sampajānanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu bhikkhācāragocare, aññatthāpi ca pavattesu avijahite kammaṭṭhānasaṅkhāte gocare sampajaññaṃ gocarasampajaññaṃ. Abhikkamādīsu asammuyhanameva sampajaññaṃ asammohasampajaññaṃ. Pariggahetvāti tūletvā tīretvā paṭisaṅkhāyāti, attho. Saṅghadassaneneva uposathapavāraṇādiatthaṃ gamanaṃ saṅgahitaṃ. Asubhadassanādīti ādi-saddena kasiṇaparikammādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . Saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hī’’tiādi vuttaṃ. Arahattaṃ pāpuṇātīti ukkaṭṭhaniddeso eso. Samathavipassanuppādanampi hi bhikkhuno vaḍḍhiyeva. Kecīti abhayagirivāsino.
关于“在那当中”这句话,是从有义正知的角度来界定其含义的。有人可能会怀疑:所谓“义,就是依法的增长”,这里说的“有义”,是不是就指“适宜”呢?为了消除这种疑问,所以接着开始说“见塔庙等等”。就像彩绘的佛像一样,意思是像用彩画做成的各种像,或者像靠机械装置做出种种精巧花纹的像。不作观察,就是依于世俗的、属于无智的舍,对所缘对象作不恰当的把取。针对这一点,经中说:“以眼见色之后,愚痴凡夫的舍生起……”等等。由于象等拥挤而有生命危险;由于看见不合适的色等而有梵行的障碍。
Tasmiṃ panāti sātthakasampajaññavasena pariggahitaatthe. ‘‘Atthoti dhammato vaḍḍhī’’ti yaṃ sātthakanti adhippetaṃ, taṃ sappāyaṃ evāti siyā kassaci āsaṅkāti tannivattanatthaṃ ‘‘cetiyadassanaṃ tāvā’’tiādi āraddhaṃ. Cittakammarūpakāni viyāti cittakammakatā paṭimāyo viya, yantapayogena vā vicittakammā paṭimāyo viya. Asamapekkhanaṃ gehassita aññāṇupekkhāvasena ārammaṇassa ayoniso gahaṇaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassā’’tiādi (ma. ni. 3.308). Hatthiādisammaddena jīvitantarāyo. Visabhāgarūpadassanādinā brahmacariyantarāyo.
从出家那天起,比丘们就习惯了随顺的言说;而不随顺的言说,则被称为第二种。因此说“两种言说其实从未被说过”。这里的“如是”,是指回顾前面“但是,如果……”等全部所说的内容,并不是指正在说的“男子对女色的不净观”等。
Pabbajitadivasatopaṭṭhāya bhikkhūnaṃ anuvattanakathā āciṇṇā, ananuvattanakathā pana tassā dutiyā nāma hotīti āha ‘‘dve kathā nāma na kathitapubbā’’ti. Evanti ‘‘sace panā’’tiādikaṃ sabbampi vuttākāraṃ paccāmasati, na ‘‘purisassa mātugāmāsubha’’ntiādikaṃ vuccamānaṃ.
因为它是瑜伽修行的生起之处,所以禅修的所缘被称为“业处”,因此说“名为业处的行境”。“受持”是指依照取相生起的方式,以成就受持善巧而受持。
Yogakammassa pavattiṭṭhānatāya bhāvanāya ārammaṇaṃ ‘‘kammaṭṭhāna’’nti vuccatīti āha ‘‘kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocara’’nti. Uggahetvāti yathā uggahanimittaṃ uppajjati, evaṃ uggahakosallassa sampādanavasena uggahetvā .
“带走去”的意思是让业处持续运转,也就是一直精勤修习,直到托钵回来为止。“不带回来”是指从受用食物开始,直到去日间住处为止,不再把业处带回来。“身体作务”指洗脸等照料身体的事。“两三次结跏趺坐”是指在两三次坐禅的时段里,做两三次暖座。因此他说“让身体产生暖气”。“就以业处为首”是指始终以业处为核心,不离开业处;由此说明后面“钵也无心”等所说的业处,是如何在守护中一直不被舍弃的。“就在那里”指就那三次。因为舍利塔庙比受用塔庙更尊贵,所以把“礼敬塔庙”放在前面说。正如注疏中所说:“若树枝妨碍塔庙,应当除去。”由于是随念佛陀的功德,才在菩提树下礼拜,因此他说“如同在佛陀世尊面前,毫无隐藏地展现恭敬之礼”。“在村边”指在村落的近处。“为了摄受众人”是指怀着“若我不说法,谁能给这些人说法”的心,以法义的提携来摄受大众。“因此”是说,因为注疏师们说“佛法的讲说理应进行”,又因为任何佛法的讲说都不离业处,所以。“就以业处为首”是指不舍弃自己所守护的业处,宣说与它相应的法;“作随喜”在这里也应当引入“就以业处为首”来关联。
Haratīti kammaṭṭhānaṃ pavatteti, yāva piṇḍapātapaṭikkamā anuyuñjatīti attho. Na paccāharatīti āhārūpayogato yāva divāṭhānupasaṅkamanā kammaṭṭhānaṃ na paṭineti. Sarīraparikammanti mukhadhovanādisarīrapaṭijagganaṃ. Dve tayo pallaṅketi dve tayo nisajjāvāre dve tīṇi uṇhāsanāni. Tenāha ‘‘usumaṃ gāhāpento’’ti. Kammaṭṭhānasīsenevāti kammaṭṭhānamukheneva kammaṭṭhānaṃ avijahanto eva, tena ‘‘pattopi acetano’’tiādinā (dī. ni. aṭṭha. 1.214) vakkhamānaṃ kammaṭṭhānaṃ, yathāparihariyamānaṃ vā avijahitvāti dasseti. Tathevāti tikkhattumeva. Paribhogacetiyato sārīrikacetiyaṃ garutaranti katvā ‘‘cetiyaṃ vanditvā’’ti pubbakālakiriyāya vasena vuttaṃ. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘cetiyaṃ bādhayamānā bodhisākhā haritabbā’’ti vuttā. Buddhaguṇānussaraṇavaseneva bodhiyaṃ paṇipātakaraṇanti āha ‘‘buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccakāraṃ dassetvā’’ti. Gāmasamīpeti gāmassa upacāraṭṭhāne. Janasaṅgahatthanti ‘‘mayi akathente etesaṃ ko kathessatī’’ti dhammānuggahena janasaṅgahatthaṃ. Tasmāti yasmā ‘‘dhammakathā nāma kathetabbā evā’’ti aṭṭhakathācariyā vadanti, yasmā ca dhammakathā kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā. Kammaṭṭhānasīsenevāti attanā parihariyamānaṃ kammaṭṭhānaṃ avijahanto tadanuguṇaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā. Anumodanaṃ vatvāti etthāpi ‘‘kammaṭṭhānasīsenevā’’ti ānetvā sambandhitabbaṃ.
仅仅以实际遇合为限,意思是:不区分“熟悉或不熟悉”等等,只以实际相遇的端点为准,也就是仅就相遇本身而言。“怖畏”是指对外敌军队等的恐惧。
Sampattaparicchedenevāti ‘‘paricito aparicito’’tiādi vibhāgaṃ akatvā sampattakoṭiyā eva, samāgamamattenevāti attho. Bhayeti paracakkādibhaye.
