第七 食品篇显示巴利原文
7. Khādikaṇḍa
随后以元素诸如生起、业、造作及行为等工具为伴,开始讲述饮食之法——显示巴利原文
Atha dhātūhiyeva bhāva+kamma+kattu+karaṇādisādhanasahitaṃ khādividhānaṃ ārabhīyate –
「由tij等,于khasā、khamā、vīmaṃsā中」等语句所开示的缘安立及他形等作用,应依tyādikaṇḍa中所说之理趣而了知。titikkhanaṃ(忍耐)为titikkhā;依「itthiya+maṇaktikayakayā ca」之经句,无后缀(apaccayo)时为「itthiya+matvā」,亦成有后缀(āpaccayo)。同理,vīmaṃsanaṃ(考察)为vīmaṃsā。于「kitā tikicchāsaṃsayesu cho」六缘等中造作时,tikicchanaṃ(治疗)为tikicchā,vicikicchanaṃ(疑惑)为vicikicchā。gupa(保护)、badha(束缚),从这些词根,于「nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca」之六缘等中及二处,将外b音与此bh音作转变,即成无后缀等。jigucchanaṃ(厌恶)为jigucchā,bībhacchanaṃ(恐怖)为bībhacchā。又「tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te」,于…显示巴利原文
‘‘Tijamānehi khasā khamāvīmaṃsāsu’’ iccādīhi paccayavidhānañca pararūpadvittādikāriyañca tyādikaṇḍe vuttanayeneva ñātabbaṃ. Titikkhanaṃ titikkhā, ‘‘itthiya+maṇaktikayakayā ca’’ iti suttena apaccayo ca ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccayo ca hoti. Tathā vīmaṃsanaṃ vīmaṃsā. ‘‘Kitā tikicchāsaṃsayesu cho’’ti chappaccayādimhi kate tikicchanaṃ tikicchā, vicikicchanaṃ vicikicchā. Gupa=gopane, badha=bandhaneti imehi dhātūhi ‘‘nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca’’ iti chapaccayādimhi ca dvitte parabakārassa iminā bhakāre ca kate apaccayādi hoti. Jigucchanaṃ jigucchā, bībhacchanaṃ bībhacchā. ‘‘Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te’’ iti icchāya+matthe kha+sa+chappaccayā honti. Bhuja=pālanajjhohāresu, bubhukkhanaṃ bubhukkhā. Ji=jaye, jigiṃsanaṃ, jigiṃsā. Ghasa=adane, jighacchanaṃ jighacchā.
第二十七 被动义中之 tabba 与 anīya显示巴利原文
27. Bhāvakammesu tabbānīyā
tabba与anīya用于他者之被动义,亦多见于作者、工具等之施设。bhū(存在),当「yuvaṇṇāna+me opaccaye」生于o音时,依「ūbyañjanassa」插入ū,以ññakāro为词尾标志。ossa依「eona+mayavā sare」而有av替代(avādeso);故bhūyate(被作)为bhavitabbaṃ(应作)、bhavatā、bhavanīyaṃ。被动义之作者唯用单数,且为中性。显示巴利原文
Tabbaanīyā kriyatthā pare bhāvakammesu bhavanti, bahulaṃvidhānā kattukaraṇādīsupi. Bhū=sattāyaṃ, ‘‘yuvaṇṇāna+me opaccaye’’ti okāre ‘‘ūbyañjanassā’’ti ūāgamo, ññakāro ādyāvayavattho. Ossa ‘‘eona+ mayavā sare’’ti avādeso, bhūyateti bhavitabbaṃ bhavatā bhavanīyaṃ. Bhāvasse+kattā ekavacanameva, tañca napuṃsakaliṅgaṃ.
以tabba等所诠释之被动,
如应受用之物一般显现——此词亦有复数形式。
显示巴利原文 Tabbādyabhihito bhāvo, Dabbamiva pakāsatīti-bahuvacanañca hoti.
于业格中,以abhi-为前缀:abhibhūyate(被征服)、abhibhūyittha(已曾被征服)、abhibhūyissati(将被征服)——因此,嗔应被智者所征服,贪应被征服,苦应被征服。如是,abhibhavanīyo(应被征服)、abhibhavanīyā(应被征服)、abhibhavanīyaṃ(应被征服)仅随所说之业,于词基上呈现不同的性与数。显示巴利原文
Kamme-abhipubbo, abhibhūyate abhibhūyittha abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ. Evaṃ abhibhavanīyo abhibhavanīyā abhibhavanīyaṃ, kamme abhidheyyasseva liṅgavacanāni.
应特别标示出种种词性与应被……等类别,其中,从物之体性所生的成就者共有五种。
在无性者中存在,或是其他非手足从属者;
某种状态中,确有男者,如青年、成年者,或是幼年出生者;
或者是附属数量,乃至极端的剩余者;
显示巴利原文 Visessaliṅgātabbādī, tatthā+do pañca bhāvajā; Napuṃsake siyuṃ bhāve, kto cā+no akattari. Bhāvasmiṃ ghaṇa pume evaṃ, iyuvaṇṇā gahādijo; Apaccayopi vā+saṃkhyā, tu+māditvantakā siyuṃ.
自此以下,关于带前缀的情况以及三时语态的把握,应依已说之法来理解,故此处仅举出相应的语句——显示巴利原文
Ito paraṃ upasaggapubbatā ca kālattayassa vākyagahaṇañca vuttanayena ñātabbaṃ, tasmā anurūpavākyameva dassayissāma –
Āsa 为“坐”义,如 āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ(于座上,你应坐的,即可坐的)。就作业而言:upāsīyati(被亲近侍奉),故 upāsitabbo guru upāsanīyo(应被亲近侍奉的师长,即应亲近侍奉的)。Sī 为“卧”义,e 与 ay 相替换,如 sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā(床铺,你应躺卧的,即可躺卧的)。Atisīyati(过度躺卧),故 atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo(你应过度躺卧的席子,即可过度躺卧的)。Pada 为“行”义,依“padādīnaṃ kvaci”之规则加 yuka,其中 k 字为 kānubandha 之用,u 字为发音之便,且表 dassa 与 pubbarūpa(同化与前置形),如 uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ(生起,应被生起的,可被生起的)。Paṭipajjīyati(被行道),故——显示巴利原文
Āsa=upavesane, āsane āsitabbaṃ tayā āsanīyaṃ. Kamme-upāsīyatīti upāsitabbo guru upāsanīyo. Sī=saye, e+ayādesā, sayanaṃ sayitabbaṃ sayanīyaṃ tayā. Atisīyatīti atisayitabbo kaṭo te atisayanīyo. Pada=gamane, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, kakāro kānubandhakāriyattho, ukāro uccāraṇattho, dassajo pubbarūpañca, uppajjanaṃ uppajjitabbaṃ uppajjanīyaṃ. Paṭipajjīyatīti paṭipajjitabbo maggo paṭipajjanīyo. Budha=ñāṇe, bujjhateti bujjhitabbo dhammo bujjhanīyo. Su=savane, sūyateti sotabbo dhammo, ññimhi nāgame ‘‘tathanarānaṃ ṭaṭhaṇalā’’ti ṇe ca kate ‘‘na te kānubandha+nāgamesū’’ti okārābhāvo. Suṇitabbo, savanīyo. Kara=karaṇe –
第九十五 在 para-rūpa 与 maya 之后的辅音中显示巴利原文
95. Pararūpa+mayakāre byañjane
以 kriyattha(动词词根)收尾、且带 manta 及 byañjana 的词,于 yakāra 以外的其他辅音前,发生 pararūpa(后形同化)。如 Karīyati(被作),故 kattabbo dhammo(应被作的法)、kattabbā pūjā(应被作的供养)、kattabbaṃ kusalaṃ(应被作的善)。显示巴利原文
Kriyatthāna+mantabyañjanassa pararūpaṃ hoti yakārato aññasmiṃ byañjane. Karīyatīti kattabbo dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ.
第一十九 在 tuṃ、tuna、tabba 诸尾中可选显示巴利原文
119. Tuṃ+tuna+tabbesu vā
在 tuma 等词尾前,kara(词根)可发生替换。Kātabbaṃ hitaṃ(应被作的利益)。显示巴利原文
Tumādīsu karassā hoti vā. Kātabbaṃ hitaṃ.
第一七一 ra 代替 na 之 ṇa显示巴利原文
171. Rā nassa ṇo
以 rant 结尾的动词词根,其后缀 nakāra 变为 ṇa。Karaṇīyo(应被作的)。显示巴利原文
Rantato kriyatthā paccayanakārassa ṇa hoti. Karaṇīyo.
Bhara——负担。Bharīyati(被负担),故为 bharitabbo bharaṇīyo(应被负担的、可被负担的)。Gaha——执取。依“maṃ vā rudhādīnaṃ”规则,词末元音发生 paroma 或替换。Makāra 是随附字。依“Ṇo niggahītassā”之规,niggahīta 变为 ṇa,saṃgayhati(被执取),故为 saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo(应被执取的、可被执取的);又依“tathanarā”等规则,在 ṇakāra 时变为 gahaṇīyo。Rama——游戏。Ramīyati(被游戏),故为 ramaṇīyo vihāro(可被游戏的住处)。Āpa——到达。在“sakāpānaṃ kukakū ṇe”句中,将“sakāpānaṃ kuka+kū”以瑜伽与分别分解后得 ku,经 ū 插入及 nā 增音的 ṇe 变化后,pāpīyati(被到达),故为 pāpaṇīyo。显示巴利原文
Bhara=bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo bharaṇīyo. Gaha=upādāne ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti antasarā paromaṃ vā hoti. Makāro+nubandho. ‘‘Ṇo niggahītassā’’ti niggahītassa ṇo, saṃgayhatīti saṃgaṇhitabbo saṃgaṇhanīyo, ‘‘tathanarā’’dinā ṇakāre gahaṇīyo. Rama=kīḷāyaṃ, ramīyatīti ramaṇīyo vihāro. Āpa=pāpuṇane, ‘‘sakāpānaṃ kukakū ṇe’’ti ettha ‘sakāpānaṃ kuka+kū’ti yogavibhāgā ku, ūāgame nāgamassa ṇe ca kate pāpīyatīti pāpuṇitabbo. Pararūpe pattabbo, pāpuṇanīyo, pāpanīyo.
第九十六 mana 诸词之鼻音化显示巴利原文
96. Manānaṃ niggahītaṃ
以 makāra 与 nakāra 结尾的动词词根,在 yakāra 以外的辅音前转成 niggahīta,并变为韵尾。如 gamiyati(被去),即成 gantabbo(应被去者),并有 gamitabbaṃ、gamanīyaṃ(应被去者、可被去者)。Khana(khaṇa)为“挖掘”义,发生 niggahīta 与韵尾化,khaññati(被挖掘),故有 khantabbaṃ āvāṭaṃ(应被挖掘的坑),及 khanitabbaṃ、khananīyaṃ(应被挖掘者、可被挖掘者)。Hana 为“杀害”义,haññati(被杀害),故有 hantabbaṃ、hanitabbaṃ、hananīyaṃ(应被杀害者、应被杀害者、可被杀害者)。Mana 为“了知”义,maññati(被了知),故有 mantabbo、manitabbo(应被了知者)。依“padādīnaṃ kvaci”规则加 yuka,于转为 ca 时……显示巴利原文
Makāra+nakārantānaṃ kriyatthānaṃ niggahītaṃ hotya+yakāre byañjane. Vaggantaṃ, gamiyatīti gantabbo. Gamitabbaṃ gamanīyaṃ. Khana=khaṇa=avadāraṇe, niggahītaṃ vaggantattañca, khaññateti khantabbaṃ āvāṭaṃ khanitabbaṃ khananīyaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, haññateti hantabbaṃ hanitabbaṃ hananīyaṃ. Mana=ñāṇe, maññateti mantabbo manitabbo. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yuka, cavaggādimhi kate maññitabbaṃ maññanīyaṃ.
Pūja 为“供养”义。依“curādito ṇī”规则,在 ṇi 中,因 ñukāra 为重音,故 okāra 不现起;再依“yuvaṇṇāna+meo paccaye”规则变为 ekāra,成 pūjetabbo(应被供养者)。当 ū 转为 ay 替代时,则成 pūjayitabbo、pūjanīyo bhagavā(应被供养、可被供养的世尊)。显示巴利原文
Pūja=pūjāyaṃ, ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ñukārassa guruttā okārāvutti ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti ekāre pūjetabbo ūmhi ayādese pūjayitabbo pūjanīyo bhagavā.
于作者格中表“获得”义:道被引导而行,故为 niyyāniyo maggo(应被引导之道);诸受用被行走而经历,故为 gamanīyā bhogā(应被行走之受用)。于工具格中表“洗净”义:人们以此粉末沐浴,故为 nahānīyaṃ cuṇṇaṃ(应被用以沐浴之粉末)。于接受者格中表“给予”义:此前缀 sam-,正因如此善得而被正予施与,故为 sampadāniyo brāhmaṇo(应被正予施与之婆罗门)。显示巴利原文
Kattari-yā=pāpuṇane, nīyatīti niyyāniyo maggo, gacchantīti gamanīyā bhogā. Karaṇe-naha=soceyye, nahāyantya+nenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ. Sampadāne-dā=dāne, saṃ+papubbo, sammā padīyate assāti sampadāniyo brāhmaṇo.
28. gh、y、ṇ 之后显示巴利原文
28. Ghyaṇa
于被动与业(bhāvakamma)中,表动作意义之词根后,通常生起 ghyaṇa 语基。例如,ūmhi 应作之事为 kāriyaṃ。词根 √har(持)在“持取”义时,因被持取,故为 hāriyaṃ(应被持取者)。词根 √bhar(承载)在“承载”义时,应被承载者为 bhāriyaṃ(应被承载者)。词根 √labh(得)在“获得”义时,依“vaggalasehi te”等规则——已述于前——作第四与第二等操作,并于第三字母变化后,应被获得者即为 labbhaṃ。显示巴利原文
Bhāvakammesu kriyatthā paro ghyaṇa hoti bahulaṃ. Ūmhi kattabbaṃ kāriyaṃ. Hara=haraṇe, harīyatīti hāriyaṃ. Bhara=bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ. Labha=lābhe, ‘‘vaggalasehi te’’ti pubbarūpabhakāre ‘‘catutthadutiyā’’ dinā tatiyakkhare ca kate labhitabbaṃ labbhaṃ.
词根 √vac(说)表“清晰言说”之义。显示巴利原文
Vaca=byattavacane,
98. 以 c、j 结尾者,在 gh 随后的情况下,变为 k、g显示巴利原文
98. Kagā cajānaṃ ghānubandhe
当后接 gh 时,以 c、j 结尾的表动作意义之词根,依序变为 k、g。显示巴利原文
Ghānubandhe cakāra+jakārantānaṃ kriyatthānaṃ ka+gā honti yathākkamaṃ.
84. 在 ss 之后,ṇ 随后时显示巴利原文
84. Assā ṇānubandhe
当ṇ随后的语基生起时,倒数第二音的a变为ā。√vac(说)→ vacanaṃ(言说),被说故为vākyaṃ(语句)。√bhaj(侍奉)于“侍奉”义,应被侍奉者为bhāgyaṃ(应被侍奉者),其中j变为g。√ci(积聚)于“积聚”义,cayanaṃ(积聚),被积聚故,或为ceyyaṃ(应被积聚者),其中y加倍。显示巴利原文
Ṇakārānubandhe paccaye pare upantassa akārassa ā hoti. Vacanaṃ vuccateti vākyaṃ. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gakāro. Ci=caye, cayanaṃ cīyatīti vā ceyyaṃ. Yassa dvittaṃ.
5,122. 从 ni 而来的 c 与 i,变为 ch显示巴利原文
5,122. Nito cissa cho
位于ni之后的c变为ch,即在这些词中,c变为ch。vinicchayatī故为viniccheyyaṃ(应被决断者),无声随增时则为vinicchinitabbaṃ(应被决断者)。在e、aya等替代形式中,为vinicchetabbaṃ、vinicchanīyaṃ(应被决断者)。√nī(引导)于“引导”义,被引导故为neyyo、neyyā、neyyaṃ(应被引导者),乃至netabbaṃ(应被引导者)。显示巴利原文
Nito parassa cissa cho hotītiādicakārassa cho. Vinicchayatīti viniccheyyaṃ, nāgame vinicchinitabbaṃ. E+ayādesesu vinicchetabbaṃ vinicchanīyaṃ. Nī=pāpane, nīyatīti neyyo neyyā neyyaṃ, netabbaṃ.
29. 在 ss 之后,且有 ca显示巴利原文
29. Āsse+ca
以ā结尾的词根,于被动与业的意义中,生起ghyaṇa语基,且ā变为e。√dā(给)于“给予”义,应被给予者为deyyaṃ。√pā(饮)于“饮”义,被饮故为peyyaṃ。√mā(量)于“量”义,被量故为meyyaṃ。√ñā(知)于“了知”义,被知故为ñeyyaṃ、ñātabbaṃ(应被知者),ūmhi中有随增音n,即“ñāssa ne+jā”等规则,当ñā变为jā时,为jānitabbaṃ(应被知者),乃至vijāniyaṃ(应被了知者)。√khā(说)于“宣说”义,应被宣说者为saṃkheyyaṃ。显示巴利原文
Ākārantato kriyatthā ghyaṇa hoti bhāvakammesu āssa e ca. Dā=dāne, dātabbaṃ deyyaṃ. Pā=pāne, pīyatīti peyyaṃ. Mā=māne, mīyatīti meyyaṃ. Ñā=avabodhane, ñāyatīti ñeyyaṃ ñātabbaṃ, ūmhi nāgamo ‘‘ñāssa ne+jā’’ti ñāssa jādese jānitabbaṃ, vijāniyaṃ. Khā=pakathane, saṃkhātabbaṃ saṃkheyyaṃ.
