《梵网经》的义注·有边无边论的注释
1. 梵网经义注 · 76 段
有边无边论的注释巴利
Antānantavādavaṇṇanā
53 有边无边论者,就是持“有边”“无边”“也有边也无边”“既非有边也非无边”这些主张的人;意思是说,他们的议论是围绕“有边”“无边”“也有边也无边”“既非有边也非无边”而展开的。巴利
53.Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.
54-60 于世间隔有边想:不把似相扩展到轮围的边界,而是执取那个似相为“世间”,这样就是于世间隔有边想。如果把遍处扩展到以轮围边界为限,那就成了无边想。如果上下不扩展、只横向扩展,那就是上下有边想、横向无边想。推论者之论也按前面说的方式理解。这四种见都是因为执取自己以前见过的相而执持此见,所以被归入关于前际的思辨者之中。巴利
54-60.Antasaññīlokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.
不死矫乱论的注释巴利
Amarāvikkhepavādavaṇṇanā
61 61. “不死”就是不死。那是什么?就是按照“对我来说是这样吗?也不是”这类方式,属于执持邪见者的、没有边际的见解和言语。“种种散乱”就是散乱。由于不死的见解和言语而散乱,就叫“不死矫乱”。这些存在于他们身上,所以他们就是“不死矫乱论者”。另一种说法是:有一种鱼叫“不死鱼”,它在水里时而浮起、时而沉下,游来游去,抓不住。同样,这种论说也到处游移,让人抓不住把柄,所以叫“不死矫乱”。这些存在于他们身上,所以他们就是“不死矫乱论者”。巴利
61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.
62 他说“这是善”,却不能如实了知,意思是:他不能如实了知十善业道。这里说的“不善”,也同样是指十不善业道。“那会成为我的苦恼”,意思是:因为生起“我说了妄语”的追悔,那就会成为我的苦恼,也就是会带来痛苦。“那会成为我的障碍”,意思是:那会成为我生天和解脱之道的障碍。“因为害怕妄语、厌恶妄语”,是指对妄语有愧也有惭。“陷入言语的混乱”,就是陷入言语上的混乱。是什么样的混乱?就是无尽的混乱,也就是没有边际、无法确定的混乱。巴利
62.‘‘Idaṃkusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.
在“对我来说是这样吗?也不是”这类说法里,“对我来说是这样吗?也不是”指的是一种摇摆不定、无法确定的混乱。
“对我来说是那样吗?也不是”——这是在否定“我和世界都是恒常的”这种常住论。
“对我来说是另一种吗?也不是”——这是在否定与常住论不同的“部分恒常”论。
“对我来说不是吗?也不是”——这是在否定“如来死后不存在”这种断灭论。
“对我来说不是‘不是’吗?也不是”——这是在否定“既非存在也非不存在”这种推论者的主张。
而他自己呢,当被问到“这是善吗?”或者“这是不善吗?”时,什么都不明确回答。被问“这是善吗?”,他就说:“对我来说是这样吗?也不是。”接着问“那什么是不善?”,他又说:“对我来说是那样吗?也不是。”再问“那和这两者都不同的是什么?”,他说:“对我来说是另一种吗?也不是。”然后问:“你用这三种方式都说不是,那你的主张到底是什么?”他就说:“对我来说不是吗?也不是。”再追问:“那你的主张是‘不是不是’吗?”他就回答:“对我来说不是‘不是’吗?也不是。”就这样,他陷入纯粹的摇摆混乱,哪一种立场都站不住。巴利
Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo . Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.
63 “欲或贪”:即使自己无知,也会轻率地把善说成“善”,把不善说成“不善”,心里想:“我这样解答了某个问题,这解答到底好不好呢?”于是去请教别的智者。那些智者对他说:“善友,你解答得很好,你把善说成了善,把不善说成了不善。”他听了便想:“没有谁像我这样有智慧了。”就这样,他对这件事生起了欲或贪。这里,欲是微弱的贪,贪是强烈的贪。至于嗔或恚,则是把善说成“不善”,或把不善说成“善”,然后去请教别的智者,那些智者说“你解答得不好”时,他便想:“我连这么一点事都不懂。”就这样,他对这件事生起了嗔或恚。这里,嗔是微弱的忿怒,恚是强烈的忿怒。巴利
63.Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.
