2. 名词篇·在 jantu、hetu、vī、gha、pa 这些词之后,可有选择地发生
2. 名词品解释 · 287 段
在 jantu、hetu、vī、gha、pa 这些词之后,可有选择地发生。巴利
115. Jantuhetvīghapehi vā
在以 jantu、hetu 以及以 ī 结尾的词,还有被称为 gha、pa 的词之后,随后的复数属格与处所格词尾 yo 可有省略。依据“yo 省略时代以长音”的规则,词干发生长音化,如 daṇḍī、daṇḍiyo。而在呼格中,依“呼格中或有短音”的规则,可有短化,例如 Bho daṇḍi、daṇḍī,daṇḍino、daṇḍī、daṇḍiyo。巴利
Jantu+hetūhi īkārantehi gha+pasaññehi ca paresaṃ yonaṃ vā lopo hoti. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe daṇḍī daṇḍiyo. Ge tu ‘‘ge vā’’ti vā rasso. Bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo.
74. jhī 之后为 naṃ。巴利
74. Naṃ jhīto
在被称为“jha”的语法术语之后,业格单数词尾 aṃ 可有变化为 naṃ,例如 daṇḍinaṃ、daṇḍiṃ 及 daṇḍine。巴利
Jhasaññīto aṃvacanassa naṃ vā hoti. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍine.
在阳性词中,jhī 之后的复数属格与处所格的 yo,有时会变为 no。例如 daṇḍino、daṇḍī、daṇḍiyo。具格单数为 daṇḍinā,具格复数为 daṇḍīhi、daṇḍībhi。依据“jhalā 之后 sassa 变为 no”的规则,在完成 no 的替换后:属格单数有 daṇḍino、daṇḍissa,属格复数为 daṇḍīnaṃ。又依据“nā smāssā”的规则,从格单数词尾 smā 变为 nā:从而有 daṇḍinā、daṇḍimhā、daṇḍismā。巴利
Jhīto yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Daṇḍino daṇḍī daṇḍiyo. Daṇḍinā, daṇḍīhi daṇḍībhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti nomhi kate daṇḍino daṇḍissa, daṇḍīnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti smāssa nā, daṇḍinā daṇḍimhā daṇḍismā.
77. smi 之 ni。巴利
77. Smino ni
在以 jhī 结尾的词中,smiṃ 词尾可以变为 ni,也可以保持不变。在 daṇḍin 这个词中,变为 daṇḍismiṃ 和 daṇḍīsu;而根据 bahula 原则的涵盖,gāmaṇī、senānī、sudhī 等词没有 ni 的替代形式,这是其特殊之处。如是——巴利
Jhīto smiṃvacanassa ni hoti vā. Daṇḍini daṇḍismiṃ, daṇḍīsu, bahulādhikārā smimhi gāmaṇī+senānī+sudhīpabhutīnaṃ niādesābhāvo ca viseso. Evaṃ –
具法者、具僧伽者、具智者、具象者,具轮者、具翼者、具牙者、具国者;
持伞者、持花环者、持皮者、瑜伽行者,有份者、具受用者、具欲者、主人;
持幢者、具众者、具兔者(月)、麻风患者,结发者、具车乘者、具乐者、具顶髻者;
具牙者、具谋臣者、具手者、具施舍者,善巧者、持杵者、具力者;(语词、色)
作恶者、杀敌者、作花环者、长寿者;
说法者、作狮子吼者、卧于地者、速行者。巴利
Dhammī saṅghī ñāṇī hatthī, cakkī pakkhī dāṭhī raṭṭhī; Chattī mālī cammī yogī, bhāgī bhogī kāmī sāmī. Dhajī gaṇī sasī kuṭṭhī, jaṭī yānī sukhī sikhī; Dantī mantī karī cāgī, kusalī musalī balī; (Vācī, rū) Pāpakārī sattughātī, mālyakārī dīghajīvī; Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī.
比丘,此是音节省略。于“la”等音之规则中——巴利
Bhikkhu, silopo. Lasaññāyaṃ –
83. 阳性中,以 la 结尾者,其 yo 诸词尾变为 vo。巴利
83. Lā yonaṃ vo pume
以 la 结尾者,于阳性之中,yo 诸词尾转为 vo,或不转亦可。巴利
Lato yonaṃ vo hoti vā pulliṅge.
