杂项解说
Pakiṇṇaka-niddesa
Kumudaṃ ko pabodhayi, Nātho ravindu paṇḍito; Kamalaṃ ko kumudaṃ ko, Narapaṃ ko pabodhayi.
世间随心而转,
世间为心所牵引
心之一法
一切皆随其支配
Cittena niyyati loko, Cittena parikassati; Cittassa eka-dhammassa, Sabbeva vasamanvagū.
沙门胜于国王与副王,
将军骄慢自大;
得见住法之智者,
不应为现前之义而生偏执。
Samaṇo rājānurājā, Senāpati mahā-matto; Dhammaṭṭho paṇḍito disvā, Paccakkhatthaṃ na kāriyā.
非属下劣,亦非同类;
当观他人之过失,
亦当省察自身过。
Dīpo nava-disaṃ tejo, Na heṭṭhā ca tathā sakaṃ; Para-vajjaṃ vidū passe, Saka-vajjaṃpi passatu.
智者在世间,应说有益果报之语,
应说有正当因由之语;
愚者说无因之果。
Sa-phalaṃ paṇḍito loke, Sa-kāraṇaṃ vacaṃ bhaṇe; A-kāraṇaṃphalaṃ bālo, Idaṃ ubhaya-lakkhaṇaṃ.
凭其所言,便可了知
那心思迂曲者,无论愚智;
仅凭言语形貌,便与人结交为友
应当舍弃坚固的言辞。
Tassa vācāya jāneyya, Kuṭilaṃ bāla-paṇḍitaṃ; Vācā-rūpaṃ mittaṃ kare, Vācā-rūpaṃ dhuvaṃ jahe.
忧虑心重者之忧虑,
说恶语者的言语,
行恶者的行为,”
这便是愚者的特征。
Duccintitassa cintā ca, Dubbhāsitassa bhāsanā; Dukkammassa katañcāti, Etaṃ bālassa lakkhaṇaṃ.
善思者之所思,
善言者之所言;
善行者所作之业,
此为智者之特征。
Su-cintitassa cintā ca, Su-bhāsitassa bhāsanā; Su-kammassa katañcāti, Etaṃ dhīrassa lakkhaṇaṃ.
他推卸重担,
难以调伏却自以为是,
被如法劝说时便生忿怒;
而不懂戒律的人,
不见他,即是善。
A-nayaṃ nayati dummedho, A-dhurāyaṃ ni-yuñjati; Dunnayo seyyaso hoti, Sammā vutto pakuppati; Vinayaṃ so na jānāti, Sādhu tassa a-dassanaṃ.
Nayaṃ nayati medhāvī, A-dhurāyaṃ na yuñjati; Su-nayo seyyaso hoti, Sammā vutto na kuppati; Vinayaṃ so pajānāti, Sādhu tena samāgamo.
无领袖者,则灭亡;
多领袖者,亦灭亡;
女领袖者,则灭亡。
A-nāyakā vinassanti, Nassanti bahu-nāyakā; Thī-nāyakā vinassanti, Nassanti susu-nāyakā.
于低贱诸业中,
应如无知者一般行事;
明知却故作不知而行,
卑劣之人必将招致怖畏与苦患。
Jeṭṭho kammesu nīcānaṃ, Jānaṃjānaṃva ācare; A-jānevaṃ kare jānaṃ, Nīco eti bhayaṃ piyaṃ.
恶人之业,
如乳之与善人相伴;
恶人于诸恶业中,
善人乐于善行;
Kammaṃ dujjana-sāruppaṃ, Dudhā sujana-sāruppaṃ; Dujjanaṃ tesu dukkamme, Su-kamme sujanaṃ icche.
Paṇḍito verī bālo ca, Dujjayo bāla-verito; Paṇḍitaṃ-verī pamādena, Na taṃ jayo hi sabbadā.
Guyhassa hi guyhameva sādhu, Na hi guyhassa pasatthamāvi-kammaṃ; A-nipphannatāya saheyya dhīro, Nipphannatthova yathā-sukhaṃ bhaṇeyya.
不应开显秘密之义,
当如守护宝藏般护持它;
隐秘之义,一经显露,便非善事。
Guyhamatthaṃ na vivareyya, Rakkheyya naṃ yathā nidhiṃ; Na hī pātukato sādhu, Guyho attho pajānatā.
与无友者中的智者;
或以财物得以调伏者,
或心藏盗贼之人。
Thiyā guyhaṃ na saṃseyya, A-mittassa ca paṇḍito; Yo cāmisena saṃhīro, Hadaya-ttheno ca yo naro.
白昼时,当远离人群,独自秘密诵说;
夜晚时,亦莫过度放逸言语;
因窃听者实能听闻密语啊,
因此,计谋迅速导致破坏。
Vivicca bhāseyya divā rahassaṃ, Rattiṃ giraṃ nāti-velaṃ pamuñce; Upassutikā hi suṇanti mantaṃ, Tasmā hi manto khippamupeti bhedaṃ.
不泄露秘密者,
于隐秘处,善加守护;
虽处恐惧之中,亦不舍弃应尽之责;
为善友,作随顺者。
Na pakāsati guyhaṃ yo, So guyhaṃ paṭiguyhati; Bhayesu na jahe kicce, Su-mittonucaro bhave.
Karoti dukkaraṃ sādhuṃ, Ujuṃ khamati dukkhamaṃ; Duddadaṃ sāmaṃ dadāti, Yo su-mitto have bhave.