那就会成为我的取,那就会成为我的恼害,意思是:那欲与贪两者会成为我的取,那嗔与恚两者会成为恼害。或者也可以说,从牢牢执取的角度看,两者都是取;从摧毁伤害的角度看,两者都是恼害。因为贪是不想放舍,所以抓住所缘,就像蚂蟥一样;嗔是想毁灭,所以像毒蛇一样。这两者都以灼烧的方式造成伤害,因此被称为取和恼害。其余内容和第一轮相同。巴利
Taṃmamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ , vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.
64 “贤智者”是指具备智慧的人。“精明者”是指心思细密、智慧敏锐,能够看透微细义理的人。“已熟知他人主张者”是指既了解他人的主张,又曾与他人反复辩论、熟悉彼此说法的人。“能射穿毛发的弓箭手”是指像能射穿毛发的神箭手一样。说“他们摧破(他人之见)”,意思是:就像神箭手射穿毛发那样,他们用自己智慧所通达的见解,去摧破他人那些极其微细的见解。 “那些人对我在那里追问”,是指那些沙门婆罗门在善与不善的问题上对我这样追问。“会质问”,是指他们会问:“什么是善?什么是不善?说出你自己的主张。”这样来问他的主张。“会进一步追问”,是指当他说“这是某某”之后,他们会追问:“你凭什么理由成立这个观点?”这样来问理由。“会驳问”,是指当他说“是因为这个理由”之后,他们便指出该理由的过失,说“你并不懂这个,你应当这样理解,这样回答”,如此加以诘难。“我无法应对”,是指我无法圆满回答,也就是说,纵然努力也说不清楚。 “那对我来说就是苦恼”,是指这样一再被追问却始终答不上来,那对我来说就是苦恼——只是嘴唇、上颚、舌头、喉咙干涸焦渴的痛苦罢了。这里其余部分和第一轮一样。巴利
64.Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.
65-66 “愚钝者”是指智慧迟钝的人,这本身就是对没有智慧之人的称呼。“极愚痴者”是指极度昏昧迷惑的人。在“如来存在”这类说法里,所说的“如来”指的就是有情。这里其余的内容都很浅显易懂。这四种见解也是因为随顺先前生起的法而执取见解,所以被归入主张前际论的论者之中。巴利
65-66.Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hotitathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.
无因生论的注释巴利
Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā
67 认为“我和世间是无因产生的”,这种见解就是无因生见。因为他们持有这种见解,所以被称为无因生论者。无因生,意思就是没有原因而产生。巴利
67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.
68-73 无想有情:这是以教导的要点来称呼,意思是他们是没有心识生起、只有色法为存在的个体。他们的投生方式应当这样理解:有人在外道那里出家,以风遍作预备修行,证得第四禅那,从禅那出定后,他看见心的过患:“有心的时候,就会有断手之类的痛苦和一切恐惧。这个心实在没用,没有心的状态才是寂静。”他这样看见心的过患后,因为禅那没有退失,命终之后就投生到无想有情天中。在那里,他的心在死心灭尽时就地停止,只有色蕴在那里显现。他们在那里安住的情形,就像一支被弓弦的力量射出的箭,弓弦的力量有多大,它就在空中飞多远。同样,他们被禅那的力量射出去、投生之后,禅那的力量能维持多久,他们就住多久。当禅那的力量耗尽时,那里的色蕴就消失,而在这里则生起结生想。又因为从这里生起的想,能让人知道他们在那里死去,所以说:“这些天人的想一生起,就从那个身体死去。”寂静:就是寂静的状态。这里其余的内容都很浅显易懂。诡辩派论者也应当按同样的方式理解。巴利
68-73.Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.
