6. Tyādi 品显示巴利原文
6. Tyādikaṇḍa
现在,以 tya 等结尾的动词由表示行为的动词词根构成,因此得名。显示巴利原文
Atha tyādayo kriyāvācīhi dhātūhi vuccante.
“讲述行为,故称 ākhyāta(动词)”——这是前代师对动词的称呼。以 tya 等结尾的动词,其定义特征是表示行为,并显示时间、行具格、人称,且无性。对此也有这样的说法:显示巴利原文
Kriyaṃ ācikkhatīti ākhyātanti kriyāpadassa pubbācariyasaññā. Kāla+kāraka+purisaparidīpakaṃ kriyālakkhaṇaṃ tyādyantaṃ aliṅgañca, vuttampi ce+taṃ –
具有三时、三人称,表示行为,具有三行具格;
无性、有双数者,即被称为“动词”(ākhyāta)。
显示巴利原文 Yaṃ tikālaṃ tipurisaṃ, kriyāvācī tikārakaṃ; Atiliṅgaṃ dvivacanaṃ, ta+dākhyātanti vuccati.
14. 以行为为义者,多——显示巴利原文
14. Kriyatthā bahulaṃ –ti
其中,“ca”(与、和)贯通一切。意为“行为”者,即“意义为行为的词根”,此词根依及物与不及物而分为两种。其中,若在意义为行为的词根上,从表施事者的形式可寻求出受事者,则为及物;另一种则为不及物。显示巴利原文
Ca sabbattha vattate. Kriyā attho etassāti kriyattho dhātu, so ca duvidho sakammakā+kammakavasena. Tattha yasmiṃ kriyatthe kattuvācimhā kammaṃ gavesīyate, so sakammako. Itaro akammako.
其中,及物动词表示期待受事者的行为,如“作席”、“去村”、“煮饭”。不及物动词则表示不期待受事者的行为,如“坐”、“卧”、“立”。所谓“行为”,是指行走、烹煮等,并非实有之物,而是立足于施事者或受事者,由一组具格所成就的句义。此外:显示巴利原文
Tatra sakammakā kammāpekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā kaṭaṃ karoti, gāmaṃ gacchati, odanaṃ pacati. Akammakā kammanirapekkhaṃ kriyaṃ vadanti, yathā acchati seti tiṭṭhati. Kriyāti ca gamanapacanādiko asattasammato kattari kamme vā patiṭṭhito kārakasamūhasādhiyo padattho vuccati. Api ca –
“做”与“存在”,由词根 kar 及 bhū 所表示;
那么,“煮”等词根,又如何能有行为等的表述性?
显示巴利原文 Karaṇaṃ bhavanaṃ cāpi, kara+bhūhi kathīyate; Tato kriyādivācattaṃ, pākādīnaṃ kathaṃ bhave.
由词根 kar 与 bhū 可表示“做”与“存在”;而由“煮”、“行”等词根,又如何能有这些行为与存在的表述性?这是所提出的问题。再者——显示巴利原文
Kara+bhūdhātūhi karaṇañca bhavanañca vuccati, pāka+gamanādīhi tesaṃ kriyābhavanānaṃ vāccattaṃ kathaṃ bhavatīti vuttaṃ hoti. Punapi –
因为“煮”等的表述性,在 kar 和 bhū 上并不适用。
显示巴利原文 Pākādīnañhi vāccattaṃ, karabhūsu na yujjati; Taṃ bahutaravāccattaṃ, pākādīsu na yujjati.
Kāriyarūpā hi dhātvatthā, sattāyuttā ca te+khilā; Tato kriyā ca bhāvo ca, sāmaññaṃ tesu gamyate.
1. 现在时:anti、si、tha、mi、ma、te、ante、se、vhe、e、mhe。显示巴利原文
1. Vattamāneti anti si tha mi ma te ante se vhe e mhe.
当意义是已开始而未完成时,从“现在”这一时态便产生了表行为的 ti 等语尾。因以行为为主要所依,故称为“行为语尾”。对这些语尾作限定——显示巴利原文
Vattamāne āraddhāparisamatte atthe vattamānato kriyatthā tyādayo honti. Kriyādhikārattā ‘‘kriyatthā’’ti vuttaṃ. Tesa+maniyame –
14. 于前六与后六中,在一与多时,tumha、amha 及其余者,各有二种中、上、第一。显示巴利原文
14. Pubbaparacchakkāna+mekānekesu tumhā+mha+sesesu dve dve majjhimu+ttama+paṭhamā
在tumha词、amha词及其他词所表单数、多数的事格中,前六与后六依次各有两种中、上、第一。其中,anti等为第一人称,因最先被提及;si、tha为中人称,因在中间被提及;mi、ma为上人称。“上”这个词,自性上即说三种等的最终。于后六中,亦应以te、ante等如此配列。同样,在其余如未来等七种缘起施设的经文中,也应配列。显示巴利原文
Ekānekesu tumhaamhasaddavacanīyesu tadaññasaddavacanīyesu ca kārakesu pubbacchakkānaṃ paracchakkānañca majjhimu+ttama+paṭhamā dve dve honti yathākkamaṃ. Tatthati antīti paṭhamapuriso, ādo niddiṭṭhattā. Si tha iti majjhimapuriso, majjhe niddiṭṭhattā. Mi ma iti uttamapuriso. Uttamasaddo+yaṃ sabhāvato tipabhutīna+manta+māha. Paracchakkepi te antetiādinā evaṃ yojetabbaṃ. Evaṃ sesesu bhavissatiādīsu sattasu paccayavidhānasuttesupi yojetabbaṃ.
接下来,在bhū等八类中、于bhū等类里,从“bhū是存在”这第一个词根之后,接上para等语尾。其中,依“应说唯一时用单数”等规则,在para等语尾之中,唯于作者、业与状态中才有kya变化、la变化等,故依“kyo于业、状态、已发生、māna、anta、tya等中”“lo于作者中”等,对他们变化的施设,使tya等语尾唯在作者、业与状态中被了知,因此于作者中有timhi等。哪些是他们变化——显示巴利原文
Idāni bhūvādīna+maṭṭhagaṇānaṃ bhūvādigaṇesu bhū=sattāya+miti paṭhamadhātuto parā tyādayo yojīyante. Tattha ‘‘ekamhi vattabbe ekavacanaṃ’’ti tyādīsu parabhūtesu kattu+kamma+bhāvesuyeva kyavikaraṇalavikaraṇā hontīti ‘‘kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu’’ ‘‘kattari lo’’ iccādinā tesaṃ vikaraṇānaṃ vidhānā tyādayo kattu+kamma+bhāvesveva viññāyantīti kattari timhilo. Ke te vikaraṇā –
以先前与后后的部分为处所,词根与语尾得分离;
依止于缘而起,这些即是变化之法。
显示巴利原文 Pubbāparabhāgaṭṭhānā, bhinnadhātuvibhattiyo; Nissāya paccayā honti, ete vikaraṇā siyuṃ.
5,82. 于 u、ū 韵之语尾,加 me、o 缘时。显示巴利原文
5,82. Yuvaṇṇāna+me, o paccaye
以 ivaṇṇa 与 uvaṇṇa 结尾的动词词根,当后接词缀时,依次变为 e 与 o;即 ū 变为 o 再加 kāra。显示巴利原文
Ivaṇṇu+vaṇṇantānaṃ kriyattānaṃ e+o honti yathākkamaṃ paccayeti ūsso+kāro.
5,89. 当 e、o 后面接 maya 词缀或元音时。显示巴利原文
5,89. Eona+maya+vā sare
当后续为元音时,e、o 依次变为 aya、ava 等;亦即 o 变为 ava。例如:彼善男子安住于善,彼善女人安住于善,善心亦安住于善。显示巴利原文
Sare pare eona+mayavā honti yathākkamaṃti ossa avādeso. So puriso sādhu bhavati, sā itthī sādhu bhavati, cittaṃ sādhu bhavati.
在动词中,由主动语态表示作者,但第三格变格不表示作者。
显示巴利原文 Uttattā kattu ākhyāte, tatiyā na ca kattari; Paṭhamāvibhatti hoteva, atthamattaṃ apekkhiya.
即便行为是单一的,但由于作者众多,因此在应当表达众多之处便使用复数形式,即词尾为 anti。显示巴利原文
Satipi kriyāyekatte kattūnaṃ bahuttā ‘‘bahumhi vattabbe bahuvacanaṃ’’ti anti.
161. 有时,诸动词变位词缀。显示巴利原文
161. Kvaci vikaraṇānanti
诸动词变位词缀有时会消失,即 la 变位词缀消失,其余与前文所述相似。如“te purisā bhavanti”(那些男人们存在)。中称单数词缀为 si,如“tvaṃ bhavasi”(你存在)。复数词缀为 tha,如“tumhe bhavatha”(你们存在)。最上称单数词缀为 mi。显示巴利原文
Vikaraṇānaṃ kvaci lopo hotīti lavikaraṇassa lopo, sesaṃ purimasadisaṃ. Te purisā bhavanti. Majjhimapuri- sekavacanaṃ si, tvaṃ bhavasi. Bahuvacanaṃ thapaccayo, tumhe bhavatha. Uttamapurisekavacanaṃ mipaccayo.
57. 在 himi 与 me 中,a 变为 ā。显示巴利原文
57. Himimesva+ssa
在 hi、mi 等词缀中,词尾 a 变为长音。如“ahaṃ bhavāmi”(我存在)。复数加 ma 词缀,如“mayaṃ bhavāma”(我们存在)。同样,对他人称的用法亦然,如“bhavate, bhavante”(他存在,他们存在);“bhavase, bhavavhe”(你存在,你们存在);“bhave, bhavamhe”(我存在,我们存在)。有些人诵读时将其读为长音,依据“辅音前长音短音”的规则而延长,读作 bhavāmhe。显示巴利原文
Akārassa dīgho hoti himimesu. Ahaṃ bhavāmi. Bahuvacanaṃ mapaccayo, mayaṃ bhavāma. Evaṃ paracchekkepi-bhavate, bhavante. Bhavase, bhavavhe. Bhave, bhavamhe. Keci dīghaṃ katvā paṭhanti, ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīgho, bhavāmhe.
惭耻、有情、安住、觉醒,
增长、减损、生命、死亡;
游戏、好乐、照耀,如斯等,
如上所述,这些词根均为不及物动词词根。
显示巴利原文 Lajjā sattā ṭhiti jāgaraṇaṃ, Vuddhi kkhaya jīvita maraṇaṃ; Kīḷā ruci rocate ityevaṃ, Vuttā akammakadhātu sabbe.
──因为已如此说过,所以业(宾语)并非第二格。显示巴利原文
–Ti vuttattā kammaṃ dutiyā na.
Paca 意为“煮熟”,字母 a 仅为发音之需,evaṃ upari pi 亦然。当 paca 如此安立时,加入 lavi 语基构词,而语基构词的消失等,与前述相同。例如:so odanaṃ pacati(他煮饭),te pacanti(他们煮);tvaṃ pacasi(你煮),tumhe pacatha(你们煮);ahaṃ pacāmi(我煮),mayaṃ pacāma(我们煮)。于为他格中:pacate(他煮),pacante(他们煮);pacase(你煮),pacavhe(你们煮);pace(我煮),pacāmhe(我们煮)。显示巴利原文
Paca=pāke, akāro uccāraṇattho, eva+muparipi. Paca iti ṭhite lavikaraṇaṃ, vikaraṇalopādi purimasamaṃ. So odanaṃ pacati, te pacanti. Tvaṃ pacasi, tumhe pacatha. Ahaṃ pacāmi, mayaṃ pacāma. Paracchakke-pacate, pacante. Pacase, pacavhe. Pace, pacāmhe.
1,22. 相违时。显示巴利原文
1,22. Vippaṭisedhe
“相违”即互相排斥。当第一人称与中称两者同时适用时,取中称复数语尾。当第一、中、上三人称三者同时适用,且彼此势均力敌、相互排斥时,则取上称复数语尾。如例所示:“他煮,你煮,我煮,我们煮”。显示巴利原文
Vippaṭisedhanaṃ=aññamaññapaṭisedhanaṃ vippaṭisedho. Paṭhamamajjhimapurisānaṃ dvinnaṃ ekattha pasaṅge majjhimapurisabahuvacanaṃ thapaccayo. So ca pacati, tvañca pacasi, tumhe pacatha. Tulyabalavirodhino hi vippaṭisedhā paṭhamamajjhimauttamapurisānaṃ tiṇṇaṃ ekattha pasaṅge uttamapurisabahuvacanaṃ hoti, so ca pacati, tvañca pacasi, ahañca pacāmi mayaṃ pacāmāti bhavati.
Āma 与 gama,意为“行走”──显示巴利原文
Ama+gama=gamane –
5,173. 对于 gama、yami 等词根,在 sā、sa 等方位格中,或变为 ccha 与 ṅa。显示巴利原文
5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa
这些词根在出现 nta、māna、ti 等语尾之前,或有 ccha 与 ṅa 的变化。如“他去村庄”一句,其语尾为 anti──显示巴利原文
Etesaṃ dhātūnaṃ cchaṅa vā hoti nta+māna+tyādīsu. So gāmaṃ gacchati. Anti –
74. 在重音节之前,短音在 re、nta、enta、ntī 中。显示巴利原文
74. Garupubbā rassā re+ntentīnaṃ
在重音之前的短音,于nta、ntī中或有re的变化。显示巴利原文
Garupubbasmā rassā nte+ntīnaṃ re vā hoti.
字母的规则依韵律而定,
轻重音的规则在于语言的表达。
显示巴利原文 Akkharaniyamo chandaṃ, Garulahuniyamo bhave vutti; Dīgho saṃyogādipubbo, Rasso garu lahu tu rasso.
gacchare、gacchanti——他们去。tvaṃ gacchasi、tumhe gacchatha——你去、你们去。ahaṃ gacchāmi、mayaṃ gacchāma——我去、我们去。在省略ccha等音的情形中,依“ū lasse”规则变为e音。尾音脱落时,作gamenti。gamesi, gametha;gamemi, gamema。于对向式亦然:so gacchate,gacchare,gacchante——他去、他们去;gacchase, gacchavhe——你去、你们去;gacche, gacchāmhe——我去、我们去。显示巴利原文
Gacchare gacchanti. Tvaṃ gacchasi, tumhe gacchatha. Ahaṃ gacchāmi, mayaṃ gacchāma. Cchādesābhāvapakkhe ‘‘ū lasse’’ti ekāre gameti. Paralope gamenti. Gamesi, gametha. Gamemi, gamema. Paracchakkepi so gacchate, gacchare gacchante. Gacchase, gacchavhe. Gacche, gacchāmhe.
“从前非法盛行”与“在我死之前”等,是依近处转用、随惯用语而说的现在时。正如所说:显示巴利原文
Pure adhammo dibbati, purā marāmīti ca taṃsamīpe tabbohārūpacārena vattamānavacanaṃ. Vuttañhi –
已开始且已完成之事,称为现在时;
与现在时相近的,也称为现在时。
显示巴利原文 Āraddhā+niṭṭhitaṃ kiccaṃ, vattamānanti vuccati; Vattamānasamīpañca, vattamānanti vuccati.
如同恒河与近河之地,以有恒河而得名;
“来恒河饮水吧”,此话也以有恒河而得名。
依主要义与次要义的差别,现在时由此分为两种;
因为主要的义是依通称而得的,所以附随于它的义便是非主要的。
显示巴利原文 Gaṅgāca taṃsamīpañca, yato gaṅgāti ñāyate; Gaṅgāyaṃ pātu+māgaccha, ghoso gaṅgāya+mityapi. Mukhyā+mukhyatthabhedena, vattamānaṃ tato dvidhā; Mukhyañhi ruḷhi+māpannaṃ, ta+dāropā amukhyatāti.
或者,通过“过去”“以前”等词可以表示未到来,此时它即是现在时。又或者,这是三种时间(的混用),因为出于广泛运用,即使是在别的时间,也有“tya”等词尾出现,例如“santesu parigūhāmi”(我于存在者中隐藏)、“kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ sahabyataṃ gacchati vāsavassa”(身坏命终之后,他将与婆娑婆共住)、“ativelaṃ namassissaṃ”(我将过度礼敬)。然而,在“Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī”(你从何处来?我从王舍城来)等语句中,则是在现在时附近使用现在时动词。显示巴利原文
Pure+purāsaddehi vā anāgatatā gamyate, tadā tassa vattamānattā. Kālabyattayo vā eso, bhavantyeva hi kālantarepi tyādayo bāhulakā ‘‘santesu parigūhāmi’’ ‘‘kāyassa bhedā abhisamparāyaṃ, sahabyataṃ gacchati vāsavassa’’ ‘‘ativelaṃ namassissaṃ’’ti. ‘‘Kuto nu tvaṃ āgacchasi, rājagahato āgacchāmī’’tiādīsu pana paccuppannasamīpe vattamānavacanaṃ.
5,175. 词根 gam(行)、vad(说)、dā(给予)的〔特殊变化形式〕:ghamma、vajja、dajjā显示巴利原文
5,175. Gama vada dānaṃ ghamma vajja dajjā
又或,在 nta、māna、tya 等前面,词根 gam 等会变成 ghamma 等形式,例如 ghammati、ghammanti 等。显示巴利原文
Gamādīnaṃ ghammādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Ghammati, ghammanti iccādi.
Upasaggavasā koci, akammopi sakammako; Yathā+bhibhūyate rāgo, tāpasena mahiddhināti –
如前所说,由不及物动词的受事格,依序从 bhū 词根生起 tya 等词尾。显示巴利原文
Vuttattā akammakato kammani anupubbā bhūdhātuto tyādayo honti.
5,17. 在除已发生(过去)之外的被动与状态(动词),以及在 māna、nta、tya 等之前,用 kya。显示巴利原文
5,17. Kyo bhāvakammesva+parokkhesu māna+nta+tyādīsu
在被动态与状态语态所规定、且排除过去时的场合,于 māna、nta、tya 等词尾之后,出现 kya 以表达动作义。其中的 k 字母是带有动作义的附加标记。由于‘na te kānubandha+nāgamesu’这一禁令,故无 o 音。例如:anubhūyati sukhaṃ devadattena(‘乐为提婆达多所感受’)。显示巴利原文
Bhāvakammavihitesu parokkhāvajjitesu māna+nta+tyādīsu paresu kyo hoti kriyatthā. Kakāro+nubandhakāriyattho. ‘‘Na te kānubandha+nāgamesū’’ti paṭisedhā okārābhāvo. Anubhūyati sukhaṃ devadattena.
Ākhyātena avuttattā, kattuto tatiyā na tu; Dutiyā hoti kammassa, vuttattā paṭhamāpi+dha.
成就由你而被体验。你被天授体验。你们被体验。我被体验,我们由你而被体验。于双数中作‘anubhuyyati’等。于第三人称亦复如是。显示巴利原文
Anubhūyanti sampattiyo tayā. Anubhūyasi tvaṃ devadattena. Anubhūyatha tumhe. Ahaṃ anubhūyāmi, tayā mayaṃ anubhūyāma. Dvitte anubhuyyati+ccādi. Evaṃ paracchakke.
于非有(bhāve)中,因体性单一,唯用单数语词。且此单数语词唯于第一人称中生起,非余者,以多作如此安立故。‘bhūyati bhūyate devadattena’:由天授而增长,其义为成就、有与灭尽。显示巴利原文
Bhāve adabbavuttino bhāvassa ekattā ekavacanameva. Tañca paṭhamapurisekavacaneyeva sambhavati, neva+ññaṃ, bahulaṃvidhānā. Bhūyati bhūyate devadattena, sampati bhavanantyattho.
从‘pac’(煮)词根,于被动(业格)时,加‘ya’。显示巴利原文
Pacadhātuto kamme kyo.
37. kyassati显示巴利原文
37. Kyassati
表被动意义时,kyassa 变为 ī 或 ña。ño 表句首与词末之义。天授煮饭:pacīyati,paccati;于 re 替代处,饭被煮为 pacīyare、pacīyanti、paccare、paccanti,这是 ca-vagg 的前置形式。你被煮:pacīyasi、paccasi;你们被煮:pacīyatha、paccatha。我被煮:pacīyāmi、paccāmi;我们被煮:pacīyāma、paccāma。于第三人称,则是“天授煮饭(pacīyate)”等。显示巴利原文
Kriyatthā kyassa īña vā hoti. Ño ādyāvayavattho. Devadattena odano pacīyati paccati, reādese odanā pacīyare pacīyanti, paccare paccanti. Cavaggapubbarūpāni. Tvaṃ pacīyasi paccasi, tumhe pacīyatha paccatha. Ahaṃ pacīyāmi paccāmi, mayaṃ pacīyāma paccāma. Paracchakke devadattena odano pacīyate iccādi.
