13. 《三明经》的注释
13. Tevijjasuttavaṇṇanā
518518. 经文以“如是我闻……在憍萨罗……”开头,这是《三明经》。此处解释经中语义未明之处。摩那萨葛多,是那村子的名称。摩那萨葛多之北,意为离摩那萨葛多不远,在北面。在芒果园:在一片幼嫩的芒果树丛中。据说那地方极为宜人,地面铺着如银板般的细沙,上方有芒果树浓密的枝叶宛如宝石织成的华盖。
518.Evaṃme sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.
519519. “声名远播,声名远播”:由于这些人在家族、品行等方面的成就,因而在各个地方都享有盛名。蹇基、塔卢库等是他们的名字。其中,蹇基住在欧巴萨陀村,塔卢库住在伊车能额勒村,沸伽罗娑罗住在乌卡特陀村,绛努索尼住在舍卫城,托德亚住在图迪村。还有其他:还有其他许多人。他们从各自的住处聚集而来,为了共同诵习吠陀而住下。相传,因为摩那萨葛多景色怡人,那些婆罗门便在河边建起房舍,围成院落,禁止其他闲杂人等入内,他们时常会来此居住。
519.Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.
520-521520-521. “婆悉吒与婆罗堕阇”:指的是沸伽罗娑罗的弟子婆悉吒,以及塔卢库的弟子婆罗堕阇。据说这两人都出身高贵,精通三吠陀。经行:指为了消除久坐而产生的疲劳而散步。据说他们白天诵习经典后,于傍晚时分起身,让人带上沐浴用具、香、花、油和洁净的衣服,由各自的随从簇拥着,想去河中沐浴。于是,他们来到河岸,在那片如银板般的沙地上前后经行。一人经行时,另一人便紧随其后经行,之后又互换位置。正因如此,经文才说“前后经行,前后漫步”。关于道与非道:即正道与邪道的问题。他们心中思惟:“究竟要修习何种行道,通过哪一条路,才能安乐地到达梵天世界呢?”如此,他们围绕着道与非道展开了讨论,这便是此句的含义。直道:“直路”的另一种说法;也可这样理解:因循此道可笔直前往,故名为直道;它能引导出离,故名为出离道;修
520-521.Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.
“对那行此道者,有与梵天共住”(Takkarassa brahmasahabyatāya):意思是,谁修习、践行那条道路,他便能与梵天共住,在同一处所出现。“那所说的”(Yvāyaṃ):即那一位。“被宣说的”(Akkhāto):即被讲述、被阐明的。“由沸伽罗娑罗婆罗门”:这是婆悉吒在引述自己老师的名字。如此,婆悉吒只是推崇、高举自师之论而四处宣扬;婆罗堕阇也同样在推崇自师之说。因此,经文才说:“确实,婆悉吒不能……”等等。
Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.
于是,婆悉吒心想:“我们两人的言说,都未能导向出离。在这世间,论及通达道路,没有人能与乔达摩尊者相比;而且乔达摩尊者就住在不远处,他一定会像持秤而坐的商人那样,为我们裁断疑惑。”如此思惟后,他将此意告诉了婆罗堕阇。接着两人一同前往,向世尊禀告了他们所论之事。所以经文说:“那时,婆悉吒……那一条由塔卢库婆罗门所宣说的道路。”
Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.
522522. “在此处,乔达摩尊”(Ettha bho gotamā):指在道与非道这件事上。“争论、辩驳”(Viggaho vivādo)等词中,最初生起的对立情绪称为“争论”,随后的言语交锋称为“辩驳”。这两种,又因为各师的说法互不相同,而被叫作“种种异论”。
522.Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.
523“那么,你们究竟在何事上存在分歧呢?”(Atha kismiṃ pana vo):你(婆悉吒)坚持“唯有这条才是正道”,执持着自己老师的说法;婆罗堕阇也同样执持着自己老师的说法。你们各自对自己的说法都毫无怀疑。既然如此,你们之间还有什么可争论的呢?——世尊这样问道。
523.Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.
524“道与非道,乔达摩尊者”(Maggāmagge, bho gotamā):意为“乔达摩尊者,关于道与非道、直道与不直道”。据说,此人即使对任何婆罗门的道,也不会说“不是道”。然而,他就像只认自己老师的道为直道,却不如此认可其他人的道一样。因此,为了阐明此义,他才说了“虽然如此,乔达摩尊者……”等语。
524.Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.
“所有这些”(Sabbāni tānīti):这是以性数相异的方式来表述,实际意思是阳性的“所有那些”。“许多”(Bahūnīti):指八条或十条路。“种种道路”(Nānāmaggānīti):指有大有小的人行道、车道等种种不同的道路,即从周边的村落、河流、湖泊、田地等处汇聚而来,通往村落的道路。
Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.