后际论者的注释巴利
Aparantakappikavaṇṇanā
74 像这样展示了十八种前际论者之后,现在为了展示四十四种后际论者,而说了“诸比丘,有……”等话。其中,把被称为未来部分的“后际”加以思量、执取的人,就是后际论者;或者,这类人有后际的思量,所以叫后际论者。其余的内容,也应当依照前面所说的同样方式去理解。巴利
74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.
有想论者的注释巴利
Saññīvādavaṇṇanā
75 死后断灭论者:āghātana称为毁灭,他们宣称自我在死后断灭,所以叫死后断灭论者。有想是他们所主张的说法,就是有想论;他们持有这种主张,所以称为有想论者。巴利
75.Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.
76-77 在“有色之我”这类说法里,有人把遍处色执取为“我”,又把在它上面生起的想执取为“想”;或者像邪命外道那些人一样,仅凭推理就宣称:“有色之我存在,无病,死后有想。”这里的“无病”就是恒常的意思。另有人把无色定的所缘相执取为“我”,又把入定时的想执取为“想”;或者像尼乾子外道那些人一样,仅凭推理就宣称:“无色之我存在,无病,死后有想。”第三种见解则是以混合执取的方式生起的。第四种纯粹只是推理执取。第二组四种应按照在有边无边论中所说的方式来理解。第三组四种则应理解为:已入定者成为“单一想”,未入定者成为“差异想”;依小遍处成为“少想”,依广大遍处成为“无量想”。第四组四种则是:有人以天眼看见有情投生到三禅、四禅地界,就执取为“一向乐”;看见投生到地狱,就执取为“一向苦”;看见投生到人间,就执取为“有苦有乐”;看见投生到广果天,就执取为“不苦不乐”。特别是,证得宿命随念智的人往往成为前际论者,而具足天眼的人则成为后际论者。巴利
76-77.Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī , asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.
无想论者的注释巴利
Asaññīvādavaṇṇanā
78-83 无想论应当依照有想论开头所说的那两种四组来理解。非想非非想论也是这样。只不过在那里,是执取“有想之我”的人所持的那些见解;而在这里,则是执取“无想”和“非想非非想”的见解。在这里,不必一味地追问绝对的原因,因为怀有邪见者的执取,据说就像疯人的篮子一样。巴利
78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.
断灭论的注释巴利
Ucchedavādavaṇṇanā
84 84. 在断灭论中说到“存在”,是指确实存在的东西。“断灭”就是彻底断绝。“消亡”就是看不见。“非有”就是存在消失。这些都是同一个意思的不同说法。在这里,有两种人会执取断灭见:有得者(有修行成就的人)和无得者(没有修行成就的人)。有得者用阿拉汉的天眼看到死亡,却看不到投生,或者只能看到死亡本身而看不到投生,于是就执取断灭见。无得者则因为贪恋欲乐而说“谁知道有没有他世呢”,或者通过推理来执取断灭,比如认为“就像树叶从树上落下后不会再长回去,众生也是这样”。但在这里应当知道:这七种见,是依着渴爱和邪见,经过这样或那样的分别构想之后才产生的。巴利
84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ . Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.
85 85. 其中,“有色”就是拥有色身。“四大所造”就是由四大构成。“属于父母的”,是指父母的东西。那是什么?就是精血。在父母的精血中生起并出生,就叫“由父母所生”。这样,他以色身为首,把人的生命体说成是“我”。“在此,有些人这样说”,意思是有些人这样主张。巴利
85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.
86 第二种人否定那种说法,转而说天界生命体。“天”指生在天界。“欲界”指属于六欲天。“吃段食”意思是以段食为食。巴利
86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.
87 “意所成”是指由禅那之心所造出来的。“具足一切肢节”是指一切大肢小肢都齐全。“诸根不缺”是指诸根完整无缺。这是依据梵天界众生的情形,以及其他众生形态的情况来说的。巴利
87.Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.