“业生火”这句话,是就消化之火而说的。因为饥饿疲乏使身体困倦,没有定力,所以业处不能进入修行之道。“其余地方”是指粥没有被取用的地方。“接续相接”是表示业处现前没有间断,就像箭一支接一支射出时没有间断一样,这里也是如此。
‘‘Kammajatejo’’ti gahaṇiṃ sandhāyāha. Kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati khudāparissamena kilantakāyattā samādhānābhāvato. Avasesaṭṭhāneti yāguyā aggahitaṭṭhāne. Poṅkhānupoṅkhanti kammaṭṭhānupaṭṭhānassa avicchedadassanametaṃ, yathā poṅkhānupoṅkhaṃ pavattāya sarapaṭipātiyā anavicchedo, evametassapīti.
放弃了修行努力的人,由于没有圆满履行义务,就破坏了一切义务。他的心被五种心的荒芜与束缚所捆住,就像经文里说的:“对诸欲还没有离贪,对身体还没有离贪,对诸色还没有离贪,随心所欲地吃饱喝足、撑得肚子发胀,然后沉溺于躺卧的快乐、侧卧的快乐、睡眠的快乐,为求生到某个天众群体而修梵行。”所谓“行已”,就是如此活动之后。
Nikkhittadhuro bhāvanānuyoge. Vattapaṭipattiyā apūraṇena sabbavattāni bhinditvā. ‘‘Kāmesu avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (dī. ni. 3.320; ma. ni. 1.186) evaṃ vuttapañcavidhacetokhilavinibandhacitto. Caritvāti pavattitvā.
依“有往有还的义务”来说:这里指的是与修行相应的托钵往返,也就是出去和回来这件事本身,依这个义务而行。所谓“爱自己”,是指想要自己的利益和安乐,也就是对法有欲求的人。因为法就是利益,也是安乐的因。或者说,在智者看来并没有分别,而且法属于自身,所以法被称为“我”;贪爱、欲求这个法的人,就叫作“爱自己”。
Gatapaccāgatikavattavasenāti bhāvanāsahitaṃyeva bhikkhāya gatapaccāgataṃ gamanapaccāgamanaṃ etassa atthīti gatapaccāgatikaṃ, tadeva vattaṃ, tassa vasena. Attakāmāti attano hitasukhaṃ icchantā, dhammacchandavantoti attho. Dhammo hi hitaṃ tannimittakañca sukhanti. Atha vā viññūnaṃ nibbisesattā, attabhāvapariyāpannattā ca attā nāma dhammo, taṃ kāmenti icchantīti attakāmā.
“牛王”是指二十竿的长度。所谓“以那个想”,就是依着那块岩石的想,意思是他们知道“已经来到这个地方了”。那一条规则本身也是一样:前面在站立时所说的“这位比丘”等那一套道理,在坐下时也同样适用。即使是因为担心后来的人食物会断掉,他仍然会增长如理作意。“踩压的人”,是指在打谷场上踩压稻穗的人。
Usabhaṃ nāma vīsati yaṭṭhiyo. Tāya saññāyāti tāya pāsāṇasaññāya, ettakaṃ ṭhānaṃ āgatāti jānantāti adhippāyo. Soyeva nayoti ‘‘ayaṃ bhikkhū’’tiādiko yo ṭhāne vutto, so eva nisajjāyapi nayo. Pacchato āgacchantānaṃ chinnabhattabhāvabhayenapi yonisomanasikāraṃ paribrūheti. Maddantāti dhaññakaraṇaṭṭhāne sālisīsāni maddantā.
我要供养这殊胜的精进。也就是说,世尊为了我们的利益,花了六年时间修那种极难行的苦行,我要尽自己所能来供养它。因为以修行来供养,才是真正供养导师,不是用财物来供养。所谓“只有站立和经行”,这是就应当决意采用的威仪来说的,并不是要否定吃饭等时候必须坐下来的做法。
Mahāpadhānaṃ pūjessāmīti amhākaṃ atthāya lokanāthena chavassāni kataṃ dukkaracariyamevāhaṃ yathāsatti pūjessāmīti. Paṭipattipūjā hi satthupūjā, na āmisapūjāti. ‘‘Ṭhānacaṅkamamevā’’ti adhiṭṭhātabbairiyāpathavasena vuttaṃ, na bhojanādikālesu avassaṃ kattabbanisajjāya paṭikkhepavasena.
走下街道之后,不应该东张西望,首先就应该看清街道,所以这样说:“看清街道之后。”为了说明“以端庄的威仪前行”所指的内容,才说了“在那里……”等话。“对食物作不净想”等应当说明的内容,后面会讲到。“具足八支”:就是依照“只是为了维持这个身体”等经文所说的八项来具足。“不为嬉戏”等话,则是在说明应当禁止的心态。
Vīthiṃ otaritvā ito cito ca anoloketvā paṭhamameva vīthiyo sallakkhetabbāti āha ‘‘vīthiyo sallakkhetvā’’ti. Yaṃ sandhāya vuccati ‘‘pāsādikena abhikkantenā’’ti, taṃ dassetuṃ ‘‘tattha cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Āhāre paṭikkūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā’’tiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āgamissati. Aṭṭhaṅgasamannāgatanti ‘‘yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58; mahāni. 206) vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ katvā. ‘‘Neva davāyā’’tiādi paṭikkhepadassanaṃ.
如果有人具备了证悟独觉菩提的依止资粮,他就能证悟独觉菩提——经文之间有这样的关联。从这里往后的一切地方,也都应当这样理解。其中,独觉菩提的依止资粮圆满,需要两大阿僧祇劫再加十万大劫,以及与此相应的福德与智慧资粮的积累。声闻菩提方面,上首弟子需要一阿僧祇劫再加十万大劫,大弟子则只需十万大劫,以及与此相应的福德与智慧资粮的积累。至于其他弟子,则是指在过去世中,以远离轮回为依托而修成的、属于抉择分(通向证悟的部分)的善法。婆醯·达鲁吉利耶:因为生长在婆醯这个地方,所以叫婆醯;因为穿着树皮衣,所以叫达鲁吉利耶。这位尊者,正是由于世尊这样简短的开示——“婆醯,因此你应当这样学:在所见中,只有所见;在所闻中,只有所闻;在所觉中,只有所觉;在所识中,只有所识。婆醯,你应当这样学。婆醯,当你于所见中只有所见,于所闻中只有所闻,于所觉中只有所觉,于所识中只有所识,那时你就不会因它而执著。当你不会因它而执著,你就不会在其中停留。当你不会在其中停留,你就既不在此处、也不在彼处、也不在两者之间。这就是苦的尽头。”——仅仅凭着这么一段开示,他就证得了阿拉汉果。像这样,那些显示舍利弗长老等人具有大智慧等特质的经文语句,应当从广解中详细了知。
Paccekabodhiṃ sacchikaroti, yadi upanissayasampanno hotīti sambandho. Evaṃ sabbattha ito paresupi. Tattha paccekabodhiyā upanissayasampadā kappānaṃ dve asaṅkhyeyyāni, satasahassañca tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ. Sāvakabodhiyā aggasāvakānaṃ asaṅkhyeyyaṃ, kappasatasahassañca, mahāsāvakānaṃ (theragā. aṭṭha. 2.1288) satasahassameva tajjāpuññañāṇasambharaṇaṃ. Itaresaṃ atītāsu jātīsu vivaṭṭasannissayavasena nibbattitaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kusalaṃ. Bāhiyo dārucīriyoti bāhiyavisaye sañjātasaṃvaḍḍhatāya bāhiyo, dārucīrapariharaṇena dārucīriyoti ca samaññāto. So hi āyasmā ‘‘tasmātiha te, bāhiya, evaṃ sikkhitabbaṃ ‘diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṃ bhavissatī’ti, evañhi te bāhiya sikkhitabbaṃ. Yato kho te bāhiya diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissati, sute, mute, viññāte viññātamattaṃ bhavissati, tato tvaṃ, bāhiya, na tena. Yato tvaṃ, bāhiya, na tena, tato tvaṃ, bāhiya, na tattha. Yato tvaṃ, bāhiya, na tattha, tato tvaṃ, bāhiya, nevidha na huraṃ na ubhayamantarena. Esevanto dukkhassā’’ti (udā. 10) ettakāya desanāya arahattaṃ sacchākāsi. Evaṃ sāriputtattherādīnaṃ mahāpaññatādidīpanāni suttapadāni vitthārato veditabbāni.