30. 从 vad 等词根之后,yo显示巴利原文
30. Vadādīhi yo
在表示动作的 vad 等词根上,其后缀 yo 常出现在状态被动和业被动中。vad 为言说义,vadanaṃ(言说)或应被避免,故称 vajjaṃ(应避免的,罪过)。mad 为迷醉义,madanaṃ(迷醉)或以此沉醉,故称 majjaṃ(酒)。gamanaṃ(行走)或应行走,故称 gammaṃ(道路)。gad 为言说义,gajjate(吼叫)或应被言说,故称 gajjaṃ(吼声)。pad 为行走义,pajjanīyaṃ(应被吟诵的)即 pajjaṃ(偈颂)、gāthā(偈)。ad 与 khād 为咀嚼、吃义,khajjatīti(被咀嚼)即 khajjaṃ(硬食)、khādanīyaṃ(可咀嚼的食物)。dam 为调伏义,dammateti(被调伏)即 dammo(应被调伏的)、damanīyo(应调伏的)。显示巴利原文
Vadādīhi kriyatthehi yo hoti bahulaṃ bhāvakammesu. Vada=vacane, vadanaṃ vajjatīti vā vajjaṃ. Mada=ummāde, madanaṃ majjate anenāti vā majjaṃ. Gamanaṃ gammateti vā gammaṃ. Gada=vacane, gajjate gadanīyaṃ vāti gajjaṃ. Pada=gamane, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Ada+khāda=bhakkhane, khajjatīti khajjaṃ khādanīyaṃ. Dama=damane, dammateti dammo damanīyo.
在 bhuj 等词根上,依照 gaṇa 规则,于应出现 anne 之处,出现的是 ya 后缀。显示巴利原文
Bhujā+nneti gaṇasuttena anne vattabbe yapaccayo.
83. 轻音、邻近音显示巴利原文
83. Lahussupantassati
轻音化后的邻近 i、u 音,依次变为 e、o。其中当前形(pubbarūpa)发生时,bhuñjitabbo(应被食用的)即成 bhojjo odano(应被食用的饭)、bhojjā yāgu(应被食用的粥)。显示巴利原文
Lahubhūtassa upantassa iyuvaṇṇassa eo honti yathākkamaṃ. Yassa pubbarūpe bhuñjitabboti bhojjo odano, bhojjā yāgu.
31. kicca, ghacca, bhacca, bhabba, leyya显示巴利原文
31. Kicca ghacca bhacca bhabba leyyā
这些词以 ya 后缀结尾,是固定构词。kar 是“作”义,依此固定规则,在发生 kic 等替换并形成词首重叠后,kattabbaṃ(应被作的)即成为 kiccaṃ(应被作的)。han 是“杀害”义,在发生 ghacc 等词首替换后,hananaṃ(杀害)或 haññate(被杀害)即成为 ghaccaṃ(应被杀的)。bhar 是“承载”义,在发生 bhacc 等词首替换后,bharaṇīyo(应被承载的)即成为 bhacco(应被承载的)。bhū 是“存在”义,加 ya 时出现 o 形,依此规则以 a 替换后,bhavati(存在)即成为 bhabbo(应存在的、可能的)。lih 是“品尝”义,加 ya 时依规则 h 变为 y,且发生 e 的增广后,lehitabbaṃ(应被品尝的)即成为 leyyaṃ(应被品尝的)。显示巴利原文
Ete saddā yapaccayantā nipaccante. Kara=karaṇe, iminā nipātanā ye kicādese ca kate pubbarūpaṃ, kattabbaṃ kiccaṃ. Hana=hiṃsāyaṃ, ghaccādesādimhi kate hananaṃ haññateti vā ghaccaṃ. Bhara=bharaṇe, bhaccādesādimhi kate bharaṇīyo bhacco. Bhū=sattāyaṃ, yamhi okāre iminā avādese bhavatīti bhabbo. Liha=assādane, yamhi iminā hassa yakāre lehitabbaṃ leyyaṃ, ekāravuddhi.
32. 从guhā等词后接yaka。显示巴利原文
32. Guhādīhi yaka
从 guh 等表示动作的词根之后,在表状态被动和业被动时,加后缀 yaka。guh 是“隐藏”义,按照“lahussupantassa”规则应得的 o 形,被“na te kānubandhanāgamesu”规则遮止。再依“hassa vipallāso”规则发生转换后,guhanaṃ(隐藏)或 guhitabbaṃ(应被隐藏的)即成为 guyhaṃ(应被隐藏的、秘密)。duh 是“充满”义,dohanaṃ(挤奶)或 duyhati(被挤)即成为 duyhaṃ(应被挤的、奶)。sās 是“教导”义——显示巴利原文
Guhādīhi kriyatthehi bhāvakammesu yaka hoti. Guha=saṃvaraṇe, ‘‘lahussupantassā’’ti sampattassa okārassa ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti paṭisedho. ‘‘Hassa vipallāso’’ti vipallāse guhanaṃ guhitabbaṃ guyhaṃ. Duha=papūraṇe, dohanaṃ duyhatīti vā duyhaṃ. Sāsa=anusiṭṭhiyaṃ –
117. sās 的 sisa 或显示巴利原文
117. Sāsassa sisa vā
sās 在有 kānubandha 的情况下变为 sisa。再形成词首重叠,sāsīyati(应被教导)即成为 sisso(弟子)。显示巴利原文
Sāsassa sisa vā hoti kānubandhe. Pubbarūpaṃ, sāsīyatīti sisso.
这些tabba等后缀,即使在表达派遣、允许、时机到来等含义时,也依通规而成立。派遣,即以“此事应由您做”这样的命令与请求。允许,即当被问“此事应由我做什么”时,以“不应杀生”等开示行持的方式,对应做之事予以许可。时机到来,即适当之时。告知审察应做事宜时间者,是为告知时间,其中并无请求。确实,“席子应由您做、应被做、应被做、应被做”——如此,席子应由您制作,因为您制作席子的时机已经到来。显示巴利原文
Siddhā eve+te tabbādayo pesā+tisagga+ppattakālesu gamyamānesupi, sāmaññena vidhānato. Pesanaṃ – ‘‘kattabba+midaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ ajjhesanañca. Atisaggo nāma ‘‘ki+midaṃ mayā kattabbaṃ’’ti puṭṭhassa ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo. Yo kiccakaraṇasamayaṃ upaparikkhitvā karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesana+matthi. Bhotā khalu kaṭo kattabbo karaṇīyo kāriyo kicco’’ evaṃ tvayā kaṭo kattabbo, bhoto hi patto kālo kaṭakaraṇe.
同样,即使在表示“于须臾顷”(uddhaṃ muhutta)的进行中,对于派遣等意义也已成立。如此,在应供者(arahant)作为作者且具足能力,以及具有“必须”(āvassaka)与“负债性”(dhamīṇatā)等特性的情况下,从状态等意义也已成立。于须臾顷——“由您,席子应被制作。”“由您,王政应被施行,尊贵的应供者啊。”“由您,负担应被承担,具力的帝释啊。”“由您,席子必须被制作。”“由您,珍宝应被给予。”显示巴利原文
Evaṃ uddhamuhuttepi vattamānato pesādīsu siddhā eva. Tathā arahe kattari sattivisiṭṭhe ca patīyamāne, āvassakā+dhamīṇatāvisiṭṭhe ca bhāvādo siddhā. Uddhaṃ muhuttato-bhotā kaṭo kattabbo. Bhotā rajjaṃ kātabbaṃ, bhavaṃ araho. Bhotā bhāro vahitabbo, bhavaṃ sakko. Bhotā avassaṃ kaṭo kattabbo. Bhotā nikkho dātabbo.
33. 在作者(kattari)中,ltu 和 ṇkā 词缀。显示巴利原文
33. Kattari ltu+ṇkā
在作者(kattari)作格中,出现表示动作意义的ltu与ṇkā词缀。kara即“作”(karaṇa),在后续变化形式中,依“ltu等词缀在simhi前失去ā”的规则,ā被删除。Karoti(作)者,即是kattā(作者)。同样,bharati(承担)者,即是bhattā(承担者)。harati(带走)者,即是hattā(带走者)。bhidati(裂)者,即是bhettā(裂者),发生e音替代;在ū音前为bheditā(裂者)。chindati(切断)者,即是chettā(切断者)。食物的给予者,即是bhojanadātā(食物给予者)。sandhāti(连接)者,即是sandhātā(连接者)。vacati(说)者,即是vattā(说者)。在发生o音替代的后续形式中,bhuñjati(受用)者,即是bhottā(受用者)。依“pada等词根有时加yuk”的规则插入yuk,bujjhati(觉悟)者,即是bujjhitā(觉悟者)。jānāti(知)者,即是ñātā(知者)。chindati(断)者,即是chetā(断者)。suṇāti(听)者,即是显示巴利原文
Kattari kārake kriyatthā ltu+ṇkā honti. Kara=karaṇe, pararūpe ‘‘ltu+pitādīna+mā simhī’’ti ā silopo ca. Karotīti kattā. Evaṃ bharatīti bhattā. Haratīti hattā. Bhidatīti bhettā, ekāro, ūmhi bheditā. Chindatīti chettā. Bhojanassa dātā bhojanadātā. Sandhātīti sandhātā. Vacatīti vattā. Okārapararūpesu bhuñjatīti bhottā. ‘‘Padādīnaṃ kvacī’’ti yukāgamo, bujjhatīti bujjhitā. Jānātīti ñātā. Chindatīti chetā. Suṇātīti sotā. ‘‘Ū+lasse’’ti ūssa ekāre gaṇhātīti gahetā. Bhavatīti bhavitā. Saratīti saritā. ‘‘Manānaṃ niggahītaṃ’’ti massa niggahīte vaggante ca gacchatīti gantā. Nakārantānampi niggahītaṃ, khanatīti khantā. Sanatīti santā. Maññatīti mantā. Pāletīti pālayitā pāletā, ettha curādittā ṇi.
应用于ṇi和ṇāpi词缀时也是如此——bhāvayitā与bhāvetā,意为‘令存在者’。同理,sārayitā与sāretā意为‘令忆念者’,dāpayitā与dāpetā意为‘令施予者’,hāpayitā与hāpetā意为‘令减损者’,nirodhayitā与nirodhetā意为‘令息灭者’,bodhayitā与bodhetā意为‘令觉悟者’,ñāpayitā与ñāpetā意为‘令知者’,sāvayitā与sāvetā意为‘令闻者’,gāhayitā与gāhetā意为‘令执取者’,kārayitā与kāretā意为‘令作者’,kārāpayitā与kārāpetā意为‘令作作者’等等。显示巴利原文
Ṇiṇāpīsu-bhāvayatīti bhāvayitā bhāvetā. Evaṃ sārayitā sāretā, dāpayitā dāpetā, hāpayitā hāpetā, nirodhayitā nirodhetā, bodhayitā bodhetā, ñāpayitā ñāpetā, sāvayitā sāvetā, gāhayitā gāhetā, kārayitā kāretā, kārāpayitā kārāpetā iccādi.
在ṇka词缀中,ṇ是为加强语义之用。造车者称为rathakārako,依‘assa ṇānubandhe’一规,以ā音替代,并构成amādi类复合词。施食者称为annadāyako。依‘非词根于kā等、syā等之后,于ghe之前’的规定,ghe前之a转为i,便有阴性形annadāyikā,及施食之家annadāyakaṃ kulaṃ。依‘ā于ṇāpi前加yuka’的规定,除ṇāpita外均加yuka。导引世间者称为lokanāyako,发生e音替代时,依‘āyā或ā在ṇānubandhe前’的规定转变。同理,调伏者称为vināyako。显示巴利原文
Ṇkapaccaye-ṇakāro vuddhyattho. Rathaṃ karotīti rathakārako, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā amādisamāso ca. Annaṃ dadātīti annadāyako. ‘‘Adhātussa kā+syādito ghe+ssī’’ti ghe pare assa iādeso, annadāyikā, annadāyakaṃ kulaṃ. ‘‘Āssā+ṇāpimhi yuka’’ itiṇāpito+ññatra yuka. Lokaṃ netīti lokanāyako, ekāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti āyādeso. Evaṃ vinetīti vināyako.
在不带业格前置词的情况下,作者称为kārako,依此类推,有施予者dāyako,引导者nāyako。在发生o音替代āva时,听闻者称为sāvako;如前,发生i音替代时,则有阴性形sāvikā。割截者称为lāvako。词根pu意为净化,能净化者即火,称为pāvako。存在者称为bhāvako。亲近承事者称为upāsako。执取者称为gāhako,净化者称为pāvako,祭祀者称为yājako。词根vadha意为伤害,行伤害者称为vadhako,依‘余处亦然’的规定,不加强语义。依‘han在ṇānubandhe前转ghāta’的规定,行杀戮者称为ghātako。依‘mā或rudh等词根加maṃ’的规定,加maṃ音,便有阻碍者rundhako。显示巴利原文
Akammupapade-karotīti kārako, evaṃ dāyako nāyako, okāre āvādese suṇātīti sāvako. Pure viya ikāre sāvikā. Lunātīti lāvako. Pu=pavane, punātīti pāvako. Bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako. Gaṇhātīti gāhako pāvako, yājako. Vadha=hiṃsāyaṃ, vadhetīti vadhako, ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedho. ‘‘Hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso, hanatīti ghātako. ‘‘Maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, rundhako, guruttā na vuddhi. Tathā bhuñjatīti bhuñjako. Āyassa rasse kiṇātīti kayako. Pāletīti pālako. Pūjetīti pūjako.
从词根khādi等衍生:忍耐(titikkhati)之人为“忍耐者”(titikkhako);审察(vīmaṃsati)之人为“审察者”(vīmaṃsako),余者类推。驱除(panudati)之人为“驱除者”(panūdako),依“于辅音前”等规则变为长音。在“bhī加ānako”中,依词段分析为ānako,其中ā缩短并插入n,再依“ña变为jā”之规则转成jā,即成“了知者”(jānanako)。此属ṇāpi词缀。显示巴利原文
Khādīsu-titikkhatīti titikkhako. Vīmaṃsatīti vīmaṃsako iccādi. Panudatīti panūdako, ‘‘byañjane’’ccādinā dīgho. ‘‘Bhītvā+nako’’ti ettha ‘ānako’ti yogavibhāgā ānako, āssa rasse nakārāgame ca ‘‘ñāssa ne jā’’ti jādeso, jānanako. Ṇāpimhi –
āṇa——此为词根daṇḍaka;命令(āṇāpeti)之人为“命令者”(āṇāpako)。同理,“使了知者”(saññāpako)、“使建立者”(patiṭṭhāpako)。以saṃ与pa为前缀,āpa意为“到达”,使到达涅槃之人为“引至涅槃者”(nibbānasampāpako)。“使做者”(kārāpako)、“女使做者”(kārāpikā)等。显示巴利原文
Aṇa-iti daṇḍakadhātu, āṇāpetīti āṇāpako. Tathā saññāpako, patiṭṭhāpako. Saṃ+pa pubbo āpa=pāpuṇane, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako. Kārāpako, kārāpikā iccādi.
依据“广泛制定”的规则,亦可用于业格——由脚(pādehi)携带(harīyati)之人为“脚夫”(pādahārako)。cupa意为缓慢移动,在喉咙(gale)处缓慢移动(cuppati)则成“触动喉咙者”(galacopako)。显示巴利原文
Bahulaṃvidhānā kammepi-pādehi harīyatīti pādahārako. Cupa=mandagamane, gale cuppatīti galacopako.
ltu 词缀在 arahādi 等词中已经成立——如‘此尊者实堪为少女所受’(即堪受迎娶者)。在表示习惯义时,‘执取’即‘执取者’(upādātā)。‘善巧而行’即‘行者’(gantā)。‘以剃发为法、以剃发为行仪’者即是‘剃发者’(muṇḍayitāro),此处依‘在名词语基中表词根义’之规则,在 ima 词缀前增入 ū,并作 e+aya 替代;在 muṇḍayitu 词干上再作 āraṅ 等替代,则 yos 变为 ṭo。显示巴利原文
Siddhova ltu arahādīsu ‘‘bhavaṃ khalu kaññāya pariggahāraho’’ti (pariggahitā). Sīlatthe-upādānasīloti upādātā. Sādhu gacchatīti gantā. Muṇḍanadhammā muṇḍanācārāti muṇḍayitāro, ettha ‘‘dhātvatthe nāmasmī’’ti imhi ūāgame e+ayādese muṇḍayitusaddamhi āraṅādese ca kate yossa ṭo.
表示行为义的 āvī 词缀,广泛用于主动者。如‘disa 的 passa, dassa, dasa, da, dakkhā’等规则所示,取 dassa 替换后,‘见危险’者即‘见危者’(bhayadassāvī)。加 nī 词缀则为阴性‘见危者’(bhayadassāvinī)。‘见危之心’作 bhayadassāvi cittaṃ。为标明其适用范围有限,故分开造词。因其依通则而施设,故在戒等范畴中同样成立。显示巴利原文
Kriyatthā āvī hoti bahulaṃ kattari. ‘‘Disassa passa+dassa=dasa+da+dakkhā’’ti dassādeso, bhayaṃ passatīti bhayadassāvī. Nīmhi bhayadassāvinī. Bhayadassāvi cittaṃ. Appavisayatāñāpanatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Sāmaññavihitattā sīlādīsu ca hoteva.
35. 从 āsiṃsā 加 maka显示巴利原文
35. Āsiṃsāya+mako
在表希求的语义中,于表达动作时,加 ako 词缀构成主动者。如 jīva(活)为持命义,jīvatu(愿活)即成 jīvaka(生命者);nanda(喜)为圆满义,nandatu(愿喜)即成 nandaka(欢喜者);bhavatu(愿成)即成 bhavaka(成为者)。显示巴利原文
Āsiṃsāyaṃ gammamānāyaṃ kriyatthā ako hoti kattari. Jīva=pāṇadhāraṇe, jīvatūti jīvako. Nanda=samiddhiyaṃ, nandatūti nandako. Bhavatūti bhavako.