525-526525-526.“婆悉吒!你说‘他们出离’吗?”世尊这样重复问了三遍,令他明确承认。为何这样做?因为那些外道一旦先承认了,后来被追问时往往便会否认。而婆悉吒将无法那样抵赖。
525-526.‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.
527-529527-529.“他们这些三明者”即指“那些三明者”,其中的“va”仅是连接音。“盲目行列”即盲人的行列:一位明眼人手持棍棒的一端,一个盲人抓住棍子,另一个盲人又抓住那个盲人,如此次第相连的五六十个盲人,便称为“盲目行列”。“辗转相系”意为彼此相连——离开了持棍的明眼人。据说,有个骗子看见一群盲人,便鼓动说:“某某村里很容易得到饮食。”盲人们说:“若是如此,好人,请带我们去那里,我们会给您某物作酬劳。”他拿了酬劳后,中途离开正路,绕着一大片树丛转了一圈,然后让前一人抓住后一人的腋下,说:“我有些事,你们先走吧。”说完便逃走了。那些盲人走了一整天也找不到路,悲叹道:“我们的明眼人在哪里?路在哪里?”就因为找不到路,他们死在了那里。正是针对这些人,才说了“辗转相系”这个词。“前面的人”:在最初的十代婆罗门中,连一个也没有。“中间的人”:在中间的师长及师长的师长中,连一个也没有。“后面的人”:如今那些被称为三明的婆罗门中,连一个也没有。“仅仅是笑谈”。
527-529.Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.
530530.其中,“月亮和太阳从哪里升起”意指:在什么时刻升起。“又在哪里落下”意指:在什么时刻隐没,即他们既看见升起的时刻,也看见落下的时刻。“祈请”:即“升起来吧,尊贵的月亮!升起来吧,尊贵的太阳!”如此祈求。“称颂”:即说“清凉的月亮,圆满的月亮,光辉的月亮”等,如此赞美。“合掌恭敬”:即高举双手合十。“礼敬”:即口中说着“礼敬,礼敬”。
530. Tattha yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.
531-532“他们虽然看见”中的“yaṃ”只是一个不变化词。而在“岂非”这一句里,“现在这里又该说什么呢?”应当如此理解其义:据说,那些三明婆罗门从未亲眼见过梵天。
531-532.Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.
阿致罗筏底河的譬喻之说
Aciravatīnadīupamākathā
542“等满”:即水齐岸平、盈满。“乌鸦可饮”:即站在岸边任何地方的乌鸦都能喝到水,因此称为“乌鸦可饮”。“想渡到彼岸的人”:即想要渡河到达对岸的人。“会呼喊”:即召唤。“来吧,彼岸此岸!”:意思是“喂,彼岸、此岸,来吧!请立即抓住我带我走,我有急事。”
542.Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.
544“那些成为婆罗门的法”:在此应当理解,以五戒与十善业道所摄之法,即是成为婆罗门的法;与之相反,则是成为非婆罗门的法。“我们召唤因陀罗”:即我们呼唤、召请因陀罗。世尊如此揭示了婆罗门们这种召唤的无义之后,复如从大海胎藏中放射光芒的太阳,由五百位比丘围绕,坐于阿致罗筏底河畔,更举河流譬喻,说:“譬如……”等等。
544.Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā , tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.
546“欲结”:由于它是可被欲乐的对象,故名为“欲”;由于它具备束缚的作用,故名为“结”。因为在《大品》中:“比丘们,我允许将未割截之衣做成二层的僧伽梨衣”,这里的“结”(层)是“重叠”的意思。在“时光流逝,夜晚催促,青春之蕴渐次舍弃”中,这里的“结”是“聚集”的意思。在《中部·布施分别经》“应期待有百倍功德的布施”中,这里的“结”是“功德利益”的意思。在《小诵·慈经》“内脏,肠间膜,制作花环的许多线”与《法句经》中,这里的“结”是“束缚”的意思。此处正是采用此义,所以说“具备束缚的作用,故称为结”。“眼所能识别的”:即能以眼识识知的。按照同样的道理,耳所能识别的等其他各项的意义,也应当这样理解。“可意”:无论是否由遍求所得,其义皆为成为可意所缘。“可爱”:即令人悦意。“适心”:即能令心生起欢喜。“悦意形色”:即能产生爱乐之形色。“伴随欲”:即与缘取彼所缘而生起的“欲”相伴。“能染”:即能被染着,意指成为贪欲生起之原因。
546.Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.
“被贪着所制伏”:即已被贪欲完全制伏的状态。“沉溺”:即被达至极度昏迷程度的、极为深重的渴爱所制伏。“深深陷入”:即深深沉入、淹没其中,并已达到“唯此才是真实”这般确定认定的状态。“不见过患的人”:即不见其中过失与危险的人。“没有出离智慧的人”:即缺乏能如是彻知“于此之中,此即是出离”之慧的人,也就是缺乏能在受用时进行省察的人。
Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.
