礼敬彼世尊、阿拉汉、正自觉者
处世之道
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa · Lokanīti
1. 智者品解释
207 段
我今开示世间道,
诸义纷然,广集于此;
且以摩揭陀语,摄其简要,
礼敬宝义。
Lokanītiṃ pavakkhāmi, Nānāsatthasamuddhaṭaṃ; Māgadheneva saṅkhepaṃ, Vanditvā ratanatthayaṃ.
伦理是世间为人的核心,
父母、师长、朋友即是。
因此,人应当善辨正道,
具慧而多闻者,方为伟大。
Nītiloke purisassa sāro, Mātā pitā ācariyoca mitto; Tasmā hi nītiṃ puriso vijaññā, Ñāṇī mahā hoti bahussutoca.
懒惰之人,从何获得技艺?
无技能者,何来财富?
无财富者,何来朋友?
无朋友者,何来快乐?
心不安乐者,何来功德?
无有功德者,何来殊胜?
Alasassa kuto sippaṃ, Asippassa kuto dhanaṃ; Adhanassa kuto mittaṃ, Amittassa kuto sukhaṃ; Asukhassa kuto puññaṃ, Apuññassa kuto varaṃ.
技艺无可比拟的财富,
技艺不为盗贼所夺。
于此世间,技艺是友。
于他世间,能带来安乐。
Sippā samaṃ dhanaṃ natthi, Sippaṃ corā nagaṇhare; Idha loke sippaṃ mittaṃ, Paraloke sukhāvahaṃ.
莫轻视微小,
应将所闻之法安住于心;
犹如蚁冢上的水滴,
历经久远,渐渐充盈。
Appakaṃ nātimaññeyya, Citte sutaṃ nidhāpaye; Vammikodakabindūva, Cirena paripūrati.
莫轻视微小,
无论是学问,还是技艺;
唯有一法清净
是生命世间形成之因
Khuddoti nātimaññeyya, Vijjaṃ vā sippameva vā; Ekampi pariyodātaṃ, Jīvitakappakāraṇaṃ.
岩石之中,并无珠宝
象群之中无真珠,
林林之中无檀香,
处处之中无智者。
Sele sele na māṇikaṃ, Gaje gaje na muttikaṃ; Vane vane na candanaṃ, Ṭhāne ṭhāne na paṇḍitaṃ.
智者以多闻而具足
若所闻即是义理
以大精进,趣彼胜处
应如求闻者而往
Paṇḍito sutasampanno, Yattha atthīti ce suto; Mahussāhena taṃ ṭhānaṃ, Gantabbaṃva sutesinā.
若为技艺,若为财富
若为登上高山
贪欲之根与嗔恚之根
这五种即:贪根、嗔根、痴根、疑根、慢根
Sine sippaṃ sine dhanaṃ, Sine pabbatamāruhaṃ; Sine kāmassa kodhassa, Ime pañca sine sine.
闻、思惟及算数
相应、律仪与殊胜差别,
干闼婆和妓女,
弓箭手及圆满会堂者。
Suti sammuti saṅkhyāca, Yogā nīti visesakā; Gandhabbā gaṇikā ceva, Dhanu bedā ca pūraṇā.
治疗与历史学
光明与幻象皆能动摇
标记、口诀及声音
这些具足十八般技艺。
Tikicchā itihāsā ca, Joti māyā ca chandati; Ketu mantā ca saddā ca, Sippāṭṭhārasakā ime.
智者未问之时,犹如大鼓;
及至有人问时,我如雨云。
愚者不论有问无问,
总是喋喋不休。
Apuṭṭho paṇḍito bherī, Pajjunno me hoti pucchito; Bālo puṭṭho apuṭṭhopi, Bahumpi bhaṇate sadā.
而书册中的那些学问,
他人手中的财物;
当有应作之事现前时,
那既非技艺,亦非财物。
Potthakesu ca yaṃ sippaṃ, Parahatthesu yaṃ dhanaṃ; Yathākicce samuppanne, Na taṃ sippaṃ na taṃ dhanaṃ.
