13. 《三明经》的注释
13. Tevijjasuttavaṇṇanā
518“如是我闻……在憍萨罗……”这一段,就是《三明经》。这里对经中含义不明显的地方作解释。摩那萨葛多是那个村子的名字。“在摩那萨葛多的北面”,意思是离摩那萨葛多不远,在北边。“在芒果园”,是指在一片幼嫩的芒果树丛中。据说那个地方很宜人,下面铺着像银板一样的细沙,上面芒果树枝叶浓密,像宝石织成的华盖。他就住在那个芒果园里——那园子适合佛陀,又有着远离之乐;经文说的就是这个意思。
518.Evaṃme sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.
519“声名远播,声名远播”是说他们因为家世、品行等方面的成就,在各处都广为人知。参吉等是他们的名字。其中,参吉住在欧巴萨陀村,塔卢库住在伊车能伽罗村,波卡拉萨提住在乌卡特陀村,生闻住在舍卫城,多迭亚住在图迪村。还有其他人,就是还有许多别的人。他们从各自的住处来到这里,为了共同诵习吠陀而住下。据说,因为摩那萨葛多景色怡人,那些婆罗门就在河边建起房屋,围成院落,不让其他许多人进入,只是时不时到那里去住。
519.Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.
520-521瓦塞塔与跋拉瓦迦:指波卡拉萨提的弟子瓦塞塔,以及塔卢库的弟子跋拉瓦迦。据说这两个人都出身高贵,精通三部吠陀。经行:是为了消除久坐带来的疲劳而散步。据说他们白天诵习经典,到了傍晚起身,让人带上沐浴用的器具、香料、花、油和干净衣服,被各自的随从围着,想去河里沐浴。于是他们来到河岸,在那片像银板一样的沙地上来回经行。一个人经行时,另一个人就跟在后面经行,然后又换过来。因此经文说“前后经行,前后漫步”。道与非道:就是正道和邪道。他们心里想:“到底要修什么行道,走哪条路,才能安稳地到达梵天世界呢?”就这样,围绕道与非道展开了讨论,这就是这句话的意思。直道:这是“直路”的另一种说法;也可以理解为,沿着这条路能笔直地前去,所以叫直道;它能引导人出离,所以叫出离道;修行的人由此而行,所以叫行道;行走的人由此而行,所以叫行路。
520-521.Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.
“行此道者能与梵天共住”这句话的意思是:谁修习、实践那条道路,他就能与梵天神同住,在同一处出现。“Yvāyaṃ”即“yo ayaṃ”,就是指这一位。“被宣说的”,就是被讲述、被阐明的。“由波卡拉萨提婆罗门”,这是瓦塞塔在引述自己老师的名字。就这样,瓦塞塔只是在推崇、抬高自己老师的说法,并到处宣扬;跋拉瓦迦也一样是在推崇自己老师的说法。因此经文才说“确实,瓦塞塔不能……”等等。
Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.
于是瓦塞塔心想:“我们两人的说法都没法导向出离。在这世上,要论通达道路的善巧,没人比得上乔达摩尊者;而且乔达摩尊者就住在不远处,他一定会像持秤而坐的商人那样,替我们断除疑惑。”他这样想过后,就把这个意思告诉了跋拉瓦迦。两人于是一同前去,把他们所议论的事禀告了世尊。因此经文说:“那时,瓦塞塔……那一条由塔卢库婆罗门所宣说的道路。”
Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.
522在此,“乔达摩”指的是在道与非道这件事上。“争论、辩驳”等说法中,最初生起的对立叫争论,后来发生的言语交锋叫辩驳。这两种又因为各位老师的说法各不相同,所以叫种种异论。
522.Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.
523这时,有人问:“那么,你们到底在什么地方有分歧呢?”你坚持说“只有这一条才是正道”,其实是死抱着自己老师的说法不放;跋拉瓦迦也一样,死抱着自己老师的说法不放。你们每个人对自己的说法都没有半点怀疑。既然这样,那你们还能在什么地方争论呢?——世尊就是这样问的。
523.Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.
524道与非道,乔达摩贤者:意思是“乔达摩贤者,于道与非道,于直道与非直道”。据说,这个人即使对任何婆罗门的道,也不会说“这不是道”。但是,他只承认自己老师的道是直道,却不同样认可别人的道。因此,为了说明这个意思,他才说了“即使如此,乔达摩贤者……”等话。
524.Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.
“所有这些”,他是就性数不一致的情况来说的,实际说的是阳性的“所有那些”。“许多”,指八条或十条。“种种道路”,指大大小小的人行路、车路等种种不同的路,也就是从周围的村庄、河流、池塘、田地等处过来、通往村里的路。
Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.
525-526世尊把话重复说了三遍——“瓦塞塔,你是在说‘他们出离’吗?”——让他明确作出承认。为什么要这样做?因为外道们一旦先承认了,后来被追问时就会翻脸不认。这样一来,瓦塞塔就没法那样耍赖了。
525-526.‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.