94. 在 ve 和 vo 之后,lu 被省略。巴利
94. Ve+vosu lussa
对于名为 lasa 的词,ussa 转为 ve 与 vo。此处,依“阳性呼格中为 ve 与 vo”之说,由于此处 vo 随 ve 相伴出现而非独立,故依其词干属性,亦取“lā,yonaṃ”等处的 vo,得 bhikkhavo。其余情形,依“lopa(词尾脱落)”规则,词尾脱落后得 bhikkhū。复依“词尾脱落时令前音转长”之规则,长音化后得 bhikkhū。呼格则为 bho bhikkhu bhikkhū。巴利
Lasaññassa ussa ve+vosu ṭa hoti. Ettha ‘‘pumālapane vevo’’ tya+tra vossa sahacaritañāyā anissitattā jātivasena ‘‘lā yonaṃ’’ tyādo vo ca gayhati. Bhikkhavo. Aññatra ‘‘lopo’’ti yolopo. ‘‘Yolopanisu dīgho’’ti dīghe bhikkhū. Bho bhikkhu bhikkhū.
96. 在 pumā(男性)之后,于呼格中用 ve 和 vo。巴利
96. Pumā+lapane vevo
从名为 lasa 的词干,在阳性呼格中,ussa 可转作 ve 与 vo。如 bhikkhave、bhikkhavo、bhikkhū。宾格 bhikkhuṃ,呼格 bhikkhavo、bhikkhū。具格 bhikkhunā,复数具格 bhikkhūhi、bhikkhūbhi。依“jhalā 后,sassa 转为 no”之规,从词干后 sassa 可转作 no,如 bhikkhuno、bhikkhussa,复数属格 bhikkhūnaṃ。依“nā smāssā”之规,从词干后 smā 与 nā 可转出,如 bhikkhunā、bhikkhumhā、bhikkhusmā。依处格则为 bhikkhumhi、bhikkhusmiṃ。如是——巴利
Lasaññato uto yossā+lapane ve+vo honti vā pulliṅge. Bhikkhave bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhuṃ, bhikkhavo bhikkhū. Bhikkhunā , bhikkhūhi bhikkhūbhi. ‘‘Jhalā sassa no’’ti lato sassa no vā, bhikkhuno bhikkhussa, bhikkhūnaṃ. ‘‘Nā smāssā’’ti lato vā smāssa nā, bhikkhunā bhikkhumhā bhikkhusmā. Bhikkhumhi bhikkhusmiṃ. Evaṃ –
Setu(桥)、ketu(旗)、rāhu(罗睺)、bhāṇu(太阳),saṃku(箭)、ucchu(甘蔗)、veḷu(竹)、maccu(死);(Paṅgu(跛者)、rū)sindhu(海)、bandhu(亲族)、neru(须弥)、meru(须弥),sattu(众生)、kāru(作者)、hetu(因)、jantu(众生);Ruru(鹿名)、paṭu(智者)——此类词。巴利
Setu ketu rāhu bhāṇu, saṃku ucchu veḷu maccu. (Paṅgu, rū) sindhu bandhu neru meru, sattu kāru hetu jantu. Ruru paṭu – iccādayo.
jantu 与 hetu 的词干元音 u 在复数主格词尾 yo 前变为 a,由此形成差别。依“在 jantu、hetu 等之后,于 ī、gha、pa 等前可选脱落”的规则,当词尾脱落时——巴利
Jantu+hetūnaṃ yosva+yaṃ bhedo. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolope –
84. 从 jantu 等词之后,也用 no。巴利
84. Jantvādito no ca
从 jantu 等词之后,在阳性中,yonaṃ 变为 no,并且也有 vo:jantuno、jantavo、jantuyo。呼格:bho jantu、jantū,jantuno;依“阳性呼格中为 ve 和 vo”的规则,得 ve 与 vo,即 jantave、jantavo、jantuyo。业格:jantuṃ,及 jantū、jantuno、jantavo、jantuyo。其余变格与 bhikkhu 相同。巴利
Jantvādito yonaṃ no hoti vo ca pulliṅge. Jantuno jantavo jantuyo. Bho jantu jantū, jantuno, ‘‘pumālapane vevo’’ti ve+vo, jantave jantavo jantuyo. Jantuṃ, jantū jantuno jantavo jantuyo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.