36. 从 kara 加 ṇana显示巴利原文
36. Karā ṇano
若由词根 kar(作)构成主动者,则加 ṇa 词缀。karoti(他作)即成为 kāraṇa(作者)。问:“主动者”是何义?答:以此而作者,是为 karaṇa(工具格)。显示巴利原文
Karato kattari ṇa no hoti. Karotīti kāraṇaṃ. Kattarīti kiṃ, karoti anenāti karaṇaṃ.
37. 从 hā 加 vīhi 和 kāla 等显示巴利原文
37. Hāto vīhi+kālesu
若由词根 hā(离)表示 vīhi(稻谷)和 kāla(时间)义,则加 ṇana 词缀。依“āssa”等规则加 yuka,因“jahanti udakaṃ(离水)”故,hāyanā 指稻谷。若于状态义中说 jahāti(离弃),则 hāyano 指年岁。问:“vīhi 与 kāla 等”是何义?答:jahāti(他离弃)即成 hātā(离弃者)。显示巴利原文
Hāto vīhismiṃ kāle ca ṇano hoti. ‘‘Āssā’’tyādinā yuka, jahanti udakaṃti hāyanā vīhayo. Jahāti bhāve padattheti hāyano saṃvaccharo. Vīhikālesūti kiṃ, jahātīti hātā.
38. 从 vidā 加 kū显示巴利原文
38. Vidā kū
若由词根 vid(知)构成主动者,则加 kū 词缀。其中的字母 k 是对“kū”的限定表示。vidati(他知)即成为 vidū(知者),例如 lokavidū(世间知者)。显示巴利原文
Vidasmā kū hoti kattari. Kakāro ‘‘kūto’’ti visesanattho. Vidatīti vidū, lokavidū.
39. 从 vi 加 ñāta显示巴利原文
39. Vito ñāto
前缀 vi 加词根 ñā(知),再加后缀 kū,构成主动者。vijānāti(了知)即是 viññū(智者)。显示巴利原文
Vipubbā ñāicca+smā kū hoti kattari. Vijānātīti viññū.
40. 从 kamma显示巴利原文
40. Kammā
宾语之后的词根 ñā(知),加后缀 kū,构成主动者。sabbaṃ jānāti(了知一切)即成 sabbaññū(一切知者)。同样地,有 mattaññū(知量者)、dhammaññū(知法者)、atthaññū(知义者)、kālaññū(知时者)、kataññū(知恩者)等。而 bhikkhu(比丘)一词,则依“bharādi”等 ṇvādi 经句而得成立。显示巴利原文
Kammato parā ñāicca+smā kū hoti kattari. Sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū kālaññū, kataññū iccādi. (Bhikkhūti pana ‘‘bharādi’’ ṇvādisuttena siddhaṃ).
41. 某些情况下。显示巴利原文
41. Kvacaṇa
表示动作的业格之后,有时加 aṇa 词缀构成主动者。作壶者即 kumbhakāra,此为无前缀复合词。阴性作 kumbhakārī。同样地,有 kammakāro(作业者)、māsākāro(作豆者)、kaṭṭhakāro(作木者)、rathakāro(作车者)、suvaṇṇakāro(作金者)、suttakāro(作线者)、vuttikāro(作生计者)、ṭīkākāro(作注释者)。割芦苇者称为 saralāva,其中 o+ava 发生音替。诵习咒语者称为 mantajjhāya,其中 i 表“学习”等义,有前缀 adhi,e+aya 发生音替,adhi 的 i 变为 ya,并有颚音组等变化。显示巴利原文
Kammato parā kriyatthā kvaci aṇa hoti kattari. Kumbhaṃ karotīti kumbhakāro, amādisamāso. Itthiyaṃ kumbhakārī. Evaṃ kammakāro, māsākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro suvaṇṇakāro , suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro. Saraṃ lunātīti saralāvoti o+avādesā. Mante ajjhāyatīti manthajjhāyo, i=ajjhenagatīsu, adhipubbo, e+ayādesā, adhino issa yakāra+cavaggādayo ca.
由“bahula”规则优先,此处并不适用,例如“ādiccaṃ passati(见太阳)、himavantaṃ suṇoti(闻雪山)、gāmaṃ gacchati(去村庄)”。何谓“kvaci”(于某些情况)?如“kammakaro”(作业者),此处便不加 a 后缀。显示巴利原文
Bahulādhikārā iha na hoti ‘‘ādiccaṃ passati, himavantaṃ suṇoti, gāmaṃ gacchati’’. Kvacīti kiṃ, kammakaro, ettha apaccayo.
42. 从 gama 变为 rū。显示巴利原文
42. Gamā rū
从表动作的业格,于作者之中,gama 变为 rū。因其以 r 收尾,a 与 m 部分被删除。通达吠陀者,即 vedagū;同样地,pāragū(到彼岸者)。显示巴利原文
Kammato parā gamā rū hoti kattari. Rānubandhattā amabhāgalopo. Vedaṃ gacchatīti vedagū, evaṃ pāragū.
依一般规则,于戒等之中亦适用。以戒到达有之彼岸者,即 bhavapāragū。以到达终点为常行者,即 antagū;同样地,addhagū(行路者)。显示巴利原文
Sāmaññavidhānato sīlādīsupi hoti. Bhavapāraṃ gacchati sīlenāti bhavapāragū. Antagamanasīlo antagū, evaṃ addhagū.
在 samāna、añña、bhavanta、yā 等以及 pamāna、disā 之后的业格中,变为 rī、rikkha、kā。显示巴利原文
43. Samāna+ñña+bhavanta+yāditū+pamānā disā kamme rī+rikkha+kā
位于 samāna 等、yā 等以及 upamāna(喻体)之后的 disā,于业格中变成 rī、rikkha、kā。于复合词中,如‘syādi syādine+katthaṃ’这样的场合,依‘rānubandhe+ntasarādissa’规则,disa 的 i 和 sa 部分遭到删除;而在 rī、rikkha、kā 之中,samāna 被替代,显现如同 samāna 一般,即成 sadī、sadikkho。至于 kā——依‘na te kānubandhanāgamesū’规则,该形态为 sadiso。显示巴利原文
Samānādīhi yādīhi co+pamānehi parā disā kammakārake rī+rikkha+kā honti. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse ‘‘rānubandhe+ntasarādissā’’ti disassa isabhāgalope ‘‘rīrikkhakesū’’ti samānassa sādese ca samāno viya dissatīti sadī, sadikkho. Ke – ‘‘na te kānubandhanāgamesū’’ti ettābhāvo, sadiso.
在 rī、rikkha、ka 等之前,samāna 词之后的 disa 变为 ra。显示巴利原文
125. Samānā ro rī+rikkha+kesu
于 samāna 词之后的 disa,在 rī、rikkha、kā 等之前,亦可变为 ra;在此情形下,disa 替换为 ra,即成 sarī、sarikkho、sarisso。显示巴利原文
Samānasaddato parassa disassa ra hoti vā rī+rikkha+kesūti pakkhe dassa rādese sarī, sarikkho, sariso.
3,86. sabba 等词变为 mā。显示巴利原文
3,86. Sabbādīna+mā
于 rī、rikkha、kā 等之中,sabba 等词变为 mā。䢳作‘如同其他一样显现’,故成 aññādī、aññādikkho、aññādiso。显示巴利原文
Rī+rikkha+kesu sabbādīna+mā hoti. Añño viya dissatīti aññādī, aññādikkho, aññādiso.
语法规则 3.87显示巴利原文
3,87. Nta+ki+mi+mānaṃ ṭā+kī+ṭī
当词根为rī、rikkha、kesu等形式时,nta、kiṃ、imā等词依次替换为ṭā、kī、ṭī,次第如下。以ṭ音(ṭakāra)替代一切词根。如bhavādī类词变为bhavādikkho、bhavādiso;kīdī类词变为kīdikkho、kīdiso;‘如此显现’即īdī,亦作īdikkho、īdiso。于ākāra(长ā音)处,yādī变为yādikkho、yādiso;tyādī变为tyādikkho、tyādiso,依此类推。显示巴利原文
Rī+rikkha+kesu nta+kiṃ+imasaddānaṃ ṭā+kī+ṭī honti yathākkamaṃ. Ṭakārā sabbādesatthā. Bhavādī bhavādikkho bhavādiso, kīdī kīdikkho kīdiso, ayamiva dissatīti īdī īdikkho īdiso. Ākāre yādī yādikkho yādiso, tyādī tyādikkho tyādiso iccādi.
3,88. tumha(你)、amha(我)二词在kasmiṃ(处格)中变为tā、me显示巴利原文
3,88. Tumhāmhānaṃ tāme+kasmiṃ
当词根为rī、rikkha、kesu等形式时,tumha与amha分别变为tā、mā,在处格(kasmiṃ)中次第如此。‘如你般显现’‘如此显现’,故有tādī、mādī等。于单数处格(ekasmiṃ)中,作tumhādiso、amhādiso。显示巴利原文
Rī+rikkha+kesu tumhāmhānaṃ tāmā honte+kasmiṃ yathākkamaṃ. Tvaṃ viya dissati, ayaṃ viya dissatīti tādī mādī iccādi. Ekasminti kiṃ, tumhādiso amhādiso.
taṃ、maṃ、maññatra(除外)显示巴利原文
3,89. Taṃ+ma+maññatra
当rī、rikkha等词干之后接ñña(处格)等后续词时,若tumha与amha处于单数处格(ekasmiṃ),则分别变为taṃ与maṃ,依次类推。例如:‘你是他们的洲渚’(tvaṃ dīpo esaṃ)、‘我是他们的洲渚’(ahaṃ dīpo esaṃ),在他词义复合词(aññapadattha)中作taṃdīpā、maṃdīpā。又如:‘你是他们的皈依’(tvaṃ saraṇaṃ esaṃ)、‘我是他们的皈依’(ahaṃ saraṇaṃ esaṃ),作taṃsaraṇā、maṃsaraṇā。‘由你结合’(tayā yogo)即tayyogo,‘由我结合’(mayā yogo)即mayyogo,此属‘我等类复合词’(amādisamāsa)中的随韵省略(niggahītalopo)。显示巴利原文
Rīrikkhakantato+ññasmiṃ uttarapade tumhāmhāna+mekasmiṃ taṃ+maṃ honti yathākkamaṃ. Tvaṃ dīpo esaṃ, ahaṃ dīpo esaṃti aññapadatthe taṃdīpā maṃdīpā. Tvaṃ saraṇa+mesaṃ, ahaṃ saraṇa+ mesanti taṃsaraṇā maṃsaraṇā. Tayā yogo tayyogo, mayā yogo mayyogoti amādisamāse niggahītalopo.
ve与tassa之后,接ṭa。显示巴利原文
3,90. Ve+tasse+ṭa
在 rī、rikkha、kesu 等词之后,etassa 变为 eṭa 或原形。edī 即是 etādī,edikkho 即是 etādikkho,ediso 即是 etādiso。显示巴利原文
Rī+rikkha+kesu etassa eṭa vā hoti. Edī etādī, edikkho etādikkho, ediso etādiso.
44. 在bhāvakārake(存在与使役义)中,sva、ghaṇa、gha、kā(诸后缀)显示巴利原文
44. Bhāvakārake sva+ghaṇa gha kā
于 bhāve(存在义)与 kārake(使役义),表 kriyatthā(动作义)的后缀 a、ghaṇa、gha、kā 多有出现。显示巴利原文
Bhāve kārake ca kriyatthā a ghaṇa gha kā honti bahulaṃ.
无词缀(apaccayo):paggaṇhanaṃ(执取)成为 paggaho(执取者),同理 niggaho(抑制者)。dhammaṃ dhāretīti(持法者)成为 dhammadharo,同理 vinayadharo(持律者)。同此,taṃ karotīti(作彼事者)成为 takkaro,是为二重(dvittaṃ)。又,hitakaro(利益作)、divasakaro(日作者)、dinakaro、divākaro、nisākaro(夜作者);dhanuṃ gaṇhīti(持弓者)成为 dhanuggaho;同理 kavacaggaho(持甲者)。dada 为「施与」义,sabbakāmaṃ dadātīti(施一切欲者)成为 sabbakāmadado、sabbadado。借助后缀 ā,依「parokkhāyañcā」之取 c(caggahaṇa)、二重(dvitta)及「rasso pubbassā」(前置元音缩短)规则,annaṃ dadātīti(施食者)成为 annadado,同样 dhanado(施财者)。显示巴利原文
Apaccayo-paggaṇhanaṃ paggaho, evaṃ niggaho, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhīti dhanuggaho. Evaṃ kavacaggaho. Dada=dāne, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado. Āto ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena dvitte ‘‘rasso pubbassā’’ti rasse ca annaṃ dadātīti annadado, evaṃ dhanado. Saṃpubbo dhā=dhāraṇe, sabbaṃ sandhahatīti sabbasandho. Nī=pāpane, vipubbo, vinesi vineti vinessati etena etthāti vā vinayo, e+ayādesā. Nayanaṃ nayo. Si=sevāyaṃ, nipubbo, nissīyatīti nissayo. Si=saye, anusayi anuseti anusessatīti anusayo. I=gatimhi, patipubbo, paṭicca etasmā phala+metīti paccayo. Saṃ+upubbo, dāgame samudayo . Ci=caye, vinicchayate+nena vinicchayanaṃ vā vinicchayo, ‘‘nito cissa cho’’ti cissa cho. Uccayanaṃ uccayo, saṃcayo. Khi=khaye, khayanaṃ khayo. Ji=jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī=dabbavinīmaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī=silesane, allīyanti etthāti ālayo, layo. (Ivaṇṇantā).
“Āsuṇantī”即 assavā(流入),其中 ā 缩短为 a。“Paṭissavanaṃ”即 paṭissavo(回流)。su 表流出义,“ābhavaggā savantī”故为 āsavā(漏,流至有顶)。ru 为音声,“ravatī”故 ravo(鸣叫)。“Bhavatī”故 bhavo(有)。“Pabhavati etasmā”故 pabhavo(生起)。lū 为切断义,“lavanaṃ”故 lavo(切断)。以上为以 u 结尾的词。显示巴利原文
Āsuṇantīti assavā, āssa rasso. Paṭissavanaṃ paṭissavo. Su=passavane, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru=saddo ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū=chedane, lavanaṃ lavo. (Uvaṇṇantā).
cara 为行走义,saṃcaraṇaṃ 即 saṃcaro(来回行走)。dara 为裂开义,ādaranā 即 ādaro(尊重)。āgacchati 或 āgamanaṃ 即 āgamo(来)。sappa 为移动义,sappatī 即 sappo(爬行者)。dibbatī 即 devo(闪耀者,天)。pakkamanaṃ 或 pakkamatī 即 pakkamo(出发),同理 vikkamo(迈进)。cara 为行走义,vanaṃ caratī 故为 vanacaro(林行者)。kāmo 于中活动,故 kāmāvacaro loko(欲界)、kāmāvacarā paññā(欲界智)、kāmāvacaraṃ cittaṃ(欲界心)。gāvo 于中行走,故 gocaro(牛之行处,所行境)。以足饮水者为 pādapo(树),同理 kacchapo(龟)。头上生长者为 siroruho(头发),因意趣等而加 o。洞中卧者为 guhāsayaṃ cittaṃ(洞栖心),同理 kucchisayā vātā(腹中风)。山上站立者为 pabbataṭṭho(山立人)。显示巴利原文
Cara=caraṇe, saṃcaraṇaṃ saṃcaro. Dara=vidāraṇe, ādaranaṃ ādaro. Āgacchati āgamanaṃti vā āgamo. Sappa=gamane, sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Pakkamanaṃ pakkamatīti vā pakkamo, evaṃ vikkamo. Cara=caraṇe, vanaṃ caratīti vanacaro. Kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā paññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro. Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo. Sirasmiṃ ruhatīti siroruho, manādittā o. Guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ, evaṃ kucchisayā vātā. Pabbate tiṭṭhatīti pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ bhasmaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ jalaṭṭhaṃ.