88-92 “完全超越色想”等句的含义,在《清净道论》中已经讲过。至于“到达空无边处”等句,则应理解为“已经投生到空无边处有”。这里剩下的内容都很浅显易懂。巴利
88-92.Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.
现法涅槃论的注释巴利
Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā
93 在“现法涅槃论”中,“现法”指的是眼前当下就能亲身证知的事物,这是对在种种生存状态中所获得的成就的称呼。“在现法中涅槃”就是现法涅槃,意思是就在这个自体之中止息苦。主张这种说法的人,就叫现法涅槃论者。“最上现法涅槃”是指最高的、最殊胜的现法涅槃,也就是最上的意思。巴利
93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.
94 以五种欲乐是指通过可爱的色等五种欲的组成部分,或者说是五种束缚。完全投入是指很好地投入、黏着。具足就是具备。享受是指在那些欲乐上随心所欲地让诸根活动、游转,来回运作。或者说,嬉戏、享乐、游玩。这里欲乐有两种:人间的和天界的。人间的欲乐应当看作像曼陀多王的欲乐那样,天界的欲乐则像他化自在天王的欲乐那样。因为那些耽著于如此欲乐的人,他们才施设现法涅槃的成就。巴利
94.Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.
95 在第二转中,应当这样理解:以“曾经有而后不存在”这一含义,它们是无常;以“逼迫”这一含义,它们是苦;以“舍弃自性”这一含义,它们是变易法。由于那些欲的变易和变异,也就是那些欲被称为变易的变异,正如所说“我曾经拥有的,如今对我来说已不存在”,于是生起愁、悲、苦、忧、恼。其中,愁的特征是内心焦灼;悲的特征是依赖它而悲伤诉说;苦的特征是身体受逼迫;忧的特征是心受打击;恼的特征是沮丧。“远离诸欲……”等的含义,已在《清净道论》中说明。巴利
95. Dutiyavāre hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.
96 “寻”是指以投向目标的方式生起的心所。“伺”是指以反复推度的方式生起的心所。“以此”是说:因为有这寻和这伺,这初禅就显得粗重,像有刺一样。巴利
96.Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.
97-98 “喜俱”就是指喜本身。“心踊跃性”是指让心变得踊跃的作用。“心的转向”是指从禅那出定之后,心对那种快乐一再地转向、作意、系念。在这“现法涅槃论”里,其余的内容都很清楚明白。巴利
97-98.Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.
说到这里,全部六十二种见解都已经讲完了。其中,七种是断见,其余的是常见。巴利
Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.
100-104 现在,通过“诸比丘,就是这些”这一段话,把所有持后际论的人一并归拢起来,然后宣说一切知智。接着,又通过“诸比丘,就是这些”等段落,把所有持前际和后际论的人一并归拢起来,同样宣说这种智。因此,在“诸比丘,哪些是法”等问句里,问的其实也是一切知智;回答时,也像用秤衡量众生的意乐,又像从须弥山脚下取沙一样,把六十二种见解抽出来之后,仍然只是宣说一切知智。这段开示就是按照随顺次第的方式来的。巴利
100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.
经的连结有三种:问的连结、意乐的连结、随顺的连结。其中,当如是说时,有一比丘对世尊这样说:“尊者,什么是此岸?什么是彼岸?谁沉在中流?谁滞在高地?谁被人抓住?谁被非人抓住?谁被漩涡抓住?什么是内部腐败?”(《相应部》4.241)——依世尊为这样提问的人所解答的经,应当知道这就是问的连结。巴利
Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.
这时,有一位比丘心里生起了这样的念头:“听说色是无我的……受……想……行……识是无我的。既然诸业是无我所造的,那它们又会触及哪个我呢?”世尊以心了知那位比丘心中的念头,便对比丘们说:“比丘们,确实有可能,这里某个愚痴的人,无知、陷于无明,心被贪爱支配,竟以为可以越过大师的教导,这样想:“听说色是无我的……它们会触及……”。比丘们,你们怎么看,色是常还是无常?”(《中部》3.10)。像这样,世尊了知他人的意乐之后所开示的经文,应当理解为意乐次第。巴利
Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.