hetu,hetū、hetavo。按“在 yomhi 中有时可选”的规则,以 lasa 为名的词,其 ussa 可任选变为 ṭā,得 hetayo。因为 yomhi 属于内部规则,所以先作 ṭā 变化,之后再无词尾脱落;同样,内部规则与外部规则并用时,内部规则更有力。此处,依词干而立的为内部规则,依词缀而立的为外部规则。hetuyo。呼格 bho hetu,hetū、hetave、hetavo、hetayo、hetuyo。其余与前述相同。巴利
Hetu, hetū hetavo. ‘‘Yomhi vā kvacī’’ti lasaññassa ussa vā ṭādeso, hetayo. Yomhi antaraṅgattā paṭhamaṃ ṭādese kate pacchā yolopābhāvo, tathā hi antaraṅga+bāhiraṅgavidhānesva+ntaraṅgavidhiyeva balavā. Ettha ca pakatinissita+mantaraṅgaṃ, paccayanissitaṃ bāhiraṅgaṃ. Hetuyo. Bho hetu, hetū hetave hetavo hetayo hetuyo. Sesaṃ pubbasamaṃ.
在 bahu 等词之后、naṃ 之前——巴利
Bahuto naṃmhi –
48. bahu 和 kati 等词的巴利
48. Bahukatinnaṃ
在 naṃ 之前,bahu 与 kati 的词干末尾加 nuka,通于三性。bahunnaṃ。其余与 bhikkhu 相同。巴利
Naṃmhi bahuno katissa ca nuka hoti tiliṅge. Bahunnaṃ. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.
vattu一词,带有单数主格词尾si。巴利
Vattu si,
57. 以ltu及pitu等词,在si格中变为ā巴利
57. Ltu+pitādīna+mā simhi
以ltu为词尾的词,以及pitu、mātu、bhātu、dhītu、duhitu、jāmātu、nattu、hotu、potu等,在si格中变为ā。例如vattā(说话者)。由于“Kattari ltu+ṇakā”之说,ltu词尾被提及,因为它是由词根派生的;而依“提及词尾时,由此词尾所派生者及以此词尾结尾者皆被提及”之理,因其不可分离,故以此词尾结尾的词根亦被提及,因此称“以ltu为词尾的词”。巴利
Ltupaccayantānaṃ pitu+mātu+bhātu+dhītu+duhitu+jāmātu+nattu+hotu+potūnañcā hoti simhi. Vattā. ‘‘Kattari ltu+ṇakā’’ti vihitaltupaccayassa gahaṇā yato dhātuto hi so vihito, ‘‘paccayaggahaṇe yasmā so vihito, tadādino tadantassa ca gahaṇaṃ’’ti ñāyā tadavinābhāvato tadantadhātunopi gahaṇaṃti ltupaccayantānaṃti vuttaṃ.
162. 以ltu及pitu等词,在se格中变为a巴利
162. Ltu+pitādīna+ma se
以ltu为词尾的词及pitā等,除sato与ññatra外,在阳性中变为raṅa。而“Āraṅasmā”中则为ṭo,如是以说。巴利
Ltupaccayantānaṃ pitādīnañcā+raṅa hoti sato+ññatra. ‘‘Āraṅasmā’’ti ṭo, vattāro.
58. 于ge中,为a与ā巴利
58. Ge a ca
以ltu为词尾的pitā等词,于属格中变为a与ā。Bho vatta vattā、vattāro。Vattāraṃ、vattāre vattāro。关于非词(nāvacanassa),在“ṭā nāsmānaṃ”中为ṭā,vattārā。巴利
Geltu+pitādīnaṃ a hoti ā ca. Bho vatta vattā, vattāro. Vattāraṃ, vattāre vattāro. Nāvacanassa ‘‘ṭā nāsmānaṃ’’ti ṭā, vattārā.
166. su、hi、svā之后,为raṅa巴利
166. Su+hisvā+raṅa
在su、hi、su之后,以ltu为词尾的pitā等词变为māraṅa,或可保持不变。例如:Vattārehi、vattārebhi、vattūhi、vattūbhi。巴利
Su+hisu ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārehi vattārebhi vattūhi vattūbhi.
165. sa 之省略。巴利
165. Salopo
以ltu为词尾的pitā等词,其后的sa可省略。例如:Vattu、vattuno、vattussa。巴利
Ltu+pitādīhi sassa lopo vā hoti. Vattu vattuno vattussa.
163. 于naṃ与mhi中,或巴利
163. Naṃmhi vā
在 naṃ 之前,ltu 词尾及 pitu 等词可变为 āra。例:vattārānaṃ。巴利
Naṃmhi ltu+pitādīna+māraṅa vā hoti. Vattārānaṃ.