表困难义时加 dumhi,表非难义时加 su、īsaṃ、sukha 等前缀。dukkaraṃ:以苦而作或所作,故为难作。同理,dussayo(难卧),dubbharo mahiccho(难养之大欲者,以苦而养)。durakkhaṃ cittaṃ(难护之心),duddaso dhammo(难见之法),duranubodho dhammo(难觉悟之法)。īsaṃsayo:稍卧者,同理 sukhasayo(乐卧者)。īsakkaraṃ kammaṃ:稍作业。sukaraṃ pāpaṃ bālena:愚者易作之恶(以乐而作)。同理,subharo appiccho(易养之少欲者),sudassaṃ paravajjaṃ(易见他人过),subodha(易觉悟)等。如此一切皆为依首尾等所成之复合词。显示巴利原文
Kicchatthe dumhi akicchatthe su+īsaṃ+sukha upapadesu-dukkhena karīyati karaṇaṃ vā dukkaraṃ. Evaṃ dussayo, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Evaṃ durakkhaṃ cittaṃ, duddaso dhammo, duranubodho dhammo. Īsaṃ sayatīti īsaṃsayo, evaṃ sukhasayo. Īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ. Sukhena karīyatīti sukaraṃ pāpaṃ bālena. Evaṃ subharo appiccho, sudassaṃ paravajjaṃ, subodha+miccādi. Sabbattha pādiamādisamāsā.
bhavati(成为)一词,通过 o 替代 āva 等,形成 bhāvo。aya 是 daṇḍaka 词根,行走(ayati)或由此而来为 āyo,带来者则为 āhāro。upahanati(伤害)形成 upaghāto,根据“hanassa ghāto ṇānubandhe”的规则,变为 ghāta。rañjati(染着)形成 rāgo,根据“kagā cajānaṃ ghānubandhe”的规则,j 变为 g。以此而染着,即是 rāgo。根据“assā ṇānubandhe”的规则,加 ā,以此而行,是为 pādo。tuda 是刺的动作,由此而刺者为 patodo。由此而老损者是 jāro,同样,dāro 是妻。bhajīyati(分享)形成 bhāgo。同样,bhāro 是负担。labbhati(获得)形成 lābho。加上前缀 vi,voharīyati(称呼)形成 vohāro。diyyati(给予)形成 dāyo,并加上 yuka。由此而苦恼是为 vighāto。在此处居住是为 vihāro。在此处娱乐是为 ārāmo。煮熟或 pāko。显示巴利原文
Ghaṇa-bhavatīti bhāvo, o+āvādesā. Aya=iti daṇḍakadhātu, ayati itoti āyo, āharatīti āhāro. Upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādeso. Rañjatīti rāgo, ‘‘kagā cajānaṃ ghānubandhe’’ti jassa go. Rañjanti anenāti rāgo. ‘‘Assā ṇānubandhe’’ti ā, pajjate+nenāti pādo. Tuda=byathane, patujjate+nenāti patodo. Jarīyati anenāti jāro, evaṃ dāro. Bhajīyatīti bhāgo. Evaṃ bhāro. Labbhatīti lābho. Vi+opubbo, voharīyatīti vohāro. Diyyatīti dāyo, yuka. Vihaññati etasmāti vighāto. Viharanti etthāti vihāro. Āramanti etasminti ārāmo. Pacanaṃ vā pāko, cassa ko. Cajanaṃ cāgo. Yajanaṃ yāgo. Rajanaṃ rāgo.
127. 在 ana、ghaṇa、sva 等之后,以及 ā、pari 之后,加 ḷa 后缀。显示巴利原文
127. Ana+ghaṇasvā+parīhi ḷo
在 ā 和 pari 之后,daha 的 d 变为 ḷ,且发生在 ana、ghaṇa、sva 等之后。围绕而燃烧,即 pariḷāho。同样,dāho 即燃烧。破坏即是 saṅgo。同样,saṅgo 也是执着。共同造作是 saṃkhāro,根据“karotissa kho”的规则,k 变为 kh。同样,parikkhāro 是资具。根据“purasmā”的规则,kar 变为 kh,形成 purekkhāro,意为优先作意,此为 ettaṃ tadaminā 等读法。同样,upakāro 是帮助,gāho 是执取。显示巴利原文
Ā+parīhi parassa dahassa ḷo hota+na+ghaṇasu. Paridahanaṃ pariḷāho. Evaṃ dāho. Bhañjanaṃ saṅgo. Evaṃ saṅgo. Saṃkharanaṃ saṃkhāro, ‘‘karotissa kho’’ti kassa kho. Evaṃ parikkhāro. ‘‘Purasmā’’ti karassa kho, purekkhāro, ettaṃ tadaminādipāṭhā. Evaṃ upakāro, gāho.
vacati(说)形成 vako。sica 是流出的动作,浇灌称为 seko。同样,soko 是忧愁,此处为 o 的增强形式。连接称为 yogo。显示巴利原文
Gha-vacatīti vako. Sica=paggharaṇe, secanaṃ seko. Evaṃ soko, eovuddhiyo. Yuñjanaṃ yogo.
pī(满足)是“使之满足”义,能令满足者称 pīyo;因带有 k 后缀而不发生元音增强,依“yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare”规则变为 iyaṅ。khipa(投掷)是“抛出”义,投掷者称 khipo。以此而享用者称 bhujo。yudha(战斗)是“相互搏击”义,以此而相互搏击者称 āyudhaṃ。显示巴利原文
Ka-pī=tappane, pīnetīti pīyo, kānubandhattā na vuddhi, ‘‘yuvaṇṇāna+miyaṅuvaṅa sare’’ti iyaṅa. Khipa=peraṇe, khipatīti khipo. Bhuñjantya+nenāti bhujo. Yudha=sampahāre āyujjhanti anenāti āyudhaṃ.
45. 在 dā 等词根之后,接 vi 后缀。显示巴利原文
45. Dādhātvi
在 dā 与 dhā 词根之后,表状态或作格义时广泛加 i 后缀。dā 是“给予”,取用者称 ādi。同样地,upādi 为基础。dhā 是“持守”,持守水者称 udadhi,依“saññāya+mudo+dakassā”规则而将 udaka 变为 uda。水持于其中者称 jaladhi。毛发持于其中者称 vāladhi。结合或令结合者称 sandhi。被持守者称 dhi。被规定者、规定者或规定方法者称 vidhi。正确地或平等地令心专注者称 samādhi。显示巴利原文
Dādhāto bahula+mi hoti bhāvakārakesu. Dā=dāne, ādiyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā=dhāraṇe, udakaṃ dadhātīti udadhi, ‘‘saññāya+mudo+dakassā’’ti udakassa udādeso. Jalaṃ dhiyate asminti jaladhi. Vālāni dhīyanti asminti vāladhi. Sandhīyati sandhātīti vā sandhi. Dhīyatīti dhi. Vidhīyati vidhāti vidhānaṃ vā vidhi. Sammā samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.
46. 从 vama 等之后接 thu 后缀。显示巴利原文
46. Vamādīhya+thu
从 vama 等词根之后,表状态或作格义时加 thu 后缀。vama 是“吐出”,吐出或被吐出者称 vamathu。vepa 与 kampa 是“颤动”,颤动者称 vepathu。显示巴利原文
Vamādīhi bhāvakārakesva+thu hoti. Vama=uggiraṇe, vamanaṃ vamīyatīti vā vamathu. Vepa+kampa=calane, vepanaṃ vepathu.
动作义后缀 kvi 广泛用于表达动作义与作格。字母 k 是带有 k 标识符的动作义后缀。显示巴利原文
Kriyatthā kvi hoti bahulaṃ bhāvakārakesu. Kakāro kānubandhakāriyattho.
159. kvi 的显示巴利原文
159. Kvissa
动作义后缀 kvi 接于词根后,会发生词尾脱落。能生起者,故称 sambhū。同理,能消散者称 vibhū,能超越者称 abhibhū,自然生起者称 sayambhū。又如,词根 dhu 表震动,能震荡者称 sandhu。光明显现者称 vibhā,光明升起者称 pabhā。众人聚集于此而言说,故称 sabhā;依“kvi 后缀时词根末尾辅音脱落”之规则,末尾辅音脱落。以臂行走者称 bhujago,同理有 urago。迅速行走者称 turaṅgo。以虚空行走者称 khago。于空中行走者称 vihago,依 tadamin 等规则,viha 为替换形。不行走者称 nago,同理有 ago;依“nago 或依波尼尼”规则,于否定复合词中,可选择性不禁止 ṭā 替换。词根 jan 表生起,从业而生者称 kammajo,此为 am 等复合词;业生之果报、业生之结生、业生之色。同理有 cittaja、utuja、āhāraja。自身所生之子称 attajo,生于水中者称 vārijo,同理有 thalajo。显示巴利原文
Kriyatthā parassa kvissa lopo hoti. Sambhavatīti sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū. Tathā dhu=kampane, sandhunātīti sandhu. Vibhātīti vibhā. Pabhātīti pabhā. Saṃgamma bhāsanti etthāti sabhā, ‘‘kvimhi lopo+ntabyañjanassā’’ti antabyañjanassa lopo. Bhujena gacchatīti bhujago. Evaṃ urago. Turaṃ=sīghaṃ gacchatīti turaṅgo. Khena gacchatīti khago. Vihāyase gacchatīti vihago, tadaminādipāṭhā vihādeso. Na gacchatīti nago. Evaṃ ago, ‘‘nago vā+ppāṇinī’’ti vikappena nañasamāse ṭādesanisedho. Jana=janane, kammato jātoti kammajo, amādisamāso, kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Attajo putto, vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo. Paṅkajaṃ. Jalajaṃ. Aṇḍajaṃ. Sarasijaṃ, upapadasamāse bahulaṃvidhānā vibhatyalope ‘‘manādīhī’’tiādinā siādeso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, ‘‘tadaminā’’ dinā kkhattuṃlopo. Pacchā jāto anujo. Sañjānātīti saññā. Pajānātīti paññā. Evaṃ patiṭṭhātīti patiṭṭhā. Jhā=cintāyaṃ, parasampattiṃ abhijjhāyatīti abhijjhā. Hitesitaṃ upaṭṭhāpetvā jhāyatīti upajjhā. So eva upajjhāyo, ‘‘sakatthe’’ti yo. Sammā jhāyanti etthāti saṃjhā. Kvidantā dhātvatthaṃ na jahanti, liṅgatthaṃ paṭipādayanti.
动作义后缀 ana 用于表达动作义与作格。词根 nand 表兴盛。就动作义而言,被欢喜之事名为 nandana;就业格而言,曾被欢喜、正被欢喜、将被欢喜或应被欢喜者,名为 nandana 林园。深密之处或应被深入者名 gahana,依“tathanara”等规则,n 变为 ṇ。执取之事名 gaṇhana,鼻音变为 n。应被行走者名 caraṇa。被居住者名 bhavana。被供奉者名 havana。应被遮止者名 rundhana 或 rodhana。应被受用者名 bhuñjana 或 bhojana。应被觉悟者名 bujjhana,依“词首等有时”规则,加 yuka;或名 bodhana。被听闻或被听到者名 savana。被到达者名 pāpuṇana,依“sakāpāna 之 kuka 与 kū”之规则,因文法拆分,加 ku 或不加 ku,其 p 变为 ṇ。被守护者名 pālana,等等。显示巴利原文
Kriyatthā bhāvakārakesu ano hoti. Nanda=samiddhiyaṃ, bhāve-nandiyate nandanaṃ. Kamme-anandīyittha nandīyati nandīyissati nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ. Gahanaṃ gahanīyaṃ vā gahaṇaṃ, ‘‘tathanarā’’ dinā nassa ṇo. Gaṇhanaṃ, niggahītassa no. Caritabbaṃ caraṇaṃ. Bhuyate bhavanaṃ. Huyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ rodhanaṃ vā. Bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, ‘‘padādīnaṃ kvacī’’ti yuka. Bodhanaṃ vā. Suti suyyati vā savanaṃ. Pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, ‘‘sakāpānaṃ kuka+kū’’ti yogavibhāgā kuāgame nāgame ca tassa ṇo ca. Pālīyatīti pālanaṃ iccādi.
就能作者而言——除去尘垢者,名为 rajoharaṇa(水)。能了知者,名为 viññāṇa(识)。词根 ghā 意为摄取气味,能嗅者,名为 ghāna(鼻)。词根 jhā 意为思惟,能思惟者,名为 jhāna(禅那)。以此为造作之具者,名为 kāraṇa(原因),其元音延长。以此而遍解说者,名为 byākaraṇa(解说)。以此而令充满者,名为 pūraṇa(充满)。以此而被给予者,名为 dāna(布施)。以此而被量度者,名为 pamāṇa(量度)。以此而被说者,名为 vacana(言语)。能驱除或以此被驱除者,名为 panudana。词根 sūda 意为净化,能净化或以此被净化者,名为 sūdana。能听闻或以此被听闻者,名为 savana(听闻)。能割除或以此被割除者,名为 lavana。同理有 nayana。能净化或以此被净化者,名为 pavana。能到达者,名为 samaṇa(沙门)或 samana。同理,能修习或以此被修习者,名为 bhāvana(修习)。同理有 pācana、pācāpana 等。依“于 ā 前后,ana 与 saṇa 用 ḷ”之规则,改用 ḷ,成为 āḷāhana。显示巴利原文
Kattari-rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Vijānātīti viññāṇaṃ. Ghā=gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ. Jhā=cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ. Karoti anenāti kāraṇaṃ, dīgho. Viākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūrati+nenāti pūraṇaṃ. Dīyate+nenāti dānaṃ. Pamīyate+nenāti pamāṇaṃ. Vuccate+nenāti vacanaṃ. Panudati panujjate+nenāti vā panudanaṃ. Sūda=pagaraṇe, sūdati sujjate+nenāti vā sūdano. Suṇāti suyate+neneti vā savanaṃ. Luyati luyate+neneti vā lavanaṃ. Evaṃ nayanaṃ. Punāti puyate+neneti vā pavano. Sametīti samaṇo samanaṃ vā. Tathā bhāveti bhāvīyati etāyāti vā bhāvanaṃ. Evaṃ pācanaṃ pācāpanaṃ iccādi. ‘‘Ana+saṇasvā parīhi ḷo’’ti ḷo, āḷāhanaṃ.
就依处而言——于此站立、于此坐着,故名为 ṭhāna(处所)。同理,有 sayana(卧处),或 sena、āsana(坐处)。于此而被施以,故名为 adhikaraṇa(依处)。显示巴利原文
Adhikaraṇe-tiṭṭhati asinti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā āsanaṃ. Adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.
就与格及从格而言——正对其而给予者,名为 sampadāna(与格)。离此而取者,名为 apādāna(从格)。因“广泛适用”这一总则,于行走等及戒行、善法等处,亦用 ana 后缀;以戒而行走者,名为 calana,同理有 jalana、kodhana、kopana。词根 maṇḍa 意为庄严,以戒而庄严者,名为 maṇḍana,同理有 bhūsana。依“于余处”之规则,遮止其变为 o。显示巴利原文
Sampadānāpādānesu-sammā padīyate yassa taṃ sampadānaṃ. Apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ. Bahulādhikārā calanādīhipi sīlasādhudhammesupi ano, calati sīlenāti calano evaṃ jalano, kodhano, kopano. Maṇḍa=bhusane, maṇḍeti sīlenāti maṇḍano. Evaṃ bhūsano. ‘‘Aññātrapī’’ti okāranisedho.
49. 阴性词之后接 ma、ṇa、kti、ka、yaka、yā 等显示巴利原文
49. Itthiya+ma+ṇa+kti+ka+yaka+yā ca
在阴性词、行为义和作格中,表示行为意义者,为ā等后缀,且ana也广泛使用。显示巴利原文
Itthiliṅge bhāve kārake ca kriyatthā aādayo honti ano ca bahulaṃ.
词根“jar”意为年岁衰减;jirati或jiraṇa即是衰老,故得“jarā”。依“阴性词加ma、tvā”之规则,接ā后缀。“paṭisambhijjati”为分别通达,故称“paṭisambhidā”;“借此而行”故称“paṭipadā”。同样地,有“sampad┓āpadā”。“被执取”之事故名“upādā”。词根“ikkha”“cakkha”意为见;“upa”+“ikkhati”为向上观察,故得“upekkhā”;依“省略yuvaṇṇa等,代以e”之规则,得e音。思惟之事故名“cintā”。词根“sikkha”意为学取知识;学习或所学之事故名“sikkhā”。同理有“bhikkhā”。希欲之事故名“icchā”,依“gamayami”等规则,以ccha等替换。词根“puccha”意为询问,询问之事故名“pucchā”。词根“midha”“medha”意为聚合(此非常见所列词根),聚合之事故名“medhā”。同理,词根“gudha”意为包裹,包裹之事故名“godhā”。忍耐之事故名“titikkhā”。同理有“vīmaṃs┓jigucch┓pipās┓puttiyā”。策励之事故名“īhā”。显示巴利原文
A-jara=vayohāniyaṃ, jirati jiraṇaṃ vā jarā. ‘‘Itthiya+ma+tvā’’ti āpaccayo. Paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Ikkha+cakkha=dassane, upaikkhatīti upekkhā. ‘‘Yuvaṇṇāna+meo luttā’’ti ekāro. Cintanaṃ cintā. Sikkha=vijjopādāne, sikkhanaṃ sikkhīyantīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Icchanaṃ icchā. ‘‘Gamayami’’ccādinā cchaṅādeso. Puccha=pucchane, pucchanaṃ pucchā. Midha+medha=saṅgame, apaṭhitadhātu, medhanaṃ medhā. Evaṃ gudha=pariveṭhane, godhanaṃ godhā. Titikkhanaṃ titikkhā. Evaṃ vīmaṃsā, jigucchā, pipāsā, puttiyā. Īhanaṃ īhā.
加“ṇa”词缀:造作之义为“kārā”;依“assa ṇānubandhe”规则,得“ā”音,余如上例亦同。执持之义为“hārā”,犹如珍珠串链。渡越之义为“tārā”,持守之义为“dhārā”。远离之义为“ārā”。显示巴利原文
Ṇa-karaṇaṃ kārā, ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā hoti, eva+muparipi. Haraṇaṃ hārā muttāvali. Taraṇaṃ tārā, dharaṇaṃ dhārā. Araṇaṃ ārā.
对于任何词语,皆依约定俗成而确定其义。显示巴利原文
Yathākathañci saddamhi, ruḷhiyā atthanicchayo.