亲切的话语,永为良友,
从不索取所爱之物;
带着期许的布施,
『苏-达罗』者,指坚硬、粗糙之义;『苏-皮约』者,指可爱、宜人之义。
『塔丹-伽托』者,谓往来于彼;『恰-希涅那』者,指懦弱或下贱之人。
『阿-皮约』者,谓不受喜爱;『比吉亚诺』者,谓为憎恶厌弃。
Piya-vācā sadā mitto, Piya-vatthuṃ na yācanā; Icchāgatena dānena, Su-daḷho su-ppiyo have; Tadaṅgato ca hīnena, A-ppiyo bhijjano bhave.
‘得希’者,谓于乞求中生起惭耻;
‘悉里’者,谓身之神祇护佑;
溃败者四散奔逃,
不向他人乞求所得。
Dehīti yācane hirī, Sirī ca kāya-devatā; Palāyanti siricchito, Na yāce para-santakaṃ.
自己所获的肉体,
得骨骸便满足欢喜;
狮子面对近旁的野兽,
舍弃大象,追逐而去。
Svāno laddhāna nimmaṃsaṃ, Aṭṭhiṃ tuṭṭho pamodati; Sakantikaṃ migaṃ sīho, Hitvā hatthiṃnudhāvati.
Evaṃ chandānurūpena, Jano āsīsate phalaṃ; Mahā chandā mahantaṃva, Hīnaṃva hīna-chandakā.
种种欲望,大王,
独居一室;
我愿得上等村落,
及百头婆罗门牛。
Nānā-chandā mahārāja, Ekāgāre vasāmase; Ahaṃ gāma-varaṃ icche, Brāhmaṇī ca gavaṃ sataṃ.
有幼子驾着良马战车,
有少女佩戴宝石耳环;
若此处所言者为这位女子,
便对正直之人亦生怀疑。
Putto ca ājañña-rathaṃ, Kaññā ca maṇi-kuṇḍalaṃ; Yā cesā puṇṇakā jammī, Ujukkhalaṃbhi-kaṅkhati.
Ṭhānaṃ mitte dhane kamme, Satussāhe su-labbhitaṃ; Taṃ daḷhaṃ dukkaraṃ kare, Paññā-sati-samādhinā.
于如法所制的药物中清净
于佛等三宝
应恒常修习净信
亲近善士,且具德行
Bhesajje vihite suddha, Buddhādi-ratanattaye; Pasādamācare niccaṃ, Sajjane sa-guṇepi ca.
国王持国以法
愚人为恶行所困
女子纵以饰物严饰,
于诸欲乐亦不餍足。
Rājā raṭṭhena dhātuso, Bālo pāpehi dummano, Alaṅkārena itthīpi, Kāmehi ca na tappati.
少欲而以头陀行
以精进而发勤
于大众中,善巧无畏
以舍离而为施者
亦闻善法
智者犹不满足
Appiccho ca dhutaṅgena, Āraddho vīriyena hi; Visārado parisāya, Pariccāgena dāyako; Savanena su-dhammaṃpi, Na tappativa paṇḍito.
长者之声含笑而笑,
中者之声柔和甜美;
世间中的耸肩摇头,
是愚人的哄笑;
这些是过度的笑,
笑应有节。
Jeṭṭhassa sitaṃ hasitaṃ, Majjhassa madhurassaraṃ; Loke aṃsa-siro-kampaṃ, Jammassa apa-hassitaṃ; Etesaṃ ati-hassitaṃ, Hāso hoti yathākkamaṃ.
那既非正法,也非善说;
应从恶法中出离,
因为他于善士不悦乐。
Natthi duṭṭhe nayo atthi, Na dhammo na su-bhāsitaṃ; Nikkamaṃ duṭṭhe yuñjeyya, So hi sabbhiṃ na rañjati.
正直之语难得
安稳的圣者难得
相称的妻子难得
既难得又受人喜爱的人。
Dullabhaṃ pakatiṃ vācaṃ, Dullabho khemako suto; Dullabhā sadisī jāyā, Dullabho sa-jano piyo.
旗帜是战车的智慧,
烟是火的表征;
王是国土的表征,
夫是女子的表征。
Dhajo rathassa paññāṇaṃ, Dhūmo paññāṇamaggino; Rājā raṭṭhassa paññāṇaṃ, Bhattā paññāṇamitthiyā.
‘难知’者,家族清净
子因溺爱而衰亡
『燃燃』者,不因贪而牵累亲属,
放纵于轻慢与无惭。
Dunnāriyā kulaṃ suddhaṃ, Putto nassati lālanā; Samiddhi a-nayā bandhu, Pavāsā madanā hirī.
父母对于子女,
不应施予过多的严厉威吓;
贤明的母亲则应少言,
应说训诫之言。
Mātā pitā ca puttānaṃ, Novāde bahu-sāsannaṃ; Paṇḍitā mātaro appaṃ, Vadeyyuṃ vajja-dīpanaṃ.
……十年间,
年届十九岁时,
……如同朋友般对待儿子。
Lāḷaye pañcha-vassāni, Dasa-vassāni tāḷaye; Patte tu soḷase vasse, Puttaṃ mittaṃvadācare.
Lālane dhītaraṃ dosā, Pālane bahavo guṇā; Dhītuyā kiriyaṃ niccaṃ, Passantu suṭṭhu mātaro.