所谓“不迷惑”,应当就现在正在说的这种方式本身来了知。通过“自我在前进”这句话,显示的是盲目的凡夫以执取我见的方式在前进时产生迷惑;而通过“我在前进”这句话,显示的则是以执取我慢的方式产生迷惑。但这两者都离不开渴爱,所以也就一并显示了以执取渴爱的方式所产生的迷惑。说了“如此不迷惑”之后,为了显示那种不迷惑是靠什么来破除密集假象的,就举出“我在前进”等说法来加以说明。其中,因为风界伴随着火界,是抬脚的条件——火界的特性就是向上燃烧;而抬脚时火界又伴随着风界,所以在这里,这两界的作用力特别强,其余几界则较弱,因此说“在每一只脚抬起时……是强有力的”。又因为火界伴随着风界,是向前跨步和横向挪移的条件——风界的特性就是横向移动,在向前跨步和横向挪移时,风界的作用格外明显;而风界又伴随着火界,所以在这里,这两界的作用力特别强,其余几界则较弱,因此说“同样,在向前跨步和横向挪移时……”。虽然伴随者和被伴随者有所不同,但这里是就火界和风界本身而说的,所以用了“同样”这个词。其中,把脚从所踩的地方抬起来,叫抬脚;越过站立的位置而向前带走,叫向前跨步;为了避开树桩等物,或者为了避开已站稳的脚相碰,而向旁边带走,叫横向挪移。脚还没站稳之前的移动,叫向前跨步;从那以后移动,叫横向挪移。这就是它们之间的区别。
Tanti asammuyhanaṃ evanti idāni vuccamānamākāreneva veditabbaṃ. ‘‘Attā abhikkamatī’’ti iminā andhaputhujjanassa diṭṭhigāhavasena abhikkame sammuyhanaṃ dasseti, ‘‘ahaṃ abhikkamāmī’’ti pana iminā mānagāhavasena. Tadubhayaṃ pana taṇhāya vinā na hotīti taṇhagāhavasenapi sammuyhanaṃ dassitameva hoti. ‘‘Tathā asammuyhanto’’ti vatvā taṃ asammuyhanaṃ yena ghanavinibbhogena hoti, taṃ dassento ‘‘abhikkamāmī’’tiādimāha. Tattha yasmā vāyodhātuyā anugatā tejodhātu uddharaṇassa paccayo. Uddharaṇagatikā hi tejodhātūti. Uddharaṇe vāyodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘ekekapāduddharaṇe…pe… balavatiyoti āha. Yasmā pana tejodhātuyā anugatā vāyodhātu atiharaṇavītiharaṇānaṃ paccayo. Tiriyagatikāya hi vāyodhātuyā atiharaṇavītiharaṇesu sātisayo byāpāroti. Tejodhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā imāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento ‘‘tathā atiharaṇavītiharaṇesū’’ti āha. Satipi anugamakaanugantabbatāvisese tejodhātuvāyodhātubhāvamattaṃ sandhāya tathā-saddaggahaṇaṃ,. Tattha akkantaṭṭhānato pādassa ukkhipanaṃ uddharaṇaṃ. Ṭhitaṭṭhānaṃ atikkamitvā purato haraṇaṃ atiharaṇaṃ, khāṇuādipariharaṇatthaṃ, patiṭṭhitapādaghaṭṭanapariharaṇatthaṃ vā passena haraṇaṃ vītiharaṇaṃ. Yāva patiṭṭhitapādo, tāva āharaṇaṃ atiharaṇaṃ, tato paraṃ haraṇaṃ vītiharaṇanti ayaṃ vā etesaṃ viseso.
因为水界随地界而行,是“放下”的缘;水界确实有沉重的特性。在放下时,水界随地界而行,所以这两界在这里作用强,其余诸界作用弱,为了说明这一点,才说“在放下……强而有力”。又因为地界随水界而行,是“踏下”的缘,正如站立时有依止一样,在踏下时地界也有特别的作用,所以地界随水界而行;同样,在挤压作用中,压制的成就是依地界而完成的,因此那里也是地界随水界而行,所以说“同样,在踏下与挤压等中”。
Yasmā pathavīdhātuyā anugatā āpodhātu vossajjanassa paccayo. Garutarasabhāvā hi āpodhātūti. Vossajjane pathavīdhātuyā tassā anugatabhāvo, tasmā tāsaṃ dvinnamettha sāmatthiyato adhimattatā, itarāsañca omattatāti dassento āha ‘‘vossajjane…pe… balavatiyo’’ti. Yasmā pana āpodhātuyā anugatā pathavīdhātu sannikkhepanassa paccayo, patiṭṭhābhāve viya patiṭṭhāpanepi tassā sātisayakiccattā āpodhātuyā tassā anugatabhāvo, tathā ghaṭṭanakiriyāya pathavīdhātuyā vasena sannirujjhanassa sijjhanato tatthāpi pathavīdhātuyā āpodhātuanugatabhāvo, tasmā vuttaṃ ‘‘tathā sannikkhepanasannirujjhanesū’’ti.