加 kti 词缀,表“产生”义者,为 sambhuti。依“na te”等规则,不发生增音。“听闻”义为 suti。“引导”义,或以“以此引导”解者,为 nīti。“认为”义为 mati——依“gamādi”等规则,词根末尾辅音省略,因属 gam 等词根故,末尾 na 音省略。行进或“应当行进”之义,为 gati。打击之义为 upahati。以此欢乐或欢乐之义,为 rati。延展之义为 tati。规范之义为 niyati。受用之义为 bhutti。结合之义为 yutti,此为后音同化之例。同理,“趋入”或“趋入于此”者,为 samāpatti;sampatti 亦然。yaja 有供天、聚合、布施等义;供祀之义为 iṭṭhi——依“yajassa yassa ṭiyī”之规则,作 ṭi 等音转换;依“pucchādito”之规则,其 ta 转为 ṭha,并取后音同化之首音节。教导之义为 siṭṭhi——依“sāsassa sisa vā”之规则,得 sisa。显示巴利原文
Kti-sambhuvanaṃ sambhuti. ‘‘Na te’’ccādinā na vuddhi. Savanaṃ suti. Nayanaṃ nayati etāyāti vā nīti. Maññatīti mati, ‘‘gamādirānaṃ lopontabyañjanassā’’ti gamādittā nalopo. Gamanaṃ gantabbāti vā gati. Upahananaṃ upahati. Ramanti etāya ramanaṃ vā rati. Tananaṃ tati. Niyamanaṃ niyati. Bhuñjanaṃ bhutti. Yuñjanaṃ yutti, pararūpaṃ. Evaṃ samāpajjanaṃ samāpajjateti samāpatti. Sampatti. Yaja=devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, yajanaṃ iṭṭhi, ‘‘yajassa yassa ṭiyī’’ti ṭiādeso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho, pararūpapaṭhamakkharā ca. Sāsanaṃ siṭṭhi, ‘‘sāsassa sisa vā’’ti sisa, sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhādeso. Bhedanaṃ bhijjateti vā bhitti. Bhaja=sevāyaṃ, bhajanaṃ bhatti. Tana=vitthāre, tanotīti tanti, nassa niggahītādi.
隐藏于此者,为 guhā,这是去除 o 音的例子。令人疼痛者,为 rujā。以此欢喜者,名为 mudā,亦即 muditā。显示巴利原文
Ka-guhantī etthāti guhā, okāranivutti. Rujatīti rujā. Modanti etāyāti mudā nāma muditā.
接词缀「yaka」——「vida」为知义;「知晓」之义,或以之而知晓者,即是「vijjā」——此处「da」遇「ja」时发生前音同化。供祀之义为「ijjā」,作「ṭi」等音转。显示巴利原文
Yaka-vida=ñāṇe, vidanaṃ vidanti etāyāti vā vijjā, dassa je pubbarūpaṃ. Yajanaṃ ijjā, ṭiādeso.
接词缀「ya」——卧于此者,即「seyyā」,为重叠形式。「aja」「vaja」为行走义;共同聚集、或共同行于此者,即「samajjā」。加前缀「pa」,出家之行为即「pabbajjā」。依「tavaggavaraṇādimhi cavaggabayañā」之规则,通过语法分析,「va」转为「ba」并重叠。于「ū」后,侍奉之行为即「paricariyā」。觉醒之行为即「jāgariyā」。显示巴利原文
Ya-sayanti etthāti seyyā, dvittaṃ. Aja=vaja=gamane, samajanaṃ samajanti etthāti vā samajjā. Papubbo, pabbajanaṃ pabbajjā. Tavaggavaraṇā’’dimhi ‘‘cavaggabayañā’’ti yogavibhāgena vassa be dvittaṃ. Ūmhi paricaraṇaṃ paricariyā. Jāgaraṇaṃ jāgariyā.
接词缀「ana」——于使役者,从使役动词根,令作者去做之事即「kāraṇa」,其中遮止「e」音,且「na」转为「ṇa」。同样地,令搬运之事即「hāraṇa」。「vida」为领受义;感受、或令感受者,即「vedanā」。「vanda」为礼敬、称赞义;礼敬即「vandanā」。近侍即「upāsanā」。「cita」为思惟义;令思惟者,即「cetanā」。被开示者,即「desanā」。被修习者,即「bhāvanā」。显示巴利原文
Ana-payojake kāriyadhātuto kattuṃ payojanaṃ kāraṇaṃ, ekāranisedho nassa ṇo ca. Evaṃ harituṃ payojanaṃ hāraṇaṃ. Vida=anubhave, vitti vedayatīti vā vedanā. Vanda=abhivādanathutīsu, vandanaṃ vandanā. Upāsanaṃ upāsanā. Cita=saṃcetanāyaṃ, cetayatīti cetanā. Desiyatīti desanā. Bhāviyatīti bhāvanā.
50. 从 jā、hā 之后接 ni显示巴利原文
50. Jāhāhi ni
“jā”表衰老义,“hā”表舍弃义,取这些词根加阴性词缀“ni”。衰老即“jāni”,舍弃即“hāni”。显示巴利原文
Jā=vayohānimhi, hā=cāge, imehi itthiyaṃ ni hoti. Jānaṃ=vayaparipāko jāni. Hānaṃ hāni.
51. 从 kara 派生 riri。显示巴利原文
51. Karā ririyo
从“kara”词根加阴性词缀“ririyo”。因有“ra”作为随伴音,故词根末“a”不省,造作义即成“kiriyā”。或作“kriyā” —— 依“tuṃtāye”等规则中的“kriyāyaṃ”之语法析分,于“riyaramhi”中“a”不省略,且“ri”音转为“ka”音,并带随伴音。显示巴利原文
Karato ririyo hoti+tthiyaṃ. Rānubandhattā aralope karaṇaṃ kiriyā. ‘‘Kriyā’’ti ‘‘tuṃtāye’’ccādimhi ‘‘kriyāyaṃ’’ti yogavibhāgā riyaramhi aralopo, rikāro kakāre+nubandho hoti.
52. i、ki、tī 在同形中。显示巴利原文
52. I+ki+tī sarūpe
这些后缀用于词根的自体义与所表义。所谓“vaca”等,即是词根“vac”本身。同理,“yudh”也是如此。由于“karotissa kho”已表明是词干后缀,故依“kattari lo”之规则,加后缀“lo”成“pacati”。字母“a”与字母“ka” —— 与以“gha”结尾的“kāra”一词构成属格复合词。显示巴利原文
Dhātussa sarūpe+bhidheyye ete honti. Vacaicca+yaṃ dhātu eva vaci. Evaṃ yudhi. ‘‘Karotissa kho’’ti vikaraṇassa ñāpitattā ‘‘kattari lo’’ti lo, pacati. Akāro kakāroti ghaṇantena kārasaddena chaṭṭhīsamāso.
语法规则 53显示巴利原文
53. Sīlā+bhikkhaññā+vassakesu ṇī
表行为义的词根若用于习惯等义,则加后缀“ṇī”。词根“saṃsa”意为称赞,前加“piya”,指因习惯而称赞可爱者,故称“piyapasaṃsī”(喜称赞者)国王。或者,因习惯或以法而称赞可爱者、或对此善巧者,亦称“piyapasaṃsī”;其阴性词为“piyapasaṃsanī”,中性词为“piyapasaṃsi”家族;同样地,在增长义中,有“saccavādī”(说实语者)、“dhammavādī”(说法者)。“sīghayāyī”(速行者)中,依“assā+ṇāpimhī yuka”规则加“yuka”后缀。类推亦有“pāpakārī”(作恶者)、“mālakārī”(作花鬘者)等。因习惯而食热食者,称“uṇhabhojī”(热食者),依“lahussupantassā”规则,其“o”变为短音。显示巴利原文
Kriyatthā ṇī hoti sīlādīsu. Saṃsa=pasaṃsane, piyapubbo, piyaṃ pasaṃsati sīlenāti piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsati sīlena vā dhammena vā tasmiṃ sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsanī, piyapasaṃsi kulaṃ, āvuddhimhi tathā saccavādī, dhammavādī. Sīghayāyīti ‘‘assā+ṇāpimhī yuka’’ iti yuka. Pāpakārī, mālakārī iccādi. Uṇhaṃ bhuñjati sīlenāti uṇhabhojī, ‘‘lahussupantassā’’ti okāro.
于反复义中:反复饮乳者,称“khīrapāyī”(常饮乳者),加“yuka”后缀。必定作者,称“avassakārī”(必作者)。在复合词中,依“syādi syādine+katthaṃ”规则省略格位词尾后,再依“lopo”规则省略随韵。在“satandāyī”中,依广泛规则,省略格位词尾并遮止“amādi”复合词后,末尾辅音得以成立。显示巴利原文
Ābhikkhaññe-punappuna khīraṃ pivatīti khīrapāyī, yuka. Avassaṃ karotīti avassakārī. ‘‘Syādi syādine+katthaṃ’’ti samāse vibhattilope ca kate ‘‘lopo’’ti niggahītalopo. Satandāyīti ettha bahulaṃvidhānā vibhattialope amādisamāsapaṭisedhe ca kate vaggantaṃ.
在其他含义中,亦可依分解规则成立“ṇī”后缀,如“sādhukārī”(善作者)、“brahmacārī”(梵行者)、“assaddhabhojī”(食不信者)。自以为智者,称“paṇḍitamānī”(自许智者);类推亦有“bahussutadhārī”(多闻持者)等。显示巴利原文
Aññasmiṃ atthepi ‘‘ṇī’’ti yogavibhāgena siddhaṃ. Sādhukārī, brahmacārī, assaddhabhojī. Paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī, bahussutadhārī iccādi.
"善作的行为"是"sādhukāro"(善作);他具有此者,故为"sādhukārī"(善作者),即以"gha"为结尾的词干加"ī"后缀构成。显示巴利原文
Sādhukaraṇaṃ sādhukāro, so assa atthīti sādhukārīti ghaṇantā ī.
语法规则 54显示巴利原文
54. Thāvari+ttara bhaṅgura bhidura bhāsura bhassarā
这些词在表示习惯义时被固定下来。根据这一固定规则,采用"vara"后缀,且"thā"变为"tho":因习惯而站立者,称为"thāvaro"(坚固者)。词根"i"意为前往,加"ttara"后缀:因习惯而前往者,称为"ittaro"(卑劣者)。词根"bhañja"意为破坏,自己破坏自己,或自己使自己破坏,称为"bhaṅguro"(易坏者),在业或作者义中加"gura"后缀。自己裂开,或自己使自己裂开,称为"bhiduro"(易裂者),此处加"kūra"后缀,带"ka"字标记。在涉及破坏他人的例子中,则不适用。即使如此,有人便据此认为"dosandhakārabhidūro"(破除黑暗之过者)由此而来。照耀、发光者,称为"bhāsuro"(光耀者),加"ura"后缀。加"sara"后缀时,为"bhassaro"(光耀者),依"byañjane dīgharassā"规则,元音变短。(此为三时后缀。)显示巴利原文
Ete saddā nipaccante sīle gamyamāne. Iminā nipātanā varapaccayo ca thāssa tho ca, tiṭṭhati sīlenāti thāvaro. I=ajjhenagatīsu , ttarapaccayo, gacchati sīlenāti ittaro. Bhañja=omaddane, bhajjate sayameva bhajjati vā attanā attānanti bhaṅguro, kamme kattari vā gurapaccayo. Bhijjate sayameva bhindati vā attānanti bhidūro, ettha kūrapaccayo, kakāro+nubandho. Parabhañjanavisayesupi udāharaṇesu na hoti. Tatthāpi keci ‘‘dosandhakārabhidūro’’ti idaṃ sandhāya icchanti. Bhāsati dippatīti bhāsuro, urapaccayo. Sarapaccaye bhassaro, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti rasso. (Tekālikappaccayā).
55. 在施事义和过去义中,用 ktavantu 和 ktāvī 后缀显示巴利原文
55. Kattari bhūte ktavantu+ktāvī
当表达过去义时,从表行为义的词根,在施事者义中加"ktavantu"和"ktāvī"后缀。词根"viji"(征服)构成"vijitavā"(已征服者)、"vijitāvī"(已征服者),因带有"k"字标记,故不作增音。其变化与"guṇavantu"(有德者)、"daṇḍi"(执杖者)相同。词根"hu"(献供),献火者,称为"hutavā"(已献者)、"hutāvī"(已献者),其阴性形式为"hutāvinī",另一形式为"hutavānī"。从"bhūte"(过去)至"āhāratthā"(为食义)为止,是此节的管辖范围。显示巴利原文
Bhūte atthe vattamānato kriyatthā ktavantu+ktāvī honti kattari. Vijinīti vijitavā vijitāvī, kānubandhattā na vuddhi. Guṇavantu daṇḍisamaṃ. Hu=havane, aggiṃ ahavīti hutavā hutāvī, hutāvinī hutavānī. ‘‘Bhūte’’ti yāva ‘‘āhāratthā’’ti adhikāro.
56. 「kta 后缀用于存在义和业义」之规则显示巴利原文
56. Kto bhāvakammesuti
在存在义和业义中,加“kta”后缀表示过去时。例如“座位被长老坐过”,称为“āsitaṃ”(已坐之座),此处运用“ṇi”后缀。又如“被制作”,称为“kaṭo kato bhavatā”(垫子被长老制作),依“gamādirānaṃ”等规则辅音省略。上述规则于后文同样适用。显示巴利原文
Bhāve kamme ca bhūte kto hoti. Asanaṃ āsitaṃ bhavatā, ñi. Karīyitthāti kato kaṭo bhavatā, ‘‘gamādirānaṃ’’ tyādinā ralopo. Eva+muparipi.
在作者义与开始义中,亦用 a。显示巴利原文
57. Kattari cā+rambhe
在动作开始处,主动式加“kto”后缀,视情况而定。如“pakarīti”即“pakato bhavaṃ kaṭaṃ”(已制席者)。“pakarīyitthāti”即“pakato kaṭo bhavatā”(席已被彼制成)。“pasupīti”即“pasutto bhavaṃ”(已入睡者)。“pasupīyitthāti”即“pasuttaṃ bhavatā”(已被彼令入睡),此处采用替代形式。显示巴利原文
Kriyārambhe kattarikto hoti yathāpattañca, pakarīti pakato bhavaṃ kaṭaṃ. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā. Pasupīti pasutto bhavaṃ. Pasupīyitthāti pasuttaṃ bhavatā, pararūpaṃ.
58. 从 ṭhā、sa、vasa、silisa、sī、ruha、jara、janī 等根显示巴利原文
58. Ṭhā+sa vasa silisa sī ruha jara janīhi
从“ṭhā”等词根,主动式加“kto”后缀,视情况而定。“upaṭṭhāsīti”即“upaṭṭhito bhavaṃ guruṃ”(已侍奉尊师者)。“upaṭṭhīyitthāti”即“upaṭṭhito guru bhotā”(尊师已被彼侍奉),“ṭhāssīti”中“ṭhā”的“a”变为“i”。同样,“upāsīti”即“upāsito”(已亲近者)。“upāsīyitthāti”即“upāsito”(已被亲近者)。因“ñi byañjanassāti”规则而采用“ñi”。“anuvusi”、“anuvusīyitthāti”或“anuvusīto”(已居住者)。“assūti”中“assa”的“u”变为“ū”。前缀“ā”加“silisa”(拥抱义),“āsilesi”、“āsilesīyitthāti”或“āsiliṭṭho”(已拥抱者)。依“sānantarassa tassa ṭho”规则,“ṭhe”采用替代形式及首音节。“adhisayi”、“adhisīyitthāti”或“adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ”(已卧于床者)。显示巴利原文
Ṭhādīhi kattari kto hoti yathāpattañca. Upaṭṭhāsīti upaṭṭhīto bhavaṃ guruṃ. Upaṭṭhīyitthāti upaṭṭhito guru bhotā, ‘‘ṭhāssī’’ti ṭhāssa i. Evaṃ upāsīti upāsito. Upāsīyitthāti upāsito. ‘‘Ñi byañjanassā’’ti ñi. Anuvusi anuvusīyitthāti vā anuvusīto. ‘‘Assū’’ti assa ukāro. Āpubbo silisa=āliṅgane, āsilesi āsilesīyitthāti vā āsiliṭṭho. ‘‘Sānantarassa tassa ṭho’’ti ṭhe pararūpaṃ paṭhamakkharañca. Adhisayi adhisīyitthāti vā adhisayito khaṭopikaṃ bhavaṃ, adhisayitā khaṭopikā bhotā. Evaṃ āruhi āruhīyitthāti vā āruḷho rukkhaṃ bhavaṃ, āruḷho rukkho bhotā, ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa hakāro pubbahakārassa ca ḷo. Anujīri anujīrīyitthāti vā anujiṇṇo vasaliṃ bhavaṃ, anujiṇṇā vasalī bhotā, ‘‘tarādīhi riṇṇo’’ti ktassa riṇṇādeso ‘‘rānubandhe’’tyādinā arabhāgassa lopo ca. Anvajāyi anvajāyitthāti vā anujāto māṇavako māṇavikaṃ, anujātā māṇavikā māṇavakena, ‘‘janissā’’ti nassa ā.
59. 从表行义之根及不及物动词,于业与持义中,亦用 a。显示巴利原文
59. Gamanatthā+kammakā+dhāre ca
对于表行进义的词根和不及物动词,若表示动作所依之处,则加 kto 后缀,并可视情况用于主动义。yā 为“到达”义,故 yātavanto asmin 之意为 yātaṃ ṭhānaṃ(已到达之处)。yātavanto 即 yātā(已到达者),yānaṃ 即 yātaṃ(已到达之行程)。此处虽有业存在,但并非所欲。yāyitā 意即 yāto patho(已行之道)。因有说“诸行义之词根即觉义之词根,诸觉义之词根即行义之词根”,故具足此相者,是如实而来、已正觉者,即称为如来。āsitavanto asmin’ ti 即 āsitaṃ(已坐之处)。āsitavanto 即 āsitā(已坐者)。āsanaṃ 即 āsitaṃ(座)。显示巴利原文
Gamanatthato akammakato ca kriyatthā ādhāre kto hoti kattari ca yathāpattañca. Yā=pāpuṇane, yātavanto asminti yātaṃ ṭhānaṃ. Yātavanto yātā, yānaṃ yātaṃ. Ettha santampi kammaṃ anicchitaṃ. Yāyitāti yāto patho. ‘‘Ye gatyatthā, te buddhyatthā. Ye buddhyatthā, te gatyatthā’’ti vuttattā tathalakkhaṇaṃ yāthāvato āgato abhisambuddhoti tathāgato itipi hoti. Āsitavanto asminti āsitaṃ. Āsitavanto āsitā. Āsana+māsitaṃ.