从 gam(行)词根构成被动(作业格)时,加 cchaṅa 与 īña 等增益。由此,村被行:gacchīyati;诸村被行:gacchīyanti。你被行:gacchīyasi;你们被行:gacchīyatha。我被行:gacchīyāmi;我们被行:gacchīyāma。第三人称亦是如此。又可作 gamīyati、gammati,复数 gamīyanti、gammanti。单数 gamīyasi、gammasi,gamīyatha、gammatha,gamīyāmi、gammāmi,gamīyāma、gammāma,第三人称亦同。同样地,ghammīyati、ghammīyanti 等也是如此。显示巴利原文
Gamito kamme cchaṅa ca īñaāgame ca kate tena gāmo gacchīyati, gāmā gacchīyanti. Gacchīyasi, gacchīyatha. Gacchīyāmi, gacchīyāma. Evaṃ paracchakke. Gamīyati gammati, gamīyanti gammanti. Gamīyasi gammasi, gamīyatha gammatha, gamīyāmi gammāmi, gamīyāma gammāma paracchakkepi evaṃ. Tathā ghammīyati, ghammīyanti iccādi.
表被动意义时,于作者加 tyādi,于受事(业格)则加 sakammakā。
或于「非有」及「业格」的场合,因欲表达业格之义,故说‘maññate’。
显示巴利原文 Kriyatthā kattari tyādi, kammasmiñca sakammakā; Bhāve vā+kammakā kammā+vacanicchāya maññate.
正是如此,即使业是存在的,若无意表达业格之义,则称此为——显示巴利原文
Tathā hi vijjamānassāpi kammāssa avacanicchāyaṃ idaṃ vuccati –
Satopi na vivakkhā+ssa, asatopi ca sā bhave; Taṃ yathā+nudarā kaññā, vañjhāvaddhitako yathā. Vivakkhā lokikā esā, asakya+mativattituṃ; Katha+mesa vipariyāso, loko evā+nayujjate.
2. 将来时:〔第三人称单数〕ssati、〔第三人称复数〕ssanti、〔第二人称单数〕ssati(ssasi)、〔第二人称复数〕ssatha、〔第一人称单数〕ssāmi、〔第一人称复数〕ssāma;〔中间态第三人称单数〕ssate、〔中间态第三人称复数〕ssante、〔中间态第二人称单数〕ssase、〔中间态第二人称复数〕ssavhe、〔中间态第一人称单数〕ssaṃ、〔中间态第一人称复数〕ssāmhe。显示巴利原文
2. Bhavissati ssati ssanti ssati ssatha ssāmi ssāma ssate ssante ssase ssavhe ssaṃ ssāmhe
“bhavissati”指:对于尚未开始之事,从动作正在发生的意义而有 ssati 等词尾。显示巴利原文
Bhavissati=anāraddhe atthe vattamānato kriyatthā ssatyādayo honti.
35. 在 a、ī、ssa 等之后,辅音变为 ñ。显示巴利原文
35. A+ī+ssādīnaṃ byañjanassiña
为表动作义,对他者的 a 等、ī 等及 ssa 等,其辅音可任意变为 ñ。此为有条件的限定任择。“sse”等摄取了 ssa 等及 ssati 等的一部分;虽依“ū 后辅音”规则已可成立,然在 tyādi 中特立此规则,乃为限定“唯于这些”之义,故有此规则之安立。依 a 音脱落、代以 o 音之规则,将来时形式为:bhavissati, bhavissanti;bhavissasi, bhavissatha;bhavissāmi, bhavissāma;bhavissate, bhavissante;bhavissase, bhavissavhe;bhavissaṃ, bhavissāmhe。显示巴利原文
Kriyatthā paresaṃ aādīnaṃ īādīnaṃ ssādīnañca byañjanassi+ña hoti vibhāsā. Vavatthitavibhāsā+yaṃ. Sseti ssādīnaṃ ssatiādīnañcāvayavo gahito, ‘‘ūbyañjanassā’’ti siddhepi tyādīsu etesamevāti niyamattho+ya+mārambho. Lassākāralope o+avādese bhavissati, bhavissanti. Bhavissasi, bhavissatha. Bhavissāmi, bhavissāma. Bhavissate, bhavissante. Bhavissase, bhavissavhe. Bhavissaṃ, bhavissāmhe.
49. 「kya」变为「sse」。显示巴利原文
49. Kyassa sse
kya 有时会省略而变为 sse。Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti。Anubhavissasi, anubhavissatha。Anubhavissāmi, anubhavissāma。此外,还有 anubhūyissati、anubhūyissanti 等形式。如是,在 paracchakka 中。于被动语态:bhūyissati、bhūyissate。显示巴利原文
Kyassa vā lopo hoti sse. Sukhaṃ tayā anubhavissati, anubhavissanti. Anubhavissasi, anubhavissatha. Anubhavissāmi, anubhavissāma. Aññatra anubhūyissati, anubhūyissanti iccādi. Evaṃ paracchakke. Bhāve-bhūyissati bhūyissate.
在主动语态中:pacissati、pacissanti 等。在被动语态中:pacissati odano devadattena、pacīyissati、paccissati。Paccissanti odanā pacīyissanti、pacīyissare、paccissare、paccissanti。显示巴利原文
Kattari-pacissati, pacissanti iccādi. Kamme-pacissati odano devadattena, pacīyissati, paccissati. Paccissanti odanā pacīyissanti, pacīyissare, paccissare, paccissanti.
从词根 gam 的主动语态:so gacchissati、te gacchissanti。Tvaṃ gacchissasi、tumhe gacchissatha。Ahaṃ gacchissāmi、mayaṃ gacchissāma。Gacchissate、gacchissante。Gacchissase、gacchissavhe。Gacchissaṃ、gacchissāmhe。Saggaṃ gamissati、gamissanti。Gamissasi、gamissatha。Gamissāmi、gamissāma 等。在被动语态中:gacchiyissati、gacchiyissanti 等。当 kya 省略时:gamissati、gamissanti 等。同样地,还有 ghammissati、ghammīyissati、ghammissanti、ghammīyissanti 等形式。显示巴利原文
Gamito kattari-so gacchissati, te gacchissanti. Tvaṃ gacchissasi, tumhe gacchissatha. Ahaṃ gacchissāmi, mayaṃ gacchissāma. Gacchissate, gacchissante. Gacchissase, gacchissavhe. Gacchissaṃ, gacchissāmhe. Saggaṃ gamissati, gamissanti. Gamissasi, gamissatha. Gamissāmi, gamissāma iccādi. Kamme-gacchiyissati, gacchiyissanti iccādi. Kyalope gamissati, gamissanti iccādi. Tathā ghammissati ghammīyissati, ghammissanti, ghammīyissanti iccādi.
3. 在名词的轻蔑与惊叹中显示巴利原文
3. Nāme garahāvimhayesu
当名词词干用作不变词,表达轻蔑与惊叹时,会呈现ssatyādayo等语尾。例如:"这些竟然自称是善法。"此处按"jyādīhi knā"规则作knā变化,按"ñāssane jā"规则作jā替代。比丘们,那个愚人确实不会对众生起悲悯。比丘们,那个愚人怎么会用纯泥建造小屋呢?惊叹——确实奇妙,确实稀有,出家人确实安住于寂静的安住方式,因为在那里,一个有想、醒着的人,对五百辆货车接连驶过,竟既看不见,也听不到声音。奇妙啊,盲人要爬山,聋人要听声。(此为将来时规则)。显示巴利原文
Nāmasadde nipāte sati garahāyaṃ vimhaye ca gamyamāne ssatyādayo honti. Ime hi nāma kalyāṇadhammā paṭijānissanti. Ettha ‘‘jyādīhi knā’’ti knāvikaraṇe ‘‘ñāssane jā’’ti jādeso. Na hi nāma bhikkhave tassa moghapurisassa pāṇesu anuddayā bhavissati. Kathañhi nāma so bhikkhave moghapuriso sabbamattikāmayaṃ kuṭikaṃ karissati. Vimhaye-acchariyaṃ vata bho, abbhutaṃ vata bho, santena vata bho pabbajitā vihārena viharanti, yatra hi nāma saññī samāno jāgaro pañcamattāni sakaṭasatāni nissāya nissāya atikkantāni neva dakkhiti, na pana saddaṃ sossati. Acchariyaṃ andho nāma pabbata+mārohissati, badhiro nāma saddaṃ sossati. (Bhavissantipaccayanayo).
4. 在过去时中,有 ī、uṃ、o、ttha、iṃ、mhā、ā、ū、se、vhaṃ、a、mhe 诸词尾显示巴利原文
4. Bhūte ī uṃ o ttha iṃ mhā ā ū se vhaṃ a mhe
动作发生于已完成的过去时,动词词根采用ī等词尾。因后文将阐述"过去非今日时",这些ī等词尾属于"过去今日时"。在"suvo ahosi ānando"等句中,它们仅表示一般过去时。显示巴利原文
Bhūte parisamatte atthe vattamānato kriyatthā īādayo honti. Bhūtānajjatane upari vakkhamānattā ime īādayo bhūtajjatane. ‘‘Suvo ahosi ānando’’tiādīsu bhūtasāmaññeva bhavanti.
从白天至半夜,或至其一半,应知为"今日时".=
应知所谓“今日时”,涵盖从白天至半夜间或半夜之后。
显示巴利原文 Ahassu+bhayato aḍḍha-rattaṃ vā tadupaḍḍhataṃ; Antokatvāna viññeyyo, aho ajjatano iti; Tadañño pana yo kālo, so+najjatanasaññito.
以上是第一人称单数的 ī 语尾。显示巴利原文
Iti paṭhamapurisekavacanaṃ ī,
15. 在 ā、ī、ssā 等词尾前,可替换为 aña显示巴利原文
15. Ā+ī+ssādīsva+ña vā
对于以 ā、ī、ssā 为首的动词词尾,有时替换为 aña,即于词根前加 aña。依“kattari lo”规则得 lo,并生起 e 替代 a 等变化。显示巴利原文
Āādo īādo ssādo ca kriyatthassa vā aña hotīti dhātuto pubbaṃ aña. ‘‘Kattari lo’’ti lo, ekāra+avādesā ca.
38. eyyātha、sse、a、ā、ī 等词尾,替换 thāna 之位;o、a、aṃ、ttha、ttho、vho 替换 ka 之位。显示巴利原文
38. Eyyātha+sse+a+ā+ī+thānaṃ o+a+aṃ+ttha+ttho+vhoka
eyyātha 等词尾,依次替为 o 等形式,其意义为:abhavittho、bhavittho、abhavattho、bhavattho。依“ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā”规则,将 īssa 作短化。故有:so abhavi bhavi, abhavī bhavī。显示巴利原文
Eyyāthādīnaṃ oādayo vā honti yathākkamaṃti īssattho, abhavittho, bhavittho, abhavattho, bhavattho. ‘‘Ā ī ū mhā ssā ssamhānaṃ vā’’ti īssa rassattaṃ. So abhavi bhavi, abhavī bhavī.
39. uṃ、ssiṃ、svaṃ、su(诸词尾)显示巴利原文
39. Uṃssiṃ+svaṃ+su
三人称复数词尾“iṃsu”可替换为“aṃsu”。故有:abhaviṃsu、bhaviṃsu,abhavaṃsu、bhavaṃsu,abhavuṃ、bhavuṃ。显示巴利原文
Tiuṃssa iṃsu+aṃsu vā honti. Abhaviṃsu bhaviṃsu, abhavaṃsu bhavaṃsu, abhavuṃ bhavuṃ.
42. o 词尾替换为 a、i、ttha、ttho显示巴利原文
42. Ossa a+i+ttha+ttho
三人称单数中间语态的词尾“o”可替换为“a”等。因此有:abhava、bhava;abhavi、bhavi;插入“iñ”音后,便成为abhavittha、bhavittha,abhavattha、bhavattha,abhavittho、bhavittho,abhavattho、bhavattho。显示巴利原文
Ossa aādayo vā honti. Abhava bhava, abhavi bhavi, iñāgame abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavittho bhavittho, abhavattho bhavattho.
二人称单数中间语态的词尾“o”可替换为“si”。故有:abhavisi、bhavisi,abhavasi、bhavasi。(保留原词尾的:)abhavo、bhavo。显示巴利原文
Ossa si vā hoti. Abhavisi bhavisi, abhavasi bhavasi. Abhavo bhavo.
45. mhā、tthā 词尾加 muña显示巴利原文
45. Mhātthāna+muña
上述词尾可替换为“uña”。此处仅举与“ī”等相关的形式:abhavuttha、bhavuttha。显示巴利原文
Esaṃ uña vā hoti. Īādisambandhīnameva gahaṇaṃ. Abhavuttha bhavuttha.
46. iṃ 词尾以及 siña显示巴利原文
46. Iṃssa ca siña
第一人称单数词尾“iṃ”及“siñ”可替代“mhā”、“tthā”位置之词尾,且多有变例。其中“i”与“ñ”字,乃依发音等辅助条件而出现于特定位置。第二人称单数:abhavasittha、bhavasittha,abhavittha、bhavittha,abhavattha、bhavattha;abhavisiṃ、bhavisiṃ,abhavasiṃ、bhavasiṃ,abhaviṃ、bhaviṃ。插入“uñ”音后,长音“ā”变为短音:abhavumha、bhavumha,abhavumhā、bhavumhā。插入“siñ”音后:abhavasimha、bhavasimha,abhavasimhā、bhavasimhā,abhavimha、bhavimha,abhavimhā、bhavimhā,abhavamha、bhavamha,abhavamhā、bhavamhā。对方陈述语气——依“eyyāthā”等规则,中间语态词尾“tthe”变为:abhavittha、bhavittha等。显示巴利原文
Iṃssa ca siña vā hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ikāraññakārā uccāraṇaādyāvayavatthā. Abhavasittha bhavasittha, abhavittha bhavittha, abhavattha bhavattha, abhavisiṃ bhavisiṃ, abhavasiṃ bhavasiṃ, abhaviṃ bhaviṃ. Uñāgame āssa rasso. Abhavumha bhavumha abhavumhā bhavumhā. Siñāgame abhavasimha bhavasimha abhavasimhā bhavasimhā abhavimha bhavimha abhavimhā bhavimhā abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe abhavittha bhavittha abhavattha bhavattha. Rasse abhavatha bhavatha, abhavā bhavā, abhavu bhavu. Abhavise bhavise, abhavase bhavase, abhavivhaṃ bhavivhaṃ abhavavhaṃ bhavavhaṃ, assa a+mādese abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, abhavimhe bhavimhe abhavamhe bhavamhe. Kamme sukhaṃ tayā anubhūyittho anvabhūyattho anubhūyattho anvabhūsi anubhūsī anvabhūyī anubhūyī, anvabhūyiṃsu anubhūyiṃsu anvabhūyaṃsu anubhūyaṃsu anvabhūyuṃ anubhūyuṃ iccādi. Bhāve-tena abhūyittho bhūyittho abhūyattho bhūyattho abhūyi bhūyi abhūyī bhūyī. Tena abhūyattha bhūyattha abhūya bhūya abhūyā bhūyā.
so apacittho、pacittho等,与主动态相同。于业(受事)格,则有apacīyittho、pacīyittho、apacīyattho、pacīyattho。以牙音为首之前置词形:apaccittho、paccittho、apaccattho、paccattho、apacīyi、pacīyi、apacīyī、pacīyī、apacci、pacci、apaccī、paccī;apacīyiṃsu、pacīyiṃsu、apaciṃsu、paciṃsu、apacīyaṃsu、pacīyaṃsu、apaccaṃsu、paccaṃsu、apacīyuṃ、pacīyuṃ、apaccuṃ、paccuṃ等,与主动态相同,唯前置词形有别。显示巴利原文
So apacittho pacittho iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyittho pacīyittho apacīyattho pacīyattho. Cavaggapubba- rūpe apaccittho paccittho apaccattho paccattho apacīyi pacīyi apacīyī pacīyī apacci pacci apaccī paccī, apacīyiṃsu pacīyiṃsu apaciṃsu paciṃsu apacīyaṃsu pacīyaṃsu apaccaṃsu paccaṃsu apacīyuṃ pacīyuṃ apaccuṃ paccuṃ iccādi kattusamaṃ, pubbarūpova viseso.
so gāmaṃ agacchittho、gacchittho等,亦与前述相同。显示巴利原文
So gāmaṃ agacchittho gacchittho iccādi purimasamaṃ.
30. 对ḍaṃsa(虻)与gami(去)的ñcha、ṅa替换显示巴利原文
30. Ḍaṃsassa ca ñchaṅa
当在ḍaṃsa(虻)与gami(去)的词根后接以ā、ī等开头的词尾时,可变为ñcha、ṅa等形式。例如:agañchittho、gañchittho、agañchattho、gañchattho、agañchi、gañchi、agañchī、gañchī等。显示巴利原文
Ḍaṃsassa ca gamissa ca ñchaṅa vā hoti ā+īādīsu. Agañchittho gañchittho agañchattho gañchattho agañchi gañchi agañchī gañchī iccādi.
29. gami(去)的ssā显示巴利原文
29. Gamissā
gami(去)的词根在接以ā、ī等开头的词尾时,其元音可变为ā。例如:so agā、agami、gami、agamittho、gamittho、agamattho、gamattho。当后接ī词尾时,依‘himimesva+ssā’中的‘assā’作分解,再由长音规则‘dīghā īssā’将ī变为ssa,进而变为si等,得到:agamāsi、agami、gami、agamī、gamī;复数形为:agamiṃsu、gamiṃsu、agamaṃsu、gamaṃsu、agamuṃ、gamuṃ。以o替换为ā时,有ajjhaguṃ。[你]:ajjhagā,因词尾省略;[你们]:ajjhaguttha;[我]:ajjhagaṃ;[我们]:ajjhagamha。反身式:依‘eyyāthā’等规则,有so agacchittha、gacchittha、agañchittha、gañchittha、agamittha、gamittha、agama、gama、agamā、gamā;复数:te agamū、gamū,以o替换为ā时,得ajjhagu。显示巴利原文
Āādo īādo ca gamissa ā hoti vā. So agā agami gami agamittho gamittho agamattho gamattho. Īpaccaye lassākārassa ‘‘himimesva+ssā’’ti ettha ‘‘assā’’ti yogavibhāgā dīghe ‘‘dīghā īssā’’ti īssa siādeso, agamāsi agami gami agamī gamī, agamiṃsu gamiṃsu agamaṃsu gamaṃsu agamuṃ gamuṃ. Ossa aādese ajjhaguṃ. Tvaṃ ajjhagā parassa lopo. Tumhe ajjhaguttha. Ahaṃ ajjhagaṃ, mayaṃ ajjhagamha. Paracchakke – ‘‘eyyāthā’’dinā tthe so agacchittha gacchittha agañchittha gañchittha agamittha gamittha agama gama agamā gamā. Te agamū gamū, ossa āādese ajjhaguṃ. Tvaṃ agamise gamise. Tumhe agamivhaṃ. ‘‘Eyyāthā’’ dinā a+mādese ahaṃ agamaṃ gamaṃ ajjhagaṃ. Mayaṃ agamimhe gamimhe. Kammeagacchīyi agamīyi, agacchiyuṃ agamiyuṃ iccādi. Tathā aghammī ghammī iccādi.
13. 在 mā 连接中,ī 与 ā 等显示巴利原文
13. Māyoge ī+āādī
当与mā连用时,以ī等开头的词尾与以ā等开头的词尾皆可选用。设立此规则的目的是:除了自身时态,其他时态的词尾也可用以表达不同的时间。如:mā bhavaṃ abhavittho等。因其规则为‘可选’,故也可出现带ssati等、eyya等、tvā等词尾的形式,如:mā bhavaṃ bhavissati、mā bhavaṃ bhaveyya、mā bhavaṃ bhavatu等。(以上为ī等词尾的规则)显示巴利原文
Māyoge sati īādayo āādayo ca vā honti. Sakakālato kālantarepi paccayavidhānattho+yaṃ. Mā bhavaṃ abhavittho iccādi. Vāvidhānāssatyādi+eyyādi+tvādayopi honti, mā bhavaṃ bhavissati, mā bhavaṃ bhaveyya, mā bhavaṃ bhavatu iccādi. (Īādipaccayanayo).
5. 【非今日时态变化表】非今日时(过去时)词尾为:ā、ū、o、ttha、a、mhā(第三人称复数至第一人称复数主动态);ttha、tthuṃ、se、vhaṃ、iṃ、mhase(中间态各人称)。显示巴利原文
5. Anajjatane ā ūo ttha a mhā ttha tthuṃ se vhaṃ iṃ mhase
在表达过去时(非现在时)已发生的动作时,可选用ā等词尾。依‘eyyāthā’等规则以及‘ā ī ū mhā’等规则与短音规则,得:so abhavattha、bhavattha、abhava、bhava、abhavā、bhavā;复数形式:te abhavu、bhavu、abhavū、bhavū。o,依‘ossā’等规则变为a等,得:abhava、bhava、abhavi、bhavi、abhavattha、bhavattha、abhavattho、bhavattho;以si替换时,得abhavasi、bhavasi、abhavo、bhavo。第二人称复数:abhavattha、bhavattha。第一人称单数:abhavaṃ、bhavaṃ、abhava、bhava;第一人称复数:abhavamha、bhavamha、abhavamhā、bhavamhā。第三人称单数:abhavattha、bhavattha。第三人称复数:abhavatthuṃ、bhavatthuṃ。第二人称单数:abhavase、bhavase。第二人称复数:abhavavhaṃ。显示巴利原文
Avijjamānajjatane bhūtatthe vattamānato kriyatthā āādayo honti vā. ‘‘Eyyāthā’’dinā tthe ‘‘ā ī ū mhā’’ iccādinā rasse ca so abhavattha bhavattha abhava bhava abhavā bhavā, te abhavu bhavu abhavū bhavū. O, ‘‘ossā’’tiādinā aādayo, abhava bhava abhavi bhavi abhavattha bhavattha abhavattho bhavattho, siādese abhavasi bhavasi abhavo bhavo. Tumhe abhavattha bhavattha. Ahaṃ abhavaṃ bhavaṃ abhava bhava, mayaṃ abhavamha bhavamha abhavamhā bhavamhā. So abhavattha bhavattha. Te abhavatthuṃ bhavatthuṃ. Tvaṃ abhavase bhavase. Tumhe abhavavhaṃ bhavavhaṃ. ‘‘Issa ca siña’’ti siṃ, ahaṃ abhavasiṃ bhavasiṃ abhaviṃ bhaviṃ. Mayaṃ abhavamhase bhavamhase. Kamme-tthe sukhaṃ tayā anubhūyittha, iñāgamābhāve anubhūyattha iccādi. Bhāve-abhūyattha bhūyattha iccādi.