在naṃ词尾之前,ltu、pitu等词的末音变为ā,或不发生音变。vattānaṃ、vattūnaṃ。sma词尾变为ṭā,为vattārā。巴利
Naṃmhi ltu+pitādīna+mā vā hoti. Vattānaṃ vattūnaṃ. Smāssa ṭā, vattārā.
174. 在 ṭi、smi 词尾中巴利
174. Ṭi smino
在替换为āra之后,当词尾为desa时,smi变为ṭi。巴利
Āravā+desamhā smino ṭi hoti.
176. 短音之后接 raṅa巴利
176. Rassā+raṅa
于 smiṃ 词尾处,ā 变为短音。例如:vattari、vattāresu、vattūsu、vattusu。如是——巴利
Smimhi āro rasso hoti. Vattari, vattāresu vattūsu vattusu. Evaṃ –
如是,bhattu、kattu、netu、sotu、ñātu、jetu、chettu;
bhettu、dātu、dhātu、boddhu,以及 viññāpeta 等。巴利
Evaṃ bhattu kattu netu, sotu ñātu jetu chettu; Bhettu dātu dhātu boddhu, viññāpetādayopi ca.
然而,就 satthu 一词而言,因普遍使用故,依“ltu、pitu 等词在 naṃ 词尾前”之规则,或在 āra 替代中,变为 satthārā、satthunā。其余变化与 vattu 相同。巴利
Satthusaddassa pana nāmhi bahulādhikārā ‘‘ltu+pitādīna+mase’’ti vā āravādese satthārā satthunā. Sesaṃ vattusamaṃ.
在 si 格尾中变为 ā,pitā。依“ltu、pitu 等词在 naṃ 词尾前”之规则,在 āra 替代中——巴利
Simhi ā, pitā. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ti āravādese –
177. pitu 等词变为 anatu 等形巴利
177. Pitādīna+manatvādīnaṃ
除 natvā 等词之外,pitu 等词的末音 ā 在所有变化格中皆变为短音。此处所谓“在所有变化格中”,是指依“ltu、pitu 等词于 naṃ 词尾前”、“su、hi、svā 之后接 raṅa”、“在 naṃ 词尾中或否”等规则所示之格尾——当这些格尾随后时,即变为 āra;正是以这些变化格为依据,故说“在所有变化格中”。pitaro。Bho pita pitā,pitaro。pitaraṃ,pitare pitaro。pitarā,pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi。pitu pituno pitussa,pitarānaṃ pitūnaṃ。“pitunnaṃ”——在 naṃ 词尾中,长音转为短音及二重音,如上所说。依“随顺经句”之理,于“bahukatinnaṃ”中,通过 nuka 之结合亦可成就,此处随 naṃ 词尾而转。第五格、第六格与第三格、第四格同。pitari,pitaresu pitūsu,此处无短音。nattā,nattāro。Bho natta nattā,nattāro 等,与前述相同。巴利
Natvādivajjitānaṃ pitādīna+māro rasso hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Ltu+pitādīna+mase’’ ‘‘su+hisvā+raṅa’’ ‘‘naṃmhi vā’’ti ettha vuttavibhattīsu paresu āraṅa hotīti tā vibhattiyo paṭicca sabbāsūti vuttaṃ. Pitaro. Bho pita pitā, pitaro. Pitaraṃ, pitare pitaro. Pitarā, pitarehi pitarebhi pitūhi pitūbhi. Pitu pituno pitussa, pitarānaṃ pitūnaṃ. ‘‘Pitunnaṃ’’ti naṃmhi dīghe rassa+dvittānīti vuttaṃ. ‘‘Sānuvuttaṃ suttaṃ’’ti ñāyā ‘‘bahukatinnaṃ’’ti ettha nuka-iti yogavibhāgenapi sijjhati ettha anuvattitanaṃmhi. Pañcamīchaṭṭhī tatiyācatutthīsamaṃ. Pitari, pitaresu pītūsu, rassābhāvo. Nattā, nattāro. Bho natta nattā, nattāro iccādi vattusamaṃ.