60. 于食义中,用 a。显示巴利原文
60. Āhāratthā
对于吞咽、啖食之义,若表示所依之处,则加 kto 后缀,并视情况而定。bhuttavanto smin’ ti 是 bhuttaṃ(所食之物)。同样,pītaṃ(所饮之物),由词根“g┓pāna”等加 ī 而成。bhuñjanaṃ 即 bhuttaṃ(食物),pānaṃ 即 pītaṃ(饮料)。bhuñjīyitthā 即 bhutto odano(已被食之饭)。同样,pītaṃ udakaṃ(已被饮之水)。此非主动义,而是用于不同关系之造格。因广泛运用之故,主动用法中亦有如“apiviṃsu”即“pītā gāvo”(已饮之牛)的例子。sida 为“煮熟”义,passijjīti 即 passanno(已清净者)。依行进义等规则加 kto,依 bhidā 等规则,故 t 变为 n,并采取替换形式。amaññitthā 即 mato(已想者)。icchīyitthā 即 iṭṭho(已欲者)。abujjhitā 即 buddho(已觉者),因“dho dhahabhehi”等规则,故 t 变为 dho。显示巴利原文
Ajjhohāratthā ādhāre kto hoti yathāpattañca. Bhuttavanto+sminti bhuttaṃ. Evaṃ pītaṃ, ‘‘gāpāna+mī’’ti ī. Bhuñjanaṃ bhuttaṃ pānaṃ pītaṃ. Bhuñjīyitthāti bhutto odano. Evaṃ pītaṃ udakaṃ. Akattatthaṃ bhinnayogakaraṇaṃ. Bahulādhikārā kattaripi ‘‘apiviṃsūti pītā gāvo’’ti hoteva. Sida=pāke, passijjīti passanno, ‘‘gamanattha’’ dinā kto, ‘‘bhidā’’ dinā tassa no pararūpañca. Amaññitthāti mato. Icchīyitthāti iṭṭho. Abujjhitāti buddho, ‘‘dho dhahabhehī’’ti tassa dho. Pūjīyitthāti pūjito, curādittā ṇi. Evaṃ sīlīyitthāti sīlito. Rakkhīyitthāti rakkhito. Khamīyitthāti khanto, massa niggahītaṃ. Akkocchīyitthāti akkuṭṭho, āssa rasso. Rusa=rose, arosīti ruṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto. Ñimhi rusito. Hara=haraṇe, abhi+ vi+āpubbo , abhibyāharīyitthāti abhibyāhaṭo. Daya=dānagatihiṃsādānesu, adayīyitthāti dayito. Hasa=ālikye, ahasīti haṭṭho. Kāmīyitthāti kanto, ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇiṇāpīnaṃ’’ti yogavibhāgā curādiṇilopo. Saṃyamīti saṃyato. Nañapubbo, na marīti amato, nañasamāse nassa ṭo.
“kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpanno”句中,因“kaṭṭha”一词用于表示果报之苦,故在果报的存在义上,唯于存在义加 kto 词缀。词根 kasa 有去、害、耕等义,akasi 即伤害(hiṃsi),故成 kaṭṭhaṃ。显示巴利原文
Kaṭṭhaṃ dukkhaṃ āpannoti phalabhūte dukkhe kaṭṭhasaddassa vattanato phalassa bhāvittā bhūteyeva kto. Kasa=gatihiṃsāvilekhanesu, akasi=hiṃsīti kaṭṭhaṃ.
150. 从 bhid 等根,于 kta、ktavantu 的 na 后缀中,变为 no。显示巴利原文
150. Bhidādito no kta+ktavantūnaṃ
对于词根 bhid 等之后接的 kta、ktavantu 后缀,其 t 变为 no。此为 ākatigaṇa。依“kto bhāvakammesu”之规则,在被动义中,以下各处皆用 kto。bhijjittho 即 bhinno(已被破者),其 t 变为 n 且采用替换形式。abhindī 即 bhinnavā(已破者),依“kattari bhūte”等规则加 ktavantu。以下类推。chijjitthā 即 chinno(已割者)。achindī 即 chinnavā(已割者)。chada 意为遮蔽,chādīyitthā 即 channo(已被覆者)。achādayī 即 channavā(已覆者),因属 curādi 组而加 ṇi,该 ṇi 依“ṇiṇāpīnaṃ tesu”经由瑜伽分别而省略。khida 意为不忍,khijjī 即 khinno、khinnavā(已厌倦者),为主动语态。uppajjī 即 uppanno、uppannavā(已生起者)。显示巴利原文
Bhidādīhi paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa no hoti. Ākatigaṇo+yaṃ. ‘‘Kto bhāvakammesū’’ti kamme upari sabbattha kto. Bhijjitthoti bhinno, tassa ne pararūpaṃ. Abhindīti bhinnavā, ‘‘kattari bhūte’’ ccādinā ktavantu. Eva+muparipi. Chijjitthāti chinno. Achindīti chinnavā. Chada=apavāraṇe, chādīyitthāti channo. Achādayīti channavā, curādittā ṇi, tassa ‘‘ṇiṇāpīnaṃ tesū’’ti ettha ‘‘ṇi’’ iti yogavibhāgā lopo. Khida=asahane, khijjīti khinno khinnavā, kattari. Eva+muparipi. Uppajjīti uppanno uppannavā. Sida=pāke, asijjīti sinno sinnavā. Sada=visaraṇagatya vasādanādānesu, sidīti sanno sannavā. Pīnīti pīno pīnavā. Sū=pasave, sūnīti sūno. Pasavīti sūnavā. Dī=khaye, dīyīti dīno dīnavā. Ḍī+lī=ākāsagamane, ḍīyīti ḍīno ḍīnavā. Līyi leyi alīyīti līno līnavā. Aluyīti lūno lūnavā.
151. 于 dātṛ 的 na 后缀中,变为 nno。显示巴利原文
151. Dātvi+nno
对于词根 dā,其后接的 kta、ktavantu 后缀的 t 变为 inna。adāyitthā 即 dinno。addī 即 dinnavā。显示巴利原文
Dāto kta+ktavantūnaṃ tassa inno hoti. Adāyitthāti dinno. Addīti dinnavā.
一五二、从 kir 等词根之后,过去分词后缀作 ṇa。显示巴利原文
152. Kirādīhi ṇoti
后缀 ṇa。此后一切处,皆应与 kta、ktavantu 相配合来解说。kira 意为散播,akirīyitthā 即 kiṇṇo;akirī 即 kiṇṇavā。apurī 即 puṇṇo、puṇṇavā。akhīyitthā 即 khīṇo;akhīyī 即 khīṇavā。显示巴利原文
Ṇo. Upari sabbattha kta+ktavantūnaṃti yojetabbaṃ. Kira=vikiraṇe, akirīyitthāti kiṇṇo. Akirīti kiṇṇavā. Apurīti puṇṇo puṇṇavā. Akhīyitthāti khīṇo. Akhīyīti khīṇavā.
一五三、从 tar 等词根之后,过去分词后缀作 riṇṇa。显示巴利原文
153. Tarādīhi riṇṇoti
其中的 t 变为 riṇṇa。字母 r 表示省略词根末尾的元音等。Atarī 即 tiṇṇo、tiṇṇavā。Ajīrī 即 jiṇṇo、jiṇṇavā。Paricīyitthā 即 ciṇṇo。Paricīyī 即 ciṇṇavā。不过,由于这里对 c 的处理另有不同规则,因此 paricita、upacita 等形式也同样成立。显示巴利原文
Tassa riṇṇo. Rakāro antasarādilopattho. Atarīti tiṇṇo tiṇṇavā. Ajīrīti jiṇṇo jiṇṇavā. Paricīyitthāti ciṇṇo. Paricīyīti ciṇṇavā. Ettha cissa vikappavidhānattā pana paricita+upacitādayopi siddhā eva.
一五四、从 bhañj 等词根之后,过去分词后缀作 ga。显示巴利原文
154. Go bhañjādīhiti
bhañj 等词根之后的 t 变为 ga。Abhañjī 即 bhaggo、bhaggavā。对于“行走”义等词根,在加上主动语态过去分词后缀 kta 时,借助此 ga 音,发生随韵同化和随韵脱落。Laga 意为“附着”,alagī 即 laggo、laggavā。Mujja 意为“沉没”,nimujjī 即 nimuggo、nimuggavā,此处省略复合辅音的首音。Vīja 意为“恐惧”“动摇”,加上前缀 saṃ 后,saṃvijjī 即 saṃviggo、saṃviggavā。显示巴利原文
Bhañjādito tassa ga hoti. Abhañjīti bhaggo bhaggavā. ‘‘Gamanatthā’’ dinā kattari ktapaccaye tassa iminā gakāre pararūpaṃ niggahītalopo ca. Laga=saṅge, alagīti laggo laggavā. Mujja=mujjane, nimujjīti nimuggo nimuggavā, ettha saṃyogādilopo. Vīja+bhayacalanesu, saṃpubbo, saṃvijjīti saṃviggo saṃviggavā.
一五五、从 sus 词根之后,过去分词后缀作 kha。显示巴利原文
155. Susā khoti
susa 意为“干枯”。对于词根 sus 之后的 kta 和 ktavantū,其中的 t 转变为 kha。Sussī 即 sukkho、sukkhavā。显示巴利原文
Susato paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa kho hoti. Susa=sose. Sussīti sukkho sukkhavā.
一五六、从 pac 词根之后,过去分词后缀作 ka。显示巴利原文
156. Pacā ko
当词根 pac 后接 kta 和 ktavantū 时,其 t 变为 ka。Paccī 即 pakko,Pacī 即 pakkavā。显示巴利原文
Pacā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko hoti. Paccīti pakko. Pacīti pakkavā.
一五七、从 muc 词根之后,也可如此作 ka。显示巴利原文
157. Mucā vāti
对于 mucā 等,后接过去分词(kta)及过去分词具格(ktavant)时:muca 意为解脱,muccī 即 mukko(已解脱,卡型)、mutto(已解脱,达型);amucī 即 mukkavā(具解脱,卡型)、muttavā(具解脱,达型)。至于 sakko 等词,依‘i bhī kā’等规则而成立:asakkhī 即 sakko(能)。在过去分词和过去分词具格中,satta 即成为 sattavā(具缚)形式。显示巴利原文
Mucā paresaṃ kta+ktavantūnaṃ tassa ko vā hoti. Muca=mocane, muccīti mukko mutto. Amucīti mukkavā muttavā. Sakko-tiṇvādīsu ‘‘i bhī kā’’ dinā siddhaṃ. Asakkhīti sakko. Kta+ktavantūsu satto sattavātveva hoti.
106. 对于muha、baha等词根,于连接kānu时,得tve。显示巴利原文
106. Muha+bahānañca te kānubandhe+tve
对于 muha、baha 及 duhissa,当后接 kānu 时(除 tvāna、tvāvajjite 外),其词首 takāra 变为长音。muha 意为昏乱;baha、braha、brūha 属增长变音。muyhitta、bayhitthā 即 mūḷho、bāḷho,依‘gamanatthā’等规则,于非主动语态作主动语态(kattari)时,过去分词(kte)变为长音;依‘ruhādīhi ho ḷa cā’规则,其 h 变为 ḷ。同理得 gūḷho。‘kānubandhe+tve’者,乃至‘sāsassa sisa vā’,此属 tya 等范畴。显示巴利原文
Muha+bahānaṃ duhissa ca dīgho hoti takārādo kānubandhe tvāna+tvāvajjite. Muha=vecitte, baha+braha+brūha vuddhiyaṃ. Muyhitta bayhitthāti mūḷho bāḷho, ‘‘gamanatthā’’ dinā akammakattā kattari kte dīgho ‘‘ruhādīhi ho ḷa cā’’ti tassa ho ca hassa ḷo ca hoti. Evaṃ gūḷho. ‘‘Kānubandhe+tve’’ti yāva ‘‘sāsassa sisa vā’’ tya+dhikāro.
107. vaha等词之ssa。显示巴利原文
107. Vahassu+ssa
vaha 的 ussa 变为长音,即得 te。vuyhitthā 即 vūḷho;而‘assū’中的 u,据此变为长音。显示巴利原文
Vahassa ussa dīgho hoti te. Vuyhitthāti vūḷho, ‘‘assū’’ti ukāre iminā dīgho.
108. dhā之ssa变为hi。显示巴利原文
108. Dhāssa hi
dhā 表示受持义,其 ssa 变为 hi,或变为 te。nidhīyitthā 即 nihito(已放置)。nidahī 即 nihitavā(已放置者)、nihitāvī(具放置者)。显示巴利原文
Dhā=dhāraṇe+timassa hi hoti vā te. Nidhīyitthāti nihito. Nidahīti nihitavā nihitāvī.
109. gama等词之rā,词尾省略。显示巴利原文
109. Gamādirānaṃ lopo+ntassa
gama 之类词及以 r 为结尾之词,其词尾脱落,得 te。agamī 即 gato(已去)。khaññitthā 即 khato(已损),属被动语态。同样,haññitthā 即 hato(已被杀)。tana 表展开义,taññitthā 即 tato(已展开)。yama 表制止义,saṃyamī 即 saññato(已制止),依‘gamanatthā’等规则构成主动语态过去分词,并依‘ye saṃssā’规则,随韵(niggahītassa)变为 ñ,且具前形。同理,aramī 即 rato(已喜悦)。karīyitthā 即 kato(已被作)。显示巴利原文
Gamādīnaṃ rakārantānañca antassa lopo hoti te. Agamīti gato. Khaññitthāti khato, kamme. Evaṃ haññitthāti hato. Tana=vitthāre, taññitthāti tato. Yama=uparame, saṃyamīti saññato, ‘‘gamanatthā’’ dinā kattari kto, ‘‘ye saṃssā’’ti niggahītassa ño pubbarūpañca. Evaṃ aramīti rato. Karīyitthāti kato.
110. 从vaca等词根,或得vassu、ṭa。显示巴利原文
110. Vacādīnaṃ vassu+ṭa vā
vaca等词根,当带有k标记的语尾(atva)时,变为vassa、uṭa或vā。所谓vuccitthā,即uttaṃ(已说)。assa变为u,便成vuttaṃ,这两处皆为异形(pararūpa)。vasa意为“居住”,“他住于此”“他们住于此”所出的过去分词为utthaṃ、vutthaṃ,乃依“gamanatthā”等规则构成过去分词,再依“sāsa vasa saṃsa saṃsā tho”规则而得tho尾。显示巴利原文
Vacādīnaṃ vassa uṭa vā hoti kānubandhe atve. Vuccitthāti uttaṃ. Assa u vuttaṃ, ubhayattha pararūpaṃ. Vasa=nivāse, vasanaṃ avasi vasiṃsu etthāti vā utthaṃ vutthaṃ, ‘‘gamanatthā’’ dinā kto, ‘‘sāsa vasa saṃsa saṃsā tho’’ti tassa tho.
112. vaddha之dha,或。显示巴利原文
112. Vaddhassa vā
在带有k标记的atva中,vaddha的assa变为u或vā。所谓Avaddhī,即vuddho、vaddho;在主动语态过去分词中,依“dho dha+habhehi”规则,其dha变为dho,同时第三字母脱落、复辅音首音脱落。Vuttī一语,依“sabbādayo vuttimatte”这一瑜伽分解,其assa变为u。Vattī亦同此理。显示巴利原文
Vaddhassa assa vā u hoti kānubandhe atve. Avaddhīti vuddho vaddho, kattari kte ‘‘dho dha+habhehī’’ti tassa dho, tatiyakkharado ca saṃyogādilopo ca. Vuttīti ‘‘sabbādayo vuttimatte’’ti yogavibhāgā assa u. Vattītipi yathālakkhaṇaṃ.
113. yaja 之 yassa [变形],加 ṭi [后缀] 成 yī显示巴利原文
113. Yajassa yassa ṭi+yī
在带有k标记的atva中,yaja的yassa变为ṭi和yī。Yajanaṃ即kto(过去分词),依“pucchādito”规则,其ṭhe发生pararūpa等变化后,即成iṭṭhaṃ、yiṭṭhaṃ。显示巴利原文
Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandhe atve. Yajanaṃti kto, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭhe pararūpādimhi kate iṭṭhaṃ yiṭṭhaṃ.
「ṭhā」与「si」。显示巴利原文
114. Ṭhāssi
在带 k 标记的 atva 中,ṭhā 的 assa 变为 i。Aṭṭhāsīti 意为 ṭhito(已住立)。显示巴利原文
Ṭhāssa i hoti kānubandhe atve. Aṭṭhāsīti ṭhito.
「gā」、「pāna」与「mī」。显示巴利原文
115. Gā+pāna+mī
在带 k 标记的 atva 中,gā、pāna 变为 mī。Gānaṃ 即 gītaṃ(所唱)。Pānaṃ 即 pītaṃ(所饮)。依“广泛”通则,亦有 pitvā(饮已)。显示巴利原文
Gā+pāna+mī hoti kānubandhe atve. Gānaṃ gītaṃ. Pānaṃ pītaṃ. Bahulādhikārā pitvā.
「jan」之「issā」。显示巴利原文
116. Janissā
在带 k 标记的 atva 中,jan 的 issa 变为 ā。Ajanīti 即 jāto(已生);依“chaṭṭhiyantassā”规则,其 anta 变为 ā。显示巴利原文
Janissa ā hoti kānubandhe atve. Ajanīti jāto, ‘‘chaṭṭhiyantassā’’ti antassa ā hoti.