他煮饭:apacattha、pacattha等形式,与主动语态相同。被动语态:apacīyattha、pacīyattha、apaccattha、paccattha、apacīya、pacīya、apacīyā、pacīyā、apacca、pacca、apaccā、paccā;apacīyu、pacīyu、apacīyū、pacīyū、apaccu、paccu、apaccū、paccū等。依‘māyoge ī+āādī’规则,在与mā连用时,ā等词尾亦可出现,如:mā bhavaṃ apaccattha等。显示巴利原文
So odanaṃ apacattha pacattha iccādi kattusamaṃ. Kamme-apacīyattha pacīyattha apaccattha paccattha apacīya pacīya apacīyā pacīyā apacca pacca apaccā paccā. Apacīyu pacīyu apacīyū pacīyū apaccu paccu apaccū paccū iccādi. ‘‘Māyoge ī+āādī’’ti māyogepi āādayo, mā bhavaṃ apaccattha iccādi.
同样,agacchattha、gacchattha等形式与前述相同。agamattha、gamattha等,以及aghammattha、ghammattha等,亦复如是。(以上为过去时词尾规则。)显示巴利原文
Tathā agacchattha gacchattha iccādi purimasamaṃ. Tathā agamattha gamattha iccādipi aghammattha ghammattha iccādipi. (Anajjatanapaccayanayo).
6. 【间接过去时变化表】间接过去时(parokkha,耳闻过去时)词尾为:a、u、e、ttha、a、mha(主动态);ttha、re、ttho、vho、i、mhe(中间态各人称)。显示巴利原文
6. Parokkhe a u e ttha a mha ttha re ttho vho i mhe
对于非亲证的过去已发生动作,从动词词干产生a等词尾。akkhānaṃ即感官,paraṃ即超越,parokkhaṃ指不现见的过去。在此情形中,由于有“aparokkhesu”之说,故不出现kya、lā等词干变化。显示巴利原文
Apaccakkhe bhūtānajjatane vattamānato kriyatthā aādayo honti. Akkhānaṃ=indriyānaṃ paraṃ parokkhaṃ. Tasmiṃ. ‘‘Aparokkhesū’’ti vacanā kya+lādivikaraṇā na honti.
5,71. 且于不现见时显示巴利原文
5,71. Parokkhāyañca
在不现见过去时中,paṭhama与mekassara的音声形式成为两式。如“bhūssa vuka”等例中,vuka变为bhūva bhūva,即是如此重叠——显示巴利原文
Parokkhāyaṃ paṭhama+mekassaraṃ saddarūpaṃ dve bhavati. ‘‘Bhūssa vuka’’ itiādīsu vuka, bhūva bhūva iti dvitte –
5,75. 省略 n 等辅音显示巴利原文
5,75. Lopo+nādibyañjanassa
在重叠时,前一部分开头的其他辅音会被省略。显示巴利原文
Dvitte pubbassa ādito+ññassa byañjanassa lopo hoti.
18. 前者之 a显示巴利原文
18. Pubbassa a
若以 a 等音开头,重叠时前面 bhū 的元音变成 a。显示巴利原文
Aādīsu dvitte pubbassa bhūssa a hoti.
5,78. 第四与第二之第三第一显示巴利原文
5,78. Catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā
重叠时,前面的第四音与第二音依次变为第三音与第一音。例如,在 bakāra 例中:so babhūva kira,te babhuvu kira。Tvaṃ babhuve kira,tumhe babhuvittha kira。Ahaṃ babhuva kira,mayaṃ babhuvimha kira。So babhuvittha kira,te babhuvire kira。Tvaṃ babhuvittho kira,tumhe babhuvivho kira。Ahaṃ babhuvi kira,mayaṃ babhuvimhe kira。于业句中:anupabhuva kira 等。于状态句中:babhuva babhuvittha kira。显示巴利原文
Dvitte pubbesaṃ catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā honti yathākkamaṃti bakāre so babhūva kira, te babhuvu kira. Tvaṃ babhuve kira, iña tumhe babhuvittha kira. Ahaṃ babhuva kira, mayaṃ babhuvimha kira. So babhuvittha kira, te babhuvire kira. Tvaṃ babhuvittho kira, tumhe babhuvivho kira. Ahaṃ babhuvi kira, mayaṃ babhuvimhe kira. Kamme-anupabhuva kira iccādi. Bhāvebabhuva babhuvittha kira.
Papaca,papacu。Papace,加插入音 i 后成为 papacittha;若依“结合音开头省略”规则省略,同样成为 papacittha。Papaca,papacimha。Papacittha,papacire。Papacittho papacitho,papacivho。Papaci,papacimhe。以上为业句中的情形。显示巴利原文
Papaca, papacu. Papace, iñāgame papacittha. Aññatra ‘‘saṃyogādilopo’’ti lopo, papacittha. Papaca, papacimha. Papacittha, papacire. Papacittho papacitho, papacivho. Papaci, papacimhe. Evaṃ kamme.
在以 a 等为首的词缀中,于重叠、非开头辅音省略时,前面的“喉音组转为腭音组”而成腭音组音,并依“辅音中长音短音”规则延长后:so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe。于业句中,变化如此。显示巴利原文
Aādipaccaye dvibhāve anādibyañjanalope pubbassa ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti cavaggajakāre ‘‘byañjane dīgharassā’’ti dīghe ca kate so gāmaṃ jagāma kira, jagamu. Jagame, jagamittha. Jagama, jagamimha. Jagamittha, jagamire. Jagamittho, jagamivho. Jagami, jagamimhe. Evaṃ kamme.
以昏昧、散乱、贪著之心,自己所作之行,在产生之时未被觉察,由果推知,于事实上实为不现见。因此,即使在最高境界中,亦可有其运用。(不现见词缀之理趣。)显示巴利原文
Mūḷhavikkhittabyāsattacittena attanāpi kriyā katā abhinibbattikāle+nupaladdhāsamānā phalenā+numīyamānā parokkhāva vatthuto. Tena uttamavisayepi payogasambhavo. (Parokkhāpaccayanayo).
7. 在条件时中,yyo 等词尾或变为:ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsu ssase ssavhe ssiṃ ssāmhase。显示巴利原文
7. Yyodo vā+tipattiyaṃ ssā ssaṃsu sse ssatha ssaṃ ssamhā ssatha ssiṃsussasessavhessiṃ ssāmhase.
在 eyya 等语基上,表示动作未完成时,出现 ssā 等词尾。因违缘的介入或条件的缺失,动作未能完成,此即“动作未完成”。而这些 ssā 等词尾,依其功能,只用于过去与未来,不用于现在,因为动作未完成唯有在过去或未来才可能发生。依 īñā 语法规则,ssā 或 ssa 的元音可以缩短:若他于初龄得出家,则可能成为阿罗汉——abhavissa、bhavissa、abhavissā、bhavissā;而他们若得出家,则可能成为阿罗汉——abhavissaṃsu、bhavissaṃsu。依“eyyātha”等规则,ssa 或 ssa 的元音变为 a 时:你 abhavissa、bhavisse;你们 abhavissatha;我 abhavissaṃ;元音缩短时,我们 abhavissamha、bhavissamha、abhavissamhā、bhavissamhā。其他人称变化:他 abhavissatha,他们 abhavissiṃsu;你 abhavissase,你们 abhavissa显示巴利原文
Eyyādo visaye kriyātipattiyaṃ ssādayo honti. Vidhurapaccayopanipātato kāraṇavekallato vā kriyātipatana+manipphatti kriyātipatti. Ete ca ssādayo sāmatthiyā atītānāgatesveva honti, na vattamāne, tatra kriyātipatyasambhavā. Iñāgame ssāssa vā rasse ca sace so paṭhamavaye pabbajjaṃ alabhissa, arahā abhavissa bhavissa abhavissā bhavissā vā, te ca taṃ alabhissaṃsu, arahanto abhavissaṃsu bhavissaṃsu. ‘‘Eyyāthā’’dinā ssessa vā akāre tvaṃ abhavissa bhavisse. Tumhe abhavissatha. Ahaṃ abhavissaṃ. Rasse mayaṃ abhavissamha bhavissamha abhavissamhā bhavissamhā. Paracchakke-so abhavissatha, abhavissiṃsu. Abhavissase, abhavissavhe. Abhavissiṃ, abhavissāmhase.
在业格中:有他(的语形)anvabhavissa,他们(的语形)anvabhavissaṃsu,kya 省略;anvabhūyissa、anvabhūyissā 等。在被动/抽象态中:abhūyissa、bhūyissa、abhūyissā、bhūyissā;abhūyissatha、bhūyissatha。显示巴利原文
Kamme-tena sukhaṃ anvabhavissa, anvabhavissaṃsu kyalopo. Anvabhūyissa anvabhūyissā iccādi. Bhāve-tena abhūyissa bhūyissa abhūyissā bhūyissā. Abhūyissatha bhūyissatha.
如此,有 alabhissa(得)米等资具,apacissa、pacissa(煮)饭等。在业格中:饭 apacissa、pacissa、apacissā、pacissā、apacīyissa、pacīyissa、apacīyissā、pacīyissā、apaccissa、paccissa、apaccissā、paccissā 等。显示巴利原文
Evaṃ taṇḍulādisādhanaṃ alabhissa, odanaṃ apacissa pacissa iccādi. Kamme-tena odano apacissa pacissa apacissā pacissā apacīyissa pacīyissa apacīyissā pacīyissā apaccissa paccissa apaccissā paccissā iccādi.
他 agacchissa、gacchissa、agacchissā、gacchissā 等;ccha 等的替代形式,在被动/抽象态中:agamissa、gamissa、agamissā、gamissā 等。在业格中:agacchissa、gacchissa、agacchīyissa 等;agamissa、gamissa、agamīyissa 等。同样地,aghammissa 等。(条件式语法规则。)显示巴利原文
So agacchissa gacchissa agacchissā gacchissā iccādi. Cchādesā+bhāve agamissa gamissa agamissā gamissā iccādi. Kamme-agacchissa gacchissa agacchīyissa iccādi. Agamissa gamissa agamīyissa iccādi. Tathā aghammissa iccādi. (Kriyātipattipaccayanayo).
8. 在表示因与果的意义中,用以下可能式词尾:eyya、eyyuṃ、eyyāsi、eyyātha、eyyāmi、eyyāma、etha、eraṃ、etho、eyyāvho、eyyaṃ、eyyāmhe。显示巴利原文
8. Hetuphalesve+yya eyyuṃ eyyāsi eyyātha eyyāmi eyyāma etha eraṃ etho eyyāvho eyyaṃ eyyāmhe.
当动作表现为因的状态或果的状态时,基于动作本身,eyya 等词尾可有可无。词干元音的强化等规则与前述相同。在假设句中——显示巴利原文
Hetubhūtāyaṃ phalabhūtāyañca kriyāyaṃ vattamānato kriyatthā eyyādayo honti vā. Lavikaraṇavuddhiādi pubbasamaṃ. Parikappe –
75. eyya、eyyāsi、eyyaṃ 替换为 e。显示巴利原文
75. Eyye+yyāse+yyannaṃ ṭe
eyya、eyyāsi、eyyaṃ 等词尾有时会变为 e。那么,他如今会是什么情形呢?若他于青年时期出家,便可能成为阿拉汉。显示巴利原文
Eyya+eyyāsi+eyya+miccesa+me vā hoti. So dāni kinnu kho bhave, yadi so paṭhamavaye pabbajeyya, arahā bhaveyya.
47. eyyuṃ[可替换为]ssuṃ。显示巴利原文
47. Eyyuṃssuṃ
eyyuṃ 这个词尾有时会变为 ñuṃ。若诸行是常,它们便应存在(bhavuṃ、bhaveyyuṃ),不应灭去。若你于有中存在(bhaveyyāsi)。依照“eyyātha”等规则,当其元音变为 o 时:你们(bhaveyyātho、bhaveyyātha)。我如何能成为天神(bhaveyyāmi)?显示巴利原文
Eyyu+miccassa ñuṃ vā hoti. Sace saṃkhārā niccā bhavuṃ bhaveyyuṃ, na nirujjheyyuṃ. Yadi tvaṃ bhave bhaveyyāsi. ‘‘Eyyāthā’’ dinā assa okāre tumhe bhaveyyātho bhaveyyātha katha+mahaṃ devo bhaveyyāmi.
78. eyyāma、sse[可加]mu。显示巴利原文
78. Eyyāmasse+mu ca
eyyāma有时变为emu,并可加u。如:“我们究竟会成为什么?”——bhavemu、bhaveyyāmu、bhaveyyāma。其他人称变化:bhavetha、bhaveraṃ;bhavetho、bhaveyyāvho;bhave、bhaveyyaṃ、bhaveyyāmhe。于业处:“你体验乐”——anubhuyye、anubhuyyeyya;“他们体验”——anubhuyyuṃ、anubhūyeyyuṃ。“由此,你体验”——anubhūye、anubhūyeyyāsi;“你们体验”——anubhūyeyyātho、anubhūyeyyātha。“由此,我体验”——anubhūyeyyāmi;“我们体验”——anubhūyemu、anubhūyeyyāmu、anubhūyeyyāma。其他人称变化:anubhūyetha等。于被动/抽象处:bhūye、bhūyeyya、bhūyetha。显示巴利原文
Eyyāmassa emu vā hoti u ca. Kinnu kho mayaṃ bhavemu bhaveyyāmu bhaveyyāma. Paracchakke-bhavetha, bhaveraṃ. Bhavetho, bhaveyyāvho. Bhave bhaveyyaṃ, bhaveyyāmhe. Kamme-sukhaṃ tayā anubhuyye anubhuyyeyya, anubhuyyuṃ anubhūyeyyuṃ. Tena tvaṃ anubhūye anubhūyeyyāsi, tumhe anubhūyeyyātho anubhūyeyyātha. Tenā+haṃ anubhūyeyyāmi, mayaṃ anubhūyemu anubhūyeyyāmu anubhūyeyyāma. Paracchakke-anubhūyetha iccādi. Bhāve-bhūye bhūyeyya bhūyetha.
于“律仪”中,如“so odanaṃ pace、paceyya(他煮饭)”等。于“业”中,如“pacīye、pacīyeyya(应被煮)”;于“自体”中,如“pacce、pacceyya(应煮)”等。显示巴利原文
Vidhimhi-so odanaṃ pace paceyya iccādi. Kamme-pacīye pacīyeyya pacce pacceyya iccādi.
于“准许”中,如“gacche、gaccheyya(应去)”等。于“别处”中,如“game、gameyya(应去村落)”等。同理,于“热”中,如“ghamme、ghammeyya(应受热)”等。显示巴利原文
Anumatiyaṃ-so gāmaṃ gacche gaccheyya iccādi. Aññatra game gameyya iccādi. Tathā ghamme ghammeyya iccādi.
若晨起煮已而后食,在此,pacanakriyā(煮的作用);
“作为因”故当知,果则是anubhavakriyā(受用的作用)。
显示巴利原文 Pāto paceyya ce bhuñje, icce+ttha pacanakriyā; Hetubhūtāti viññeyyā, phalaṃ tva+nubhavakriyā.
11. 于第七[格]与阿拉汉等中[加]yyā等。显示巴利原文
11. Sattya+rahesve+yyādī
于第七格与阿拉汉中,表“作为”义而有eyyā等词缀。例如:“尊者应煮钵”,“尊者应杀(烦恼)”,“尊者是阿拉汉”。显示巴利原文
Sattiyaṃ arahate ca kriyatthā eyyādayo honti. Bhavaṃ khalu pattaṃ paceyya, bhavaṃ satto, bhavaṃ araho.
12. 或在“可能”义中。显示巴利原文
12. Sambhāvane vā
当取可能义,或由词根所表达时,eyyā等词缀可有别例。如:“尊者若吞石,当为腹火所煮”;“我猜度尊者或煮,我信尊者或煮,尊者将煮,尊者已煮”。显示巴利原文
Sambhāvane gamyamāne dhātunā vuccamāne ca eyyādayo honti vibhāsā. Api bhavaṃ gilitaṃ pāsāṇaṃ paceyya udaragginā, sambhāvemi saddahāmi bhavaṃ paceyya, bhavaṃ pacissati, bhavaṃ apaci.
9. 于疑问、愿望、律仪中。显示巴利原文
9. Pañha+patthanā+vidhīsu
在疑问等句中,为表达行为义而有eyyā等。显示巴利原文
Pañhādīsu kriyatthato eyyādayo honti.
疑问即询问,愿望即希求,乞求有二种;
祈愿、恭敬,或非造作,是命令式。
显示巴利原文 Pañhā saṃpucchanaṃ, iṭṭhā-siṃsanaṃ yācanaṃ duve; Patthanā, bhattiyā vā+tha, na vā byāpāraṇā vidhi.
表示疑问时:“他该煮饭,还是煮菜?”表示祈愿时:“啊,但愿他能煮!”表示命令时:“尊者,请煮钵中之食。”(eyya等词缀的用法。)显示巴利原文
Pañhe-kiṃ so bhattaṃ paceyya, udāhu byañjanaṃ. Patthanāyaṃ-aho vata so paceyya ce. Vidhimhi-bhavaṃ pattaṃ paceyya. (Eyyādipaccayanayo).
tu、antu、hi、tha、mi、ma、taṃ、antaṃ、ssu、vho、e、āmase:这些是祈使式(命令式)的动词词尾。显示巴利原文
10. Tu antu hi tha mi ma taṃ antaṃ ssu vho e āmase
疑问、祈愿、命令这三种意义,都由动词词根表达。表祝愿时——“愿他快乐!”“愿他们快乐!”显示巴利原文
Pañhapatthanāvidhisve+te honti kriyatthato. Āsiṃsanatthe-so sukhī bhavatu, te sukhitā bhavantu.
48. hissa 的 to 可省略。显示巴利原文
48. Hissa+to lopo
此后,hissa 中的 s 可任意省略。你应快乐(bhava、bhavāhi);在 himhi 中元音增长。依“eyyātha”等规则而有 vho 语尾:你们应快乐(bhavatha、vho、bhavatha)。我快乐(bhavāmi),我们快乐(bhavāma)。于敬称他人时——愿尊者快乐(bhavataṃ、bhavantaṃ)。你应快乐(bhavassu),你们应快乐(bhavavho)。愿他快乐(bhave),愿我们快乐(bhavāmase)。于被动句——愿彼为他所体验(anubhūyatu),愿他们为他们所体验(anubhūyantu)等。于状态句——愿存在(bhūyatu),愿被存在(bhūyataṃ)。显示巴利原文
Ato parassa hissa vā lopo hoti. Tvaṃ sukhī bhava bhavāhi, himhi dīgho. ‘‘Eyyāthā’’dinā vhoka, tumhe sukhitā bhavathavho bhavatha. Ahaṃ sukhī bhavāmi, mayaṃ sukhino bhavāma. Paracchakke-tathā bhavataṃ, bhavantaṃ. Bhavassu, bhavavho. Bhave bhavāmase. Kamme-tayā anubhūyatu, anubhūyantu iccādi. Bhāve-bhūyatu, bhūyataṃ.
在命令句中:提婆达多现在应煮饭(pacatu),应煮(复数 pacantu)等。在被动句中:饭应被他煮(paccatu)等。同样,他应去村庄(gacchatu)等。依“ū lasse”规则,当 las 加 kāre 时,变为:应使去(gametu),应使去(复数 gamentu)等。在 ghamm 替代时:应热(ghammatu),应热(复数 ghammantu)等。在被动句中:应被去(gacchīyatu)等。同样,应被去(gamīyatu)等。显示巴利原文
Āṇattiyaṃ-devadatto dāni odanaṃ pacatu, pacantu iccādi. Kamme-tena odano paccatu iccādi. Tathā so gāmaṃ gacchatu iccādi. ‘‘Ū lasse’’ti lasse+kāre gametu, gamentu iccādi. Ghammādese ghammatu, ghammantu iccādi. Kamme-gacchīyatu iccādi. Tathā gamīyatu iccādi.
在命令句中:当 las 的 lopa 省略后,发生元音增长,例如:愿成为山(pabbato hotu)。显示巴利原文
Vidhimhi-lassa lope lutte vuddhi, idha pabbato hotu.