如莲叶浮于水上,以此为量;
以家法为量,以律制为量;
以所宣之言,巧辨为量。
如泥土中夹杂枯草那样微不足道的量。
Jalappamāṇaṃ kumuddanālaṃ, Kulappamāṇaṃ vinayo pamāṇaṃ; Byattippamāṇaṃ kathītavākyaṃ, Pathaviyā pamāṇaṃ tiṇa milātaṃ.
寡闻者所闻甚少,
却自认为很多;
不见大海之水
犹如井水之蛙
Appassuto sutaṃ appaṃ, Bahuṃ maññati mānavā; Sindhūdakaṃ apassanto, Kūpe toyaṃva maṇḍuko.
初败即技艺
第二次失败是财富;
第三次失败是法;
第四次又将如何呢?
Pathamaṃ parājaye sippaṃ, Dutiyaṃ parājaye dhanaṃ; Tatiyaṃ parājaye dhammaṃ, Catutthaṃ kiṃ karissati.
有智之子却带来污秽,
无智之人反倒承担重负;
有智者在世间受人敬奉,
明慧之子日日增长。
Byatta putra kimalaso, Abyatto bhārahārako; Byattako pūjito loke, Byatta putra dine dine.
母为怨敌,父作仇人,
为何愚者不受教诲?
于集会中不显光彩,
犹如鹤在天鹅群中。
Mātā verī pitā satru, Kena bāle na sikkhitā; Sabhāmajjhe na sobhanti, Haṃsamajjhe bakoyathā.
谁能劈开荆棘山?
谁能点燃那鹿眼般的眼药膏?
谁能在荒野草地中散发芬芳?
谁能如良家子般风采照人?
自身的状态。
Kaṇṭakaṃ giri ko tikkhati, Ko añjanaṃ migakkhikaṃ; Uppathaṃ pallale ko sugandhaṃ, Kula-putta-rūpo ko pavattati; Sāmaṃ-bhāvo.
并非如同枸橼皮的滋味;
亦非财富匮乏者的装饰之物。
平淡的言辞
是缺乏技巧的语法
Na rasaṃ akotambulaṃ, Adhanassa, laṅkatampi; Alonakantu byañjanaṃ, Byākaraṇaṃ asippassa.
善听而多闻
依闻而思,智慧得以增长;
以智慧了知其义,
所了知的义理带来安乐。
Sussusā sutasampanno, Sutāpaññāya pavaḍḍhati; Paññāya atthaṃ jānāti, Ñāto attho sukhāvaho.
饮食、淫欲、睡眠,
在畜生中,养育亦依此而有;
智慧则是人的殊胜之处,
那是下品的愚痴习气。
Bhojanaṃ methunaṃ niddā, Goṇe posepi vijjati; Vijjā viseso posassa, Taṃ hīno gosamo bhave.
没有与智慧等同的朋友,
也没有与疾病等同的敌人;
没有与己相等的爱护,
也没有与业等同的力量。
Natthi vijjāsamaṃmittaṃ, Naca byādhisamo ripu; Naca attasamaṃ pemaṃ, Naca kammasamaṃ balaṃ.
天鹅不混迹于乌鸦群中,
狮子于牛群中不显其辉;
驴群中的骏马,
愚人中的智者。
Haṃso majjhe na kākānaṃ, Sīho gunnaṃ na sobhate; Gadrabhamajjhe turaṅgo, Bālamajjhe ca paṇḍito.
即便愚人终其一生
亲近侍奉智者,
他仍不能了知法。
如同汤匙不能觉知汤味,
Yāvajīvampi ce bālo, Paṇḍitaṃ payirupāsati; Na so dhammaṃ vijānāti, Dabbi sūparasaṃ yathā.
即使是须臾之间,智者
也应当亲近贤者;
迅速了知法义,
犹如舌头品尝美味。
Muhuttamapi ce viññū, Paṇḍitaṃ payirupāsati; Khippaṃ dhammaṃ vijānāti, Jivhā sūparasaṃ yathā.
若无利益,不应前往。
勇士在战场
贤者或行路的商人
以及远赴他国的行者
Vinā satthaṃ na gaccheyya, Sūro saṅgāmabhūmiyaṃ; Paṇḍitvāddhagū vāṇijo, Videsagamano tathā.