「sās」之「assa」变为「sisa」,或不变。显示巴利原文
117. Sāsassa sisa vā
在带有 k 标记的 atva 中,sāsa 的 s 变为 s。Sāsanaṃ 即由 kto 构成,依“sāsa vasa saṃsa sasā tho”规则,其 tha 发生全音转并变化首字母;再依“ta+tha+na+rā”等规则,其 ta 变为 ṭa,tha 变为 ṭha,成为 siṭṭhaṃ。另有一处作 satthaṃ。依“guhādīhi yaka”这一 yak 后缀规则,sāsīyati 变为 sisso。在 um 中则为 sāsiyo。显示巴利原文
Sāsassa sisa hoti kānubandhe atve. Sāsanaṃti kto, tassa ‘‘sāsa vasa saṃsa sasā tho’’ti the pararūpaṃ paṭhamakkharo ca, ‘‘ta+tha+na+rā’’ dinā tassa ṭo. Thassa ṭho, siṭṭhaṃ. Aññatra satthaṃ. ‘‘Guhādīhi yaka’’ iti yakapaccaye sāsīyatīti sisso. Umhi sāsiyo.
「sā」之后续「sa」变为「ṭho」。显示巴利原文
140. Sānantarassa tassa ṭho
以 s 结尾的动词词根,其后紧邻的 ta 变为 ṭha。Tussīti 即 tuṭṭho(满足的),依“gamanatthā”等规则,以 kta 后缀构成时,其 ta 变为 ṭhe,并发生全音转等变化,由此成为 tuṭṭhavā。在 tabba 和 ktī 后缀前,tosana(满足)变为 tuṭṭhabbaṃ,依“aññatrāpi”规则,o 隐没,由此成为 tuṭṭhi;因带有 k 标记,故不加强化。显示巴利原文
Sakārantā kriyatthā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Tussīti tuṭṭho, ‘‘gamanatthā’’ dinā kte iminā tassa ṭhe pararūpādi. Evaṃ tuṭṭhavā. Tabba+ktīsu tosanaṃ tuṭṭhabbaṃ, ‘‘aññatrāpī’’ti okārābhāvo. Evaṃ tuṭṭhi, kānubandhattā na vuddhi.
141. 在 kas 之后,ta 变为 ṭha,且 kas 亦可变为 ma。显示巴利原文
141. Kasassi+ma ca vā
从词根 kas 之后,紧邻的 ta 变为 ṭha,或者 kas 变为 ima。Kasīyitthāti 即 kiṭṭhaṃ(所耕种的谷物)。如 kiṭṭha 等谷物难以消化,这里是业格中的过去分词。当 ima 不出现时,则为 kaṭṭhaṃ(木柴),指未经耕种而自然成熟的稻米。显示巴利原文
Kasasmā parassā+nantarassa tassa ṭha hoti kasassa vā ima ca. Kasīyitthāti kiṭṭhaṃ. Kiṭṭhādiṃ viya duppasuṃ, kamme kto. Imābhāve kaṭṭhaṃ, akaṭṭhapākimaṃ sāliṃ.
142. dhasta 和 otrasta显示巴利原文
142. Dhasto+trastā
这些词是固定的形式。词根 dhaṃsa 意为‘堕落’,dhaṃsīyitthāti 即 dhasto(被堕落的),其中的鼻音消失。Utrasīti 即 otrasto(惊惶的)。显示巴利原文
Ete saddā nipaccante. Dhaṃsa+dhaṃsane, dhaṃsīyitthāti dhasto, bindulopo. Utrasīti otrasto.
143. 从 pucchā 等词根之后显示巴利原文
143. Pucchādito
以 pucchā 等词根而言,紧随其后的 ta 变为 ṭha。Pucchīyitthāti 即 puṭṭho(被问的)。Bhajja 意为‘烧煮’,bhajīyitthāti 即 bhaṭṭho(被烧煮的),复辅音之首音脱落。Yajitthāti 即 yiṭṭho(被祭祀的),依‘yajassa yassa ṭi+yī’规则,yaj 变为 yi。显示巴利原文
Pucchādīhi parassā+nantarassa tassa ṭha hoti. Pucchīyitthāti puṭṭho. Bhajja=pāke, bhajīyitthāti bhaṭṭho, saṃyogādilopo. Yajitthāti yiṭṭho, ‘‘yajassa yassa ṭi+yī’’ti yi.
144. 在 sāsa, vasa, saṃsa, sasa 之后,ta 变为 tha显示巴利原文
144. Sāsa vasa saṃsa sasā tho
以这些词根而言,紧随其后的 ta 变为 tha。Sāsanaṃ、sāsīyitthāti,或作 satthaṃ(教导/教法)。Vasanaṃ 即 vutthaṃ(居住的),依‘assū’规则,元音 a 变为 u。Pasaṃsanaṃ、pasaṃsīyitthāti,或作 pasatthaṃ(被称赞的)。词根 sasa 有行走、伤害、生存等义,sasanaṃ 即行走、伤害、生命,亦为 satthaṃ。Anusāsīyitthāti 即 anusiṭṭho(被教导/被训诫的),其中的 ttha 变为 ṭṭha。显示巴利原文
Etehi parassā+nantarassa tassa tha hoti. Sāsanaṃ sāsīyitthāti vā satthaṃ. Vasanaṃ vutthaṃ, ‘‘assū’’ti u. Pasaṃsanaṃ pasaṃsīyitthāti vā pasatthaṃ. Sasa=gati+hiṃsā+pāṇanesu, sasanaṃ gamanaṃ hiṃsanaṃ jīvanañca satthaṃ. Anusāsīyitthāti anusiṭṭho, tthassa ṭṭho.
143. 从 pucchā 等之后显示巴利原文
145. Dho dha+ha+tehi
以 dh、h、bh 结尾的词根,其后的 ta 变为 dha。Vaddhitthāti——在表达被动意义的过去分词中,ta 变为 dha,且依“vaddhassa vā”规则,在 dh 等字之前发生元音 u 的变化,复辅音的首音随之脱落,成为 vuddho(增长的)。Duyhitthāti 即 duddhaṃ(所挤出的奶)。Labhīyitthāti 即 laddhaṃ(所获得的)。显示巴利原文
Dhakāra hakāra bhakārantehi parassa tassa dha hoti. Vaddhitthāti kamme kte tassa dhakārādimhi ca ‘‘vaddhassa vā’’ti ukāre kate saṃyogādilopo, vuddho. Duyhitthāti duddhaṃ. Labhīyitthāti laddhaṃ.
146. 在 dah 之后,ta 变为 ḍha显示巴利原文
146. Dahā ḍho
以 dah 结尾的词根,其后的 ta 变为 ḍha。Dayhitthā 即 daḍḍho(已被烧),在发生取后形(pararūpa)等变化时,依“catutthadutiye”等规则而出现 ḍa 音。显示巴利原文
Dahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti. Dayhitthāti daḍḍho, pararūpādimhi kate ‘‘catutthadutiye’’ ccādinā ḍakāro.
147. 在 bahas 等词后加 ma 和 ca。显示巴利原文
147. Bahassu+ma ca
以 bah 结尾的词根,其后的 ta 变为 ḍha,这正是 bahassu+ma ca 中有关 ḍha 的相应规则。Baha、braha、brūha 意为增长。Abahī 即 buḍḍho(已增长)。显示巴利原文
Bahā parassā+nantarassa tassa ḍha hoti bahassu+ma ca ḍhasanniyogena. Baha+braha+brūha=vuddhiyaṃ. Abahīti buḍḍho.
148. 在 ruh 等词根之后,ha 变为 ḷa 和 ca。显示巴利原文
148. Ruhādīhi ho ḷa ca
对于 ruh 等词根,其后紧接的 ta 中的 ha 变为 ḷa,且词末尾也变为 ḷa。Āruhī 即是 āruḷho(已登上)。Guyhitthā 即是 guḷho(已隐藏)。Abahī 即是 bāḷho(已增长)。在“muhabahā”等两个词根中,元音变为长音。显示巴利原文
Ruhādīhi parassā+nantarassa tassa ha hoti ḷo ca+ntassa. Āruhīti āruḷho. Guyhitthāti guḷho. Abahīti bāḷho. Dvīsu ‘‘muhabahā’’ dinā dīgho.
149. 在 muh 等词根之后,亦可。显示巴利原文
149. Muhā vāti
过去分词语尾 ta 中的 ha 变为 ḷa,或词末尾也变为 ḷa。Amohī 即是 muḷho 或 muddho,其 ta 变为 dha。(过去时语尾的规则)显示巴利原文
Ktatassa hakāro antassa vā ḷo ca. Amohīti muḷho, muddho, tassa dho. (Atītakālikapaccayavidhānaṃ).
64. 现在时主动语态中,加 nta。显示巴利原文
64. Nto kattari vattamāne
在现在时的意义上,从动词词根加 nta,表主动语态。Tiṭṭhatī 即是 tiṭṭhanto(正在站立者),依“kattari lo”规则加 lo,依“ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā”规则,ṭhā 变为 tiṭṭha。在主动语态中,māna、nta、tya 等语尾,依此规则加 lo。显示巴利原文
Vattamānatthe vattamānato kriyatthā nto hoti kattari. Tiṭṭhatīti tiṭṭhanto, ‘‘kattari lo’’ti lo, ‘‘ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā’’ti tiṭhādeso. Kattari māna+nta+tyādisu imināva lo.
65. māna 语尾。显示巴利原文
65. Mānoti
主动语态中附加 māna。例如 tiṭṭhamāno(站立者)。显示巴利原文
Kattari māno. Tiṭṭhamāno.
66. 在被动态和无人称态中。显示巴利原文
66. Bhāvakammesuti
被动与使动语态中,[词缀] kyo。当词根处于被支撑状态时。‘在被动、使动及过去等语态中,于 nta、māna、tya 等之前’——即在被动和使动语态中,[使用] kyo。‘kyassa’——[变为] īma。‘pacīyati’——[变为] paccamāna。在 kyo 中,前位形式[得以保留]。显示巴利原文
Bhāvakammesu māno. Ṭhānaṃ ṭhīyamānaṃ. ‘‘Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsū’’ti bhāve kamme ca kyo. ‘‘Kyassā’’ti īma. Pacīyatīti paccamā no. Kye pubbarūpaṃ.
67. 以 te 开头的词,在 ssa 之前,表示过去时。显示巴利原文
67. Te ssapubbā+nāgate
在表达未来意义时,从现在时动词词根所产生的 nta、māna 词缀,前面要加上 ssa;当为 le 时,ssa 被删除。‘ṭhassati’——变为 ṭhassanto、ṭhassamāno。‘ṭhīyissati’——变为 ṭhīyissamānaṃ,在 kye 中为 ī,‘ñibyañjanassā’——为 ñi。由于 ssa 属于 tya 等范畴,‘āīssā’等规则不导致 iña 变化,因 a 与 ī 共同出现,故而是 ssa。‘paccissati’——变为 paccissamāno odano。当‘rā nassa ṇo’这一规则中的 ṇe 被获得时——显示巴利原文
Anāgate atthe vattamānato kriyatthā tentamānā ssapubbā honti, le āssa lopo, ṭhassatīti ṭhassanto ṭhassamāno. Ṭhīyissatīti ṭhīyissamānaṃ, kye ī, ‘‘ñibyañjanassā’’ti ñi. Assa tyādivisayattā ‘‘āīssā’’ dinā iña na hoti, aīhi sahacaritattā ssāssa. Paccissatīti paccissamāno odano. ‘‘Rā nassa ṇo’’ti ṇe patte –
5,172. 在 nta、māna、tya 等之前,[不发生变化]。显示巴利原文
5,172. Na nta+māna+tyādīnaṃ
以 rant 结尾的词根,在接续 nta、māna、tya 等其他词缀时,其中的 n 不转为 ṇ。‘karoti’——转为 karonto、kurumāno;‘tanāditvo’——转为 o。显示巴利原文
Rantato paresaṃ nta+māna+tyādīnaṃ nassa ṇo na hoti. Karotīti karonto kurumāno, ‘‘tanāditvo’’ti o.
5,173. 词根 gam、yam、is、sās、dis 在 nta、māna、tya 等之前,可选地变为 ccha。显示巴利原文
5,173. Gama yami+sāsa disānaṃ vā cchaṅa
此类词根在 nta、māna、tya 等词缀前,可选择性变为 ccha。因其带有 ṅa 符,变化起于词根末尾。‘gam’——转为 gacchanto、gacchamāno。‘yam’(意为‘停止’)——转为 yacchanto、yacchamāno。‘is’——转为 icchanto、icchamāno。‘ās’(意为‘坐下’)——转为 acchanto、acchamāno,且依‘byañjane’等规则,元音变短。‘dis’(意为‘施舍’)——转为 dicchanto、dicchamāno。因属有条件限制的可选规则,此处的 vā 于其他词缀中亦通。‘icchīyati’——转为 icchitabbaṃ;icchanaṃ 依‘itthiya+maṇā’等规则,加上 appaccayo 词缀,转为 icchā。又可转为 icchitaṃ、icchitabbaṃ、icchituṃ。依据别余规则,‘pavecchanto’亦同。显示巴利原文
Etesaṃ vā cchaṅa hoti nta+māna+tyādīsu. Ṅa-nubandhattā antassa hoti, gacchanto gacchamāno. Yama=uparame, yacchanto yacchamāno. Icchanto icchamāno. Āsa=upavesane, acchanto acchamāno, ‘‘byañjane’’ccādinā rasso. Disa=atisajjane, dicchanto dicchamāno. Vavatthitavibhāsattā vāsaddassa aññapaccayesu ca kvaci, icchīyatīti icchitabbaṃ, icchanaṃ icchā, ‘‘itthiya+maṇā’’ dinā appaccayo. Icchitaṃ, icchitabbaṃ, icchituṃ. Aññesañca yogavibhāgā, pavecchanto.
174. 词根 jar 和 mar 在 nta、māna、tya 等之前,可选地加上 mīya。显示巴利原文
174. Jara+marāna+mīyaṅa
此类词根在 nta、māna、tya 等词缀前,可选择性插入 mīya。‘jar’——转为 jīyanto;依‘Jarasadā’等规则转为 īma,亦转为 jīranto;转为 jīyamāno、jīramāno。‘mar’——转为 mīyanto、maranto;转为 mīyamāno、maramāno。显示巴利原文
Etesa+mīyaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. Jīyanto. ‘‘Jarasadā’’ diccādinā īma. Jīranto. Jīyamāno jīramāno. Mīyanto maranto, mīyamāno maramāno.
175. 词根 ṭhā 和 pā 在 nta 等之前,可选地变为 tiṭṭha 和 piva。显示巴利原文
175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā
词根 ṭhā 和 pā 在 nta 等词缀前,可变为 tiṭṭha 与 piva。如 ṭhā 变为 tiṭṭhanto、tiṭṭhamāno;pā 变为 pivanto、pivamāno。显示巴利原文
Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā honti vā ntādīsu. Tiṭṭhanto, tiṭṭhamāno. Pivanto pivamāno.
176. 词根 gam、vad、dā 在 nta、māna、tya 等之前,可选地变为 ghamma、vajja、dajja。显示巴利原文
176. Gama+vada+dānaṃ ghamma+vajja+dajjā
词根 gam 等,在 nta 等词缀前,可变为 ghamm 等形式。例如:ghammanto、gacchanto(正在去);vajjanto、vadanto(正在说);dajjanto、dadanto(正在给)。显示巴利原文
Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti ntādīsu. Ghammanto gacchanto, vajjanto vadanto, dajjanto dadanto.
177. 在 nta 等词缀前,词根 kar 有 kubba、kuru、kayirā 等形式。显示巴利原文
177. Karassa sossa kubba kuru kayirā
在 nta 等词缀前,词根 kar(saokāra)可变为 kubba 等形式,如 kubbanto、kayiranto、karonto(正在做),以及 kubbamāno 等。此外,依“mānassa massā”规则,删除 māna 中的 ma 而成 karāṇa。由于已说“sossa”,故此形式仅用于主动语态。显示巴利原文
Karassa saokārassa kubbādayo vā honti ntādīsu. Kubbanto kayiranto karonto, evaṃ kubbamāno iccādi. Aññatra ‘‘mānassa massā’’ti mānassa massa lope karāṇo. ‘‘Sossā’’ti vuttattā kattariyeva.
178. 在 nta 等词缀前,词根 gaha 有 gheppa 的形式。显示巴利原文
178. Gahassa gheppo
词根 gaha 在 nta 等词缀前呈现为 gheppa 的形式,例如 gheppanto(正在执取者)、gheppamāno(正在执取者)。显示巴利原文
Gahassa vā gheppo hoti ntādīsu. Gheppanto gheppamāno.
179. 词根 gaha 的随韵(niggahīta)变为 ṇa。显示巴利原文
179. Ṇo niggahītassa
词根 gaha 的随韵转为 ṇa,再依“maṃ vā rudhādīnaṃ”规则变为 maṃ,由此构成 gaṇhitabbaṃ(应被执取者)、gaṇhituṃ(为了执取)、gaṇhanto(正在执取者)。显示巴利原文
Gahassa niggahītassa ṇo hoti, ‘‘maṃ vā rudhādīnaṃ’’ti maṃ, gaṇhitabbaṃ, gaṇhituṃ, gaṇhanto.
130. 在 nta、māna、nti、yi、yuṃ 等词缀前,发生词首删除(ādilopa)。显示巴利原文
130. Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopoti
词首脱落:asa = bhuvi,bhavatīti 即 santo、samāno(“存在”义)。显示巴利原文
Ādilopo. Asa=bhuvi, bhavatīti santo samāno.
131. 在某些情况下,词根 ṭhā 在 pā 等词缀前有 ṭhaha 的形式。显示巴利原文
131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti
词根 ṭhā 在 pā 等前缀前呈现为 ṭhaha。如 saṇṭhahanto(正在站立)、santiṭṭhanto(正在站立)。显示巴利原文
Ṭhāssa pādīsu ṭhaho. Saṇṭhahanto. Santiṭṭhanto.
