《沙门果经》的注释·阿耆多·翅舍钦婆罗派的注释
2. 沙门果经义注 · 89 段
阿耆多·翅舍钦婆罗派的注释
Ajitakesakambalavādavaṇṇanā
170-172在阿耆多的主张里,说“没有布施”,是就布施没有果报这一点说的。“已供”指的是大祭祀。“已献”指的是赠礼性的供养。这两者他也都是就它们没有果报这一点加以否定。说“善行恶行”,就是善行和恶行,意思是善业和不善业。所谓“果、果报”,凡是被称为果或果报的,他说这些都不存在。说“没有此世”,是指站在他世角度的有情没有此世;说“没有他世”,是指站在此世角度的有情也没有他世;说“没有母亲、没有父亲”,是就对父母行正行与邪行没有果报而言说的。说“没有化生有情”,是指死后转生于他处的有情不存在,以此表明一切众生就在各自所在之处断灭
170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.
四大种所成就是指由四大种构成。地归于地身是指内地界归于外地界。随往就是追随;随至是同一个意思的另一种说法,也有跟随而去的意思。这两种说法都表明前往、到达。水等其余几界也是同样的道理。诸根是指以意为第六的六根奔入虚空。以床为第五是指以卧床为第五,意思是床,加上抓住床脚站着的四个人。直到火葬场就是直到墓地。句迹是指“这个人这样持戒,这样破戒”等等功德和过失的陈述,或者此处以身体本身为句迹,这是所意想的。鸽色是指鸽子的颜色、斑鸠羽翼的颜色。成灰是指成为灰末,此即原文。诸献祭是指任何分为赠送、礼品、供养等的布施,这一切最终都只成为灰烬,不会在此后成为给予果报之物。施被愚人施设是指布施由愚人所设立。这里所说的是:这种布施是愚人、无智慧者所设立的,并非智者所设立。表明愚人布施,智者接受。
Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.
在这里,富兰那说“做了恶也不算是作恶”,是在否定业。阿耆多说“身体坏灭后就断灭了”,是在否定果报。末伽梨说“没有因”,是在把两者都否定。这样一来,否定业的人也就否定了果报,否定果报的人也就否定了业。所以,这些人从义理上说全都是同时否定业和果报的,也都是无因论者、无业论者和虚无论者。
Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.
有些人执取他们的见解,无论白天还是晚上,坐在住处反复念诵、反复思索。当他们心里现起“做了恶事也不算造恶,没有因,没有缘,死了就彻底断灭”这类所缘时,错误的念就停在那里不动,心变得专一集中,速行心一个接一个生起。第一个速行还有救,第二个等速行也一样;但到第七个速行时,就连诸佛也救不了,再也转不回来,就像阿利吒荆棘一样。在这当中,有人陷入一种邪见,有人陷入两种,有人陷入三种。不管陷入一种、两种还是三种,他都成了定型的邪见者;他已经被挡住通往天界和通往解脱的路。这一期生命结束后,他连天界都去不了,更别说解脱了。这种众生就叫“轮回桩”,像大地的看门人一样,绝大多数情况下,都无法从这种生存状态中出离。
Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.
“所以应当避开恶人,就像避开毒蛇一样。
想要得到安乐的有智慧的人,应当远远避开它。”
‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ; Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.
波拘陀·迦旃延派的注释
Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā
173-175173-175. 在波拘陀的学说中,“非所作”就是不是被造作的。“非所作种种”就是不是以种种方式造作的。“你应当这样做”的意思是:它们不会因为任何人的指使而变成那样。“非所化”就是连神通也化现不出来。“非能化”就是不能被制造出来。有些人把这个词说成“不应被制造”,但这个词在经典和注疏里都看不到。“不孕”等三个词的意思和前面说的一样。“不动摇”是因为像门柱一样立着,所以不摇动。“不变异”就是不放弃自己的本性。“不互相恼害”就是不互相伤害。“不能”就是没有能力。在“地身”等说法中,地本身就是“地身”,或者说是地的集合体。“在那里”就是在那些有生命的七身之中。“正是七身”的意思是:就像刀砍在一堆绿豆等东西上时,刀会从绿豆等之间的缝隙穿进去一样,刀也会从七身的缝隙和孔洞中穿进去。在那里,“我断除这个生命”只是纯粹的概念而已,这就是这段话所要显示的。
173-175. Pakudhavāde akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.