邀请句:“诸位尊者,请接受世尊的食物。”其中,依“curādito ṇī”规则,在 ṇi 处,依“assā ṇānubandhe”变为 ā,依“yuvaṇṇānaṃ eo paccaye”变为 e。此处,“愿尊者坐下”(nissīdatu bhavaṃ),依“jarasādānaṃ īma vā”规则变为 īma,因有 manubandha,故于词中变为 īma。显示巴利原文
Nimantane-adhivāsetha tumhe bhante bhagavā bhojanaṃ, vasatissa ‘‘curādito ṇī’’ti ṇimhi ‘‘assā ṇānubandhe’’ti ā, ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti e ca hoti. Idha nissīdatu bhavaṃ, sadassa ‘‘jara+sadāna+mīma vā’’ti īma, manubandhattā antasarato īma.
劝请句:“尊者世尊,请说法。”此处依 curādi 等规则,与前述相同。显示巴利原文
Ajjhesane-desetu bhante bhagavā dhammaṃ, ettha curādittā purimasamaṃ.
允许句:“婆娑婆,请问我问题。愿尊者进入。”此处,询问时 hissa 的 to 省略。如此,请坐。显示巴利原文
Anumatiyaṃ-puccha vāsava maṃ pañhaṃ, pavisatu bhavaṃ. Ettha pucchato hissa lopo. Evaṃ nisīda.
祈愿即请求。其中,dada 为给予之义:“请给我五座最好的村庄。”从 dā 词根,将 las 转为 e,又如:“请给我一只眼睛。”显示巴利原文
Patthanā=yācanā, tatra-dada=dāne, dadāhi me gāmavarāni pañca, dāto lassa ekāre ca ekaṃ me nayanaṃ dehi.
“时机已至”一词,意为:“你编织席子的时机已到,愿尊者编织席子。”此处依“tanāditvo”等规则变为 o。显示巴利原文
Pattakāle-sampatto te kālo kaṭakaraṇe, kaṭaṃ karotu bhavaṃ. Ettha ‘‘tanāditvo’’ti o.
Tvādī eyyādayo vatta-mānā sampati,+nāgate; Bhavissati, parokkhādi-cattāro+tītakālikā.
5,173. 对 gam、yam、is、ās、dis 等词根,可选用 cchaṅa,即在 māna、tya 等词尾前变为 ccha(ṅa 为语法标记)。显示巴利原文
5,173. Gama yami+sā+sa disānaṃ vā cchaṅa
这些词根在 māna、tya 等词尾前可作 cchaṅa 变化。例如:他前往天界、gameti(使前往)、gacchanti(他们前往)等。被动语态:gacchīyati、gamīyati 等。词根 yama 意为“止息”,其过去式、非今日式等形式,应随实际用法加以运用。带前缀 ni-:niyacchati、niyamati,niyacchanti、niyamanti。带前缀 saṃ-:“ye saṃssā” 为教诫,saññamati,saññamanti。被动语态:niyacchīyati、niyamīyati、niyammati,或 saññamīyati。同样地,niyacchissati,saññamissati。niyacchi,saṃyami。niyacchissa,saṃyamissa。niyaccheyya,saṃyameyya。niyacchatu,saññamatu。词根 isa、siṃsa 意为“欲求”:他希求天界,icchati,icchanti 等。依“轻音前短元音”规则,元…显示巴利原文
Etesaṃ vā cchaṅa hotinta+māna+tyādīsu. So saggaṃ gacchati gameti, gacchanti iccādi. Kamme-gacchīyati gamīyati iccādi. Yama=uparame, parokkhāanajjatanarūpāni sabbattha payoga+manugamma yojetabbāni. Nipubbo, niyacchati niyamati, niyacchanti niyamanti. Saṃpubbo, ‘‘ye saṃssā’’ti ññattaṃ, saññamati, saññamanti. Kamme-niyacchīyati niyamīyati niyammati, saññamīyati vā. Tathā niyacchissati, saññamissati. Niyacchi, saṃyami. Niyacchissa, saṃyamissa. Niyaccheyya, saṃyameyya. Niyacchatu, saññamatu. Isa+siṃsa=icchāyaṃ, so saggaṃ icchati, icchanti iccādi. ‘‘Lahussupantassā’’ti vuddhimhi esati, esanti iccādi. Kamme-icchīyati, ‘‘vā kvacī’’ti vuddhimhi esīyati. Pubbarūpe issati issate iccādi. Icchissati esissati iccādi. Icchi esi. Icchissa esissa. Iccheyya eseyya. Icchatu esatu iccādi. Āsa=upavesane, so āsane acchati iccādi. ‘‘Byañjane dīgharassā’’ti rasso, upapubbo, tathā upāsati. Acchissati upāsissati. Acchi upāsi. Acchissa upāsissa. Accheyya upāseyya. Acchatu upāsatu iccādi. Disa=pekkhane, dicchati dicchanti iccādi sabbaṃ purimasamaṃ. Labha=lābhe, ito paraṃ visesaṭṭhānamevavakkhāma, sabbavāro vuttānusārena gahetabbo. Labhati, labhanti iccādi. Kamme-kyassa pubbarūpādimhi kate labbhati iccādi.
73. 在 labh 词根之后,词尾 iṃ 与 ī 可分别变为 thaṃ 与 thā。显示巴利原文
73. Labhā iṃ+īnaṃ thaṃ thā vā
对于词根 labh,词尾 iṃ 和 ī 会变为 thaṃ 或 thā。例如:alabhittha、labhittha、alabhi、labhi;在词尾 iṃ 前则变为 alatthaṃ、alabhiṃ 等。显示巴利原文
Labhasmā iṃ īnaṃ thaṃ+thā vā honti. So alabhittha labhittha alabhi labhi iṃ paccaye alatthaṃ alabhiṃ iccādi.
26. 对 labh、vas、chid、bhid、rud 等词根,施行 cchaṅa,即变为 ccha(ṅa 为语法标记)。显示巴利原文
26. Labha vasa+cchida bhida rudānaṃ cchaṅa
labh 等词根与 ss 结合时转成 cchaṅa。例如 lacchati、labhissati,lacchanti、labhissanti 等。在条件语气中,ss 部分被替代为 cchaṅa,成为 alacchā、alabhissa 等。Vasa 义为“居住”,作 vacchati、vasissati。被动语态中,依“多数”规则加 u,并进行原形变化,成 vussati、vussissati 等。同样地,有 avacchā、avasissā。Chida 义为“割截”,作 checchati、chindissati,依“mañca rudhādīnaṃ”规则加 m,并替换 l,而 l 脱落。Bhida 义为“破坏”,作 bhecchati、bhindissati;abhecchā、abhindissā。Ruda 义为“哭泣”,作 rucchati、rodissati;arucchā、arodissā 等。显示巴利原文
Labhādīnaṃ cchaṅa hoti ssena saha. Lacchati labhissati, lacchanti labhissanti iccādi. Kriyātipattiyaṃ ssābhāgassa cchaṅādese alacchā alabhissa iccādi. Vasa=nivāse, vacchati vasissati. Kamme-bahulādhikārā ‘‘assū’’ti ukāro , pubbarūpe vussati vussissati iccādi. Tathā avacchā avasissā. Chida=dvedhākaraṇe, checchati chindissati, ‘‘mañca rudhādīnaṃ’’ti maṃ lo ca. Lassa lopo ca. Bhida=vidāraṇe, bhecchati bhindissati. Abhecchā abhindissā. Ruda=rodane, rucchati rodissati. Arucchā arodissā iccādi.
在其他词缀前,chid 也因“cchaṅa”规则的分立而获得 cchaṅa,在过去时 ūṃ 词缀前作 acchecchuṃ、acchindiṃsu。依上所述,其他词根亦然,如 gam 义为“去”,作 gacchaṃ、gacchissaṃ。又,在其他词缀前,如 vac 义为“说”等,被动语态中,依“多数”规则,在 tya 等词尾前,纵然词尾已发生变体,也随宜对 vac 等词根加以变化,依“vacādīnaṃ vassuṭa vā”规则于被动加 uṭ,再依“assū”规则加 ass 与 u,因此,此法被说为 uccati、vuccati,vuccanti 等,并进行原形变化。显示巴利原文
Aññapaccayepi chidassa ‘‘cchaṅa’’ iti yogavibhāgā cchaṅa, bhūte ūṃ paccaye acchecchuṃ acchindiṃsu. Vuttato aññadhātūnañca, gama=gamane, gacchaṃ gacchissaṃ. Aññapaccayepi vaca=byattavacane iccādi, kamme-bahulādhikārā tyādīsu parabhūtesupi yathāgamaṃ vacādīnañcassa ‘‘vacādīnaṃ vassuṭa vā’’ti kamme uṭa ca ‘‘assū’’ti assa u ca, tena dhammo uccati vuccati, vuccanti iccādi, yassa ca pubbarūpaṃ.
27. 对 bhuj、muc、vac、vis 这些词根,使用 kkhaṅa 替代。显示巴利原文
27. Bhuja muca vaca visānaṃ kkhaṅa
bhuj 等词根与 ss 结合时转成 kkhaṅa。例如 vakkhati、vacissati,vakkhanti、vacissanti 等。显示巴利原文
Bhujādīnaṃ kkhaṅa hoti ssena saha. Vakkhati vacissati, vakkhanti vacissanti iccādi.
21. vac 词根的 ī、ā 词尾变为 o、ma。显示巴利原文
21. Īādo vacassoma
在‘ī’等词缀中,词根‘说’变为‘om’的形式。由于附带‘m’音尾,依据「凡附‘m’音尾者,元音即置于其后」的规则,元音位于后位。于是构成‘他说了’、‘他们说了’、‘你说了’等形式。在非过去时中,则有‘他说’、‘你们说’、‘你说’等形式。在条件语气中,有‘他若说’、‘他们若说’等形式。祈愿语气如‘愿他说’等。业格用法如‘被说’等。同样地,‘让他说’、‘让它被说’等,亦皆如此。显示巴利原文
Īādīsu vacassa oma hoti. Makārānubandhattā ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti paribhāsato sarā paro. Avoci, avocuṃ, avoco iccādi. Anajjatane-avaca avacā vacā iccādi. Kriyātipattiyaṃ-avakkhā avacissā, avakkhiṃsu avacissiṃsu iccādi. Vaceyya iccādi. Kamme-vucceyya iccādi. Tathā vacatu, vuccatu iccādi.
‘bhuja’根有‘保护’与‘吞食’二义,依‘bhujā’等词的‘kkha’替换规则,构成‘他将享用’、‘他将受用’等形式。显示巴利原文
Bhuja=pālanajjhohāresu , ‘‘bhujā’’ dinā kkhavādese bhokkhati bhuñjissati.
‘kus’根有‘骂’义,加前缀‘ā’且其元短音化,构成‘他骂’等形式,应知其中涉及插入‘la’、省略词缀及元音增强等变化规则。显示巴利原文
Kusa=akkose, āpubbo, tassa rasso ca, akkosati iccādi ñeyyaṃ, lavikaraṇalopavuddhiyo.
34. kus、ruh 等词根之后,以 ssa 代 chi。显示巴利原文
34. Kusa+ruhehī+ssa chi
词根kus与ruh后面的‘ī’也可转为‘chi’,例如akkocchi(他骂了)、akkosi(他骂)等。前缀abhi加ruh(ruh有‘生长’义),则有abhirucchi(他生长了)、abhiruhi(他生长)等。显示巴利原文
Kusā ruhā ca parassa īssa chi vā hoti. Pararūpapaṭhamakkharāni, akkocchi akkosi iccādi. Abhipubbo ruha=rohane, abhirucchi abhiruhi iccādi.
词根vah,义为‘到达’,例如vahati(他到达)、vahanti(他们到达)。当其后接业格语尾‘ya’时,依‘h的颠倒’此一规则发生音变,由此构成vuyhati(他被运载),并说为‘assū’等形式。将来时:vahissati(他将运载)、vuyhissati(他将被运载)。过去时:avahi(他运载了)、avuyhittha(他被运载了)、avuhi(他运载了)。条件式:avahissā(他若运载)、vuyhīssā(他若被运载)等。祈愿式:vaheyya(愿他运载)、vuyheyya(愿他被运载)。命令式:vahatu(让他运载)、vuyhatu(让他被运载)等。显示巴利原文
Vaha=pāpuṇane, vahati, vahanti. Kamme-kye ‘‘hassa vipallāso’’ti vipariyāso, tena so vuyhati, ‘‘assū’’ti uttaṃ. Vahissati, vuyhissati. Avahi, avuyhittha, avuhi. Avahissā, vuyhīssā iccādi. Vaheyya, vuyheyya. Vahatu, vuyhatu iccādi.
词根jar,义为‘老坏’。显示巴利原文
Jara=jīraṇe,
5,174. jar与mar词根之后,在māna、anta、tya等词缀前,可替换为īyaṅa。显示巴利原文
5,174. Jara marāna+mīyaṅa
词根 jar 与 mar 在 māna、anta、tya 等词缀前,可替换为 īyaṅa,构成“他老朽”。依“jar 等词根常加 īma”规则,插入 īma 并发生 lo 变化,也构成“他老朽”。业格形式:“他被老朽”“他被老朽”。同样地,将来时:“他将老朽”“他将老朽”“他将被老朽”“他将被老朽”。过去时:“他老朽了”“他老朽了”“他被老朽了”“他被老朽了”。条件语气:“他若老朽”“他若老朽”“他若被老朽”“他若被老朽”等等。词根 mar 有“舍弃生命”义,加 īyaṅa,构成“他死”“他死”“他们死”“他们死”等形式。显示巴利原文
Jara marānaṃ īyaṅa vā hoti māna+nta+tyādīsu. Jīyati. ‘‘Jara sadāna+mīma’’ti īmaāgamo lo ca, jīrati. Kamme-jīrīyati jīyīyati. Evaṃ jīyissati jīrissati, jīyīyissati jīrīyissati. Ajīyi ajīri, ajīyīyi ajīrīyi. Ajīyissā ajīrissā, ajīyīyissā ajīrīyissā ajīyissā ajīrīyissā iccādi. Mara=pāṇacāge, īyaṅa, mīyati marati, mīyanti maranti iccādi.
词根“dis”意为“见”。显示巴利原文
Disa=pekkhane,
5,124. ‘dis’词根可替换为‘passa’、‘dassa’、‘dasa’、‘da’、‘dakkh’等形式。显示巴利原文
5,124. Disassa passa dassa dasa da dakkhāti
这些是词根“dis”的诸替代形。因其音形多样,故为全然替代。构成:“他见”“他们见”“他见”“他们见”。业格加“ya”时发生前部音变,构成:“他被见”“他们被见”“他被洞察”“他被洞察”等。显示巴利原文
Ete ādesā disassa vā honti. Anekavaṇṇattā sabbādeso. Passati passanti, dakkhati dakkhanti. Kamme-kye pubbarūpo, dissati dissanti, vipassīyati dakkhīyati iccādi.
6,69. 词根『dakkha』加词缀『kha』、『hehi』、『hohīhi』时,发生省略。显示巴利原文
6,69. Dakkha+kha+heti+hohīti lopo
从“dakkha”等替换形之后,其后面的 ssa 可发生省略。如 dakkhati、dakkhissati。apassi 变为 passi,apassiṃsu 变为 passiṃsu,apasso 变为 passo,apassittha 变为 passittha。apassiṃ 变为 passiṃ,apassimha 变为 passimha。同样地,adassī 变为 dassī,adassiṃsu 变为 dassiṃsu 等。在过去时中,以 dasa 为替换形:addasā 变为 addasa,addā 变为 adda 等。apassissa 变为 dakkhissa 等;passeyya 变为 dakkheyya,passatu 变为 dakkhatu 等。显示巴利原文
Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa lopo vā hoti. Dakkhati dakkhissati. Apassi passi, apassiṃsu passiṃsu apasso passo, apassittha passittha. Apassiṃ passiṃ, apassimha passimha. Tathā adassī dassī, adassiṃsu dassiṃsu iccādi. Anajjatane dasādeso, addasā addasa. Addā adda iccādi. Apassissa dakkhissa iccādi. Passeyya dakkheyya, passatu dakkhatu iccādi.
词根“sada”,意为散开、移动、坐下、沉没、取用等,加上前缀 ni 之后,依规则“jarasadāna+mīma vā”增入 īma。如 nisīdati、nisīdanti 等。被动语态:nisajjati、nisajjate。显示巴利原文
Sada=visaraṇagatyāvasādanādānesu, nipubbo, ‘‘jarasadāna+mīma vā’’ti īmaāgamo. Nisīdati, nisīdanti iccādi. Bhāve-nisajjati, nisajjate.
词根“yaja”,意为供养天神、聚集、作布施。如 yajati、yajanti 等。被动语态——显示巴利原文
Yaja=devapūjāsaṃgatikaraṇadānesu, yajati, yajanti iccādi. Kamme –
5,113. 词根『yaj』的 yass 替换形,加 ṭi 和 yī。显示巴利原文
5,113. Yajassa yassa ṭi+yīti
词根 yaj 在 yass 替换形时加 ṭi 与 yī,由于 bahulādhikāra 之故,tyādi 等范围内的 kye 和 pubbarūpe 等规则也同样适用。ijjati、yijjati,mayā buddho。他 yajissati,由此而有 ijjissate、yijjissate。他 yajī,由此而有 ijji、yijji。他 yajissā,由此而有 ijjissā、yijjissā。他 yajeyya,由此而有 ijjeyya、yijjeyya。他 yajatu,由此而有 ijjatu、yijjatu 等等。显示巴利原文
Yajassa yassa ṭi+yī honti kānubandheti bahulādhikārā tyādivisayepi kye pubbarūpe ca ijjati yijjati mayā buddho. So yajissati, tena ijjissate yijjissate. So yajī , tena ijji yijji. So yajissā, tena ijjissā yijjissā. So yajeyya, tena ijjeyya yijjeyya. So yajatu, tena ijjatu yijjatu iccādi.
词根 vada,意为说话。依“gamavadā”等规则,vada 可有 vajjā 等替换形式;依“ūlasse”等规则,有时变为 e。vajjati、vadeti、vadati,vajjenti、vadenti 等等。被动语态:依“kyassā”规则加 īña,得 vajjīyati、vajjati、vadīyati,vajjīyanti、vajjanti、vadīyanti。vadissati、vadissanti。avadī、vadī,avadiṃsu、vadiṃsu。avadissa、vadissa。vajje、vajjeyya、vade、vadeyya,vajjeyyuṃ、vadeyyuṃ。vajjetu、vadetu、vadatu 等等。这一切应依传承了知。显示巴利原文
Vada=vacane, ‘‘gamavadā’’ dinā vadassa vajjādeso vā, lassa ‘‘ūlasse’’ti kvaci e ca, vajjati vadeti vadati, vajjenti vadenti iccādi. Kamme – ‘‘kyassā’’ti īña, vajjīyati vajjati vadīyati, vajjīyanti vajjanti vadīyanti. Vadissati, vadissanti. Avadī vadī, avadiṃsu vadiṃsu. Avadissa vadissa. Vajje vajjeyya vade vadeyya, vajjeyyuṃ vadeyyuṃ. Vajjetu vadetu vadatu iccādi yathāgamaṃ ñeyyaṃ.
词根 kamu,意为举步行走。依“parokkhāyañcā”规则中的 ca 字,kama 重叠为 kama kama,省略词首非辅音、加上 la 动词词缀后,再依“kavaggahā”等规则使 k 变为 c 并增入随韵(ṃ),而成 caṃkamati、kamati 等形式。词根 cala,意为摇动,caṃcalati。词根 jala 与 dala,意为发光,重叠后成为 daddallati 等等。(此为有增长音的 bhūvādi 类说明)。显示巴利原文
Kamu=padavikkhepe, ‘‘parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena kama kama iti dvitte anādibyañjanalope lavikaraṇe ‘‘kavaggahā’’ dinā kassa ce niggahītāgame ca kate caṃkamati kamati iccādi. Cala=kampane, caṃcalati. Jala+dala=dittiyaṃ, dvitte daddallati iccādi. (Savuddhikabhūvādinayo).
词根『hū』与『bhū』,义为存在。于 tyādi 等诸字之前,依“kattari lo”之规而加 lo,lo 省略后,复依“yuvaṇṇāna+meo paccaye”之规转为 okāra。例如:so hoti、te honti。hosi、hotha。homi、homa 等。被动语态中:tena hūyati、hūyate。显示巴利原文
Hū+bhū=sattāyaṃ, tyādīsu ‘‘kattari lo’’ti lo, tassa lope ‘‘yuvaṇṇāna+meo paccaye’’ti okāro. So hoti, te honti. Hosi, hotha. Homi, homa iccādi. Bhāve-tena hūyati hūyate.
31. 词根『hū』的 he、hehi、hohi 替换形,ssa 等之省略。显示巴利原文
31. Hūssa he+hehi+hohi ssatyādo
词根『hū』呈现 he 等异形,用于 ssa 等字之后。例如:hessati、hehissati、hohissati。显示巴利原文
Hūssa heādayo honti ssaccādo. Hessati hehi ssati hohissati.