这里说的“在那里”,是指在那个向前走的过程中,或者指前面说过的抬脚等各个阶段。所谓“抬脚”,是指在抬脚的那个刹那。所谓“色法和非色法”,是指以抬脚这种方式生起的色法,以及促使它们生起的非色法。它们并不能“到达向前移动”,因为只停留在自己那一刹那而已。所谓“就在那里”,是说在哪里生起,就在那里灭去。因为诸法确实没有从一个地方转移到另一个地方。“与色一同”,说的是那些与各个心坏灭同时坏灭的色法,它们是依于第十七心的生时而生的。否则,如果色法和非色法是同一刹那的,那么“色法是重变易、慢坏灭”等说法就会相违,同样,像“诸比丘,我不见有别的任何一法像心这样轻快转变”这样的经文也会相违。因为心和心所法是有对象的自性,它们随力显现自己的对象缘所成之义而才生起,所以它们显现那种自性之后随即坏灭。而色法是无对象的,是可说明的,它们的可说明性要由十六心来完成,因此它们被承认为具有那么长的寿命。由于只是以轻快的识接触对象为条件,所以三蕴是轻快转变的;由于只是接触对象,所以识是轻快转变的;由于以迟钝的大种为条件,所以色法是迟钝转变的。然而,对种种界如实知智只有如来才有,而且依它,前生缘只说是色法,后生缘也同样如此,所以色法和非色法同一刹那是不成立的。因此,这里应当按所说的方式来了知义理。“一节一节”等说法,是针对抬脚等阶段,按同类相续的方式来说的。因为色法的生起刹那也极其迅速,比行走等、比天神们上下迎面奔跑时头顶和脚上绑缚的刀刃相触还要更快。为了说明诸有为法就像芝麻被炒时发出噼啪声那样以生起而坏灭,所以说“发出噼啪声”。因为已生起的确实必定坏灭。
Tatthāti tasmiṃ abhikkamane, tesu vā vuttesu uddaraṇādīsu koṭṭhāsesu. Uddharaṇeti uddharaṇakkhaṇe. Rūpārūpadhammāti uddharaṇākārena pavattā rūpadhammā, taṃsamuṭṭhāpakā arūpadhammā ca. Atiharaṇaṃna pāpuṇanti khaṇamattāvaṭṭhānato. Tattha tatthevāti yattha yattha uppannā, tattha tattheva. Na hi dhammānaṃ desantarasaṅkamanaṃ atthi. ‘‘Pabbaṃ pabba’’tiādi uddharaṇādikoṭṭhāse sandhāya sabhāgasantativasena vuttanti veditabbaṃ. Atiittaro hi rūpadhammānampi pavattikkhaṇo, gamanassādīnaṃ, devaputtānaṃ heṭṭhupariyena paṭimukhaṃ dhāvantānaṃ sirasi pāde ca bandhakhuradhārā samāgamatopi sīghataro. Yathā tilānaṃ bhajjiyamānānaṃ paṭapaṭāyanena bhedo lakkhīyati, evaṃ saṅkhatadhammānaṃ uppādenāti dassanatthaṃ ‘‘paṭapaṭāyantā’’ti vuttaṃ. Uppannā hi ekantato bhijjantīti. ‘‘Saddhiṃ rūpenā’’ti idaṃ tassa tassa cittassa nirodhena saddhiṃ nirujjhanakarūpadhammānaṃ vasena vuttaṃ, yaṃ tato sattarasamacittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ. Aññathā yadi rūpārūpadhammā samānakkhaṇā siyuṃ, ‘‘rūpaṃ garupariṇāmaṃ dandhanirodha’’ntiādivacanehi virodho siyā, tathā ‘‘nāhaṃ bhikkhave aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ, yathayidaṃ citta’’nti (a. ni. 1.48) evaṃ ādipāḷiyā. Cittacetasikā hi sārammaṇasabhāvā yathābalaṃ attano ārammaṇapaccayabhūtamatthaṃ vibhāvento eva uppajjantīti tesaṃ taṃsabhāvanipphattianantaraṃ nirodho. Rūpadhammā pana anārammaṇā pakāsetabbā, evaṃ tesaṃ pakāsetabbabhāvanipphatti soḷasahi cittehi hotīti taṅkhaṇāyukatā tesaṃ icchitā, lahuviññāṇavisayasaṅgatimattappaccayatāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ, visayasaṅgatimattatāya ca viññāṇassa lahuparivattitā, dandhamahābhūtappaccayatāya rūpadhammānaṃ dandhaparivattitā. Nānādhātuyā yathābhūtañāṇaṃ kho pana tathāgatasseva, tena ca purejātapaccayo rūpadhammova vutto, pacchājātapaccayo ca tathevāti rūpārūpadhammānaṃ samānakkhaṇatā na yujjateva. Tasmā vuttanayenevettha attho veditabbo.
一个心识生起,另一个心识灭去。先前生起的心识是另一个,而它灭去时,正是以作为下一个心识的无间缘等缘的方式而灭去,于是依那样获得的缘,另一个心识生起。如果是这样,它们之间能找得到间隔吗?回答说:不能,而是“无间相续”,就像波浪之间找不到间隔一样。那些不能了知差别的人会认为“就是同一个心”,如此,一一相继的心相续和色相续,就像河流与河中水流一样,持续不断地流转。
Aññaṃuppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhatīti yaṃ purimuppannaṃ cittaṃ, taṃ aññaṃ, taṃ pana nirujjhantaṃ aparassa anantarādipaccayabhāveneva nirujjhatīti tathāladdhapaccayaṃ aññaṃ uppajjate cittaṃ. Yadi evaṃ tesaṃ antaro labbheyyāti? Noti āha ‘‘avīci manuppabandho’’ti, yathā vīci antaro na labbhati, ‘‘tadeveta’’nti avisesavidū maññanti, evaṃ anu anu pabandho cittasantāno rūpasantāno ca nadīsotova nadiyaṃ udakappavāho viya vattati.
面向前方看,就是“看前面”,所以这样说。因为无论他朝哪个方向走、站或坐,朝着那个方向看就是“看前面”,所以顺着那个方向的侧方看就是“侧视”,因此说“侧视就是看向侧方”。在扫地、整理器具等时候,有向下看;在从高处取物等时候,有向上看;在躲避从后方来的危险等时候,有向后看。因此说“用这种方式,那一切也都已经包括在内了”。
Abhimukhaṃ lokitaṃ ālokitanti āha ‘‘purato pekkhana’’nti. Yasmā yaṃdisābhimukho gacchati, tiṭṭhati, nisīdati vā tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ, tasmā tadanugatavidisālokanaṃ vilokitanti āha ‘‘vilokitaṃ nāma anudisāpekkhana’’nti. Sammajjanaparibhaṇḍādikaraṇe olokitassa, ullokaharaṇādīsu ullokitassa, pacchato āgacchantaparissayassa parivajjanādīsu apalokitassa siyā sambhavoti āha ‘‘iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevā’’ti.
“身证者”就是用身体亲自证得的人,也就是亲自作证的人。这位具寿在修观的时候这样想:“我正是因为不守护诸根,才在教法中生起不满等种种过失,我要好好地把这个管住。”于是他生起了精进,具足了强大的惭与愧,又因为在这方面已经反复用功,所以在守护诸根上达到了最高的圆满。因此,导师把他列为第一:“诸比丘,在我的弟子比丘中,守护根门第一的,就是难陀。”(《增支部》1.235)
Kāyasakkhinti kāyena sacchikatavantaṃ, paccakkhakārinanti attho. So hi āyasmā vipassanākāle ‘‘yamevāhaṃ indriyesu aguttadvārataṃ nissāya sāsane anabhiratiādivippakāraṃ patto, tameva suṭṭhu niggahessāmī’’ti ussāhajāto balavahirottappo, tattha ca katādhikārattā indriyasaṃvare ukkaṃsapāramippatto, teneva naṃ satthā ‘‘etadaggaṃ bhikkhave mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ indriyesu guttadvārānaṃ, yadidaṃ nando’’ti (a. ni. 1.235) etadagge ṭhapesi.