不过,如果某部经的开头是以某个法作为开示的起点,那么在这部经后面出现的开示,不管是顺着这个法来讲,还是从与它相反的角度来讲,都应该依据这些后续内容来了知前后的衔接次第。比如,《希望经》开头讲的是戒,后面接着讲六神通;《布经》开头讲的是烦恼,后面接着讲四梵住;《憍赏弥经》开头讲的是争吵,后面接着讲可念法;《锯喻经》开头讲的是不能忍耐,后面接着讲锯喻;在这部《梵网经》里,开头是从各种见解讲起,后面接着阐明空性。因此说:“这部开示就是按照前后衔接的次第来的。”巴利
Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.
关于战栗与挣扎这一部分的注释巴利
Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā
105-117 105-117. 现在,为了说明界限的区分,开始了“比丘们,对此……”等开示。那些沙门、婆罗门不了知、不见这一点,他们的感受陷入渴爱,纯粹只是战栗和挣扎而已。他们凭着对见的贪味、对见的快乐、对见的感受,心生欢喜,用四种根据来安立“我和世间是恒常的”。那些沙门、婆罗门不了知、不见诸法的如实自性,他们的感受陷入渴爱,纯粹只是陷入渴爱的感受,而那也确实只是战栗和挣扎。也就是说,被所谓的见和所谓的渴爱所引发的战栗、挣扎、动摇、震动,就像插在灰堆里的木桩一样,不像入流者的见那样坚定不移。这就是它的显示方式。同样的道理也适用于“某些常恒论”等。巴利
105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.
以触为缘的段落注释巴利
Phassapaccayavāravaṇṇanā
118-130 118–130. 再者,为了说明辗转相续的缘,开始说“比丘们,在那里,那些持常住论的沙门婆罗门……”等。其中,“那也以触为缘”,是说他们依靠那种见的滋味、见的快乐、见的感受而生起喜悦,用四种根据来安立“我和世间是常住的”;那被渴爱和见解所鼓动的感受,也以触为缘。这个道理在一切处都一样。巴利
118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ . Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.
131-143 131-143. 现在,为了说明那个缘在“所见所感”当中具有强大的力量,又再次说:“比丘们,在那里,那些持常住论的沙门婆罗门……”等等。其中,“他们确实除了触之外……”意思是说:那些沙门婆罗门认为,没有触也能感受那种感受,这种说法根本没有道理。就像支撑倾斜房屋的柱子,对房屋来说是一个强有力的缘,没有柱子支撑,房屋就立不住;同样,触也是受的强有力的缘,这就说明:没有触,这种所见所感就不会存在。这个道理适用于一切地方。巴利
131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.
关于邪见执持的轮回之说的注释巴利
Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā
144 144. 现在,比丘们,在这里,那些主张常住论的沙门婆罗门用四种根据来安立“我”和“世间”是常住的,还有那些持“一分常住论”等的沙门婆罗门,也以各种方式把一切与见相关的感受汇集起来。为什么呢?是为了接下来把它们归入“触”中。怎么归入呢?他们全都是通过六触处,触了又触之后而感受。其中,所谓六触处就是:眼触处、耳触处、鼻触处、舌触处、身触处、意触处,这六种。因为“处”这个词,在“出生处”“会合处”“原因”“仅仅是施设”这几种含义上使用。比如“甘菩阇是马的出生处,南印度是牛的出生处”,这是在“出生处”的含义上使用,意思是出生的地方。“在可爱的处所,鸟儿们群集栖息”,这是在“会合处”的含义上使用。“当条件存在时”,这是在“原因”的含义上使用。“在森林处的树叶屋里共住”,这是在“仅仅是施设”的含义上使用。而这里所用的“处”,在“出生处”等三种含义上也都能成立。因为在眼等处,以触为第五的诸法得以出生、会合,而眼等也是这些法的原因,所以称为“处”。但在这里,依据“缘于眼和色而生起眼识,三者和合就是触”这种方式,把教说归结到以触为首,为了说明以触为起点的一系列缘起关系,所以才说了触处等。巴利
144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.