548“能障”等词的解释如下:能造成障碍,故称为“能障”;能遮止、阻碍,故称为“盖”;能缠裹,故称为“缠”;能全面缠裹,故称为“遍缠”。关于“欲贪”等诸盖的详细解说,应取自《清净道论》。
548.Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.
549-550“被遮蔽”、“被覆盖”、“被缠缚”、“被遍缠”这些词,是依于“能障”等的作用而说的。“有执受”:他因对女人有所执受,故被问及“有执受”。而在“乔达摩尊者,无执受”等句中:由于没有爱欲,对女人便无所执受,称为“无执受”。由于没有嗔害,对任何人都无敌对之心,故称“无怨”。由于没有昏沉睡眠,便无那名为“心病”的损害,故称“无瞋害”。由于没有掉举恶作,心便不被掉举、恶作等杂染所染污,因此是“无染心”、“极清净意”。由于没有疑,他得以自在掌控自心。再者,那些婆罗门是“随心而行者”——即随着自心的摆布而行事,而他并非如此,因此称为“自主心者”。
549-550.Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.
552“然而,关于这里”:此处“这里”指导向梵天界的道路。“已经走近”:是把并非道路的歧路,执着为“道路”而去靠近。“陷入”:即心里以为那是“平坦的地面”,却如同陷入沼泽般沉没下去,无法前进。“沉陷之后达到败坏”:意即像那样犹如陷入沼泽般沉没之后,便达到败坏,达到四肢百节分崩离析的地步。“我认为他们是在做更艰难的渡越”:他们被阳焰所欺骗,误以为那是“乌鸦都能喝到水的河流”,心里想着“我们要渡过去”,便用手脚努力划水。我认为他们根本就是在做比实际渡河更艰难的徒劳挣扎。因此,如同手脚等肢体会破碎毁坏,他们也会在恶趣中遭受破碎毁坏。而且,他们就在今生今世也得不到快乐或舒适。所以,“这就是三明婆罗门们的”:因此,这部阐明如何与梵天共住的“三明圣典”,便是那些三明婆罗门所执持的。“三明荒漠”:意为三明的森林;因为“iriṇa”即指没有村落的大森林。“三明密林”:指被那些不能开花结果、无法受用的树木所覆盖、没有水源的森林。因为在那里一旦偏离了道路,
552.Idhakho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ . Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.
554“生于斯长于斯”:即既在这里出生,也在这里长大。因为若一个人仅在此地出生,却在别处处长养,那么他对村庄四周的小路便不会完全忘记,故说“生于斯长于斯”。即便是生于斯长于斯的人,若离开太久,也不会完全记得。因此才说“刚从那里来”,意即刚刚离开那个地方。“迟钝”:是心里生起“这是路吗?这不是路吧?”的疑惑,而导致反应迟缓。“僵硬”:如同有人被突然问及极微细的道理时,身体会出现僵直;这里指心智变得僵直、窒碍。用“然而并非如此”这句话,是为了显示一切知智无有障碍。因为于凡夫而言,或许会由于恶魔惑乱等因素,令其智慧受到障碍,从而变得迟钝或僵硬。然而,一切知智全然没有障碍,此即阐明:没有任何能够对一切知智制造障碍者。
554.Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.
555“愿乔达摩尊把我渡出去”即“愿乔达摩尊把我救拔出来”。“婆罗门童子”指婆罗门小孩。全句的意思为:愿乔达摩尊将我的婆罗门儿子从通往恶趣的道路中救拔出来,安立于通往梵天界的道路上。于是,世尊在开示了佛陀出现之后,接着想要教导通往梵天界的道路,连同其前行道的慈心住等,因此才说:“那么,婆悉咤……”等语。其中,“在这里,如来出现于世……”这一段,在《沙门果经》中已有详细解说。关于“与慈俱行……”等应加说明的内容,在《清净道论》的“梵住业处”部分都已全部解说过了。然而,“婆悉咤,就如一位强壮的吹螺者……”这一段则是此处新提出的义理。其中,“强壮的”即具有力量的人。“吹螺者”即吹海螺的人。“轻而易举地”即不困难、不费力地。因为瘦弱的吹螺者即使吹响海螺,也不能让四方都听到其声,螺声无法遍满各处;而强壮的吹螺者所吹出的声音则能广传远播,故说“强壮的”等语。“慈心解脱”:在此,若单说“慈”,则无论是近行定还是安止定皆可;
555.Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.
559“Etemayaṃ bhavantaṃ gotamaṃ”(我们至此皈依乔达摩尊)——这是他们第二次的皈依。实际上,他们先前在《中部》的《婆悉吒经》听闻后已经皈依,如今听了这部《三明经》后,又再度皈依。过了几天,他们出家,并在《起世因本经》中获得了具足戒与阿拉汉果。其余各处文义都很清楚。
559.Etemayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.