应当知道,看前与侧视这两者既有意义又适宜,这是通过前后关联来理解的。因此,这个“因此”是以原因的方式指向前面已经说过的内容,也就是“只有不放弃业处的人,才具有行处正知”。意思是说:只应依自己的业处来看和视,不应当去寻找蕴等业处之外的别的办法。再者,看前、侧视这些名称,只是就纯粹法的生起差别而假立的,因此,为了说明如实了知它就是不迷惑正知,才说了“内部”等话。所谓“依于心所作之风界的波动”,是指由心等起所生的风界以动摇的方式生起。“向下沉”,就是向下走;“向上跃”,就是像跳一样向上走。
Sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā ālokitavilokitassāti ānetvā sambandho. Tasmāti kammaṭṭhānāvijahanasseva gocarasampajaññabhāvatoti vuttamevatthaṃ hetubhāvena paccāmasati. Attanokammaṭṭhānavaseneva ālokanavilokanaṃ kātabbaṃ, khandhādikammaṭṭhānā añño upāyo na gavesitabboti adhippāyo. Ālokitādisamaññāpi yasmā dhammamattasseva pavattiviseso, tasmā tassa yāthāvato pajānanaṃ asammohasampajaññanti dassetuṃ ‘‘abbhantare’’tiādi vuttaṃ. Cittakiriyavāyodhātuvipphāravasenāti kiriyamayacittasamuṭṭhānāya vāyodhātuyā calanākārappavattivasena. Adho sīdatīti adho gacchati. Uddhaṃ laṅghetīti laṅghaṃ viya upari gacchati.
正在完成支分作用,意思是:正在使那作为首要努力的支分作用得以完成。“即使在第一速行中……也不会发生”这句话,是针对在五门心路中不会生起对“女人、男人”等的贪染等而说的。因为在五门心路里,由于转向和确定都是不如理作意,对可意的女人形色等只生起单纯的贪,对不可意的只生起单纯的嗔;而在意门中,才会生起“女人、男人”之类的贪染等。五门速行是它的根源,或者如前所说,有分等一切都算是根源。这样,就是依意门速行的根源来说了知根源。而“客性、暂时性”则是针对五门速行的非前有状态和短暂状态而说的。“依上下次序破裂而坠落”,是说下面和上面的前前后后相续地达到坏灭。
Aṅgakiccaṃ sādhayamānanti padhānabhūtaaṅgakiccaṃ nipphādentaṃ hutvāti attho. ‘‘Paṭhamajavanepi…pe… na hotī’’ti idaṃ pañcadvāravīthiyaṃ ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādīnaṃ abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi āvajjana voṭṭhabbapanānaṃ ayoniso āvajjanavoṭṭhabbanavasena iṭṭhe itthirūpādimhi lobhamattaṃ, aniṭṭhe ca paṭighamattaṃ uppajjati, manodvāre pana ‘‘itthī puriso’’ti rajjanādi hoti. Tassa pañcadvārajavanaṃ mūlaṃ, yathāvuttaṃ vā sabbaṃ bhavaṅgādi. Evaṃ manodvārajavanassa mūlavasena mūlapariññā vuttā. Āgantukatāvakālikatā pana pañcadvārajavanasseva apubbabhāvavasena, ittarabhāvavasena ca vuttā. ‘‘Heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesū’’ti heṭṭhimassa uparimassa ca aparāparaṃ bhaṅgappattimāha.
所谓“那速行”,其关联是“与彼不相应”。Āgantuko 意为外来者、到来者。
Tanti javanaṃ, tassa ayuttanti sambandho. Āgantuko abbhāgato.
这些法的时限由生灭划定,它们就只有那么一段时间,所以叫暂时性的。
Udayabbayaparicchinno tāvatako kālo etesanti tāvakālikāni.
这就是不迷乱的正知。“Samavāya”(和合)指的是处于和合的状态。“Tattha”(在此)的意思是:当以五蕴为范围来看、来注视,正在被了知的时候,除了这些蕴之外,谁是那个单独的看者?谁是那个单独的注视者?
Etaṃ asammohasampajaññaṃ. Samavāyeti sāmaggiyaṃ . Tatthāti pañcakkhandhavasena ālokanavilokane paññāyamāne tabbinimutto ko eko āloketi, ko viloketi.
“亲依止缘”这个说法,是依照经教的方式,用不同的角度来说的。这里提到“俱生缘”,只是一个例子而已,因为相互缘、相应缘、有缘、不离去缘等也都可以适用。
‘‘Upanissayapaccayo’’ti idaṃ suttantanayena pariyāyato vuttaṃ. Sahajātapaccayoti nidassanamattametaṃ aññamaññasampayuttaatthiavigatādipaccayānampi labbhanato.
在适当的时候去弯曲,就是在恰当的时候弯曲者的(行为)。对伸展的人也是这样。他们说,所谓“摩尼蛇”是蛇的一个种类。“Laḷana”的意思是颤动,或者说是嬉戏般的动作。
Kāle samañchituṃ yuttakāle samañchantassa. Tathā pasārentassāti etthāpi. Maṇisappo nāma ekā sappajātīti vadanti. Laḷananti kampanaṃ, līḷākaraṇaṃ vā.
他天生体质偏热,身体常常受热恼之苦。因为邪命而生的东西是不适当的,它会通过毁坏戒行带来不利。用“袈裟也是无心的”等话,说明就像袈裟一样,身体也是无心的,以此阐明身体是空的、没有自我的;再用“内部”等话,把前面已经说过的意思进一步讲清楚,从而显示对任何所得都能知足的原因。因此他说“因此”等话。
Uṇhapakatiko pariḷāhabahulakāyo. Sīlavidūsanena ahitāvahattā micchājīvavasena uppannaṃ asappāyaṃ. ‘‘Cīvarampi acetana’’ntiādinā cīvarassa viya kāyopi acetanoti kāyassa attasuññatāvibhāvanena ‘‘abbhantare’’tiādinā vuttamevatthaṃ paridīpento itarītarasantosassa kāraṇaṃ dasseti, tenāha ‘‘tasmā’’tiādi.
被四五结缚所击打的,就是具有四五结缚之击打的;或者,是被四五结缚如此击打的。
Catupañcagaṇṭhikāhatoti āhatacatupañcagaṇṭhiko, catupañcagaṇṭhikāhi vā āhato tathā.
八种义,也就是八种不同的利益。按照大西瓦长老的说法,应当依据“为了这个身体的维持”等这样的方式来看待。不过,在这个立场下,“不是为了嬉戏等”这类说法,则应当理解为:它是通过显示遮止的部分而出现在教说中的。
Aṭṭhavidhopiatthoti aṭṭhavidhopi payojanaviseso mahāsivattheravādavasena ‘‘imassa kāyassa ṭhitiyā’’tiādinā (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 2.341; 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) nayena vutto daṭṭhabbo. Imasmiṃ pakkhe ‘‘neva davāyātiādinā (ma. ni. 1.23, 422; ma. ni. 2.387; a. ni. 8.9; dha. sa. 1355; vibha. 518; mahāni. 206) nayenā’’ti pana paṭikkhepaṅgadassanamukhena desanāya āgatattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.