69. 词根『dakkha』加 kha、hehi、hohīhi 时,发生省略。显示巴利原文
69. Dakkha+kha+hehi+hohīhi lopoti
于 dakkhā 等替代形式之后,其后的 ssa 有时可以省略。Hehiti 即 hehissati,hohiti 即 hohissati。Hehinti 即 hehissanti,hohinti 即 hohissanti,诸如此类。在非今日时中,于 ī 之后插入 añ,复依“paro kvaci”之规,ī 发生省略,成为 so ahu。在增长时中,依“dīghā īssa”之规,ī 转为 siā 等替代,例如 suvo ahosi ānando。显示巴利原文
Dakkhādīhi ādesehi parassa ssassa vā lopo hoti. Hehiti hehissati, hohiti hohissati. Hehinti hehissanti, hohinti hohissanti iccādi. Anajjatane īmhi añāgamo, ‘‘paro kvacī’’ti īssa lopo, so ahu. Vuddhimhi ‘‘dīghā īssa’’ iti īssa siādeso, suvo ahosi ānando.
41. hū 之后变为 re、suṃ。显示巴利原文
41. Hūto resuṃ
在 hū 之后,随后的 u+mi 等有时变为 re、suṃ。带有 ra 字标记者,依“rānubandhentasarādissa”规则,末尾的 sarādi 发生脱落,成 Ahesuṃ。在 avā 替换中,o 发生增长,成为 ahavuṃ。在 o 的 si 替换中,成为 ahosi。显示巴利原文
Hūto parassa u+miccassa resuṃ vā hoti. Rakārānubandho ‘‘rānubandhentasarādissā’’ti antasarādissa lopo. Ahesuṃ. Okāravuddhi avādese ahavuṃ. Ossa siādese ahosi.
46. iṃ 之后亦有 siña。显示巴利原文
46. Iṃssa ca siña
iṃ 之后变为 siña,且多数情况下亦用于 mhā 等义。ñ 字母为词干构成部分(u 字母),i 字母则为发音之用。依“aīssā”等规则插入 iñ 后,成为 tumhe ahosittha、ahosi。在连声脱落与缩短中,成为 ahuṃ、ahosimha、ahumha,此为缩短形。于 bhāva 中:abhavi,为 āssattha 替换,成 abhavittha。于非今日时中,加上 āū 等词缀后,依“yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare”规则变为 uvaṅ 等替换,成为 ahuvā、ahuvu、ahuvo、ahuvattha。在 a 的 am 替换中,成为 ahuṃ ahuvaṃ、ahumha 等等。于 bhāva 中:tena ahuyi ahuyittha。Ahavissā、ahavissaṃsu 等等。于 bhāva 中:ahuyissa、ahuyissatha。前字元音省略,成为 heyya、heyyuṃ 等等。于 bhāva 中:hūyeyya、hūyetha。显示巴利原文
Imiccassa siña hoti mhātthānañca bahulaṃ. Ñākāro ākhyāvayavattho (ukāro) ikāro uccāraṇattho. ‘‘Aīssā’’ dinā iñāgame tumhe ahosittha, ahosi. Parassaralope rasse ca ahuṃ, ahosimha, ahumha, rasso. Bhāve-abhavi, āssatthādeso, abhavittha. Anajjatane āūādipaccaye kate ‘‘yuvaṇṇāna+miya ṅuvaṅa sare’’ti uvaṅādese ahuvā, ahuvu, ahuvo, ahuvattha. Assa amādese ahuṃ ahuvaṃ, ahumha iccādi. Bhāve-tena ahuyi ahuyittha. Ahavissā, ahavissaṃsu iccādi. Bhāve-ahuyissa, ahuyissatha. Pubbassaralopo, heyya , heyyuṃ iccādi. Bhāve-hūyeyya, hūyetha. Hotu, hontu iccādi. Bhāve-hūyatu, hūyataṃ. Anupubbe anubhoti iccādi sabbavāresu yojetabbaṃ. Bhāve rūpābhāvā. Kamme-anubhūyati iccādi viseso.
Si 为 saye,表躺卧之义,la 后发生脱落与增长,成为 seti。在 aya 替换中,成为 sayati,senti 等即是 sayanti。于 kamma 中:带有 ati 前缀者,在 kye 中,依“dīgho sarassā”规则增长 i 之后,成为 tena atisīyati、atisīyanti 等等。于 bhāva 中:tena sīyati、sīyate。此规则同样适用于 bhavissati 等时态。显示巴利原文
Si=saye, lassa lopo vuddhi, seti. Ayādese sayati, senti sayanti iccādi. Kamme-atipubbo, kye ‘‘dīgho sarassā’’ti issa dīghe ca kate tena atisīyati, atisīyanti iccādi. Bhāve-tena sīyati, sīyate. Tathā bhavissatiādīsu.
『引导』义之根,表示「带往」之意,此为双业格动词——『他将山羊带往村子』,有『引导』『带领』等单复数形式。业格用法——『山羊被迪瓦达德带往村子』等。其余格位亦应依此类推运用。显示巴利原文
Nī=pāpane, dvikammako+yaṃ, ajaṃ gāmaṃ neti nayati, nenti nayanti iccādi. Kamme-nīyate gāmaṃ ajo devadattena iccādi. Tathā sesesupi yojetabbaṃ.
Ṭhā 表示“停止行走”或“站立”义。显示巴利原文
Ṭhā=gatinivattiyaṃ –
5,175. ṭhā 与 pā 变为 tiṭṭha 与 piva。显示巴利原文
5,175. Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivā
词根 ṭhā 与 pā 在 nta、māna、ty 等语尾前,有时分别变为 tiṭṭha 与 piva。脱落 la 后,则成为 tiṭṭhati、tiṭṭhanti、ṭhāti、ṭhānti 等形式。显示巴利原文
Ṭhāpānaṃ tiṭṭhapivāhonti vā nta+māna+tyādīsu. Lassa lope tiṭṭhati, tiṭṭhanti, ṭhāti, ṭhānti.
5,131. 在 pā 等前缀之后,ṭhā 有时变为 ṭhaha。显示巴利原文
5,131. Pādito ṭhāssa vā ṭhaho kvaciti
以 pā 等前缀开头时,其后的 ṭhā 有时变为 ṭhaha。例如:saṇṭhahati、saṇṭhahanti。la 脱落后,成为 adhiṭṭheti、adhiṭṭhenti。在 kamma 中——显示巴利原文
Pādito parassa ṭhāssa kvaci ṭhaho hoti vā. Saṇṭhahati, saṇṭhahanti. Lasse, adhiṭṭheti, adhiṭṭhenti. Kamme –
在 kye 之前,ā 替换为 ī,且 ñā 的 s 脱落。显示巴利原文
5,137. Aññādissā+ssī kye
以 ñā 等为首并以 ā 结尾的动词性词根,在 kye 之前变为 ī,如 upaṭhīyati、upaṭhīyanti。在 ṭhaha 替换时,依“kye 时用 ī”及“ña”,得 patiṭṭhahīyati、patiṭṭhahīyanti。在 bhāve 被动式,加 ī 得 ṭhīyati、ṭhīyate。同样,在 pa 前缀下,patiṭṭhissati 与 patiṭṭhahissati 并用。ī 与 si(过去时)结合时,得 aṭṭhāsi、aṭṭhaṃsu、saṇṭhahi、saṇṭhahiṃsu。patiṭṭhissa 与 patiṭṭhahissa 并立。愿望式:tiṭṭhe 或 tiṭṭheyya,saṇṭhe 或 saṇṭheyya,saṇṭheyyuṃ,saṇṭhahe 或 saṇṭhaheyya。命令式:tiṭṭhatu、ṭhātu、saṇṭhahatu 等。显示巴利原文
Ñādito+ññassa ākārantassa kriyatthassa ī hoti kye. Upaṭhīyati, upaṭhīyanti. Ṭhahādese ‘‘kyassā’’ti īña , tena patiṭṭhahīyati, patiṭṭhahīyanti. Bhāve-īmhi ṭhīyati, ṭhīyate. Tathā papubbe patiṭṭhissati patiṭṭhahissati. Īssa simhi aṭṭhāsi, aṭṭhaṃsu, saṇṭhahi, saṇṭhahiṃsu. Patiṭṭhissa patiṭṭhahissa. Tiṭṭhe tiṭṭheyya, saṇṭhe saṇṭheyya, saṇṭheyyuṃ, saṇṭhahe saṇṭhaheyya. Tiṭṭhatu ṭhātu, saṇṭhahatu iccādi.
pā 表示“饮”义,以 piva 等替换,得 pivati。依据“tavaggavaraṇā”及“bayañā”规则,通过瑜伽分离,使 v 变为 ba,故成 pibati。被动式中:pīyati、pīyanti 等。显示巴利原文
Pā=pāne, pivādese pivati. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ do ‘‘bayañā’’ti yogavibhāgena vassa bakāro, pibati. Kammepīyati, pīyanti iccādi.
asa 表“有”义、“存在”义。显示巴利原文
Asa=bhuvi,
52. 彼之 tha显示巴利原文
52. Tassa thoti
在 atthi 之后的 ta 变为 tha;于后接形式中,其首字母 ta 亦得保留。复依“nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+di 省略”之规则,省略该字母,故成 santi。显示巴利原文
Atthito parassa tassa tho hoti. Pararūpe paṭhamakkharatakāre ca atthi. ‘‘Nta+māna+nti+yi+yuṃsvā+dilopo’’ti assa lopo, santi.
53. si、hi、sva 加 ṭa显示巴利原文
53. Sihisva+ṭa
atthi 之 a,于 si、hi、sva 前转成 ṭa。此 ṭa 具一切替代之用,如 tvaṃ asi(汝是)。于后接形式等之中,则现为 tumhe attha(汝等是)。显示巴利原文
Atthissa aṭa hoti sihisu. Ṭo sabbādesattho. Tvaṃ asi. Pararūpādimhi kate idāni tumhe attha.
54. mima 等词在 mhi、mhā 之前可有替换显示巴利原文
54. Mimānaṃ vā mhimhā ca
在 asa 之后的 mima 等词,若位于 mhi、mhā 之前可有替换;且因与 taṃ 相联,asa 变为 aṭa。例如:amhi(我是)。显示巴利原文
Asasmā paresaṃ mimānaṃ mhimhā vā honti taṃsanniyogena asassa aṭa ca. Amhi.
55. 在这些之中,sa显示巴利原文
55. Esu sa
在这些 mima 等词中,asa 变为 sa,以破除后接形式。例如:asmi、amha、asma。在未来时态语尾中——显示巴利原文
Esu mimesu asassa so hoti, pararūpabādhanatthaṃ. Asmi, amha asma. Bhavissatipaccaye –
「A、ā、ssa 等中」显示巴利原文
5,129. A+ā+ssaādīsu
在隐没(过去时)中,以 a- 开头表示非己(第三人称),以 ā- 开头表示动作实现;bhavissati(将有)与 atthi(有)的 ssa 词干唯是 bhū(存在)。规定替代(ādesa)是为了免于使用 as,以对治某种特定缘,因此“asitabba”等形式不出现。Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. 在动作实现义中,将 bhū 替代为 abhavissa、abhavissaṃsu 等。在 eyya 等中——显示巴利原文
Parokkhā a-ādo anajjatana ā-ādo kriyātipattissā-ādo bhavissatissatyādo ca atthissa bhu hoti. Ādesavidhānaṃ asassāpayogatthaṃ, kismiñci paccayavisese, tasmā asitabbantiādi na bhavati. Bhavissati, bhavissanti. Abhavā, abhavu. Kriyātipattiyaṃ bhuādese abhavissa, abhavissaṃsu iccādi. Eyyādimhi –
50. 在atthite(现在时)中,yya等(祈愿词尾)的sa、su、sa、satha、saṃ、sāma显示巴利原文
50. Atthite+yyādicchannaṃ sa+su+sa+satha+saṃ+sāma
在bhū(存在)的asa(词根as)用法中,对第二、第三人称依次产生以eyya等结尾的sa等词尾。在他人形态中:so assa, te assu。Tvaṃ assa, tumhe assatha。Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma。在tvādi(你等)形式中:so atu,assa略为santhu;无ādesa(替代)时tvaṃ ahi, tumhe attha。Amhi, amha,当有sādesa(替代)时,则成asmi, asma。又依bahula(多用途)规则,在现在时中亦出现āsi, āsiṃsu, āsuṃ等形式。显示巴利原文
Asa=bhuvi+ccasmā paresaṃ eyyādicchannaṃ sādayo honti yathākkamaṃ. Pararūpe so assa, te assu. Tvaṃ assa, tumhe assatha. Ahaṃ assaṃ, mayaṃ assāma. Tvādimhi so atu, assa lope santhu, ayādese tvaṃ ahi, tumhe attha. Amhi, amha, sādese asmi asma. Bahulādhikārā ajjatane āsi, āsiṃsu, āsuṃ iccādīpi honti.
词根 brū,表“言说”义。显示巴利原文
Brū=vacane,
36. 从brū,tissa与īña显示巴利原文
36. Brūto tissīña
于brū,为他人(第二、第三人称)而有tissa或īña。在有母音增长(vuddhi)的替代中,省略la,成为bravīti。显示巴利原文
Brūto parassa tissa īña vā hoti. Vuddhiavādese lassa lope bravīti.
5,97. brū的ss不(变)显示巴利原文
5,97. Na brūsso
辅音前,brū的ss不转为o。Brūti。在uvaṅ等替代形中则为brūvanti。显示巴利原文
Brūssa o na hoti byañjane. Brūti. Uvaṅādese brūvanti.
「tya、ntī 等的 ṭa、ṭū」显示巴利原文
20. Tya+ntīnaṃ ṭa+ṭū
āha等用于表示他人(第三人称)的ti与antī词尾,呈现为ṭa与ṭū。其中的ṭakāra通于一切替代之义。正因如此,为他人(第三人称)ti、antī规定了ṭa、ṭū的规则,故在ti、antī之前,brū转为āha。Āha、āhu。Brūsi、brūtha。Brūmi、brūma等。Bravissati。Abravi、abravī、abravuṃ。在非此时(过去式)中为abravā、abravu。在隐晦过去时中——显示巴利原文
Āhā paresaṃ ti+antīnaṃ ṭa+ṭū honti. Ṭakārā sabbādesatthā. Atoyeva āhā paresaṃ tiantīnaṃ ṭaṭūvidhānañāpakā tiantīsu brūssa āho. Āha, āhu. Brūsi, brūtha. Brūmi, brūma iccādi. Bravissati. Abravi abravī, abravuṃ. Anajjatane abravā, abravu. Parokkhāyaṃ –
16. 在a等中,brū的āho与ssa显示巴利原文
16. Aādīsvā+ho brūssa
brū的āha用于隐晦过去时等。例如传闻在梦中,他说‘āha’,他们说‘āhu’等。Abravissa。Brave、braveyya。在禁止增音时,则为brūtu、bravantu等。显示巴利原文
Brūssa āho hoti parokkhāaādīsu. Supine kira so āha, te āhu iccādi. Abravissa. Brave braveyya. Vuddhippaṭisedhe brūtu, bravantu iccādi.
Hana(杀害)表伤害之义。在 ti 等接辞中省略 vikaraṇa 时,变为 hanati、hanti。“他们杀害”即 hananti 等。于被动语态中,ya 之前的 na 变为 ñña 并发生前形同化,由此得 haññati、haññanti、haññare。同样,将来时为 hanissati 等。显示巴利原文
Hana=hiṃsāyaṃ, timhi vikaraṇalope so hanati hanti. Te hananti iccādi. Kamme-ye nassa ññe pubbarūpaṃ, tena haññati, haññanti haññare. Tathā hanissati iccādi.
67. hanā之后,cha变为khā显示巴利原文
67. Hanā cha+khā
Hanā 词根之后,ssa、assa 可变为 cha、khā。例如 paṭihaṃkhāmi、paṭihanissāmi;haṃchema、hanissāma。诸如 ahani、ahaniṃsu 等形式,应于各处配合使用。接下来是 huvā 等词根。显示巴利原文
Hanā ssāssa cha+khā vā honti. Paṭihaṃkhāmi paṭihanissāmi. Haṃchema hanissāma. Ahani, ahaniṃsūtiādi sabbattha yojetabbaṃ. Huvādayo
Hu(祭祀、供奉)表祭祀之义。在 ty 等形式中,辅音化为 l。依“于旁通过去时加 ña”规则,因其中 ca 字的兼摄,词根 hu 重叠为 huhu;再依“喉音组转为腭音组”规则,h 变为 j,省略 l 并增音,从而得 juhoti aggiṃ(他祭火)。于其他情形,依“元音前 ya va”规则加 va,得 juhvati(他祭);juhonti、juhvanti(他们祭);juhosi、juhvasi(你祭);juhotha、juhvatha(你们祭),等等。在被动语态中,依“同音节元音延长”规则长音化,得 hūyati,意为“火被供奉”等。将来时:juhissati、juhissanti。过去时:ajuhavi、ajuhosi;ajuhavuṃ、ajuhaviṃsu、ajuhavaṃsu、ajuhosuṃ。条件时:ajuhissa、ajuhissaṃssu。显示巴利原文
Hu=havane . Tyādīsu lo. ‘‘Parokkhāyañcā’’ti caggahaṇena hu huti dvittaṃ, ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti hassa jo, lalopo vuddhi ca, juhoti aggiṃ, aññatra ‘‘yavā sare’’ti vakāro, juhvati. Juhonti. Juhvanti. Juhosi juhvasi, juhotha juhvatha. Iccādi. Kamme – ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe hūyati tena aggi iccādi. Juhissati, juhissanti. Ajuhavi ajuhosi, ajuhavuṃ ajuhaviṃsu ajuhavaṃsu ajuhosuṃ. Ajuhissa, ajuhissaṃssu. Juhe juheyya. Juhotu, juhontu iccādi.
hā谓“舍弃”。如前所说,由于双写、含覆、短化及省略等规则,依“前分之ā短化”之规,前分之ā变为短音。由此而有jahāti(舍弃)等词形。于被动式中,依“其余词根之ā在kye前变为ī”之规,ā在kye前变为ī,故有hīyati(被舍弃)等。jahissati(将会舍弃)。ajahāsi(曾经舍弃),依“ī前之ī延长”而得;pajahi(请舍弃);ajahiṃsu、ajahaṃsu(他们曾舍弃);pajahiṃsu、pajahuṃ(他们请舍弃)。被动形:pahīyi、pahīyittha(被放弃)。以ssādi、eyyādi、tvādi等为首的其他形式,亦应类推了知。显示巴利原文
Hā=cāge, pure viya dvebhāvachādesalope ‘‘rasso pubbassā’’ti pubbassa āssa rasso. Jahāti iccādi. Kamme – ‘‘aññādissā+ssī kye’’ti kye āssa ī, hīyati iccādi. Jahissati. Ajahāsi, ‘‘dīghā īssa’’ iti si, pajahi, ajahiṃsu ajahaṃsu, pajahiṃsu pajahuṃ. Kamme-pahīyi pahīyittha. Ssādi+eyyādi+tvādīsupi ñeyyā.
dā谓“布施”。发生双写、短化,并省略l,得dadāti、dadanti等。依“gama、vada、dā等词根”之规,替换为dajja后,得dajjati、dajjanti等。在带la的kāra接辞中,得dānaṃ deti等。显示巴利原文
Dā=dāne, dvibhāvarassattāni, lalopo, dadāti, dadanti iccādi. ‘‘Gamavadā’’ dinā dajjādese dajjati, dajjanti iccādi. Lasse+kāre dānaṃ deti iccādi.
22. dā在mima等接辞及非双写时,可变为daṃ。显示巴利原文
22. Dāssa daṃ vā mimesva+dvitte
在不发生双写的情况下,现在时的dā在mima等接辞前可变为daṃ。词根尾音:dammi、demi,damma、dema。加ī接辞,得dīyati等。未来时插入iñāgama,得dadissati、dadissanti;dajjissati、dajjissanti。在la-vikaraṇa变化中,得dassati、dassanti。今日过去时:adadi、adadiṃsu,adajji、adajjiṃsu,adāsi、adaṃsu。非今日过去时:adadā、adadu。超时条件式:adadissa、adajjissa;若在la中,则adassa、adassaṃsu。在eyya等接辞中:dade、dadeyya,dajje、dajjeyya。由于“ṭā”的广泛适用范围,以ṭā替换eyya后得dajjā等:dajjā、dajjuṃ、dajjeyyaṃ、dadeyyuṃ。在tu等接辞中:dadātu、dadantu,dajjatu、dajjantu;在带la的kāra接辞中:detu、dentu等。一切处皆应配合了知。显示巴利原文
Advitte vattamānassa dāssa daṃ hoti vā mimesu. Vaggantaṃ, dammi demi, damma dema. Īkāre dīyati iccādi. Anāgatatthe iñāgame saraṇopādi, dadissati, dadissanti. Dajjissati, dajjissanti. Lavikaraṇe dassati, dassanti. Ajjatane-adadi, adadiṃsu, adajji, adajjiṃsu, adāsi, adaṃsu. Anajjatane-adadā, adadu. Kālātipattiyaṃ-adadissa adajjissa, le adassa, dassaṃsu. Eyyādimhi-dade dadeyya dajje dajjeyya. ‘‘Ṭā’’ti bahulādhikārā dajjādesā parassa eyyassa ṭā, dajjā, dajjuṃ dajjeyyaṃ dadeyyuṃ. Tvādīsu-dadātu, dadantu, dajjatu, dajjantu, lasse+kāre detu, dentu iccādi. Sabbattha kammepi yojanīyaṃ.