接触了又接触之后而感受,意思是:接触了又接触之后而感受。在这里,虽然经文看起来像是在说诸处有接触的作用,但也不应该认为它们真的具有接触的作用。因为诸处并不接触,是触本身在接触各个所缘;而诸处是被安立在触的层面上来显示的。所以,这里的意思应该这样理解:他们所有这些人,都是通过由六触处生起的触,接触了色等所缘之后,感受到了那种见的感受。巴利
Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.
在他们那里,“以受为缘而有渴爱”等句中,“受”指的是由六触处所生的受。这个受以亲依止的方式,成为对色等各类渴爱的缘。因此说“在他们那里,以受为缘而有渴爱”。而这个渴爱又以亲依止和俱生两种方式,成为四种取的缘。同样,取是有的缘,有则以亲依止的方式成为生的缘。巴利
Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.
这里说的“生”,应当理解为有变动的五蕴。生不仅是老死的亲依止缘,也是忧愁等的亲依止缘。这是此处的简要说明;详细来说,缘起的讨论在《清净道论》中已经讲过。在这里只需要了解它的用意就够了。世尊在讲轮回的时候,有时以无明为开头说:“比丘们,无明的前际不可知,不能说‘在此之前没有无明,后来才生起’。比丘们,虽然这样说,但‘以此为缘而有无明’却是可以知道的。”有时以有爱为开头说:“比丘们,有爱的前际不可知……‘以此为缘而有有爱’。”有时以有见为开头说:“比丘们,有见的前际不可知……‘以此为缘而有有见’。”而在这里,世尊是以有见为开头来讲的。他先讲了因对受的贪染而生起的种种邪见,然后讲了以受为根本的缘起。由此说明:“这些执着邪见的人,抓住这种见解之后,在三有、四生、五趣、七识住、九众生居之中,从这里到那里、从那里到这里,不断流转轮回,就像套上轭的牛绕圈打转,像拴在柱子上的狗,像被风吹离航向的船,只是反复承受轮回之苦,根本无法从轮回之苦中抬起头来。”巴利
Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.
对“还灭之说”等的注释巴利
Vivaṭṭakathādivaṇṇanā
145 世尊这样讲完以邪见者为立足处的轮回之后,现在为了显示以如理精进的比丘为立足处的还灭,又说了“诸比丘,当比丘……”等话。其中,“当”就是“在……的时候”。“六触处”指的是:那些邪见者正是靠着这六触处去接触、去感受而流转,这里说的就是这六触处本身。关于“集”等说法,应当依照“受业处”中讲过的方式,用“无明集则眼集”等来理解诸触处的集等。然而,那里说的是“触集则触灭”,这里对于眼等则应理解为“食集则食灭”;对于意处,则是“名色集则名色灭”。巴利
145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.
“了知更超胜的”:执取邪见的人只了知邪见本身。而这个人则了知邪见,也了知比邪见更超胜的戒、定、慧、解脱,直到阿拉汉果。谁这样了知呢?漏已尽者了知,不来者了知,一来者了知,入流者了知,多闻且持诵经典的比丘了知,已开始修观的比丘了知。不过,这段开示是以阿拉汉果为顶点而结束的。巴利
Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.