就像承载大地的水被承托它的风所维持一样,所吃下的食物在胃等住处里也唯有依靠风界才能停留,所以论师说“唯有依风界而住立”。atiharati的意思是:把食物一直送到口边。vītiharatī的意思是:从那里把食物混着送进肚子里。atiharati也可以理解为:把食物送过口门。vītiharatī则是:把已经进入肚子的食物移到一边,也就是来回翻动。在这里,食物的保持、翻动、磨碎和干燥,其实都是风界配合地界完成的,并非单独由风界完成,因此这些作用也以地界的功能而说。并且维持湿润:就像风界等不会使食物因其他界而干燥那样,也维持湿润。火界:名为消化之火的火界。它确实能消化进入体内的食物。成为道路:成为食物进入等的道路。弯曲:以寻求的方式,以及以感受吞咽、消化与未消化等的方式而作意,了知之义。因为作为了知彼彼的缘的加行,才被称为“正加行”。凡以该加行成就寻求等,它也就成就了关于彼境的了知,因为不离彼故。或者,思惟、依止正加行与正行道而弯曲、作意。因为一切识的作用都以作意为先行,所以那样说。
Pathavisandhārakajalassa taṃsandhārakavāyunā viya paribhuttassa āhārassa vāyodhātuyāva āsaye avaṭṭhānanti āha ‘‘vāyodhātuvaseneva tiṭṭhatī’’ti. Atiharatīti yāva mukhā abhiharati. Vītiharatīti tato kucchiyaṃ vīmissaṃ karonto harati. Atiharatīti vā mukhadvāraṃ atikkāmento harati. Vītiharatīti kucchigataṃ passato harati, parivattetīti aparāparaṃ cāreti. Ettha ca āhārassa dhāraṇaparivattanasañcuṇṇanavisosanāni pathavīdhātusahitā eva vāyodhātu karoti, na kevalāti tāni pathavīdhātuyāpi kiccabhāvena vuttāni. Allattañca anupāletīti yathā vāyodhātu ādīhi aññehi visosanaṃ na hoti, tathā allattañca anupāleti. Tejodhātūti gahaṇīsaṅkhātā tejodhātu. Sā hi antopaviṭṭhaṃ āhāraṃ paripāceti. Añjaso hotīti āhārassa pavesanādīnaṃ maggo hoti. Ābhujatīti pariyesanavasena, ajjhoharaṇajiṇṇājiṇṇatādipaṭisaṃvedanavasena ca āvajjeti, vijānātīti attho. Taṃtaṃvijānanassa paccayabhūtoyeva hi payogo ‘‘sammāpayogo’’ti vutto. Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati, so tabbisayavijānanampi nipphādeti nāma tadavinābhāvato. Atha vā sammāpayogaṃ sammāpaṭipatti manvāya āgamma ābhujati samannāharati. Ābhogapubbako hi sabbopi viññāṇabyāpāroti tathā vuttaṃ.
从行来说,是以乞食的方式,朝着乞食的村落前去,所以叫从行。从寻求来说,是在乞食的村落里为了得到食物而四处走动,所以叫从寻求。从受用来说,是受用食物,所以叫从受用。从住处来说,是胆汁等(体液)的住处,所以叫从住处。这些胆汁等虽然在同一处生起,但被业果限定,各有各的界限,互不混杂,在那里躺卧、安住、活动,所以叫住处,也就是停留在胃上方的胆汁等。这个词本身就带有界限的意思。储藏处,是说吃下去的食物在这里堆积、停留,所以叫储藏处,也就是胃。所以叫从储藏处。未熟,是说被叫作消化之火的业生火还没有把它消化成熟,所以叫未熟。已熟,是说吃下去的食物已经消化成熟的状态,所以叫从已熟。从果,是从结果、成就来说。从流出,是从各处流出来说。从遍涂,是完全涂布来说。这里只是简略说明,详细的解释应当从《清净道论注疏》中获取。
Gamanatoti bhikkhācāravasena gocaragāmaṃ uddissa gamanato. Pariyesanatoti gocaragāme bhikkhatthaṃ āhiṇḍanato. Paribhogatoti āhārassa paribhuñjanato. Āsayatoti pittādiāsayato. Āsayati ettha ekajjhaṃ pavattamānopi kammaphalavavatthito hutvā mariyādavasena aññamaññaṃ asaṅkarato sayati tiṭṭhati pavattatīti āsayo, āmāsayassa upari tiṭṭhanako pittādiko. Mariyādattho hi ayamākāro. Nidhānanti yathābhutto āhāro nicito hutvā tiṭṭhati etthāti nidhānaṃ, āmāsayo. Tato nidhānato. Aparipakkatoti gahaṇīsaṅkhātena kammajatejena avipakkato. Paripakkatoti yathābhuttassa āhārasa vipakkabhāvato. Phalatoti nipphattito. Nissandatoti ito cito ca nissandanato. Sammakkhanatoti sabbaso makkhanato. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāya (visuddhi. ṭī. 1.294) gahetabbo.
汗从身体流出:因为用力憋着,生起了燥热,所以汗从身体流出来。还有别的病,比如耳痛、痔疮、瘘管之类的。在不该的地方:指被人或非人占据的不合适的地方,比如田地、神庙之类。因为发怒的非人,或者人,能让人丧命。既然已经被丢弃,就不属于自己;因为没有送给任何人,又让人厌恶,所以也不属于别人。从水罐里:指从竹筒等装水的容器里。那个指的是被倒掉的水。
Sarīrato sedā muccantīti vegasaṃdhāraṇena uppannapariḷāhato sarīrato sedā muccanti. Aññe ca rogā kaṇṇasūlabhagandarādayo. Aṭṭhāneti manussāmanussapariggahite ayuttaṭṭhāne khettadevāyatanādike. Kuddhā hi amanussā, manussāpi vā jīvitakkhayaṃ pāpenti. Nissaṭṭhattā neva attano, kassaci anissajjitattā, jigucchanīyattā ca na parassa. Udakatumbatoti veḷunāḷiādiudakabhājanato. Tanti chaḍḍitaudakaṃ.
长途行走类的威仪,是持续很久、时间很长的威仪。中等威仪,是以乞食等行为方式而发生的。细碎威仪,是在精舍里,或者在其他地方,以来回转身等方式而发生的——他们这样说。关于“gate”一词,意思是“在行走时”;先前因为包含了前进和后退,所以用“行走”来统称身体向前和向后的移动,因此有些说法认为,这里只取了“行走”的意思。
Addhānairiyāpathā ciratarappavattikā dīghakālikā iriyāpathā. Majjhimā bhikkhācaraṇādivasena pavattā. Cuṇṇiyairiyāpathā vihāre, aññatthāpi ito cito ca parivattanādivasena pavattāti vadanti. ‘‘Gateti gamane’’ti pubbe abhikkamapaṭikkamaggahaṇena gamanenapi purato pacchato ca kāyassa abhiharaṇaṃ vuttanti idha gamanameva gahitanti keci.