“陀(dhā)”意为“持守”。于tyādi等接辞前,因取用ca字而有双写,前分ā短化,省略l,依“第四类音与第二类音分别替换为第三类音与第一类音”之规,前分dha转为da,遂成“持守”(dadhāti)、“他们持守”(dadhanti)。若前加pi为前缀,依“tadaminā”等规省略ā,复依“dhā的第二音节变为ha”之规,双写时后分dhā转为ha,遂成“关闭门”(dvāraṃ pidahati)、“他们关闭”(pidahanti)。在带la的k接辞用法中,则有“置于”(nidheti)、“他们置于”(nidhenti)。业格用法:“被规定”(vidhīyati)、“他们被规定”(vidhīyanti)等词。将来时:dhassati、pidahissati、paridahessati。过去时:adhāsi、pidahi;不定过去时:adhassa、pidahissa。祈愿式:dadhe、dadheyya;pidahe、pidaheyya。命令式:dadātu、pidahatu、ni...显示巴利原文
Dhā=dhāraṇe, tyādimhi caggahaṇena dvitte pubbākārassa rassatte lalope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti pubbadhakārassa dakāre ca kate dadhāti, dadhanti. Pipubbo, ‘‘tadaminā’’ dinā āssa lopo, ‘‘dhāssa ho’’ti dvitte parassa dhāssa hakāro, dvāraṃ pidahati, pidahanti. Lasse+kāre nidheti, nidhenti. Kamme-vidhīyati, vidhīyanti iccādi. Dhassati, pidahissati, paridahessati. Adhāsi, pidahi. Adhassa, pidahissa. Dadhe dadheyya, pidahe pidaheyya. Dadātu, pidahatu, nidhetu, nidhentu iccādi. (Juhotyādayo).
bhūvādi类、juhādi类以及huvādi等词根,皆为我所摄;
自带有增音的bhūvādi等词根,它们依三种方式而分化。
显示巴利原文 Bhūvādi ca juhādi ca, huvādidhātavo ci+me; Savuddhikabhūvādīhi, tidhā bhedaṃ upenti te.
现在,为说明动词变位词干的分类,举出 rudh 等八组动词的某些形式为例:显示巴利原文
Adhunā vikaraṇapabhedapakāsanatthaṃ rudhādīnaṃ aṭṭhagaṇānaṃ kānici rūpāni udāhariyante –
Rudha 意为“覆盖、遮蔽”,其词尾变化如 tyādi 等。同样地,此规则亦适用于一切动词组。显示巴利原文
Rudha=āvaraṇe, tyādayo honti. Eva+muparipi sabbagaṇesu.
5,19. mañ 以及 rudh 等之显示巴利原文
5,19. Mañca rudhādīnaṃ
Rudh 等词根,在非亲见时态主动语态中,当后接 māna、nta、tyādi 等词尾时,词根末辅音变为 l,其后跟随 añca、nta 等词尾的元音。鼻音韵尾转为同组最末辅音,依“轻音位于上音之前”规则,因构成复辅音,故不进行元音增强。例如:so maggaṃ rundhati(他阻断道路)、rundhanti(他们阻断道路)等。被动语态中,词根前加 ni,以 kya 替代 dh,经 ca 组前位同化,以第三字母 j 取代,故 maggo nirujjhati(道路被阻断)等。加 iñ 增音:rundhissati(将阻断)、nirujjhissati(将被阻断)。一般过去时:arundhi(已阻断)、arundhiṃsu(他们已阻断)。被动过去时:nirujjhittho(你已被阻断)、nirujjhi(已被阻断)、nirujjhiṃsu(他们已被阻断)。条件式:arundhissa(若阻断)、arundhissaṃsu(若他们阻断);被动条件式:nirujjhissa(若被阻断)、niru...显示巴利原文
Rudhādiko aparokkhesu kattuvihitamāna+nta+tyādīsu lo hoti mañca+ntasarā paro. Niggahītassa vaggantaṃ, ‘‘lahussupantassā’’ti saṃyogattā na vuddhi. So maggaṃ rundhati, rundhanti iccādi. Kamme-nipubbo kyo dhassa cavagga+pubbarūpa+tatiyakkharajakārā, tena maggo nirujjhati iccādi. Iñāgame rundhissati, nirujjhissati. Arundhi, arundhiṃsu. Nirujjhittho, nirujjhi, nirujjhiṃsu. Arundhissa, arundhissaṃsu, nirujjhissa, nirujjhissaṃsu. Rundhe rundheyya, nirujjhe nirujjheyya. Rundhatu, rundhantu. Tvaṃ rundha rundhāhi. Nirujjhatu, nirujjhantu iccādi.
Chida意为“分割、切断”,有chindati(他切断)、chindanti(他们切断)。被动态:chijjati(被切断)、chijjanti(被切断)。未来时:依“labha vasacchidā”等规则,以cchaṅ等音替代后,得checchati、chindissati(将切断)。被动未来:经前位同化,得chijjissati、chijjissanti(将被切断)。过去时:acchindi、chindi(他已切断),acchejji、acchejjiṃsu(他们已切断)。条件式:acchindissā、achijjissā(若切断)。祈愿式:chinde、chindeyya(愿切断);被动祈愿:chijje、chijjeyya(愿被切断)。命令式:chindatu(令其切断)、chindantu(令他们切断);被动命令:chijjatu(令其被切断)、chijjantu(令它们被切断)等。显示巴利原文
Chida=dvedhākaraṇe, chindati, chindanti. Kamme-chijjati, chijjanti. Bhavissatipaccaye – ‘‘labha vasacchidā’’ dinā cchaṅādese checchati chindissati. Kamme-pubbarūpaṃ, chijjissati, chijjissanti. Achindi chindi, acchejji, acchejjiṃsu. Acchindissā achijjissā. Chinde chindeyya, chijje chijjeyya, chindatu, chindantu, chijjatu, chijjantu iccādi.
Bhuja意为“保护、享用”,有bhuñjati(他享用)、bhuñjanti(他们享用)等。未来时中,依“bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa”规则,词根末音与ss一同变为kkhaṅ等代换,并发生元音增强,得bhokkhati(将享用)、bhuñjissati(将享用)、bhokkhanti(他们将享用)、bhuñjissanti(他们将享用)等。显示巴利原文
Bhuja=pālanajjhohāresu, bhuñjati, bhuñjanti iccādi. Bhavissatimhi ‘‘bhuja+muca+vaca+visānaṃ kkhaṅa’’ti dhātvantena saha ssassa kkhaṅādese vuddhi, bhokkhati, bhuñjissati, bhokkhanti, bhuñjissanti iccādi.
Muca意为“释放、解脱”,有muccati(他解脱)、muccanti(他们解脱)等。被动态:muccati(被解脱)、muccanti(被解脱)等。(依rudh等词根规则。)显示巴利原文
Muca=mocane, muccati, muccanti iccādi. Kamme-muccati, muccanti iccādi. (Rudhādinayo).
Diva 指游戏、竞争、交易、光辉、赞叹、前往等义。显示巴利原文
Diva=kīḷā vijigiṃsā vohāra juti thuti gatīsu,
5,21. 从 div 等词根,以 ya、ka显示巴利原文
5,21. Divādīhi yaka
对于 div 等词根,在主动语态中,于 la 域内,以 ya 替代。字母 ka 是为标示带 ka 记号的词根,此规则同样适用于后文。vassa 的 ba 发生前位同化,例如 so jutaṃ dibbati(他游戏)、dibbanti(他们游戏)等。于业格态中,亦以 ya 替代,例如 tena dibbati(被他游戏)、dibbanti(被他们游戏)等。将来时:dibbissati(他将游戏),tena dibbissati(将被他游戏)。过去时:adibbi 或 dibbi(他游戏了),tena adibbi 或 dibbi(被他游戏了)。条件式:adibbissa(若他游戏),tena adibbissa(若被他游戏)。祈愿式:dibbe 或 dibbeyya(愿他游戏),tena dibbe 或 dibbeyya(愿被他游戏)。命令式:dibbatu(令他游戏),tena dibbatu(令他被动游戏)。显示巴利原文
Divādīhi kattari lavisaye yaka hoti. Kakāro kānubandhakāriyattho, eva+mupari ca. Vassa bakāre pubbarūpaṃ, so jutaṃ dibbati, dibbanti iccādi. Kamme-kye tena dibbati, dibbanti iccādi. Dibbissati, tena dibbissati. Adibbi dibbi. Tena adibbi dibbi. Adibbissa. Tena adibbissa. Dibbe dibbeyya. Tena dibbe dibbeyya. Dibbatu. Tena dibbatu iccādi.
Siva 意为“缝纫”,sibbati(他缝纫)、sibbanti(他们缝纫),如这些例。Pada 意为“行走”,加前缀 upa,ca 组前位相同化,uppajjati(他生起)、uppajjare、uppajjanti(他们生起),如这些例。业格态:以 ya 代替,tena paṭipajjate(被他行道),如这些例。被动语态:tayā uppajjate(被你生起)。Budha 意为“觉悟”,在 ya 字母前,jha 变为前位相同化。dhammaṃ bujjhati(他觉悟法)、bujjhare、bujjhanti(他们觉悟法),如这些例。业格态:mayā dhammo bujjhate(法被我觉悟),如这些例。Yudha 意为“战斗”,yujjhati(他战斗),如这些例。Naha 意为“束缚”,依“hassa vipallāso”规则,ya 发生颠倒,sannayhati(他准备),如这些例。Mana 意为“认知”,ñña 变为前位相同化,maññati(他认知),如这些例。Tusa 意为“满足”,前位相同化,tussati(他满足),如这些例。Sama 意为“止息”,sammati(他止息),如这些例。显示巴利原文
Siva=tantusantāne, sibbati, sibbanti iccādi. Pada=gamane, upubbo, cavaggapubbarūpāni, uppajjati, uppajjare uppajjanti iccādi. Kammekye tena paṭipajjate iccādi. Bhāve-uppajjate tayā. Budha=avagamane, jhakārapubbarūpāni yakkharesu. Dhammaṃ bujjhati, bujjhare bujjhanti iccādi. Kamme-mayā dhammo bujjhate iccādi. Yudha=sampahāre, yujjhati+ccādi. Naha=bandhane, ‘‘hassa vipallāso’’ti ye vipallāso, sannayhati+ccādi. Mana=ñāṇe, ññakāra+pubbarūpāni, maññati+ccādi. Tusa=tuṭṭhimhi, pubbarūpe tussati+ccādi. Sama=upasame, sammati+ccādi.
Jana:意为“产生”。“将产生”之义。由于“kānubandhe bahulādhikārā”(于带k的语尾中多为重要),它变为 jāyati、jāyanti 等。于被动中,使产生,即由于“payojakabyāpāre ṇāpi ce”(于使役者作用中亦非唯一),于 ṇi 后缀中,因“aññatrāpī”(于他处亦可)而遮止增长音;于 kya 后缀中,因“dīgho sarassā”(元音之长音)而作长音后,便有 tena janīyati、janīyanti 等。So jāyissati(它将产生),tena janissati(由彼它将产生)。So ajāyi(它已产生),tena ajani(由彼它已产生)。So jāyeyya(它若产生),tena janeyya(由彼它若产生)。So jāyatu(它应产生)、jāyeyya(它可能产生),tena janīyatu(由彼它应产生)、janeyya(由彼它可能产生)。So jāyayati(它令产生),tena janīyati(由彼它令产生)等。(此为 Divādi 类规则)显示巴利原文
Jana=janane , ‘‘janissā’’ti ā hoti kānubandhe bahulādhikārā, so jāyati, jāyanti+ccādi. Kamme-janituṃ payojetīti ‘‘payojakabyāpāre ṇāpi ce’’ti ṇimhi ‘‘aññatrāpī’’ti vuddhipaṭisedhe kyamhi ‘‘dīgho sarassā’’ti dīghe ca kate tena janīyati, janīyanti iccādi. So jāyissati. Tena janissati. So ajāyi, tena ajanīyi. So ajāyissa, tena ajanīyissa. So jāye jāyeyya, tena janīyeyya. So jāyatu, tena janīyatu iccādi. (Divādinayo).
Tuda:意为刺痛、苦恼。显示巴利原文
Tuda=byathane,
5,22. 从 tud 等词根接 ko 后缀显示巴利原文
5,22. Tudādīhi ko
从 tud 等词根,于主动语态、现在时范围中,生起 ko 后缀。即 tudati、tudanti 等。于被动中:tudyati、tujjati,tudyare、tudyanti,tujjare、tujjanti 等。同样地,tudissati、tujjissati。Atudi、atudiṃsu、atujji。Atudissa、atujjissa,tudeyya、tujjeyya。Tudatu、tudantu、tujjatu 等。显示巴利原文
Tudādīhi kattari lavisaye ko hoti. Tudati, tudanti iccādi. Kamme-tudyati tujjati, tudyare tudyanti, tujjare tujjanti+ccādi. Tathā tudissati tujjissati. Atudi, atudiṃsu, atujji. Atudissa atujjissa, tudeyya tujjeyya. Tudatu, tudantu, tujjatu iccādi.
Visa 词根,意为进入,带前缀 pa。例如:so gāmaṃ pavisati(他进入村庄)等。被动语态:pavisīyati 等。将来时主动:pavisissati;将来时被动:pavisīyissati。过去时主动:pāvisi,其中含 ī 后缀时,因‘bhujamucā’等规则的分别运用而有 kkhaṅa 的音变。pāvisi、pavisi、pāvekkhi;进入大地:pāvisiṃsu、pavisiṃsu。被动过去时:pāvisīyi。条件式主动:pāvisissa、pavisissa;条件式被动:pāvisīyissa。祈愿式:pavise、paviseyya;省略 vikaraṇa 后为 pavisīyeyya。命令式:pavisatu、pavisīyatu 等。[Nudati 词根]。Disa 词根,意为宣说,如 uddissati、likhati、tusati 等。(属 Tudādi 类规则)。显示巴利原文
Visa=pavesane, papubbo. So gāmaṃ pavisati iccādi. Kamme-pavisīyati iccādi. Pavisissati. Pavisīyissati. Pāvisi, īmhi ‘‘bhujamucā’’ dinā yogavibhāgā kkhaṅa. Pāvisi, pavisi pāvekkhi, pathaviṃ pāvisiṃsu pavisiṃsu. Pāvisīyi. Pāvisissa pavisissa. Pāvisīyissa. Pavise paviseyya, vikaraṇalopo pavisīyeyya. Pavisatu, pavisīyatu iccādi. Nudati. Disa=uccāraṇe, uddissati, likhati, tusati iccādi. (Tudādinayo).
Ji 词根,意为征服、胜利。显示巴利原文
Ji=jaye,
5,23. 从 jyā 等词根接 knā 后缀。显示巴利原文
5,23. Jyādīhi knā
对于 jyā 等词根,在主动语态、现在时范围内,加上 knā 后缀,不发生元音增长。例如“他征服烦恼”:jināti、jinanti。由此,“烦恼被征服”:jīyati、jīyanti,其中 kya 后缀中的元音变长。将来时:jinissati、jinissanti。过去时:ajini、jini。被动过去时:ajīyi、ajīyittha。条件式主动:ajinissa;条件式被动:ajīyissa。祈愿式:jineyya。命令式:jinātu 等。Ci 词根,意为积聚,与此类似:cināti、cinanti 等。显示巴利原文
Jyādīhi kattari lavisaye knā hoti. Na vuddhi. Kilese jināti, jinanti. Tena kileso jīyati, jīyanti, kye dīgho. Jinissati, jinissanti. Ajini jini. Ajīyi, ajīyittha. Ajinissa. Ajīyissa. Jineyya. Jinātu iccādi. Ci=caye, tathā cināti, cinanti iccādi.
「了知」义词根:意为觉悟、通晓。显示巴利原文
Ñā=avabodhane,
5,120. ñā 词根变为 ne,再接 jā 后缀。显示巴利原文
5,120. Ñāssa ne jā
词根 ñā 在 na 音前转变为 jā。例如:vijānāti。显示巴利原文
Ñādhātussa jā hoti nakāre. Vijānāti.
61. ñā 词根及 sanā 词根在 ti 后缀前变为 nāya。显示巴利原文
61. Ñāssa sanāssa nāyo timhi
对于词根 ñā,其 ñā 的 ssa 在被动语态(业)中变为 hi。如 nāyati(引导)、vijānāti(了知)等。被动语态中:viññāyati(被了知)等。在规则“āsse cā”中,将“āsse”作语法拆分,āssa 变为 e;当其重叠时,成为 ñeyyati、ñeyyanti 等。将来时单数:vijānissati;将来时复数:vijānissanti。被动语态中——通过删除“kyassa”中的 kya 并缩短元音,得到 ñāssati、ñāssanti、viññāyissati、paññāyissati。显示巴利原文
Sanāssa ñāssa nāyo vā hoti timhi. Nāyati, vijānāti iccādi. Kamme-viññāyati iccādi. Kye ‘‘āsse cā’’ti ettha ‘‘āsse’’ti yogavibhāgā āssa e hoti, yassa dvitte ñeyyati, ñeyyanti iccādi. Vijānissati, vijānissanti. Kamme – ‘‘kyassa sse’’ti kyalope rasse ca kate ñāssati, ñāssanti, viññāyissati, paññāyissati.
65. 在业(被动)中,ssa 变为 hi显示巴利原文
65. Ssassa hi kamme
对于词根 ñā,后接的 ssa 在被动式中可变为 hi,如 paññāyihiti、paññāyihinti。非被动过去时:samajāni、saṃjāni、saṃjāniṃsu、samajāniṃsu。被动式:paññāyi、paññāyiṃsu;ajānissa;被动式 aññāyissa。显示巴利原文
Ñāto parassa ssassa hi vā hoti kamme, paññāyihiti, paññāyihinti. Añāgame samajāni, saṃjāni, saṃjāniṃsu. Samajā- niṃsu . Kamme-paññāyi, paññāyiṃsu. Ajānissa. Kamme-aññāyissa.
63. eyya 后缀可选择变为 iyā 或 ñā显示巴利原文
63. Eyyassi+yāñā vā
词根 ñā 之后的 eyya 可变为 iyā 与 ñā,如 jāniyā。显示巴利原文
Ñāto parassa eyyassa iyā+ñā honti vā. Jāniyā.
62. 在 ñā 替代中,用 jaṃ显示巴利原文
62. Ñāmhi jaṃ
在 ñā 的替代形中,词根 nā 的 ñā 可变为 ja,如 jaññā、jāneyya、jāneyyuṃ。被动式:paññāyeyya、paññāyeyyuṃ。vijānātu、vijānanthu。被动式:viññāyatu 等。显示巴利原文
Ñādese sanāssa ñāssa jaṃ vā hoti. Jaññā, jāneyya, jāneyyuṃ. Kamme-paññāyeyya, paññāyeyyuṃ. Vijānātu, vijānanthu. Kamme-viññāyatu iccādi.
mā,义为量度。依“ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña”规则,由语法拆分“iñaiti”而得 iñā 增音,并省略前面元音:mināti、minanti。被动式中:mīyati 等。lū,义为切断。依“kṇāknāsu rasso”规则,词根元音缩短:lunāti、lunanti。被动式中:lūyati 等。dhu,义为震动:dhunāti 等。(jyā 等类推。)显示巴利原文
Mā=māne, ‘‘ā ī ssādīnaṃ byañjanassiña’’ iti iñaiti yogavibhāgā iñāgame pubbasaralopo, mināti, minanti. Kamme-mīyati iccādi. Lū=chedane, ‘‘kṇāknāsu rasso’’ti dhātussa rasso, lunāti, lunanti. Kamme-lūyati iccādi. Dhu=kampane, dhunāti iccādi. (Jyādinayo).
kī,指物品交换。显示巴利原文
Kī=dabbavinīmaye,
24. 在 kyā 等词根之后,用 kṇā显示巴利原文
24. Kyādīhi kṇā
kyā 等词根,于现在时(la)位加 kṇā。依“kṇāknāsu rasso”规则缩短元音:kiṇāti、kiṇanti 等。被动式中:vikkīyati、vikkīyanti。vikkiṇissati、vikkiṇissanti。vikkīyissati、vikkīyissanti。akiṇi、vikkiṇi、vikkīyi。akiṇissa、vikkiṇissa。vikkiṇe、vikkiṇeyya。显示巴利原文
Kyādīhi lavisaye kṇā hoti. ‘‘Kṇāknāsu rasso’’ti rasse kiṇāti, kiṇanti iccādi. Kamme-vikkīyati, vikkīyanti. Vikkiṇissati, vikkiṇissanti. Vikkīyissati, vikkīyissanti. Akiṇi, vikkiṇi, vikkīyi. Akiṇissa, vikkiṇissa. Vikkiṇe vikkiṇeyya.