尼乾陀·若提子学说的注释
Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā
176-178在尼乾陀·若提子的学说中,“以四分防护而防护”是指用四种防护来守护。“一切水已遮止”是指遮止一切水,拒绝一切冷水。据说他把冷水看作有生命,所以不碰它。“具备一切防护”是指具备一切遮恶的防护。“以一切防护而涤除”是指以一切遮恶的防护涤除罪恶。“为一切防护所触及”是指被一切遮恶的防护所触及。“已达”是指心已达到顶点。“已防护”是指心已得到约束。“已安住”是指心已善加安立。他的学说中虽然有一点随顺于佛法的地方,但因为见解不清净,所以全都变成了邪见。
176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivāritocāti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.
散若耶·毗罗梨子婆罗门之说的注解
Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā
179-181散若耶论与不死矫乱中所说的方式完全一样。
179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.
第一,现见沙门果的注释。
Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā
182“尊者,我”这句话的意思是:就像挤压沙子却榨不出油一样,我在外道的各种说法里找不到任何精华,所以来请问世尊。
182.Sohaṃ, bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.
183“只要你觉得合适”就是“只要你喜欢”。奴仆,是指家生奴、买来的奴、俘获的奴、自愿为奴这四种当中的一种。工作者,就是不懈怠、习惯于干活的人。远远看见主人就先起身,所以叫先起者。这样起身之后,给主人铺好座位,做完洗脚等该做的事,然后才躺下或坐下,所以叫后卧者。或者说,主人还没从床上起来,他就先起来了,所以叫先起者;从清晨开始,直到主人夜里入睡之前,他把所有事情都做完,然后才躺下休息,所以叫后卧者。他嘴里总是应着“做什么?做什么?”,一边回应一边做事,所以叫应答“做什么?”者。他只做让主人欢喜的事,所以叫悦意行者。他只说亲切的话,所以叫爱语者。他总是看着主人满意高兴的脸色来行事,所以叫仰面者。
183.Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.
他以为“就像天人一样”。所谓“但愿我修福”,意思是:如果我修福,但愿我能成为那样。也有写成“So vatassa'ssa”的版本,意思相同。“Yaṃnūnāhaṃ”是说:我若行布施,那么国王一天所布施的,我就算一辈子也比不上它的百分之一。他由此对出家生起精勤之心,这里显示的就是他这样思惟的状态。
Devo maññeti devo viya. Sovatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.
“以身防护”的意思是:以身封闭,堵住不善法进入的门。剩下两句也是同样的道理。“以食衣为最上”的意思是:以食衣为最高、最上,也就是说,舍弃不正当的谋生方式,以最高程度的减损知足而住。“乐于远离”的意思是:乐于经中所说的三种远离——身远离属于住在远离处的人,心远离属于欢喜出离的人,依远离属于无执著、已达行灭的人;也就是说,舍弃人群的聚集,以身独住;舍弃心中烦恼的聚集,依八等至而独住;或者进入果等至或灭等至,证得涅槃而住。“Yagghe”是一个表示责备语气的不变词。
Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.