因为在大西瓦长老的说法里,紧接着每一种威仪中当下生起的色法和非色法,就依它们在各自那里灭尽的观察,而把握了正知而行;所以这应当依正知与观的行持来理解。因此说:“这确实是大西瓦长老所说的无痴重任,是《大念处经》的意趣所在。”不过在这部《沙门果经》里,只要是为了显示沙门果的殊胜,这段开示就包含了全部四种正知。“唯与念相应”这句话,是为了显示正知在作用上的首要地位,同时也显示念的喜悦,而不只是为了表明念。智的运作绝不可能离于念;由“这是该句的详述”显明了念与智具有同等的重要性。“于前进、后退时成为正知者”等句,已分别——分开后加以分别说明,这亦表明,于此处的念,其殊胜性与正知同等。
Yasmā mahāsivattheravāde anantare anantare iriyāpathe pavattarūpārūpadhammānaṃ tattha tattheva nirodhadassanavasena sampajānakāritā gahitāti taṃ sampajaññavipassanācāravasena veditabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippeta’’nti. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati yāvadeva sāmaññaphalavisesadassanaparattā imissā desanāya. ‘‘Satisampayuttassevā’’ti idaṃ yathā sampajaññassa kiccato padhānatā gahitā, evaṃ satiyā pīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na satiyā sabbhāvamattadassanatthaṃ. Na hi kadāci satirahitā ñāṇappavatti atthi. ‘‘Etassa hi padassa ayaṃ vitthāro’’ti iminā satiyā ñāṇena samadhurataṃyeva vibhāveti. Etānipadānīti ‘‘abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotī’’tiādīni padāni. Vibhattānevāti visuṃ katvā vibhattāniyeva, imināpi sampajaññassa viya satiyāpettha padhānatameva vibhāveti.
中部诵者们则这样说:有一位比丘在行走时,心里想着别的事情、盘算着别的事情而走;另一位比丘则始终不放下业处而走。同样,一位比丘站着时……乃至……坐着时……乃至……躺着时,心里想着别的事情、盘算着别的事情而躺卧;另一位比丘则始终不放下业处而躺卧。仅仅这样还不明显,所以他们通过经行来说明。比丘进入经行道,站在经行道的一端,这样观察把握:“在东侧经行道末端生起的色法与非色法,还没到达西侧末端,就在那里灭去了;在西侧末端生起的,还没到达东侧末端,就在那里灭去了;在经行道中间生起的,两端都没到达,就在那里灭去了;在经行时生起的色法与非色法,还没到达站立处,就在那里灭去了;站立时生起的,还没到达坐下处,就在那里灭去了;坐着时生起的,还没到达躺卧处,就在那里灭去了。”他这样观察把握时,心就沉入有分。起身时,他拿着业处才起身。这样的比丘,就叫作在行走等一切动作中保持正知的人。但即便这样,躺卧时业处还是不明显,所以比丘要尽力先经行、站立、坐下,这样观察把握之后才躺下:“身体是无意识的,床也是无意识的;身体不知道‘我躺在床上了’,床也不知道‘身体躺在我上面了’;无意识的身体躺在无意识的床上。”他这样观察把握,就把心沉入有分。醒来时,他拿着业处才醒来。这样的比丘,就叫作在躺卧时保持正知的人。由于身体等动作所产生的作用,心随那些动作而转,又因为转向作用生起的缘故,全部速行心,或者说一切通过六门生起的作用,都叫作作用所成的运作。当这些存在时,就叫作清醒。这样观察把握的人,就叫作在清醒时保持正知的人。此外,把昼夜分成六个时段,在五个时段中保持清醒的人,也叫作在清醒时保持正知的人。以解脱处为标题来说法的人,以及舍弃三十二种畜生论、只说与十种论题相应的合适话题的人,就叫作在言语上保持正知的人。在三十八种所缘中,让心随心所欲地作意的人,以及进入第二禅的人,就叫作在沉默上保持正知的人。因为第二禅远离了语行,所以特别称为沉默。以上就是按所说的方式,在七种情况下,有四种含义。
Majjhimabhāṇakā pana bhaṇanti – eko bhikkhu gacchanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento gacchati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva gacchati. Tathā eko tiṭṭhanto…pe… nisīdanto…pe… sayanto aññaṃ cintento aññaṃ vitakkento sayati, eko kammaṭṭhānaṃ avissajjetvāva sayati, ettakena pana na pākaṭaṃ hotīti caṅkamanena dīpenti. Yo hi bhikkhu caṅkamaṃ otaritvā ca caṅkamanakoṭiyaṃ ṭhito pariggaṇhāti ‘‘pācīnacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattā rūpārūpadhammā pacchimacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, pacchimacaṅkamanakoṭiyaṃ pavattāpi pācīnacaṅkamanakoṭiṃ appatvā ettheva niruddhā, caṅkamanamajjhe pavattā ubho koṭiyo appatvā ettheva niruddhā, caṅkamane pavattā rūpārūpadhammā ṭhānaṃ appatvā ettheva niruddhā, ṭhāne pavattā nisajjaṃ appatvā ettheva niruddhā, nisajjāya pavattā sayanaṃ appatvā ettheva niruddhā’’ti evaṃ pariggaṇhanto pariggaṇhantoyeva bhavaṅgaṃ otarati. Uṭṭhahanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva uṭṭhahati, ayaṃ bhikkhu gatādīsu sampajānakārī nāma hotīti . Evampi na sotte kammaṭṭhānaṃ avibhūtaṃ hoti, tasmā bhikkhu yāva sakkoti, tāva caṅkamitvā ṭhatvā nisīditvā sayamāno evaṃ pariggahetvā sayati ‘‘kāyo acetano, mañco acetano, kāyo na jānāti ‘ahaṃ mañce sayito’ti, mañco na jānāti ‘mayi kāyo sayito’ti, acetano kāyo acetane mañce sayito’’ti evaṃ pariggaṇhanto eva cittaṃ bhavaṅge otāreti. Pabujjhanto kammaṭṭhānaṃ gahetvāva pabujjhati, ayaṃ sotte sampajānakārī nāma hoti. Kāyādīkiriyānibbattanena tammayattā, āvajjanakiriyā samuṭṭhitattā ca javanaṃ sabbampi vā chadvārappavattaṃ kiriyamayapavattaṃ nāma. Tasmiṃ sati jāgaritaṃ nāma hotīti pariggaṇhanto jāgarite sampajānakārī nāma. Api ca rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pañca koṭṭhāse jaggantopi jāgarite sampajānakārī nāma hoti. Vimuttāyatanasīsena dhammaṃ desentopi battiṃsatiracchānakathaṃ pahāya dasakathāvatthunissitasappāyakathaṃ kathentopi bhāsite sampajānakārī nāma. Aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ manasikāraṃ pavattentopi dutiyaṃ jhānaṃ samāpannopi tuṇhībhāve sampajānakārī nāma. Dutiyañhi jhānaṃ vacīsaṅkhāravirahato visesato tuṇhībhāvo nāmāti. Evanti vuttappakārena, sattasupi ṭhānesu catudhāti attho.
知足论的注释
Santosakathāvaṇṇanā
215比丘因为自身具备这种知足,所以被称为“知足者”。为了说明这一点,论师说“具足随得资具知足”。意思是:对衣服等任何一种资具都能知足,并且具备这种心态。或者也可以这样理解:“随得”就是指低劣的,因为它和殊胜的不同;同样,殊胜的也可以叫“随得”,因为它和低劣的不同。这种“随得”的差别是依期望而成立的。也就是说,无论是以低劣的还是殊胜的衣服等资具为对象,能知足的那个法——这样生起的无贪,就是“随得资具知足”;具足这个法,就是“具足”。所谓“依所得知足”,就是随自己实际所得、与所得相应而知足。其余两种也是这样理解。或者,“所得”就是所获得的东西,对任何所得都能知足,就是“依所得知足”。“力”指身体的力量。“适宜”指与天生体弱等人的情况相适应。
215. Yassa santosassa attani atthitāya bhikkhu ‘‘santuṭṭho’’ti vuccati, taṃ dassento ‘‘itarītarapaccayasantosena samannāgato’’ti āha. Cīvarādi yattha katthaci paccaye santussanena samaṅgībhūtoti attho. Atha vā itaraṃ vuccati hīnaṃ paṇītato aññattā, tathā paṇītaṃ itaraṃ hīnato aññattā. Apekkhāsiddhā hi itaratāti. Iti yena dhammena hīnena vā paṇītena vā cīvarādipaccayena santussati, so tathā pavatto alobho itarītarapaccayasantoso, tena samannāgato. Yathālābhaṃ attano lābhānurūpaṃ santoso yathālābhasantoso. Sesadvayepi eseva nayo. Labbhatīti vā lābho, yo yo lābho yathālābhaṃ, tena santoso yathālābhasantoso.Balanti kāyabalaṃ. Sāruppanti pakatidubbalādīnaṃ anucchavikatā.