527-529“他们这些三明者”,就是那些三明者。这里的“va”只是连音而已。“盲目行列”,就是盲人的行列:一个明眼人拿着一根棍子的一头,一个盲人抓住棍子,另一个盲人又抓住那个盲人,就这样五六十个盲人次第相连,这叫做“盲目行列”。“辗转相系”,就是彼此相连,意思是说他们离开了那个拿棍子的明眼人。据说有个骗子看见一群盲人,就鼓动他们说:“某某村里很容易得到吃的喝的。”盲人们说:“那就请你带我们去那里吧,好人,我们会给你这个作为报酬。”他收了报酬之后,中途离开正路,绕着一大片树林转了一圈,然后让前面的人抓住后面的人的腰,说:“我有点事,你们先走吧。”说完就逃走了。那些盲人走了一整天也找不到路,悲叹道:“我们的明眼人在哪里?路在哪里?”因为找不到路,就死在了那里。就是针对这些人,才说了“辗转相系”这句话。“前面的人”,就是在最初那十位婆罗门中,连一个也没有。“中间的人”,就是在中间的老师和老师的老师中,连一个也没有。“后面的人”,就是如今这些被称为三明的婆罗门中,连一个也没有。“仅仅是笑谈”,就是只值得笑一笑。“仅仅是低劣”,就是只算是下劣。这东西因为没有实质意义,所以是空洞的;正因为空洞,所以是虚无的。现在暂且不说梵天世界——那是三明者们从未见过的。即使是对那些能看见月亮和太阳的三明者,也不能为他们指出通往与日月同住的道路。为了说明这一点,才说了“你们怎么想”等话。
527-529.Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.
530其中,太阳和月亮从哪里升起,是指在什么时间升起。又在哪里落下,是指在什么时间沉没;意思是他们在升起的时候和落下的时候都看见了。祈请,就是这样祈求:尊贵的月亮,升起来吧!尊贵的太阳,升起来吧!称颂,就是说清凉的月亮、圆满的月亮、光辉的月亮等等,这样赞美。合掌,就是举起合掌。礼敬,就是口中说着礼敬、礼敬。
530. Tattha yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.
531-532“他们看见”这里的“yaṃ”只是个不变词。那么“岂非”这里,现在又该怎么说呢?应当这样理解:据说,那些具足三明的婆罗门从未亲眼见过梵天神。
531-532.Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.
阿致罗筏底河的比喻故事
Aciravatīnadīupamākathā
542“等满”是指水齐平、盈满。“乌鸦可饮”是指站在岸边任何地方的乌鸦都能喝到水,所以叫“乌鸦可饮”。“想渡到彼岸的人”是指想要过河到对岸的人。“会呼喊”是指召唤。“来吧,彼岸此岸!”意思是:“喂,彼岸啊,来到此岸吧!然后请你立刻抓住我带我走,我有急事。”
542.Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.
544“那些是婆罗门之法的法”:在这里应当知道,属于五戒和十善业道范畴的诸法,就是婆罗门之法;与此相反的,就是非婆罗门之法。“我们召唤因陀罗”:就是我们呼唤、召请因陀罗。世尊这样说明了婆罗门们这种召唤毫无意义之后,又像从大海腹中升起的太阳一样光辉炽燃,被五百位比丘围绕,坐在阿致罗筏底河岸边,再次举出河流的比喻,说“譬如……”等等。
544.Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā , tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.
546“欲的束缚”:因为能让人生起欲求,所以叫“欲”;因为能系缚人,所以叫“束缚”。在《大品》中说“比丘们,我允许把未割截的布做成两层的桑喀帝”这里,“束缚”是“重叠”的意思。在“时光流逝,夜晚催促,青春的积聚逐渐舍弃”这里,“束缚”是“积聚”的意思。在“应当期待百倍的布施果报”这里,“束缚”是“利益”的意思。在“肠、肠间膜,做许多花环的线”这里,“束缚”是“系缚”的意思。这里也正是采用这个意思,所以说“眼所能识别的”:能以眼识识知的;依此方式,对耳所识知等词的含义也应当如此理解。“可爱”:令人悦意;“适心”:能令心生起欢喜;“悦意形色”:能产生爱乐之形色;“伴随欲”:与缘取彼所缘而生起的“欲”相伴;“能染”:能被染着,意指成为贪欲生起之原因。
546.Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.
被贪欲制伏:就是被贪欲压倒之后的状态。昏醉:就是被那种达到昏醉程度、极其强烈的渴爱所压倒。深深陷入:就是深深沉入、沉溺其中,已经达到认定“这才是精髓”的地步。不见过患的人:就是看不到其中的过失和危险。没有出离智慧的人:就是缺乏这样的智慧——能如实了知“这里面的出离是什么”,也就是缺乏在受用时加以省察的智慧。
Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.
548在“能障”等词中,能障碍的,就是“能障”;能遮止的,就是“盖”;能缠裹的,就是“缠”;能全面缠裹的,就是“遍缠”。关于欲贪等诸盖的详细解说,应当从《清净道论》中采用。
548.Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.