184184. “我们也可以用座位来邀请”——就是把坐过的座位拍干净,然后说“请坐在这里”。“也要主动邀请他”——就是主动把东西送上去邀请他。这里面,主动送上去有两种方式:用言语和用身体。如果这样说:“在你们想要的时候,需要我们的衣等物品,就尽管开口。”这样说的时候,就是以言语主动送上去邀请。如果看到衣等物品有短缺,就拿出那些东西说“请收下这些”,这样给出去,就是以身体主动送上去邀请。针对这两种情况,所以说“也要主动邀请他”。在这里,“病缘药具”是指任何适合病人的药物。这个词的含义在《清净道论》中已经说过。“守护、遮挡与保护”:就是名为守护和名为遮挡的保护。不过,这种保护如果是安排手持武器的人站岗,就不叫如法的安排。但如果这样安排:在不合适的时间,捡柴的人、采叶的人等不能进入精舍,猎鹿的人等不能在精舍范围内捕鹿或捕鱼,这样安排就叫如法的保护。针对这个,所以说“如法”。
184.Āsanenapinimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.
185如果这样的话:假如你的奴仆能从你那里得到礼敬等。事情若如此。必定:这是一个表示决定的词。第一:说出这个词时,也暗示还有其他存在。正因如此,国王才说:尊者,那么,还能有别的吗?等等。
185.Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.
第二项 现见沙门果的注释
Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā
186-188耕地的人,就叫耕作者。家里的主人,也就是一户人家里的家长,就叫家主。缴纳名为赋税之税的人,就叫作纳税者。让谷堆和财堆增长的人,就叫增堆者。
186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.
“少”是指微少,少到甚至只有一升米的量。“财蕴”是指财富的聚集。“大”是指广大。之所以两者都说,是为了表明:就像舍弃大财富出家很难一样,舍弃少的也同样难。而在讲奴隶的那一段里,因为奴隶连对自己都没有自主权,更何况对财富呢。他所拥有的财物,本来就只属于主人,所以那里没有提“财富”。亲族就只是亲族这一类。
Appaṃvāti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.
更殊胜的沙门果注释
Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā
189尊者,是否还有其他现见之法?这里没有说“正是如此”。为什么?因为如果说“正是如此”,世尊就能用这类譬喻,讲上一整个日夜甚至更久,来阐明沙门果。虽然听世尊说法本身并没有限度,但世尊心想:“道理大概也就是这样了”,为了进一步询问更殊胜的差别,所以没有说“正是如此”,而是说:“更超越、更殊胜的。”其中,“更超越”是更令人满意、最为殊胜的意思。“更殊胜”是更上等的意思。“那么”是表示催促的虚词。他催促对方听法时,就这样说。“请听”:他请听那更超越、更殊胜的沙门果。
189.Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.
“好好作意”这句话里,“好好”和“善哉”是同一个意思。这个“善哉”一词,出现在请求、接受、赞赏、美好、坚定等场合。比如在“善哉,尊者,愿世尊为我简要说法”这类句子里,是出现在请求的场合。在“‘善哉,尊者’那位比丘对世尊所说的话欢喜、随喜之后”这类句子里,是出现在接受的场合。在“善哉!善哉!舍利弗!”这类句子里,是出现在赞赏的场合。
Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.
“乐法之王真好,有智慧的人真好。
不背叛朋友是好事,不作恶就是快乐。”
‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro; Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);
在“美好”等含义中也是这样。比如“那么,婆罗门,请你好好听,好好作意”这类句子中(《增支部》5.192),“sādhuka”这个词既用于表示“坚定地做”,也用于表示“命令”。在这里,也应该理解为它同时表示“坚定地做”和“命令”。它也可以通于“美好”的意思。以“坚定地做”的含义来说,就是“请坚定地听这个法,好好地掌握”;以“命令”的含义来说,就是“请依照我的命令来听”;以“美好”的含义来说,就是“请听这个美好、殊胜的法”——应当这样来理解它所表达的意思。
Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati . Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.