对于已经得到的东西不再另求别的,这本可以说是少欲的表现方式;但为了把知足自身的面貌从这一点上区分开来显示,才说“即使得到了也不拿取”。所谓“把它转过来”,指的是:对天生体弱之类的人来说,厚重的袈裟不能带来舒适,反而会让身体疲劳。所以这一“转”,是就实际需要而说的,不是就多贪等心态而说的。受用轻便的袈裟并不违背知足,所以说“即使只靠轻便的袈裟过活,也仍然是知足的人”。得到贵重的袈裟,或者得到许多件袈裟,却把它们放舍,去拿别的,由于安住在随宜相应的做法上,同样不违背知足,所以说“受用那些……乃至……也仍然是知足的人”。对其余的资具,在按能力、按适宜的说明中,“也”这个字的用意也应这样理解。
Yathāladdhato aññassa apatthanā nāma siyā appicchatāyapi pavattiākāroti tato vinivattitameva santosassa sarūpaṃ dassento ‘‘labhantopi na gaṇhātī’’ti āha. Taṃ parivattetvāti pakatidubbalādīnaṃ garucīvaraṃ na phāsubhāvāvahaṃ, sarīrakhedāvahañca hotīti payojanavasena, na atricchatādivasena taṃ parivattetvā. Lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti āha ‘‘lahukena yāpentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Mahagghaṃ cīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti āha ‘‘tesaṃ…pe… dhārentopi santuṭṭhova hotī’’ti. Evaṃ sesapaccayepi yathābalayathāsāruppaniddesesu api-saddaggahaṇe adhippāyo veditabbo.
“用牛尿泡过的诃子”,是指用牛尿处理过的诃子,或者因为腐烂而被丢弃的诃子。说它“被佛陀等称赞”,是指被正自觉者等赞叹,就像“依腐尿药而出家”等文句中所说的那样。在少欲与知足方面劝导比丘时,他本身就是最上知足者,因为他具足了最为极致、最为殊胜的知足。
Muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ, pūtibhāvena vā chaḍḍitaṃ harītakaṃ. Buddhādīhi vaṇṇitanti ‘‘pūtimuttabhesajjaṃ nissāya pabbajjā’’tiādinā (mahāva. 73, 128) sammāsambuddhādīhi pasatthaṃ. Appicchatāsantuṭṭhīsu bhikkhū niyojento paramasantuṭṭhova hoti paramena ukkaṃsagatena santosena samannāgatattā.
他们维持身体、滋养身体,所以叫“维持身体者”。同样,“维持腹部者”也应该这样理解。所谓维持腹部,是指通过吞咽食物来帮助身体维持下去,这是从它起辅助作用的角度来说的。因此,应当看到:从外部以辅助身体的方式维持身体,就是“维持身体性”。
Kāyaṃ pariharanti posentīti kāyaparihārikā. Tathā kucchiparihārikā veditabbā. Kucchiparihārikatā ca ajjhoharaṇena sarīrassa ṭhitiyā upakārakatāvasena icchitāti bahiddhāva kāyassa upakārakatāvasena kāyaparihārikatā daṭṭhabbā.
“只是资具而已”,意思是只取用资具本身。“就地放着的敷具”,是指没有自己特意决意,就放在那里使用的敷具。这里敷具等的第九项等次序,应当按前面所说的顺序来看,因为它们并没有那样固定不变的对应关系。为什么?因为并不是那样受持的。就像大象因为难以饲养的特性而被称为“大象”一样。如果其他比丘也具备少欲等品质,那么这种开示是否也要根据他们来说呢?不是的,所以世尊说“然而”。以维持身体为目的,因此叫“维持身体之物”。所以说“仅仅以维持身体”。
Parikkhāramattāti parikkhāraggahaṇaṃ. Tatraṭṭhakapaccattharaṇanti attanā anadhiṭṭhahitvā tattheva tiṭṭhanakapaccattharaṇaṃ . Paccattharaṇādīnañcettha navamādibhāvo yathāvuttapaṭipāṭiyā daṭṭhabbo, na tesaṃ tathā patiniyatabhāvato. Kasmā? Tathā nadhāraṇato. Dupposabhāvena mahāgajā viyāti mahāgajā. Yadi itarepi appicchatādisabhāvā, kiṃ tesampi vasena ayaṃ desanā icchitāti? Noti āha ‘‘bhagavā panā’’tiādi. Kāyaparihāro payojanaṃ etenāti kāyaparihārikaṃ. Tenāha ‘‘kāyaṃ pariharaṇamattakenā’’ti.
在四方都能安住,四方都是他安住的地方,所以叫“四方者”;“四方者”也就是“遍四方者”。对那里的任何众生或诸行,他既不因害怕而排斥,自己也不被它们所排斥,所以叫“无碍者”。满足于各种所得,是指对高低好坏的各种生活所需,无论是自己的还是现有的,都能同样满足。那些全面压迫、制伏身心的事物,就是“危难”,比如狮子、老虎等,以及贪欲等烦恼。这些危难被安忍、调伏等方法伴随而忍受并被征服。因为没有让心变得僵硬的怖畏,所以叫“不惊怖者”。应独行,是指能够独自一人而行。犹如犀角,是指由于那样的独住,就像犀牛角一样。
Catūsu disāsu sukhavihāratāya sukhavihāraṭṭhānabhūtā catasso disā etassāti catuddiso catuddiso eva cātuddiso. Tāsu eva katthaci satte vā saṅkhāre vā bhayena na paṭihanati, sayaṃ vā tena na paṭihaññatīti appaṭigho. Santussamāno itarītarenāti uccāvacena paccayena sakena, santena, samameva ca tussanako. Paricca sayanti, kāyacittāni parisayanti abhibhavantīti parissayā, sīhabyagghādayo, kāmacchandādayo ca, te parissaye adhivāsanakhantiyā vinayādīhi ca sahitā khantā, abhibhavitā ca. Thaddhabhāvakarabhayābhāvena achambhī. Eko careti ekākī hutvā carituṃ sakkuṇeyya. Khaggavisāṇakappoti tāya eva ekavihāritāya khaggamigasiṅgasamo.
如果鸟在羽毛未生起时就遭受风击,它可能就没有翅膀,所以特别说明为“有翅膀的鸟”。
Asañjātavātābhighātehi siyā sakuṇo apakkhakoti ‘‘pakkhī sakuṇo’’ti visesetvā vutto.