146 世尊这样开示了还灭之后,现在为了表明“没有所谓脱离说法之网的邪见者”,又接着说:“诸比丘,凡是……”等等。
其中,“被置于网内”:就是被放进了我这个说法之网的里面。“依附于此”:就是依附、依靠、安住在这个我的说法之网中。“浮上来时,就是浮上来”说的是什么意思?就是他们不管是向下沉,还是向上浮,都是依附在我的说法之网中才下沉、才上浮的。“包含于此”:就是被包摄在我的说法之网里面,被这个网绑住,成了网中之物而浮沉,在这里并没有不被收摄的所谓邪见者。巴利
146. Evaṃ vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.
“以细网”是指网眼细密、网孔细微的网。这就好比:世尊像渔夫,开示像渔网,一万个世界界像一小片水域,六十二种邪见者像那些粗大的水族。渔夫站在岸边观察时,能看见粗大的水族全都进了网里;同样,世尊也能看见一切邪见者都落入了他开示之网的范围内。应当这样理解这里的譬喻对应关系。巴利
Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.
147 就这样,因为这六十二种邪见已经涵盖了一切邪见,说明了一切持邪见者都落在这个说法的网里;现在为了说明他自己并不落在任何一处,便说了“比丘们,如来的身体已经断除了有之索……”等话。其中,“索”就是用来牵引的东西。所谓牵引,就是套在脖子上拖着走,这是绳索的名称。但在这里,因为跟绳索相似,所以把有爱说成“索”。因为那有爱把大众套住脖子,牵引、带到种种生存中去,所以叫“有之索”。以阿拉汉道之剑断除了有之索,就是“已断除有之索者”。巴利
147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.
身体毁坏之后,就是超越身体毁坏之上。“命终之后”,意思是寿命已经完全耗尽、灭尽,不再有结生的状态。“他们将见不到”,是指见不到那位如来。天或人都将见不到他,意思是说,他将进入不可施设的状态。巴利
Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.
“比丘们,譬如……”这里是用譬喻来做对应说明。如来的身就像一棵芒果树,树上长出的那个大果蒂,就像过去依附着这个身而活动的渴爱。只要渴爱还在,以渴爱为系缚,将来会生起的五蕴、十二处、十八界,就像绑在那个果蒂上的芒果,数量分别是五颗一簇、十二颗一簇、十八颗一簇。又好比那个果蒂被砍断时,所有那些芒果也都跟着断掉,因为它们都随附于那个果蒂,果蒂断了它们就断了。同样地,由于有爱之蒂还没有被彻底切断,那些将来会生起的五蕴、十二处、十八界,所有这些法都随附于它,都跟着有爱走;有爱一旦被切断,它们也就断了。巴利
Seyyathāpi, bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.
就像那棵树上,因为碰到了青蛙刺的毒,就渐渐枯死了;死了以后,只剩下一个说法:“这个地方曾经有过这样一棵树。”谁也不再看见那棵树。同样地,因为接触到圣道,渴爱的滋润被彻底耗尽,这个身体就像渐渐枯死一样坏灭了;身体坏灭、寿命结束后,谁也不再看见他,天与人再也看不见他。对这样一位大师,人们也只会剩下一个说法:“据说曾经有过这样一位大师的教法。”世尊把这番开示引导到无余涅槃界之后,就结束了说法。巴利
Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.
148 世尊这样说完之后,具寿阿难——也就是这位长老——当世尊在这部经里这样说完时,从头到尾把整部经都记在心里,这样彰显了佛陀的威力,心想:“世尊并没有给所说的这部经取名字,让我来请世尊给它取个名字吧。”于是就对世尊说了这番话。巴利
148.Evaṃvutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.
所以在这里,“因此,阿难,你应当……”等句中的义理关联是这样的:阿难,因为在这部法门里,此世的利益和来世的利益都已经分别阐明,所以你应当把这部法门记持为“义网”;又因为这里讲说了众多经法,所以你应当把它记持为“法网”;又因为这里以最胜之义阐明了称为“梵”的一切知智,所以你应当把它记持为“梵网”;又因为这里阐明了六十二种邪见,所以你应当把它记持为“见网”;又因为听闻这部法门之后,就能摧破天子魔、蕴魔、死魔和烦恼魔,所以你应当把它记持为“无上的战场胜利”。巴利
Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.
世尊说了这段话:从因缘序分的结束起,一直到“你应当把它记作无上的战场胜利”为止,世尊在宣说整部经的同时,开显了他人智慧无法获得立足处、极其深奥的一切知智,就像太阳驱散黑暗一样,驱散了邪见的大黑暗。巴利
Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.