“请作意”意思是转向、把心对准;“请善加留意”意思是专心听,不让心散乱;“请放在心上”就是它的用意。这里“请听”是用来防止耳根散乱;“请好好作意”则是通过加强对作意的力度,来防止意根散乱。其中,前者防止执取颠倒的文句,后者防止执取颠倒的义理。前者让人投入听闻正法,后者让人对已听闻的法进行忆持、审察等。前者说明:这法文句圆满,所以应当听闻;后者说明:这法义理深奥,所以应当好好作意。或者,把“好好”这个词同时连到两句上来理解:因为这法在法理上深奥、在开示上也深奥,所以你要好好听;因为它在义理上深奥、在证悟上也深奥,所以你要好好作意。“我将宣说”,意思是“大王,可以”——这样应允之后,我将详细宣说《沙门果》。说“我将开示”是简略表达,说“我将宣说”是详细表达。因此,文耆陀长老说:
Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti . Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –
“他既能简要地开示,也能详细地宣说;
他的声音像画眉鸟一样,宣说出无碍的辩才。”
‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati; Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);
世尊这样说后,阿阇世王——摩揭陀国的国王、韦提希的儿子——生起了踊跃之心,回应道:“是的,尊者。”他这样回应世尊,赞同并领受了世尊的话。这里的意思是:他赞同并领受了世尊所说的话。
Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.
190190. 于是世尊对他说了这番话,说了这个;意思是,现在要说的“大王,在此……”等整部经,世尊都说了。其中,“在此”(idha)是一个表示处所的虚词,有时是依“世间”而说的,比如:“如来出现于此世间。”有时是依“教法”而说的,比如:“比丘们,第一沙门唯在此,第二沙门在此。”有时是依“空间/处所”而说的,比如:
190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –
“我今正立于此,身为天众而存在;
我又重获寿命,贤友,当如是知。”
‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);
在某些地方,它只是用来补足句子的音节而已。比如经中说:“比丘们,我在这里已经吃过了,已经吃饱了。”但在这里,应当理解为是依据“世间”而说的。“大王”——为了宣说先前已经答应过的教法,又再次称呼“大王”。这里说的是:“大王,在这个世间里,如来出现,他是阿拉汉……乃至……佛陀、世尊。”其中,“如来”这个词在《梵网经》里已经解释过了。“阿拉汉”等词在《清净道论》里已经详细解释过了。“出现于世间”这里,“世间”有三种:空间世间、有情世间、行世间。但这里指的是有情世间。而且,如来出现于有情世间时,不是在天界,不是在梵天界,而只是在人界。在人界中,也不是在别的轮围世界,而正是在这个轮围世界。在这个轮围世界里,也不是在所有地方,而是在这样一个划定范围的中间区域:东边有个叫伽姜伽罗的镇,那再过去有大娑罗树,从那再过去就是边地,以内是中央;东南方有条叫沙罗伐底的河,从那再过去是边地,以内是中央;南方有个叫白耳迦尼迦的镇,从那再过去是边地,以内是中央;西方有个叫图那的婆罗门村,从那再过去是边地,以内是中央;北方有座叫乌西罗陀迦的山,从那再过去是边地,以内是中央。这样划定范围,长三百由旬,宽二百五十由旬,周围九百由旬,就在这个中间区域里出现。不只是如来,独觉佛、上首弟子、八十位大长老、佛陀的母亲、佛陀的父亲、转轮王,以及其他达到核心成就的婆罗门和居士,也都是在这里出现的。
Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.
在这里,从善生女供养乳粥开始,一直到阿拉汉道,这期间称为“出现”;在阿拉汉果位,则称为“已出现”。或者从大出离开始,一直到阿拉汉道。或者从兜率天开始,一直到阿拉汉道。或者从燃灯佛足下发愿开始,一直到阿拉汉道,这期间称为“出现”;在阿拉汉果位,则称为“已出现”。这里是根据最初出现的情形而说“出现”。如来出现于世间,这就是此处的意思。
Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.