诸如 vikkīye、vikkīyeyya;vikkiṇātu、vikkiṇantu、vikkīyatu、vikkīyantu 等。su 表示听闻,如 suṇāti(他听)、suṇanti(他们听)等。显示巴利原文
Vikkīye . Vikkīyeyya. Vikkiṇātu, vikkiṇantu, vikkīyatu, vikkīyantu iccādi. Su=savane, suṇāti, suṇanti iccādi.
saka 意为“自己的”,指自身的能力。显示巴利原文
Saka=sattiyaṃ,
5,121. 在sakā与pānaṃ之后,插入增音kuka或ku,在ṇe之前。显示巴利原文
5,121. Sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe
当词根 saka(能够)后接 āpāna 时,会插入增音 kuka 或 ku,再加词缀 ṇe。由此得 sakkuṇāti(他能)、sakkuṇanti(他们能);也作 sakkunāti(他能)、sakkunanti(他们能)。显示巴利原文
Saka+āpānaṃ kuka+kuiccete āgamā honti ṇe. Sakkuṇāti, sakkuṇanti. Sakkunāti, sakkunanti.
53. 在sse之前,可替换为(另一形式)。显示巴利原文
53. Sse vā
从词根saka(能)之后,kṇā中的k可选择性替换为kkh或不替换,用于sse等语尾。例如:sakkhissati(他将能)、sakkhissanti(他们将能)。显示巴利原文
Sakasmā kṇāssa kkho vā hoti sse. Sakkhissati, sakkhissanti.
58. 在sakā之后,kṇā的替换形式为kha,适用于以ī、ā等开头的语尾。显示巴利原文
58. Sakā kṇāssa kha īādo
从词根saka(能)之后,kṇā中的k可替换为kh或不替换,用于ī等开头的语尾。例如:asakkhi、sakkhi(他能),sakkhiṃsu(他们能);asakkhissa、asakkhissaṃsu(他、他们本将能);sakkuṇe、sakkuṇeyya(愿他能);sakkuṇātu、sakkuṇantu(令他、他们能)等。显示巴利原文
Sakasmā kṇāssa kho vā hoti īādīsu. Asakkhi sakkhi, sakkhiṃsu. Asakkhissa, asakkhissaṃsu. Sakkuṇe sakkuṇeyya. Sakkuṇātu, sakkuṇantu.
词根apa意为“到达、获得”,加前缀pa。依“sakā+pānaṃ中插入kuka或ku,再加ṇe”的规则,插入kuka后构成现在时:pāpuṇāti(他到达)、pāpuṇanti(他们到达)等。被动语态:pāpīyati(被到达)、pāpīyanti(他们被到达)。将来时:pāpuṇissati(他将到达)、pāpuṇissanti(他们将到达)。被动将来时:pāpīyissati、pāpīyissanti。过去时:pāpuṇi、pāpuṇiṃsu。被动过去时:pāpīyi、pāpīyittha。条件式:apāpuṇissa。被动条件式:apāpīyissa。祈愿式:pāpuṇe、pāpuṇeyya。被动祈愿式:pāpīyeyya。命令式:pāpuṇātu、pāpuṇantu。被动命令式:pāpīyatu等。(依kyā等类推。)显示巴利原文
Apa=pāpuṇane, papubbo, ‘‘sakā+pānaṃ kuka+ku ṇe’’ti kukate sampatti pāpuṇāti, pāpuṇanti iccādi. Kammepāpīyati, pāpīyanti. Pāpuṇissati, pāpuṇissanti. Kamme-pāpīyissati, pāpīyissanti. Pāpuṇi, pāpuṇiṃsu. Kamme-pāpīyi, pāpīyittha. Apāpuṇissa. Kamme-apāpīyissa. Pāpuṇe, pāpuṇeyya. Kamme-pāpīyeyya. Pāpuṇātu, pāpuṇantu. Kamme-pāpīyatu iccādi. (Kyādinayo).
25. 在su等词根之后,用kṇo词缀。显示巴利原文
25. Svādīhi kṇo
由词根su等表示“听闻”义时,加词缀kṇo。因有辅音标记k,故不发生元音增强。例如:dhammaṃ suṇoti(他听闻法);因前部元音省略,复数为suṇonti(他们听闻)。在被动语态中,加ya并延长元音:sūyati、sūyanti(被听闻);经过重叠后成为suyyati、suyyanti等。插入增音i时:suṇissati、suṇissanti(他/他们将听闻);在被动语态中,ya脱落后发生元音增强:sossati、sossanti(他/他们将被听闻)等。过去时:asuṇi、suṇi(他听闻了),asuṇiṃsu、suṇiṃsu(他们听闻了)。显示巴利原文
Suādīhi lavisaye kṇo hoti. Kānubandhattā na vuddhi. Dhammaṃ suṇoti. Parassaralope suṇonti. Kamme-kye dīghe sūyati, sūyanti. Dvitte suyyati suyyanti+ccādi. Iñāgame suṇissati, suṇissanti. Kamme-kyalope vuddhi. Sossati, sossanti iccādi. Asuṇi suṇi, asuṇiṃsu suṇiṃsu.
60. 在那些之中,suta(所闻)的kṇo与kṇā等替换为roṭa。显示巴利原文
60. Tesu suto kṇo+kṇānaṃ roṭa
在这些语尾中,当位于ī等之前时,词根su之后的词缀ṇā或ṇā的ṇ变为ro ṭa(即带附随音r的ṭ)。其中r为附随标记,ṭ表示一切替换。词根元音u脱落后重叠,且在ī前加si。例如:assosi, assosiṃsu。通过将“iṃssa ca siña”这一规则拆分来理解siña,故有assosiṃsu, paccassosuṃ。又asuyi, asuyittha;asuṇissa,由此而得asuyissa。suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ;由此而得sūye sūyeyya。suṇātu, suṇantu;sūyatu, sūyantu等。显示巴利原文
Tesu īādīsu suto paresaṃ kṇo+kṇānaṃ roṭa vā hoti. Rakāro anubandho. Ṭo sabbādesattho. Ussa lope dvittaṃ īssa si ca. Assosi, assosiṃsu. ‘‘Iṃssa ca siña’’ti yogavibhāgā siña, assosiṃsu, paccassosuṃ. Asuyi, asuyittha. Asuṇissa, tena asuyissa. Suṇe suṇeyya, suṇeyyaṃ. Tena sūye sūyeyya. Suṇātu, suṇantu. Sūyatu, sūyantu iccādi.
词根‘gi’意为‘声音’,其变化形式如:giṇoti, giṇanti; tvaṃ giṇosi; giṇissati, giṇissanti; agiṇissa; giṇeyya; giṇotu 等。词根‘vu’意为‘覆盖、约束’,其变化形式如:āvuṇoti, āvuṇanti; āvuṇosi 等。其余词根也应依此应用。(此为 svādi 语尾变化法。)显示巴利原文
Gi=sadde, giṇoti. Giṇanti. Tvaṃ giṇosi. Giṇissati, giṇissanti. Agiṇissa. Giṇeyya. Giṇotu iccādi. Vu=saṃvaraṇe, āvuṇoti, āvuṇanti. Āvuṇosi iccādi. Sesesupi yojetabbaṃ. (Svādinayo).
词根‘tan’意为‘扩展、展开’。显示巴利原文
Tana=vitthāre,
26. 从‘tan’等词根开始的(变化)显示巴利原文
26. Tanāditvo
以‘tan’等词根为首,在主动语态、限定动词的范围内,变化为‘o’。例如:kittiṃ tanoti, tanonti 等。显示巴利原文
Tanādito kattari lavisaye o hoti. Kittiṃ tanoti, tanonti iccādi.
76. ‘o’变化词干的‘u’在后续的六种(语尾)中显示巴利原文
76. Ovikaraṇassu paracchakke
以‘o’结尾的变化词干,在后续六种语尾的范围内,‘o’变为‘u’。例如:tanute, tanvante;tanuse, tanuvhe;tanve, tanvamhe。在被动中——显示巴利原文
Ovikaraṇassa u hoti paracchakkavisaye. Tanute, tanvante. Tanuse, tanuvhe. Tanve, tanvamhe. Kamme –
5,138. ‘tan’词根的‘ā’或(替换)显示巴利原文
5,138. Tanassā vā
词根‘tan’的‘ā’在‘ya’前可替换。加前缀‘pa’:patāyati。pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti 等等。同样地,在变化词干脱落并插入‘iñ’时:tanissati, tanissanti。patāyissati。atani, ataniṃsu。atanissa。patāyissa。taneyya, taneyyuṃ。tanotu, tanontu 等等。显示巴利原文
Tanassa vā ā hoti kye. Papubbo, patāyati. Pataññati, patāyare patāyanti pataññare pataññanti+ccādi. Tathā vikaraṇalope iñāgame ca tanissati, tanissanti. Patāyissati. Atani, ataniṃsu. Atanissa. Patāyissa. Taneyya, taneyyuṃ. Tanotu, tanontu iccādi.
词根‘kar’,意为‘做、造作’。显示巴利原文
Kara=karaṇe,
5,177. 词根‘kar’的‘sa’以及‘kubba’、‘kuru’、‘kayir’等替换形式显示巴利原文
5,177. Karassa sossa kubba+kuru+kayirā
词根 kar 的 sa 音(即 o 音)在 nta、māna、ti 等语尾前,可替换为 kubba 等形:kubbati、kubbanti。karoti、karonti。karosi、karotha。显示巴利原文
Karassa sa okārassa kubbādayo vā honti nta+māna+tyādīsu. Kubbati, kubbanti. Karoti, karonti. Karosi, karotha.
23. 词根 kar 的 sossa 替换为 kuṃ。显示巴利原文
23. Karassa sossa kuṃ
词根 kar 的 o 音在 mimesu 等词尾前,可替换为 kuṃ,成 kummi(我做)、kumma(我们做)。他动反身式:kurute、kubbate、kubbante 等。被动态:kayirati、kayiranti 等。业格被动式中,kyassa 重叠后 ī 短音化,得 kariyyati 或 karīyati 等。依“齿音组隔离”规则,长 ī 短化后接 ya,得 kayyati、kayyanti。依广通规则,此词根于被动中有时取 kayirā 等替换形,故成 kayirati、kayiranti 等。将来时——显示巴利原文
Karassa sa okārassa kuṃ vā hoti mimesu. Kummi karomi. Kumma karoma. Paracchakke kurute kubbate, kubbante iccādi. Kayirati, kayiranti iccādi. Kamme-kyassa dvitte īssa rasso, kariyyati, karīyati vā iccādi. ‘‘Tavaggavaraṇā’’ dinā ye rassa yakāre kayyati, kayyanti. Bahulādhakārā kamme kvaci iminā kayirādese tena kayirati, kayiranti iccādi. Bhavissatimhi –
25. 在 hā 之后,以 ca 和 āhaṅ 代替 ssa。显示巴利原文
25. Hāssa cā+haṅa ssena
词根 kar 的 sossa 与 āhaṅ 一同替换,得 kāhati、kāhanti 等。若加入 iñ 增音,则为 kāhiti、kāhinti 等。在不用 āhaṅ 替换的情形,则用 karissati、karissanti 等。现在时——显示巴利原文
Karassa sossa hāssa ca āhaṅa vā hoti ssena saha. Kāhati, kāhanti iccādi. Iñāgame kāhiti, kāhinti iccādi. Āhaṅādesābhāvapakkhe karissati, karissanti iccādi. Ajjatane –
24. 在 ī 等之后,以 kā 代替。显示巴利原文
24. Kā īādīsu
词根 kar 的 o 音在 ī 等词尾之前变为 kā。显示巴利原文
Karassa sa okārassa kā hoti vā īādīsu.
44. ī 和 ssa 变为长音。显示巴利原文
44. Dīghā īssa
在长音之后,其后的 ī 可以替换为 si,由此得 akāsi。略去 ī 则得 akā,以及 akaṃsu。以 si 替换 o,得 akāsi。添加 siñ 增音,得 akāsittha。akāsi、akāsiṃ、akāsimha。另有 akarikari、akariṃsu、kariṃsu、akaṃsu 等形式。由此得 akarīyi 等、akarissa 等。被动态有 akarīyissa 等。在接 eyya 等词缀时,依据“有时省略词干”的规则,省略 vi 词干后得 kareyya、kareyyuṃ 等。kubbe 则得 kubbeyya 等。显示巴利原文
Dīghato parassa īssa si vā hoti. Akāsi. Īlope akā, akaṃsu. Ossa siādese akāsi. Siñāgame akāsittha. Akāsi, akāsiṃ, akāsimha. Aññatra akarikari, akariṃsu kariṃsu akaṃsu iccādi. Tena akarīyi iccādi. Akarissa iccādi. Kamme-akarīyissa iccādi. Eyyādimhi ‘‘kvaci vikaraṇānaṃ’’ti ovikaraṇalope karekareyya, kareyyuṃ iccādi. Kubbe kubbeyya iccādi.
在 kayirā 之后,其后的 eyya 替换为 ṭā,即形成 kayirā。显示巴利原文
Kayirā parassa eyyassa ṭā hoti. So kayirā.
70. kayire,yyasse,yyum 等词尾的情况显示巴利原文
70. Kayire+yyasse+yyumādīnaṃ
kayirā 之后,若后接 eyyuṃ 等词尾,则其起首的 eyya 部分省略,由此得 kayiruṃ。第二人称单数得出 kayirāsi,复数得出 kayirātha。第一人称单数得出 kayirāmi,复数得出 kayirāma。显示巴利原文
Kayirā parassa eyyumādīnaṃ eyyassa lopo hoti. Kayiruṃ. Tvaṃ kayirāsi, kayirātha. Kayirāmi, kayirāma.
此处,etha 的 e 和 ssa 的 ā 发生替换。显示巴利原文
72. Ethassā
Kayirā 中,parassa 的 tha 变为 ā 等,即 essa 变为 ā。例如 Kayirātha dhīro(智者应作)。被动语态:kariyeyya、kariyeyyuṃ 等。Karotu 或 kurutu,以及 kubbantu、karontu 等。主动语态:kurutaṃ、kubbantaṃ。Kurussu、karassu 等。依“eonaṃ vaṇṇe”规则加 ā 音。Kuruvho、kubbe、kubbāmase。被动语态:karīyatu 等。显示巴利原文
Kayirā parasse+thassa ā hotītiādissa essa ā hoti. Kayirātha dhīro. Kamme-kariyeyya, kariyeyyu+miccādi. Karotu kurutu vā, kubbantu karontu iccādi. Paracchakke-kurutaṃ, kubbantaṃ. Kurussu karassu iccādi. ‘‘Eona+ma vaṇṇe’’ti akāro. Kuruvho, kubbe, kubbāmase. Kamme-karīyatu iccādi.
然而,对于 karoti 的 ssa,显示巴利原文
5,133. Karotissa kho
自词根音节省起,kar 的 ssa 在某些情形下变为 kha。例如 abhisaṅkharoti 等。此应于一切处贯通运用。依“tadaminā”等规则,在 khā 替换处有 abhisaṃkhāsi 的特殊形式。Saka 表能力义,例 sakkoti 等。Apa 表到达义,加前缀 pa,例 pappoti 等。(属 Tanādi 类规则。)显示巴利原文
Pādito parassa karassa kvaci kha hoti. Abhisaṅkharoti iccādi. Sabbattha yojetabbaṃ. ‘‘Tadaminā’’dinā khādese abhisaṃkhāsīti viseso. Saka=sattiyaṃ, sakkoti iccādi. Apa=pāpuṇane, papubbo, pappoti iccādi. (Tanādinayo).
Cura:偷盗义。显示巴利原文
Cura=theyye,
从 Curādi 类词根之后加 ṇi。显示巴利原文
1,15. Curādito ṇi
对于 Curādi 类表示行为义的词根,在自身义中,其后加 ṇi。依“Ṇiṇāpyāpīhi vā”规则,可选择性地变为 lo。例如 dhanaṃ corayati、coreti(他偷财物)等。于业处:corīyati 等。corayissati、coressati 等。于业处:corīyissati 等。acorayi、corayi、acoresi、coresi 等。acorayissa 等。于业处:acorīyissa 等。coraye、corayeyya 等。coretu、corentu 等。显示巴利原文
Curādīhi kriyatthehi sakatthe ṇi paro hoti. ‘‘Ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti vikappena lo. Dhanaṃ corayati coreti iccādi. Kamme-corīyati iccādi. Corayissati coressati iccādi. Kamme-corīyissati iccādi. Acorayi corayi acoresi coresi iccādi. Acorayissa iccādi. Kamme-acorīyissa iccādi. Coraye corayeyya iccādi. Coretu corentu iccādi.
Cinta,意为思惟;因有复合辅音,故不增音,变化为 cinteti、cintayati、cintenti。于业处:cintīyati、cintīyanti 等。Manta,意为秘密言语,变化为 manteti、mantayati 等。Pāla,意为守护,例如 so dhammaṃ pāleti、pālayati(他护持法)。Tena pālīyati 等。(Curādi 类规则。)显示巴利原文
Cinta=cintāyaṃ, saṃyogattā na vuddhi, cinteti cintayati, cintenti. Kamme-cintīyati, cintīyanti iccādi. Manta=guttabhāsane, manteti mantayati iccādi. Pāla=rakkhaṇe, so dhammaṃ pāleti pālayati. Tena pālīyati+ccādi. (Curādinayo).
Bhūvādi 类、Rudhādi 类、Divādi 类,以及 Tudādi 等类。
Jyādi 类、Kiyādi 类、Svādi 类、Tanādi 类,以及 Curādi 等类。
显示巴利原文 Bhūvādi ca rudhādi ca, divādi ca tudādayo; Jyādī kiyādī svādī ca, tanādī ca curādayo.
在 tijamānehi、khasā、khamāvīmaṃsāsu 等词中。显示巴利原文
5,1. Tija+mānehi kha+sā khamā+vīmaṃsāsu
在表示“忍耐”时,用词根 tijā;在表示“审察”时,用 vīmaṃsā;在表示“慢”(mānā)时,则依次加上 kha 等词缀。Tija 意为安住,此处 a 音被使用。在 khe 中,当遇到“轻音词尾”时,k 音依“除非另有规定”的规则而被遮止。除 y 音外的辅音,依“在辅音中,后形与 y 音”的规则而取后形。依“第四与第二”等规则,在词首 k 音处,并在“kha、cha、sa 诸音,其元音变为 i,且成双”的规则下,形成 tikkha tikkha 的双重化;再依“非词首辅音省略”的规则,省略词首的 ñ 辅音后,从 titikkhā 词根加上 tyādi 词缀与 lavikaraṇa,构成 Titikkhati 等形,与前相同。被动语态中,则构成 titikkhīyati 等形。此后不再列举被动语态的例句。显示巴利原文
Khantiyaṃ tijā, vīmaṃsāyaṃ mānā ca kha+sapaccayā honti yathākkamaṃ. Tija=nisāne, akārassā+payogo. Khe ‘‘lahussupantassā’’ti patte+kārassa ‘‘aññatrāpī’’ti paṭisedho. Yakāravajjitabyañjanassa ‘‘pararūpa+mayakāre byañjane’’ti pararūpañca. ‘‘Catutthadutiyā’’ dinā paṭhamakkharakakāre ca ‘‘khachasāna+mekassaro+di dve’’ti tikkha tikkha iti dvibhāve ‘‘lopo+nādibyañjanassā’’tiādito+ññassa byañjanassa lope ca kate titikkhādhātuto tyādipaccaya+lavikaraṇāni. Titikkhati iccādi purimasamaṃ . Kamme-titikkhīyati iccādi. Ito paraṃ kammodāharaṇaṃ na karissāma.
Māna表示恭敬,从√tim加上词缀,在完成双音化等操作后,依“māna变为vī,以及para的maṃ”的规则,前面的māna变为vī,后面的māna变为maṃ。从√vīmaṃsa加上ti等词缀后,成为vīmaṃsati等。Titikkhissati、vīmaṃsissati等亦然。于将来时等中,亦应如此配合。使役者加ṇi,依“或由ṇi、ṇā、pyā、pī等”的规则而有lavikaraṇa,成为tejayati、tejeti。又,因属于curādi类,故无lavikaraṇa,成为mānayati、māneti。显示巴利原文
Māna=pūjāyaṃ+timasmā sapaccaya, dvittādimhi kate ‘‘mānassa vī parassa ca maṃ’’ti pubbamānassa vī ca paramānassa mañca hoti. Vīmaṃsadhātuto tipaccayādimhi kate vīmaṃsati iccādi. Titikkhissati, vīmaṃsissati iccādi. Eva+muparipi ajjatanādīsupi yojetabbaṃ. Payojakattā ṇi, ‘‘ṇiṇāpyāpīhi vā’’ti lavikaraṇaṃ, tejayati tejeti. Tathā curādittā na lavikaraṇaṃ, mānayati māneti.
5,2. 在kit词根中,于治疗与疑惑义时,加cha词缀。显示巴利原文
5,2. Kitā tikicchā+saṃsayesu cho
√kit用于治疗义与疑惑义,加cha词缀。Kita意为安住,在cha词缀之前,先完成取后形等操作,并依据“√kit在疑惑中或可”的规则进行双音化,前面的ti替换后,从√tikiccha加上tyādayo等词缀。成为tikicchati、tikicchanti等。带有前缀vi的√kit,加cha词缀等时,依“喉音组变为腭音组”的规则双音化,前面的ka变为ca。成为vicikicchati、vicikicchanti等。其使役者为ketayati等,与前相同。显示巴利原文
Tikicchāyaṃ saṃsaye ca vattamānā kitā cho hoti. Kita=nivāse, chapaccaye pubbeva pararūpādimhi ca kate ‘‘kitassā+saṃsaye vā’’ti dvitte pubbassa tiādese tikicchadhātuto tyādayo. Tikicchati, tikicchanti+ccādi. Vipubbato kitā chappaccayādimhi kate ‘‘kavaggahānaṃ cavaggajā’’ti dvitte pubbassa kassa co. Vicikicchati, vicikicchanti+ccādi. Payojakattā ketayati+ccādi purimasamaṃ.