149 那些比丘满心欢喜:是说那些比丘内心欢喜、心意满足,因为对佛陀生起的喜悦而心怀踊跃。世尊所说法:这是指世尊以种种善巧方式的教说所庄严宣说的这部经,是世尊以如迦陵频伽鸟鸣般美妙、悦耳怡心、犹如以不死甘露为智者之心灌顶的梵音所说的话。他们欢喜:意思是他们既随喜,也信受。因为“欢喜”这个词,在“欢喜、欢迎”等用法中也用来指贪爱;而在“诸天神与人皆欢喜食物”等用法中,则表示靠近。巴利
149.Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.
“ 一个离家很久的人,从远方平安归来;
亲戚、朋友和知己,都欢喜他的归来。”巴利
‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ; Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);
在“接受”等含义中也是这样。在“欢喜并随喜之后”这类说法里,它也有“随喜”的意思。所以这个词在这里同时适用于“随喜”和“接受”两种情况。因此说“他们欢喜”,意思就是他们既随喜,也接受了。巴利
Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.
众比丘随喜那位如如不动者的善说善语,齐声称“善哉、善哉”,
以首顶礼而信受。巴利
Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino; Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.
这里说的“于此记说中”,就是指在这部无偈颂的经里。因为它是无偈颂的,所以称为“记说”。巴利
Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.
“一万个世界界”是指范围大到一万个轮围世界的世界界。应当知道,“震动”并不是只在经文结束时才震动,因为经文说的是“正在讲说的时候”。因此,当世尊把六十二种邪见一一解开、加以开示时,每讲完一种邪见,就在那一种邪见的结尾处震动;所以应当知道,是在六十二个地方都发生了震动。巴利
Dasasahassīlokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.
在这里,应当知道大地震动有八种原因:界的扰动、具神通者的威力、菩萨入胎、从母胎出来、证得正觉、转法轮、舍弃寿行、般涅槃。对这八种原因的详细判定,等注释《大般涅槃经》时再讲,因为经里说:“阿难,有这八种因、八种缘,会使大地剧烈震动。”不过,这片大地在另外八种场合也震动过:大出离时、前往菩提座时、捡拾粪扫衣时、洗涤粪扫衣时、在《黑园经》中、在《乔达摩经》中、在《须大拏本生》中,以及在这部《梵网经》中。其中,在大出离和前往菩提座时,是靠精进的力量震动。捡拾粪扫衣时,世尊舍弃了周围有两千岛屿的四大洲而出家,走到坟场去捡粪扫衣,因为世尊做了这样极难做到的事,大地被这种稀有、不可思议的力量冲击而震动。洗涤粪扫衣和《须大拏本生》这两处,是在非正常的时候震动。在《黑园经》和《乔达摩经》中,是以“我能为世尊作证”这种作证的方式震动。而在这部《梵网经》中,当六十二种邪见被解开、彻底理清并加以开示时,是以给予赞叹的方式震动。巴利
Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.
大地不只是在前面说的那些地方震动过。在三次结集的时候,大地也震动过。摩诃摩欣德长老来到这座岛,在觉音林坐下来说法的那一天,大地也震动了。在迦良那寺,乞食长老把塔院打扫干净,就地坐下,以佛陀为所缘生起欢喜心,开始诵这部经,诵到结尾时,大地震动,震动一直达到水边。铜殿东边有个地方叫芒果树下。长部诵者长老们坐在那里,开始诵《梵网经》,他们诵完的时候,大地同样震动,震动一直达到水边。巴利
Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.
凭他的威德之力,大地屡屡震动;
此最胜之经,乃自生者所宣说。
智者在这里要理解《梵网经》里的法和义理,
恭敬地学下来之后,应当如理地付诸实践。巴利
Evaṃ yassānubhāvena, akampittha anekaso; Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā. Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā; Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.
1 2 3 4