那个世间:那位世尊,就是这世间。现在要指出接下来应当说明的内容。含天神的:就是与诸天神一起,所以叫含天神的。同样,与魔罗一起叫含魔罗的,与梵天神一起叫含梵天神的,与沙门婆罗门一起叫含沙门婆罗门的。生类:因为是由出生而有的,所以叫生类,那就是众生。含天人的:就是与天和人一起。其中,通过含天神的这个词,应当知道是指五欲界天;通过含魔罗的这个词,是指第六欲界天;通过含梵天神的这个词,是指梵身天等梵天界;通过含沙门婆罗门这个词,一方面是指那些作为教法之敌、站在对立面的沙门婆罗门,另一方面也指已经止息恶法、已经排除恶法的沙门婆罗门;通过生类这个词,是指有情世间;通过含天人的这个词,是指世俗所说的天以及其余的人。因此在这里应当这样理解:以三个词摄取了连同器世间的有情世间,以两个词则纯粹就有情世间而摄取了有情世间。
So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.
另一种理解方式是:用“含天神的”这一说法,涵盖了无色界天世间;用“含魔罗的”这一说法,涵盖了六欲天世间;用“含梵天的”这一说法,涵盖了有色梵天世间;用“含沙门婆罗门等”这一说法,则是按四众弟子来说,指与世俗所说的天共同存在的人间世间,或者指其余一切有情世间。
Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.
这里,通过“连同诸天神”这一说法,从最高层次的界定,说明整个世间都是(佛陀)所亲证的。于是,有些人产生了疑惑:“魔罗有大威神力,是六欲天的自在主宰、他化自在者,难道连他也被(佛陀)亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,便说“连同魔罗”。又有些人这样想:“梵天神有大威神力,用一个手指就能照亮一千个轮围世界,用两个手指……乃至用十个手指就能照亮一万个轮围世界,还享受无上的禅定之乐,难道连他也被亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,便说“连同梵天神”。接着,有些人又想到:“许多沙门、婆罗门是教法的敌人,难道连他们也被亲证了吗?”为了消除他们的疑惑,便说“连同沙门婆罗门及众生”。这样,先说明了最高层次者被亲证的情况,然后依据世俗的天和其余人类,从最高层次的界定角度,说明其余有情世间也被亲证,所以说“连同诸天神与人”。这就是此处层层递进的次第。
Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.
古师们则说:“含诸天神的”,是指与诸天神一起的其余世间。“含魔的”,是指与魔罗一起的其余世间。“含梵天的”,是指与梵天一起的其余世间。这样,先用三种方式把三界一切有情都收进这三句里,接着又用两句来总括,所以说“含沙门、婆罗门,含众生、天人”。这样一来,通过这五句,就按各自的方式把三界完全统摄尽了。
Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.
“自己证知、亲自现证之后而宣说”:这里“自己”是指不依靠他人引导、独立而证。“证知”就是通过证知、以殊胜的智慧了知的意思。“现证”就是令其现前、亲自体证,这样也就排除了类比推理等认知方式。“宣说”就是使人觉悟、使人了知、加以开显。
Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.
他宣说初善、中善、后善的法:这位世尊因为悲悯众生,即使舍弃了无上的远离之乐,仍然为众生说法。而且无论说得少还是说得多,他都只是以初善等方式来说。也就是说,在开头,他以善妙、良善、没有过失的方式来说;在中间也一样,在结尾也一样,都以善妙、良善、没有过失的方式来说。这里,教说有初、中、后,教法也有初、中、后。就教说而言,即使是一首四句偈,第一句名为初,中间两句名为中,最后一句名为后。对于单一相续的经,序分是初,“这是我所说”是后,两者之间是中。对于多相续的经,第一相续是初,最后的相续是后,中间的一相续、两相续或众多相续就是中。
So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.
不过,对于教法来说,戒、定、观才是它的开端。经里也这样说:“什么是善法的开端?就是清净的戒和正直的见。”而像“诸比丘,有中道,是如来所证悟的”这样说的圣道,就是中间。果和涅槃则是终点。经中说:“婆罗门,梵行就是为了这个目的,这就是它的核心,这就是它的终点”,这里是把果说为终点。又说:“毗舍佉贤友,梵行被称为以涅槃为归宿,以涅槃为归趣,以涅槃为终点”,这里是把涅槃说为终点。这里指的是教说的初、中、后。因为世尊说法时,开头显示戒,中间显示道,最后显示涅槃。所以说:“他开示初善、中善、后善的法。”因此,其他说法的人说法时,也应当这样——
Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –
“开头要展示戒,中间要讲清楚道;
最后归结到涅槃,这就是说法者的立足点。”
‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye; Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.