549-550被遮蔽、被覆盖、被缠裹、被遍缠这些词,是就障碍等作用来说的。有执受:他因为对女人有执受,所以被问有执受吗。在乔达摩尊者,无执受等句子里,也是因为无欲贪,所以对女人无执受。因为无嗔害,对任何人心无敌意,所以是无怨。因为无昏沉睡眠,没有被称为心病的损害,所以是无害。因为无掉举恶作,心不被掉举恶作等杂染所染,所以是无染心、极清净意。因为无疑,能使心受控而转。正如那些婆罗门是随心动转的——他们随自己的心而行事,而他不是这样,所以是自在者。
549-550.Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.
552这里说“然而在此”,是指在这里通向梵天界的道路上。“已经走近”,是指把并非道路的歧途当成“道路”而走上前去。“陷没”,是指心里认定那是“平坦的地面”,于是像踏入泥沼一样陷进去、沉下去。“陷没之后达到溃败”,是指像这样如同陷在泥沼里一样沉陷之后,便达到溃败,达到四肢百节被折断毁坏的地步。“我想他们是在渡越更干涸的地方”,是指被阳焰所骗,误以为那是“连乌鸦都能喝到水的河”,心想“我们要渡过去”,便用手和脚努力挣扎,以为是在渡越更干涸的地方而渡过去。因此,正如手脚等被折断毁坏,同样,他们在恶趣中也达到被折断毁坏。而且就在这里,他们得不到快乐或安乐。因此,“这是三明婆罗门的”,是指因此,这个显示通向梵天界之道的、属于三明的教法,是三明婆罗门的。“三明荒野”,三明荒野是指无村落的大森林,因为无村落的大森林被称为iriṇa。“三明僻林”,是指被不结果实、不供受用的树木覆盖的无水森林。在那里,从道路走偏后,甚至连转身都做不到,针对这一点说“也称为三明僻林”。“三明灾祸”,这是与三明的五种灾祸相似的东西。正如亲族、疾病、财产、见解、戒行遭灾的人没有快乐可言,同样,三明之人依止三明的教法,也没有快乐可言,这是他所显示的。
552.Idhakho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ . Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.
554“生于此地并在此地长大”是指既在这里出生,也在这里长大。因为如果有人只是在这里出生,却在别处长养,那么周围村庄的道路对他来说就不能完全亲见明了,所以经文说“生于此地并在此地长大”。即使是生于此地并在此地长大的人,如果离开很久,那些道路也不能完全亲见明了。因此经文说“刚刚才从那里离开”,意思是就在那个时刻才离开。“迟缓”是指心里犹豫“这条路对吗?这条路不对吧?”因为这种疑惑而拖延了很久。“僵滞”是指就像有人被突然问到一个极其微细的道理时,身体会变得僵硬一样,这里是指心变得僵硬、卡住。“然而并非如此”这句话,是用来显示一切知智没有障碍。因为对那个人来说,也许会因为魔的扰乱等原因,使他的智慧受到阻碍,因此他可能迟缓或僵滞。然而一切知智完全没有障碍,不可能有任何东西对它造成阻碍——这就是这段话所要说明的。
554.Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.
555愿尊者乔达摩把我拉出来,意思是愿尊者乔达摩把我救拔出来。婆罗门女和婆罗门小孩,意思是婆罗门的小孩。整句的意思是:愿尊者乔达摩把我的婆罗门儿子从邪道中救拔出来,让他安立在通往梵天的道路上。于是,世尊先开示了佛陀出世的情形,接着想连同前行道——慈心住等——一起教导通往梵天的道路,所以说了“那么,瓦塞塔……”等话。其中,“在此,如来……”这一段,在《沙门果经》中已详细解说过了。关于“与慈俱行……”等应当说的一切,都已在《清净道论》梵住业处论中说过。然而,“瓦塞塔,譬如力士吹螺……”等,在这里是先前未有的。其中,“力士”指具足力者。“吹螺者”指吹螺的人。“以少许辛苦”指不困难、不痛苦。因为软弱的人即使吹螺,也不能以声音使四方了知,他的螺声不能遍满一切处。而力士的螺声则是遍满的,所以说“力士”等。“慈心解脱”中,说“慈”时,近行定和安止定都适用;但说“心解脱”时,只有安止定适用。“有限量所作之业”中,所谓有限量所作之业,指的是欲界业。所谓无量所作之业,指的是色界、无色界业。那确实超越限量,以指定、不指定、遍满一方等方式增长而作,所以称为无量所作。“那不会在那里残留,不会在那里停留”中,那欲界业在那色界、无色界业中不残留、不停留。这话说的是什么?那欲界业不能在那色界、无色界业中间粘着或停留,不能遍满、遍取、占据自己的处所而安立。然而,色界、无色界业就像大洪水遍满、遍取小水,占据自己的处所而停留。它排除那欲界业的果报,自己引导至与梵天共住。如此住者,即如此以慈等而住者。
555.Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.
559“我们皈依这位乔达摩尊”——这是他们第二次皈依。其实他们早先听了中部《瓦塞塔经》之后就已经皈依了,如今又听了这部《三明经》,这才第二次皈依。过了几天,他们便出了家;据《起世因本经》记载,他们获得了达上和阿拉汉果。其余各处文义都很清楚。
559.Etemayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.