财富散尽,心中忧恼,
家中行诸恶事;
欺诈与轻慢,
智者不彰显自己。
Dhananāsaṃ manotāpaṃ, Ghare duccaritāni ca; Vañcanañca avamānaṃ, Paṇḍito na pakāsaye.
与事相应的言辞,
与本性相合而悦人;
与己相应的忿怒。
能知此者,即为智者。
Pattānurūpakaṃ vākyaṃ, Sabhāvarūpakaṃ piyaṃ; Attānurūpakaṃ kodhaṃ, Yo jānāti sa paṇḍito.
食无财者之味。
无力者为人所杀;
无智慧者所说,尽是空谈;
这些人犹如疯癫之人。
A-dhanassa rasaṃ khādā, A-balassa hathā narā; A-paññassa vākya-kathā, Ummattaka-samā ime.
不随顺法而行者
不问而多言者
显扬己德者
‘三种’者,谓三种下劣之相。
Anavhāyaṃ gamayanto, A-pucchā bahu-bhāsako; Atta-guṇaṃ pakāsento, Ti-vidhaṃ hīna-lakkhaṇaṃ.
‘形不良好’者,谓色相微弱不彰。
‘智慧不彰’者,谓智慧示现稀少。
“壶中水少”:指壶内水量不足。
“牛奶少”:谓奶牛乳汁稀少。
Appa-rūpo bahuṃ bhāso, Appa-pañño pakāsito; Appa-pūro ghaṭo khobhe, Appa-khīrā gāvī cathe.
“青蛙虽叫,狮子高吼”:意指虽有蛙鸣般的微弱声音,却非狮子吼般真正强大之声。
在乌鸦巢中,我亲爱的;
即使愚钝者变得聪慧之后,
智者也会随年龄一一问讯。
Maṇḍūkepi ukre sīhe, Kākaggahe piye piye; A-paṇḍīpi paṇḍī hutvā, Dhīrā pucche vaye vaye.
青蛙居于粗劣之处,犹如狮子;
猪居于鄙陋之乡,猖獗犹如蛮物;
猫看上去如虎般凶猛。
一切智者皆与技艺等同。
Maṇḍūkepi ukre sīhe, Sūkarepi uhe dīpe; Biḷāre sadise byagghe, Sabba dhīre sippa-same.
君王于财富不知足,
智者于善美言语亦不知足。
眼对悦目之色亦无厌足,
犹如大海从不厌足于水。
Na titti rājā dhanamhi, Paṇḍitopi su-bhāsite; Cakkhuṃpi piya-dassane, Jale sāgaro na titti.
那些具足美貌与青春者,
无所依傍而生起;
缺乏智慧者,便不能辉耀,
犹如无香气的赫蕉花一般。
Rūpa-yobbana-sampannā, Visātha-kutha-sambhavā; Vijjā-hīnā na sobhanti, Nigandhā iva kiṃsukā.
出身低微的儿子,也能成为国王的大臣,
愚昧的儿子,却反而胜过智者;
无德之人纵有众多财富,也算不得真正的财富,
不要信任他人。
Hīne putto rājāmacco, Bāla-putto ca paṇḍito; A-dhanassa dhanaṃ bahu, Purisānaṃ na maññatha.
那贪求技艺者,
虽多习得诸般技艺;
犹如哑者所见梦境,
亦无力为他人解说。
Yo sippa-lobhena, Bahuṃ gaṇhāti taṃ sippaṃ; Mūgova supinaṃ passaṃ, Kathetumpi na ussahe.
又如陶匠所造之器,终归破碎。
为令器皿美观而加以打磨,
并非为弃置于不净之处,
而是作为弟子们增长之因。
Bhijjetuṃ kumbhakāro, Sobhetuṃ kumbha ghaṭṭati; Na khipituṃ apāyesu, Sissānaṃ vuḍḍhi-kāraṇā.
以犀角与胶漆,
人便能使其牢固耐用;
即使树叶,其香也能散发。
如是,当亲近智者。
Taggarañca palāsena, Yo naro upanayhati; Pattāpi surabhi vāyanti, Evaṃ dhīrūpasevanā.