“有义有文”:如果一个人的开示是依靠粥、饭食、女人、男人之类的描述来展开的,那他就不是在“有义”地开示。而世尊舍弃了那样的开示,只教导以四念处等为基础的开示,因此被称为“有义地开示”。反过来,如果一个人的开示只有单个音节,或者完全没有唇音,或者所有送气音、所有鼻音都缺失,那么由于音韵不完整,就像达米勒人、吉罗陀人、娑婆罗人等边地部族的语言一样,这就叫作“无文”的开示。而世尊——
Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –
“松弛音和紧绷音,长音和短音,重音和轻音,还有鼻音;
结合与确立,以及解脱:依靠对音节的辨别,就有这十种分类。”
‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ; Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.
像这样,说法时不破坏这十种文句,而让文句完整无缺地呈现出来,然后才说法,因此被称为“教导具有完整文句的法”。在“完全圆满”这个说法里,“完全”是“全部”的意思,“圆满”是“不多不少”的意思。这里说的是:所教导的确实是整体圆满的,连一部分不圆满的情况都不存在。因为没有什么需要补充,也没有什么需要去掉,所以应当理解为“完全圆满”。“清净”是指没有杂染。如果有人想靠着这个法教获得利养或恭敬而说法,他的开示就是不清净的。但世尊不看重世间的利养,以遍及一切众生的利益之心,通过修慈使心地柔软,安住在救拔众生的状态中,以这样的心来说法。因此被称为“教导清净的法”。
Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.
“阐明梵行”在这里,“梵行”这个词出现在这些含义中:布施、服务、五学处戒、四无量心、远离淫欲、满足于自己的妻子、精进、布萨戒支、圣道、教法。
Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.
“你的誓愿是什么?梵行又是什么?
这果报是何等善修所得?
神通、光辉、力量与精进的成就,
这是你的大宫殿,龙象。
我和妻子在人间的时候,
我们俩都曾是有信心的施主。
那时我的家就像一口随时能打水的井。
沙门婆罗门都得到了满足。
此即我之誓愿,此即彼梵行;
彼善修者,此为其果报。
神通、光辉、力量与精进的成就,
智者啊,这也是我的大宫殿。”
‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ, Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, Idañca te nāga, mahāvimānaṃ. Ahañca bhariyā ca manussaloke, Saddhā ubho dānapatī ahumhā; Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi, Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca. Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ, Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko; Iddhī jutī balavīriyūpapatti, Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);
在这部《富那迦本生》里,布施被称为梵行。
Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
“因为什么,手能施与所欲?因为什么,手能流出甘蜜?
你凭什么样的梵行,福德才在手中得以圆满?
因为那,手能施予所欲;因为那,手流着甘蜜。
因为我的这份梵行,福德就在手中圆满成就。”
‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo; Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati. Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo; Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);
在《嫩芽饿鬼事》里,把服侍称为梵行。在《鹧鸪本生》里说:“比丘们,就是这样,那个名叫鹧鸪的梵行确实存在过。”(《小品》311)这里把五学处戒称为梵行。在《大典尊经》里说:“五髻啊,我那个梵行,不是为了厌离,不是为了离贪,不是为了灭尽……只是为了投生到梵天界而已。”(《长部》2.329)这里把四无量称为梵行。在《端正经》里说:“别人会成为非梵行者,我们在这里要成为梵行者。”(《中部》1.83)这里把远离淫欲称为梵行。
Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.
“我等不越妻,
妻众亦不越我。
除了她们,我们修梵行。
所以,我们年轻人确实不会死。”
‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma, Amhe ca bhariyā nātikkamanti; Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma, Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);
在《大护法本生》中,满足于自己的妻子被称为梵行。而在《毛发竖立经》中说:“舍利弗,我确实记得我曾修习具足四支的梵行,那时我确实是苦行僧。”(《中部》第1册第155节)在这部经里,精进被称为梵行。
Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.