5,3. 在指责义中,gupa和badha词根的ba变为bha。显示巴利原文
5,3. Nindāyaṃ gupa+badhā bassa bho ca
于指责义中,从√gupa与√badha加cha词缀,且ba变为bha。Gupa意为保护,从√tim加cha词缀,依“除非另有规定”而无o音变化,完成取后形等操作后,依“喉音组”等规则,ga变为ja;再依“√gupa的ussa变为i”的规则进行双音化,前面的u变为i。加上tyādi与lavikaraṇa等后,成为jigucchati等。于指责义中,badha意为束缚,从√tim加cha词缀,依此规则ba变为bha,取后形后,于词首形成bhaccha bhaccha的双音化,省略非词首辅音;依“第四与第二变为第三与第一”的规则,双音化中前面的bha变为ba;再依“于kha、cha、sa之前变为i”的规则,加上i并延长,从√bībhaccha加上tyādayo词缀。成为bībhacchati、bībhacchanti等。在其他义中,则为gopeti等。显示巴利原文
Nindāyaṃ gupa+badhehi cho hoti bassa bho ca. Gupa=rakkhane+tīmasmā chappaccaye ‘‘aññatrāpī’’ti ottābhāve ca pararūpādimhi ‘‘kavaggahā’’ dinā gassa je ca kate ‘‘gupissussā’’ti dvitte pubbassa ussa i hoti. Tyādi+lavikaraṇādimhi jigucchati iccādi. Nindāyaṃ-badha=bandhane+tīmasmā chappaccaye ca imināva bassa bhakāre ca pararūpe paṭhamakkhare bhacchabhacchaiti dvitte anādibyañjanassa lope ‘‘catutthadutiyānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti dvitte pubbassa bhassa bakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre dīghe ca kate bībhacchadhātuto tyādayo honti. Bībhacchati, bībhacchanti iccādi. Aññatra gopeti+ccādi.
5,4. 在ci和cchā之前,tuṃ词缀的省略。显示巴利原文
5,4. Tuṃsmā lopo ci+cchāyaṃ te
从tumanta词干表示愿望义时,广泛加kha、sa、cha词缀,并省略tuṃ词缀,因已成就故。Bhuja有“保护”与“吞咽”二义。解析“为了食物”后,依“tuṃ与tāye”等规则加上tuṃ词缀,依“轻音词尾”规则变为o音并取后形,再解析为“欲得食者”,依此规则加kha词缀,并因此省略tuṃ词缀;依“无因则无果”之理,取后形与o音皆无,于kha取后形与kha音等操作后,形成bhukkha bhukkha的重叠,第三位出现ba音;从bubhukkha词根加上tyādayo词缀,成为bubhukkhati、bubhukkhanti等。显示巴利原文
Tumantato icchāya+matthe te kha+sa+chā honti bahulaṃ, tuṃpaccayassa lopo ca hoti, sutattā. Bhuja=pālana+jjhohāresu. Bhojanāyāti viggayha ‘‘tuṃ+tāye’’ccādinā tuṃpaccaye ‘‘lahussupantassā’’ti okāre pararūpe ca kate bhottu+micchatīti viggayha iminā khapaccaye tuṃpaccayassa iminā ca lope ‘‘nimittābhāve nemittikassāpi ca abhāvo’’ti ñāyā pararūpaokārānaṃ abhāve khassa pararūpa+khakārādimhi ca kate bhukkha bhukkha iti dvitte tatiyabakāro hoti, bubhukkhadhātuto tyādayo honti, bubhukkhati, bubhukkhanti iccādi.
Ji意为“胜利”。解析“为了胜利”后,如前加tuṃ等词缀,再解析为“欲得胜者”,加上sa词缀后,将jisa重叠为jisa jisa,省略非词首辅音,重叠中后面的ji依“ji、ha诸音变为giṃ”规则变为giṃ。从jigiṃsa词根加上tyādi等词缀,成为jigiṃsati、jigiṃsanti等。显示巴利原文
Ji=jaye, jayanāya iti viggayha pure viya tumādimhi kate jetu+micchatīti viggayha sappaccaye jisa jisa iti dvitte anādibyañjanalope dvitte parassa jissa ‘‘jiharānaṃ giṃ’’ti giṃ. Jigiṃsadhātuto tyādīsu jigiṃsati, jigiṃsanti iccādi.
Ghasa意为“吃”。解析“欲得食者”,在cha词缀等之前,如前操作后,gha依“喉音组”等规则变为jha,jha依“第四与第二”规则变为ja,再依“在kha、cha、sa前变为i”规则加上i。从jighaccha词根加上tyādayo词缀,成为jighacchati、jighacchanti等。显示巴利原文
Ghasa=adane , ghasitu+micchati chappaccayādimhi pure viya kate ghassa ‘‘kavaggahā’’dinā jhe jhassa ‘‘catutthadutiyā’’ dinā jakāre ‘‘khachasesvassī’’ti ikāre ca kate jighacchadhātuto tyādayo honti. Jighacchati, jighacchanti+ccādi.
5,5. 从kamma(欲求对象)加īya词缀。显示巴利原文
5,5. Īyo kammā
若名词表示所欲求之对象,在表达“愿求”的意义时,加上 īya 词缀。例如“欲得子”(putta + icchati),加上 īya 词缀后,因 īya 等词缀已述,故依“同义”(ekatthatā)规则省略语尾,成为 puttīyati、puttīyanti 等形式。显示巴利原文
Icchākammato icchāya+matthe īyapaccayo hoti. Putta+micchatīti īyapaccaye īyādivuttittā ‘‘ekatthatāyaṃ’’ti vibhattilopo. Puttīyati, puttīyanti+ccādi.
5,6. 在比喻与行为中。显示巴利原文
5,6. Upamānā+cāre
若名词取自业格(表示所作之对象),以譬喻之义,在“如……般行事”的意义中,加上 īya 词缀。例如 putta + iva + carati,即成 puttīyati sissaṃ(视弟子如子而行),以及 puttīyanti 等形式。显示巴利原文
Kammato upamānā ācāratthe īyo hoti. Putta+mivā+carati puttīyati sissaṃ, puttīyanti+ccādi.
5,7. 关于处所显示巴利原文
5,7. Ādhārāti
加上 īya 词缀。例如“如在草棚中般,行于宫殿”,则作 kuṭīyati pāsāde;“如在宫殿中般,行于草棚”,则作 pāsādīyati kuṭiyaṃ,以及 pāsādīyanti 等形式。显示巴利原文
Īyo hoti. Kuṭiya+mivā+carati kuṭīyati pāsāde. Pāsādevā+carati pāsādīyati kuṭiyaṃ, pāsādīyanti+ccādi.
5,8. 关于行为主体与 āya显示巴利原文
5,8. Kattutā+yo
从行为主体的衡量标准,以表“如……般行事”的比喻义,加 āya 词缀。如“如山峰般屹立,因具戒等功德”故称 pabbatāyati yogī,从 pabbatāya 词根等衍生出 tyādayo 等形式。显示巴利原文
Kattuto+pamānā ācāratthe āyo hoti. Pabbato ivā+carati sīlādiguṇayogatoti pabbatāyati yogī, pabbatāyadhātuto tyādayo.
5,9. 关于变化义显示巴利原文
5,9. Cyatthe
从行为主体,在由非真实转变为真实的意义中,多加 āya 词缀。如 bhuso(真实)从原级转为非真实后,又变为真实,故成 bhusāyati,及 bhusāyanti 等。依“表分别与重复时叠用二词”的规则,于重复义中,apaṭapaṭā 变成 paṭapaṭā,故加 āya 得 paṭapaṭāyati,及 paṭapaṭāyanti 等。又 alohito(非红色)变成 lohito(红色),故称 lohitāyati。显示巴利原文
Kattuto abhūtatabbhāve āyo hoti bahulaṃ. Bhusoti paṭhamantato abhuso bhuso bhavatīti bhusāyati, bhusāyanti iccādi. ‘‘Vicchābhikkhaññesu dve’’ti ābhikkhaññatthe dvitte apaṭapaṭā paṭapaṭā bhavatīti āye paṭapaṭāyati, paṭapaṭāyanti+ccādi. Alohito lohito bhavati lohitāyati.
5,10. 造作声等。显示巴利原文
5,10. Saddādīni karoti
从声等词转为第二格(宾语),在表示“作”的意义中,加 āya 词缀。如“作声”称 saddāyati。同样地,有 verāyati(作怨)、kalahāyati(作诤)、dhūpāyati(作烟熏)等。显示巴利原文
Saddādīhi dutiyantehi karotīti asmiṃ atthe āyo hoti. Saddaṃ karoti saddāyati. Evaṃ verāyati, kalahāyati, dhūpāyati+ccādi.
5,11. 礼敬之后加 sso。显示巴利原文
5,11. Namotva+sso
namo(礼敬)表“作”之义时,有 assa 词缀。表“作礼敬”之义时,加 assa 缘后得 tyādayo 等形式,如 tathāgataṃ namassati(礼敬如来)、namassanti(他们礼敬)等。显示巴利原文
Namoiccasmā karotīti asmiṃ atthe asso hoti. Namo karotīti asmiṃ atthe assapaccaye tyādayo honti, tathāgataṃ namassati, namassanti iccādi.
5,12. 在动词义中,从名词(构成词干)。显示巴利原文
5,12. Dhātvatthe nāmasmi
从名词,于动词义中,大多加 mi。例如 hatthinā atikkamatīti(以象超越),在完成 ipaccaya、lavikaraṇa、ekāra、ayādesa 之后,成为 atihatthayati。同样地,vīṇāya upagāyati(以琵琶伴唱)成为 upavīṇāyati,vinayaṃ daḷhaṃ karoti(使律坚固)成为 daḷhayati,ratti visuddhā hoti(夜晚变得清净)成为 visuddhāyati,kusalaṃ pucchati(问善)成为 kusalāyati 等等。显示巴利原文
Nāmasmā dhātvatthe bahula+mi hoti. Hatthinā atikkamatīti ipaccaye lavikaraṇa+ekāra+ayādesesu katesu atihatthayati. Evaṃ vīṇāya upagāyati upavīṇāyati, vinayaṃ daḷhaṃ karoti daḷhayati, visuddhā hoti ratti visuddhāyati, kusalaṃ pucchati kusalāyati+ccādi.
5,13. 从谛等(名词)也加 āpi。显示巴利原文
5,13. Saccādīhā+pi
从 sacca(谛)等,于动词义中加 āpi。例如 saccaṃ ācikkhatīti(说示谛),在 āpi 及 tyādi 等缘中,依“ṇi、ṇāpyā、dīhi 等”规则,完成 lavikaraṇa、e、ayādesa 之后,成为 saccāpayati、saccāpeti 等等。atthaṃ ācikkhati(说示义)成为 atthāpayati。同样地,还有 vedāpayati。sukkhaṃ karotīti(使乐)成为 sukkhāpayati、sukkhāpeti 等等。显示巴利原文
Saccādīhi dhātvatthe āpi hoti. Sacca+mācikkhatīti āpimhi tyādipaccaye ‘‘ṇi+ṇāpyā+dīhi vā’’ti lavikaraṇa+e+ayādesā. Saccāpayati, saccāpeti iccādi. Attha+mācikkhati atthāpayati. Evaṃ vedāpayati. Sukkhaṃ karotīti sukkhāpayati sukkhāpeti iccādi.
5,16. 在使役者的作用中,也加 ṇa 和 āpi。显示巴利原文
5,16. Payojakabyāpāre ṇāpi ca
若有人促使作者行事,在其行为中,动词义大多加 ṇi 与 ṇāpī。显示巴利原文
Kattāraṃ yo payojeti, tassa byāpāre kriyatthā ṇi+ṇāpī honti bahulaṃ.
以 u、ū 结尾的词根加 ṇi 词缀,以 ā 结尾的则唯加 ṇāpe;
其余情形,则或各有两个词缀,因“大多”一词的延续。
原本是不及物的词根,加上 ṇi 与 ṇāpī 之后,便成为及物的。
及物的变为带两个宾语的,带两个宾语的又变为带三个宾语的。
因此,在作者与宾语的意义中,便有 ṇi 与 ṇāpī 的出现。
然而,在被动句中,纯粹的作者并不如此;在使役者中,它才成为业。
对于naya等词根,使用‘padhāna’(主要词缀);对于duha等词根,则使用‘apadhāna’(非主要词缀)。
由于是纯粹的作者(suddhakattā),在‘ṇi’和‘ṇāpī’词缀中,其作用范围为‘kamma’(业/宾语)与‘makkhāta’(所说/谓语)。
显示巴利原文 Ṇipaccayo uvaṇṇantā, āto ṇāpeva hoti+ha; Dve dve+ko hoti vā sese, bahulaṃtyanuvuttiyā. Akammakāpi honteva, ṇi+ṇāpyantā sakammakā; Sakammakā dvikammā+ssu, dvikammā ca tikammakā. Tasmā kattari kamme ca, ṇi+ṇāpīnaṃ tu sambhavo; Na bhāve suddhakattā tu, kammaṃ hoti payojake. Nayādīnaṃ padhānañca, apadhānaṃ duhādinaṃ; Suddhakattā ṇi+ṇāpīsu, kamma+makkhyāta gocaraṃ.
‘使之存在’为使令义,在此意义上加词缀‘ṇi’。字母‘ṇ’具有‘ṇānubandha’(ṇ标记)的作用。依‘yuvaṇṇānaṃ me o paccaye’规则产生‘o’音;再依‘āyā vā ṇānubandhe’规则,在‘ṇānubandha’的条件下发生替换为‘āv’。在‘tyādimhi’等情形中,依‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’规则,于词干变化时变为‘e’音,再依‘eona mayava sare’规则发生替换为‘aya’。由此得到:so samādhiṃ bhāvayati bhāveti, bhāvayanti bhāventi 等。被动语态:tena samādhi bhāvīyati 等。此处依‘dīgho sarassā’规则,在‘kye’时‘i’音变为长音。将来时:bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāves显示巴利原文
Bhavituṃ payojayatīti atthe iminā ṇippaccayo. Ṇakāro ṇānubandhakāriyattho. ‘‘Yuvaṇṇāna+me+o paccaye’’ti okāre ‘‘āyā+vā ṇānubandhe’’ti ṇānubandhe āvādeso. Tyādimhi ‘‘ṇi+ṇāpyā+pīhi vā’’ti lavikaraṇe ekāre ‘‘eona+mayavā sare’’ti ayādeso. So samādhiṃ bhāvayati bhāveti , bhāvayanti bhāventi+ccādi. Kamme-tena samādhi bhāvīyati+ccādi. Ettha ‘‘dīgho sarassā’’ti kye ikārassa dīgho. Bhāvayissati bhāvessati, bhāvayissanti bhāvessanti+ccādi. Ajjatane īssa simhi abhāvesi bhāvesi, abhāvayi bhāvayi, abhāvayiṃsu bhāvayiṃsu. Parassaralope abhāvesuṃ bhāvesuṃ, abhāvayaṃsu bhāvayaṃsu, abhāvayuṃ bhāvayuṃ iccādi. Kamme-abhāvīyi bhāvīyi iccādi. Abhāvissa abhāvayissa, abhāvissaṃsu abhāvayissaṃsu. Kamme-abhāvayissaṃ iccādi. Bhāve bhāveyya iccādi. Kamme-bhāvīyeyya iccādi. Bhāvayatu bhāvetu iccādi. Kamme-bhāvīyatu iccādi.
‘使之烹煮’为使令义,此处加词缀‘ṇi’与‘ṇāpī’。例如:so devadattena odanaṃ pācayati pāceti 等;同样地,pācāpayati pācāpeti 等。被动语态:so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati 等;将来时等其他形式亦应如此配合。显示巴利原文
Pacituṃ payojetīti atthe ṇi+ṇāpī honti. So devadattena odanaṃ pācayati pāceti iccādi, tathā pācāpayati pācāpeti+ccādi. Kamme-so tena devadattena odano pācīyati pācāpīyati+ccādi, bhavissatyādīsupi yojetabbaṃ.
‘使之去’为使令义,例句如:so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti 等。被动语态:tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati 等。显示巴利原文
Gantuṃ payojetīti atthe so taṃ purisaṃ gāmaṃ gamayati gameti gacchāpayati gacchāpeti+ccādi. Kamme-tena so gāmaṃ gamīyati gacchāpīyati+ccādi.
‘guha’,意为‘覆藏、防护’。‘欲使覆藏’义,附加使役词缀‘ṇi’后,依‘guhissa sare’规则将元音延长为长音,故得‘gūhayati’、‘gūhayanti’等形式。显示巴利原文
Guha=saṃvaraṇe, guhituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘guhissa sare’’ti dīgho. Gūhayati, gūhayanti iccādi.
‘disa’与‘dusa’意为‘不满、憎恶’。‘使之憎恶’即令其憎恶,附加‘ṇi’词缀。依‘ṇimhi dīgho dusassā’规则,将‘dusa’的元音变为长音,得‘dūsayati’等形式。显示巴利原文
Disa+dusa=appītiyaṃ, dusituṃ payojetīti ṇimhi ‘‘ṇimhi dīgho dusassā’’ti dīghe dūsayati+ccādi.
同样,‘使之欲求’即令其欲求:icchāpayati、icchāpeti、esayati、eseti。‘使之约束’即令其约束:niyamayati、niyameti。同样:āsayati、āseti,acchāpayati、acchāpeti。lābhayati、lābheti,如此vāsayati、vāseti,vāsāpayati、vāsāpeti。vāhayati、vāheti,vāhāpayati、vāhāpeti等。如是,jīrayati、mārayati、dassayati等。‘hū’意为存在,‘使之足够’即令其足够:pahāvayati、pahāveti等。sāyayati、sāyāpayati、sāyāpeti。nāyāpayati、nāyāpeti。patiṭṭhāpayati、patiṭṭhāpeti。短音化时则为:patiṭṭhapeti。‘使之杀’即令其杀,附加‘ṇi’与‘ṇāpī’词缀。依‘hanassa ghāto ṇānubandhe’规则,将han替换为ghāta,得ghātayati、ghātāpayati等形式。显示巴利原文
Tathā icchantaṃ payojayati icchāpayati icchāpeti, esayati eseti. Niyacchantaṃ payojayati niyamayati niyameti. Tathā āsayati āseti, acchāpayati acchāpeti. Lābhayati lābheti, evaṃ vāsayati vāseti, vāsāpayati vāsāpeti. Vāhayati vāheti, vāhāpayati vāhāpeti+ccādi. Evaṃ jīrayati, mārayati, dassayati iccādi. Hū=sattāyaṃ, pahontaṃ payojayati pahāvayati pahāveti iccādi. Sāyayati sāyāpayati sāyāpeti. Nāyāpayati nāyāpeti. Patiṭṭhāpayati patiṭṭhāpeti. Rasse patiṭṭhapeti. Hantuṃ payojayatīti ṇi+ṇāpī, ‘‘hanassa ghāto ṇānubandhe’’ti ghātādese ghātayati ghāteti. Tathā juhāvayati juhāveti, jahāpayati jahāpeti. Hāpayati hāpeti. Dāpayati dāpeti. Vidhāpayati vidhāpeti, pidahāpayati pidahāpeti. (Bhūvādinayo).
今示‘rudhādi’等八类动词:rodhayati、rodheti;devayati、deveti;todayati、todeti;jayāpayati、jayāpeti;vikkayati、vikkayāpeti;sāvayati、sāveti;vitānayati、vitāneti;corāpayati、corāpeti 等。显示巴利原文
Idāni rudhādiaṭṭhagaṇā dassīyante-rodhayati rodheti. Devayati deveti. Todayati todeti. Jayāpayati jayāpeti. Vikkayati vikkayāpeti. Sāvayati sāveti. Vitānayati vitāneti. Corāpayati corāpeti iccādi.
以‘khādi’等词缀结尾的词根,亦可附加‘ṇi’与‘ṇāpī’词缀。
此处,‘ṇi’、‘ṇāpī’及‘naka’等词缀之可现见(即实际出现于词形中),即为其成立的依据。
显示巴利原文 Khādīhi paccayantehi, api honti ṇi+ṇāpayo; Ṇi+ṇāpinā+nakānānaṃ, dassanañcettha sādhanaṃ.
所谓“令其忍耐”,即 titikkheti、titikkhāpeti,tikicchayati、tikiccheti、tikicchāpayati、tikicchāpeti。同理,有“使其饥饿”:bubhukkheti、bubhukkhāpeti。“化作山”:pabbatāyayati。“视为子”:puttīyayati 等。(khādi 词缀的规则。)显示巴利原文
Titikkhantaṃ payojayati titikkheti titikkhāpeti, tikicchayati tikiccheti tikicchāpayati tikicchāpeti. Evaṃ bubhukkheti bubhukkhāpeti. Pabbatāyayati. Puttīyayati iccādi. (Khādipaccayanayo).
如是,在运用成就中,第六品(tyādi 品)结束。显示巴利原文
Iti payogasiddhiyaṃ tyādikaṇḍo chaṭṭho.