(现在分词词缀的抉择方法)显示巴利原文
(Vattamānapaccayantanayo).
在将来时意义上,当动作本身被理解为该目的时,于动词中出现 tum 等词尾。显示巴利原文
61. Tuṃ tāye tave bhāve bhavissati kriyāyaṃ tadatthāyaṃ
表达将来时的意义时,若动作本身被理解为具有该目的,则在表示动作的现在时词根后加上 tum 等词尾。如 karaṇāya gacchati、kātuṃ gacchati,皆表示“为了做而去”。依“tuṃtunatabbesu vā”规则,词根 kar 可替换为 ā,如 kattāye。依“karassā tave”规则,kar 恒常替换为 ā,如 kātave。由于是不变词,依“asaṅkhyehi sabbāsaṃ”规则,此处第四格语尾脱落。同理,在 tun 等词尾上也是如此。例如 kattuṃ kāmeti 即 kattukāmo(欲作者),abhisaṅkharituṃ ākaṅkhati(渴望造作)。saddhammaṃ suṇituṃ(为了听闻正法),在 ñ 前不增音,故其 ṇ 不出现,因无增音而无强化。sotave、sotuṃ、suṇituṃ 或 pathehi(愿闻)。同样地,有 anubhavituṃ、pacituṃ。gantuṃ 依“manānaṃ niggahītaṃ”规则而带有随韵。gamituṃ、khantuṃ 等。显示巴利原文
Bhavissatiatthe vattamānato kriyatthā bhāve tumādayo honti kriyāyaṃ tadatthāyaṃ patīyamānāyaṃ. Karaṇāya gacchati kātuṃ gacchati. ‘‘Tuṃtunatabbesu vā’’ti karassa vā ā hoti, pubbarūpe kattāye. ‘‘Karassā tave’’ti niccaṃ ā, kātave. Nipātattā ‘‘asaṅkhyehi sabbāsaṃ’’ti catutthīsassa lopo. Eva+mupari tunādīsu. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitu+mākaṅkhati. Saddhammaṃ suṇituṃ, ñimhi nāgame tassa ṇo, nāgamattā na vuddhi. Sotave sotuṃ suṇituṃ vā patthehi. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ. Gantuṃ, ‘‘manānaṃ niggahītaṃ’’ti niggahītaṃ. Gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussarituṃ icchati. Tathā tudituṃ, pavisituṃ, uddisituṃ, bhottuṃ, sayituṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ, roddhuṃ, rundhituṃ, bhottuṃ, bhuñjītuṃ, chettuṃ, chindituṃ, sibbituṃ, ūmhi vassa bo, dvittaṃ, buddhuṃ, tassa dho. Bujjhituṃ, yuka. Jānituṃ ñā=avabodhane. Janituṃ. Jetuṃ jinituṃ. Pattuṃ pāpuṇituṃ. Ketuṃ kiṇituṃ. Vinicchetuṃ, issa e, vinicchinituṃ. Gahetuṃ gaṇhituṃ. Corituṃ coretuṃ corayituṃ, pāletuṃ pālayituṃ. Payojake-bhāvetuṃ bhāvayituṃ, kāretuṃ kārayituṃ kārāpetuṃ kārāpayituṃ icchati+ccādi.
如是,当动作的目的藉由动作而得以明了时,为便于理解,我将如此说明:如“daṭṭhuṃ gacchati(为了见而去)”“gantuṃ ārabhati(开始去)”“gantuṃ payojeti(令去)”“dassetuṃ āha(为了示现而说)”等。显示巴利原文
Evaṃ kriyatthakriyāyaṃ gamyamānāyaṃ, yathā suboddhuṃ vakkhāmi, evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantu+mārabhati, gantuṃ payojeti, dassetu+māha iccādi.
在araha(应供)、sakkā(可能)等词后亦成立,同样在kāla(时)、samaya(时)、velā(时)之后。如“ko taṃ nindituṃ arahati(谁能指责他)”“rājā bhavituṃ arahati(堪为王者)”“araho bhavaṃ vattuṃ(尊者堪能说)”“sakkā jetuṃ dhanena vā(或以财能胜)”“sakkā laddhuṃ(可能获得)”,此处bh变为dh。“kattuṃ sakkhissati(将能做)”“bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ(能入决定)”“abhabbo kātuṃ(不能做)”“anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ(尊者适合受施)”“idaṃ kātuṃ anurūpaṃ(此是合适之举)”“dānaṃ dātuṃ yuttaṃ(适合布施)”“dātuṃ vattuñca labhati(得以施、得以说)”。同样地,“vaṭṭati bhāsituṃ(适合说)”“chindituṃ na ca kappati(不适合切断)”。显示巴利原文
Arahasakkādīsupi siddhaṃ, tathā kāla samayavelāsu. Ko taṃ ninditu+marahati, rājā bhavitu+marahati, araho bhavaṃ vattuṃ, sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, bhassa dho. Kattuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ, idaṃ kātuṃ anurūpaṃ, dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati. Evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathākālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.
在alaṃ(足够)的意义上亦成立,如“alameva dānāni dātuṃ(足以布施诸施物)”“alameva puññāni kātuṃ(足以修习诸功德)”。显示巴利原文
Alamatthepi siddhaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ.
62. 在否定中,alaṃ、khalu 之后有 ktuna、ktvāna、ktvā 或替代。显示巴利原文
62. Paṭisedhe+laṃkhalūnaṃ ktuna ktvāna ktvā vā
当 alaṃ 与 khalu 这类表否定义的词被使用时,若表动作义,则出现 ktunā 等词尾。alaṃ 为前缀,su 表听闻义;alaṃ savanaṃ katvā(作充分听闻)、khalu savanaṃ katvā(作无效听闻),即 alaṃ sotuna、khalu sotuna、alaṃ sutvāna、khalu sutvāna、alaṃ sutvā、khalu sutvā。因其为不变词,故语尾脱落。显示巴利原文
Alaṃ+khalusaddānaṃ paṭisedhanatthānaṃ payoge ktunādayo vā honti bhāve. Alaṃpubbo, su=savane, alaṃ savanaṃ katvā khalu savanaṃ katvāti alaṃ sotuna khalu sotuna alaṃ sutvāna khalu sutvāna alaṃ sutvā khalu sutvā. Nipātattā silopo.
63. 在先前动作与同一作者的情况下。显示巴利原文
63. Pubbe+kakattukānaṃ
若诸行为有同一作者,其中先前发生者,就目的义而言,在动作义上可出现 tun 等词尾。依“tuṃtunā”等规则,kar 变为 ā,如:so kātuna kammaṃ gacchati(他造业而去),akātuna puññaṃ kilissanti(未造福德而染污)。r 脱落时,如:kammaṃ katvāna bhadrakaṃ(已作善业),puññāni katvā saggaṃ gacchati(已造福德而生天)。abhisaṅkharaṇaṃ katvā(作造作)即 abhisaṅkharitvā、karitvā。同样地,sibbitvā(缝已)、chādayitvā(覆已)、jānitvā(知已)、dhammaṃ sutvā(闻法已)、sutvāna dhammaṃ modati(闻法已而喜悦)、suṇitvā、patvā、pāpuṇitvā、kinitvā、jetvā、jinitvā、jitvā、coretvā、corayitvā、pūjetvā、pūjayitvā,亦复如是。显示巴利原文
Eko kattā yesaṃ byāpārānaṃ, tesu yo pubbo, tadatthato kriyatthā tunādayo honti bhāve. ‘‘Tuṃtunā’’ dinā karassa ā, so kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilissanti. Ralope kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, puññāni katvā saggaṃ gacchati. Abhisaṅkharaṇaṃ katvā abhisaṅkharitvā karitvā vā . Tathā sibbitvā chādayitvā jānitvā dhammaṃ sutvā sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā pāpuṇitvā, kinitvā, jetvā jinitvā jitvā, coretvā corayitvā, pūjetvā pūjayitvā, tathā mettaṃ bhāvetvā bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā kārayitvā kārāpetvā kārāpayitvā saggaṃ gamissanti+ccādi. Pubbeti kiṃ, bhuñjati ca pacati ca. ‘‘Apatvā nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu bhūdhātussa sambhavā ekakattukatā pubbakālatā ca gamyate. ‘‘Bhutvā bhutvā gacchatī’’ti imināva siddhaṃ, ābhikkhaññantu dvibbacanāva gamyate. Kathaṃ ‘‘jīvaggāhaṃ agāhayi, kāyappacālakaṃ gacchatī’’ti, ghaṇantena kriyāvisesanena siddhaṃ, yathā odanapākaṃ sayatīti.
164. 在复合词中,tvā 的 pyo 或替代。显示巴利原文
164. Pyo vā tvāssa samāse
在复合词中,tvā 可转为 pya 或替代形式。pakāra 作为“pye sissā”中的限定修饰义。前缀 abhi 构成邻近复合:abhivadanaṃ katvā(作礼敬已)即 abhivādiya bhāsissaṃ(礼敬已,我将说)。同样地,abhivadanaṃ katvā(作礼敬已)即 abhivādiya bhāsissaṃ(敬礼已,我将言说)。同理 abhibhuyya,有重叠与短化。si 表卧义——显示巴利原文
Tvāssa vā pyo hoti samāse. Pakāro ‘‘pye sissā’’ti visesanattho. Abhipubbo pādisamāso, abhivadanaṃ katvā abhivādiya bhāsissaṃ. Tathā abhibhuyya, dvittarassāni. Si=saye –
88. 在“pye sissā”规则中。显示巴利原文
88. Pye sissā
“gah”中的“a”,于随鼻音(niggahīta)前变为“ṇo”——见“maṃ vā rudhādīnaṃ”等规则中的“maṃ”——应理解为:“gaṇhitabbaṃ”(应被取)、“gaṇhituṃ”(为了取)、“gaṇhanto”(正在取者)。显示巴利原文
Sissa ā hoti pyādese. Nissayanaṃ katvā nissāya. Pubbarūpe vibhajja vibhajiya. Disa=atisajjane, uddissa. Pavissa pavisiya pavisitvā, upanaya, atiseyya atisayitvā, ohāya ohitvā. Ādāya, dāssi+yaṅa, ādiya. Paṭṭhāya, viceyya, viññāya vijānitvā, samāseti kiṃ, patvā. Kvacā+ samāsepi bahulādhikārā, lataṃ dantehi chindiya. Tathā bhuñjitvā.
165. tuṃ 与 yānā。显示巴利原文
165. Tuṃ+yānā
在某些复合词中,tvāssa 或 tuṃ 与 yānā 会变成 hoti。例如:abhiharaṇaṃ(持来)加上后,成为 abhihaṭṭhuṃ、abhiharitvā,如同 pādisamāso(等复合词);依“pucchādito”(从问等)规则,其 ṭho(位)及 pararūpādi(他形等)亦如是。anumodanaṃ(随喜)加上后,成为 anumodiyāna 或 anumoditvā;即便在 kānubandhepi(连声)中,也因“vā kvacī”(或于某处)的选项(vikappattā),依“lahussupantassā”(轻音结尾者)出现 okāro(o 音)。在某些复合词中,亦因 bahulādhikārā(多性原则),而有 daṭṭhuṃ(见)、disato(见之)等形式;在 tvāssa 等的 tum 替代(tumādese)中,disa 变为 dasa。除“disā vāna+vā sa cā”(disā 或 vāna+vā 与 sa)之外,还有 tvāssa, vāna, vā, sa 等形式。显示巴利原文
Tvāssa vā tuṃ+yānā honti samāse kvaci. Abhiharaṇaṃ katvā abhihaṭṭhuṃ, abhiharitvā, pādisamāso, ‘‘pucchādito’’ti tassa ṭho pararūpādi ca. Anumodanaṃ katvā anumodiyāna anumoditvā vā, kānubandhepi ‘‘vā kvacī’’ti vikappattā ‘‘lahussupantassā’’ti okāro. Kvacā+samāsepi bahulādhikārā, daṭṭhuṃ, disato tvāssa tumādese disassa dasa. Aññatra ‘‘disā vāna+vā sa cā’’ti tvāssa vāna+vā sa honti, disvā. Evaṃ labhanaṃ katvā laddhā dhanaṃtiādīsu tassa dho bhavati.
如是,《应用成就》第七〈咀嚼品〉终。显示巴利原文
Iti payogasiddhiyaṃ khādikaṇḍo sattamo.
《应用成就》结语显示巴利原文
Payogasiddhi nigamanaṃ
以搅动无垠心海之宝藏,
由彼激荡波浪所生之胜智而获得。
显示巴利原文 Ye nantatantaratanākaramanthanena, Manthācalollasitañāṇavarena laddhā; Sārāmatā+tisukhitā sukhayanti ca+ññe, Te me jayanti guravo guravo guṇehi.
Yassa sādhuguṇubbhūta-kitti sabbatta patthaṭā; Moggallāno mahāpañño, jayatī so ha sabbadā.
于极端的少欲者与种种寂静满足的寻求者中,他为最上。
显示巴利原文 Paramappicchatā+neka-santosūpasamesinaṃ; Sucisalekhavuttīnaṃ, sadā+raññanivāsinaṃ.
Sāsanujotakārīna+māceratta+mupāgataṃ; Udumbaragirīkhyātā+yatanaṃ yatipuṅgavaṃ.
Medhaṅkaroti ākhyāta-nāmadheyyaṃ tapodhanaṃ; Theraṃ thiradayā medhā-nidhānaṃ sādhu pūjitaṃ.
Sissaṃ sahāya+māgamma, kalyāṇamitta+mattano; Sodhetuṃ sāsanaṃ satthu, parakkama+makāsi yo.
Saṅgharakkhitanāmena, mahātherena dhīmatā; Nivāsabhūtenā+neka-guṇāna+ppicchatādinaṃ.
Moggallānabyākaraṇa-payogakkamasādhakā; Ettāvatā katā esā, payogasiddhi niṭṭhitā.
Teneva racitā sādhu, sāsanodayakārinā; Khuddasikkhāya ṭīkā ca, tathā sambandhacintanā.
《善音成就》《瑜伽决定》,为善士所称扬;
以及《善解庄严》与《关系思惟》。
显示巴利原文 Susaddasiddhiṃ yo yoga-nicchayaṃ sabbhi vaṇṇitaṃ; Akā subodhālaṅkāraṃ, tathā sambandhacintanaṃ.
以大师所积集的福德,成就涅槃的利乐;
愿世尊的正法得以成就,长久安住。
显示巴利原文 Satthasañcitapuññena, nibbānasādhakaṃ hitaṃ; Sādhento lokanāthassa, saddhammo tiṭṭhataṃ ciranti.
(特别说明)如前所述,《修行成就》有十一首结尾偈颂,但在古锡兰根本《修行成就》的文本中,这些偈颂原是放在前面的。应知这些偈颂,后来由一位被尊称为“师”、名为Medhaṅkara的尊者——他是锡兰根本《修行成就》的修订者——增补进去。因此,我们将所有这些偈颂一并置于此处之末。若问是哪些偈颂——显示巴利原文
(Visesalakkhaṇaṃ). Yathāvuttānaṃ pana payogasiddhinigamana gāthānaṃ ekādasannaṃ pubbeyeva vakkhamānā imā gāthāyo dissanti porāṇe sīhaḷamūlapayogasiddhipāṭhe. Tā ca gāthāyo pacchā sīhaḷamūlapayogasiddhisaṃsodhakena medhaṅkaroti garūhi gahitanāmadheyyena therena pakkhittāti veditabbā, tasmā mayaṃ tā gāthāyo sabbapacchāyeva imasmiṃ-ṭhāne ṭhapema. Tā pana gāthāyo katamāti ce –
具足施、精进、信等功德之主;
英勇的锡兰之主,智慧具足。
显示巴利原文 Cāgavikkamasaddhānu-sampannaguṇasāmino; Parakkamanarindassa, sīhaḷindassa dhīmato.
由其亲生子与侄辈,成为王族之幢;
广大勇武,威名远播四方,具足荣光。
显示巴利原文 Atrajenā+nujātena, bhūpālakulaketunā; Disantapatthaṭodāra-vikkamena yasassinā.
由睿智的大王布瓦内卡布迦,
恒以四资具供养、持续护持。
显示巴利原文 Bhuvanekabhujavhena, mahārājena dhīmatā; Catupaccayadānena, satataṃ samupaṭṭhito.
以“阎浮金盆”之名而著称——
具念而安住于安居处
妙吉祥大长老——
清净行之主
显示巴利原文 ‘‘Jambudoṇī’’ti vikhyātā – Vāse nivasato sato; Sumaṅgalamahatthera – Sāmino sucivuttino.
出生于清净的家族,
乐于道旁坐卧处;
教理之大海——
执持引导重担者
显示巴利原文 Vaṃse visuddhe saṃjāto, Panthasenāsane rato; Pariyattimahāsindhu – Niyyāmakadhurandharo.
具足少欲等功德,为胜者教法之信奉者;
名为林喜大长老,亦称智慧作者。
显示巴利原文 Appicchādiguṇūpeto, jinasāsanamāmako; Vaneratamahatthero, medhaṅkarasamavhayo.
于衣料之事,及比丘律,极为精通;
他圆满了修行的成就,常行于善慧之境。
显示巴利原文 Pāṭavatthāya bhikkhūnaṃ, vinaye suvisārado; Payogasiddhiṃ sodhayi, sadā sappaññagocaraṃ.
愿以此书写功德,我往诣慈氏佛;
既已安住皈依,我善住于教法。
显示巴利原文 Imaṃ likhitapuññena, mettekyaṃ upasaṃkami; Patiṭṭhahitvā saraṇe, suppatiṭṭhāmi sāsaneti.