“以低劣的梵行,投生在刹帝利族中;
以中等的梵行,生到天界;以最殊胜的梵行,则得净化。”
‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);
在《尼弥本生》里,为了调伏自己而受持的八支布萨,被称为梵行。“五髻啊,我这种梵行,完全是为了厌离、离贪、灭尽……乃至……就是这圣八支道。”在《大典尊经》里,圣道被称为梵行。“这种梵行成就、兴旺、广布、为众人所知、广泛流传,直到被天和人好好宣说。”在《和合经》里,包含三学的整个教法被称为梵行。在这里,所指的也正是这种梵行。所以说“阐明梵行”,就是宣说“初善……乃至……清净”的法。当他这样宣说时,就是在阐明包含三学的整个教法的梵行,应当这样理解这里的含义。“梵行”:从最殊胜的意义上说,就是像梵那样的行持;或者说,是已成为梵者——佛陀等——的行持。
Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.
191“那法”:就是具有上面所说的那种成就的法。“或者居士听闻”:为什么首先提到居士呢?因为他们已经摧破了我慢,而且人数众多。一般来说,从刹帝利家族出家的人,会依靠出身而心生我慢;从婆罗门家族出家的人,会依靠咒术而心生我慢;从低贱种姓家族出家的人,也无法凭自己的出身站稳脚跟。可是居士家的子弟不一样,他们腋下流着汗、背上结着盐霜,亲自耕种田地,因为没有那种我慢,所以已经摧破了我慢和骄矜。他们出家以后,不摆我慢也不摆骄矜,尽自己所能学习全部佛陀的教法,修习观禅,就能够证得阿拉汉果。而且从其他家族出家的人并不多,居士才是多数。因此,由于他们已经摧破我慢并且人数众多,所以首先提到居士。
191.Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.
或者,其他家族中的某一家。再生,就是再出生。对如来获得信心,意思是:听闻清净的法之后,对法主如来生起信心:“那位世尊确实是正自觉者。”他这样反思,就是这样观察。居家生活是拥挤的,意思是:即使夫妻二人住在六十肘大的房子里,或者彼此相距一百由旬,只要还有牵挂和障碍,居家生活就是拥挤的。尘路,按照《大注释》的说法,是贪尘等生起的地方。也有人说是来路。因为不粘着,就像露天一样,所以叫露天。出家的人即使住在尖顶屋、宝殿、天宫等门窗紧闭的隐蔽处,也终究不粘着、不执取、不被束缚。因此说“出家是露天”。再者,居家生活拥挤,是因为没有行善的空间;尘路,就像不设防的垃圾堆,是烦恼尘聚集的地方;出家是露天,是因为行善有充分自由的空间。
Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.
“这并不容易……我应当出家”:这里简要说明一下。这个由三学组成的梵行生活,必须做到哪怕只是一天也不破戒,一直到临终最后一念都保持绝对圆满;必须做到哪怕只是一天也不被烦恼的污垢染污,一直到临终最后一念都保持绝对清净。应当像磨光的螺贝、洗净的螺贝那样来行持。住在家里、身处居家环境中的人,要这样行持到绝对圆满……乃至……绝对清净,并不容易。那么,我何不剃掉头发和胡须,穿上染色树皮汁所染、适合出家修行者的袈裟,从家里出来,出家去过没有家的生活呢?这里,种田、经商等对家庭有益的事业称为“家业”,而出家没有这些,所以应当知道出家就是“无家”,也就是没有家的状态。“我应当出家”:就是我应当去实行出家这条路。
Nayidaṃsukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ . Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.
192-193“少”:一千以下的财富聚集,称为少;从一千开始,就是多。“亲族圈”:因为具有系缚的意义,亲族本身就叫亲族圈。二十人以下也称为少,从二十人开始就是多。“巴帝摩卡防护者”:就是具足巴帝摩卡防护。“仪行与行处具足者”:就是在仪行和行处上都具足。“于微小罪”:就是在微细的过失上。“于诸过失”:就是在诸不善法上。“见怖畏者”:就是见到怖畏。“正受持”:就是正确地受持之后。“于诸学处学”:就是在诸学处上,逐条正确地受持而学。这里是简略说明,详细说明则在《清净道论》中说过。
192-193.Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.
具足善的身业和语业,活命清净:在这里,通过仪行和行处的把握,已经包含了善的身业和语业。然而,这种名为“活命清净戒”的戒,并不是生在虚空里或树顶上等处,而只是生在身门和语门中;所以,为了显示它生起的门,才说“具足善的身业和语业”。又因为具足了这些,所以就是“活命清净”。或者,这也是依据《沙门文荼迦经》(中部2.260)而说的。在那部经里确实这样说:“木匠,什么是善戒?我说善的身业、善的语业以及清净的活命,这些都属于戒。”因为具足了这些,所以应当知道就是“活命清净”。
Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.
戒具足:就是具备《梵网经》里说的三种戒。守护根门:就是在包括意根在内的六根上把门关好。具备正念与正知:就是在前进、返回等七种情况下,都有正念和正知。知足:就是对衣服、饮食、住处、医药这四种生活所需,以三种知足而感到满足。
Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.
194-211194-211. 这样把纲目列出来之后,再按顺序逐一解说时,说了“大王,比丘怎样才是戒具足呢”等等。其中,“这也是他的戒”意思是:对这位比丘来说,远离杀生也是他戒行中的一条戒。或者,这里的处格是表示主格的意义。因为在《大注》里,这句话被解释为“这也是那位沙门的戒”,意思正是如此。其余部分应当依照《梵网经》里所说的方式来理解。“这是他的戒”意思是:这就是他所持守的戒。
194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.
212他无论从哪一方面都看不到恐惧,其原因就是戒的防护:那些以不防护为根源而生起的恐惧,其中若有哪一种恐惧会由戒的防护而产生,他在任何一种防护之下都看不到它。为什么?因为当有防护时,以不防护为根源的恐惧就不存在了。“如同已灌顶者”:就像按规定的仪轨举行了刹帝利灌顶仪式、头顶被灌过圣水的人。“即:来自敌人的”:凡是可能来自任何一个敌人的恐惧,他都看不到。为什么?因为他已经消灭了一切敌对者。“内在的”:指自己身心相续内部的,意思是在自己身心相续之中。“无过失的快乐”:他体验着那无可指责、无可非难的善的快乐;这种快乐以戒为基础,伴随无追悔、欢喜、喜、轻安诸法,是身体和心的快乐。“大王!比丘如此就是戒具足者”:如此,具足这样不间断详细开示的三种戒,这位比丘就被称为戒具足者。关于戒的论述到此结束。
212.Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.
根律仪论
Indriyasaṃvarakathā
213213. 在讲“守护根门”这一段里,说到“以眼见色”时,这个“眼”字在某些地方指的是佛眼,就像经里说的:“他以佛眼观察世间。”(《大品》9)在某些地方指的是被称为一切知智的普眼,就像经里说的:“须弥陀啊,登上那座法所成的殿堂,成为普眼者。”(《大品》8)在某些地方指的是法眼,比如“远离尘垢、远离污秽的法眼生起了”(《大品》16),这里指的是三种圣道的智慧。而“眼生起了,智生起了”(《大品》15)这里,指的是宿命通等智慧,称为慧眼。在“以天眼”等出现的地方,指的是天眼。在“缘于眼及色”这里,指的是净色眼。但在这里,这个“眼”字是借用净色眼的名称来指眼识,所以意思是:以眼识见色之后。其余部分该说的,都已经在《清净道论》里讲过了。“不杂染之乐”:因为远离了烦恼的杂染,所以是不杂、不混、清净的增上心之乐,他正在体验这个乐。
213. Indriyesu guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.