151. ntu 词尾的变格巴利
151. Ntussa
当后接 si 格尾时,以 ntu 结尾的词干中的 ntu 变为 ṭā。例如:guṇavā。当后接 yo 格尾时,依据“ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame”规则,带有格尾的 ntu 词干中的 ntu 变为 nto。此处依“ntu 与 vantu、mantā、vantu、tavantū 相关”这一释义惯例,所取的 ntu 仅限于与 vantu 等相关的词,而不取 jantu、tanta 等词中的 ntu。例如:guṇavanto。其他情况——巴利
Simhi ntussa ṭā hoti. Guṇavā. Yomhi ‘‘ntantūnaṃ nto yomhi paṭhame’’ti savibhattissa ntussa nto hoti. Ettha ca ‘‘ntu vantu+mantā+vantu+tavantusambandhī’’ti paribhāsato ntu ca vantvādisambandhīyeva gayhate, na jantu tantādīnaṃ. Guṇavanto. Aññatra –
91. 在 yvā 等格尾前,ntu 词尾的变化巴利
91. Yvādo ntussa
在 yo 等格尾前,ntu 词尾变为 a。例如 guṇavanta,因其词干以 a 结尾,故 ṭā 及 ṭe 等替代形式适用,形成 guṇavantā。依“Ṭaṭāaṃ ge”规则,呼格中采用 ṭā 等形式,得:bho guṇava、guṇavā、guṇavaṃ,复数:guṇavanto、guṇavantā。依“Ntassa ca ṭa vaṃ+se”规则,在 aṃ 和 se 格尾前,ntu 词尾可有选择地变为 ṭo,故得:guṇavaṃ、guṇavantaṃ(业格单数),guṇavante(业格复数)。依“To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū”规则,tā 等形式成立,故具格单数得:guṇavatā、guṇavantena,复数:guṇavantehi、guṇavantebhi。依据“Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā”这一理趣,以及“na lakkhaṇikassā”的说明,考虑到差别相,巴利
Yoādīsu ntussa a hoti. Guṇavantaiti akārantā ṭā+ṭeādesā honti, guṇavantā. ‘‘Ṭaṭāaṃ ge’’ti ṭādayo , bho guṇava guṇavā guṇavaṃ, guṇavanto guṇavantā. ‘‘Ntassa ca ṭa vaṃ+se’’ti aṃsesu ntassa ṭo vā, guṇavaṃ guṇavantaṃ, guṇavante. ‘‘To+tā+ti+tā sa+smā+smiṃ+nāsū’’ti tāādayo honti, guṇavatā guṇavantena, guṇavantehi guṇavantebhi. ‘‘Lakkhaṇikapaṭipadottesu paṭipadottasseva gahaṇaṃ, na lakkhaṇikassā’’ti ñāyā ‘‘na lakkhaṇikassā’’ti vuttabyattipakkha+manapekkhitvā ‘‘ato’’ti rassākārajātiyā pekkhitattā guṇavantenāti ‘‘atenā’’ tya+nena sijjhati. Jāti=sāmaññaṃ, byatti=viseso. Guṇavato guṇavassa guṇavantassa, ‘‘taṃ naṃmhi’’ti naṃmhī taṃ vā, guṇavataṃ guṇavantānaṃ. Guṇavatā guṇavantā guṇavantamhā guṇavantasmā. Guṇavati guṇavante guṇavantamhi guṇavantasmiṃ, guṇavantesu. ‘‘Ntassa ca ṭa vā’’ti yogavibhāgā yosu ca ntussa vā ṭādese kate yossa ṭā, ‘‘cakkhumā andhitā honti’’, ‘‘vaggumudātīriyā bhikkhu vaṇṇavā’’ iccādī honti.
如此,有德者、有族者、有果者、有名声者、有财者、有闻者、世尊、有雪者、有力者、有戒者、有慧者等。巴利
Evaṃ gaṇavā kulavā phalavā yasavā dhanavā sutavā bhagavā himavā balavā sīlavā paññavā iccādī.
153. himavato 词在 si 格尾前,ntu 词尾可选择性变为 o巴利
153. Himavato vā o
在 himavato 一词中,当位于 si 格尾之前时,ntu 词尾可选择性变为 o,从而形成 himavanto、himavā 两种形式。其余[规则]与前述相同。巴利
Himavato simhi ntussa o vā hoti, himavanto himavā. Sesaṃ purimasamaṃ.
āyasmantu 一词在羯磨语中,有时因“多分摄益”之理,以双数语尾出现为 āyasmantā,以复数语尾出现为 āyasmanto。巴利
Āyasmantusaddo kammavācāya kvaci bahulādhikārā dvivacanena āyasmantā, tiṇṇaṃ vacanena āyasmantoti dissati.
如是,则有念者、有定者、有行处者、有慧者、有思者、有光者、有祥者、有惭者、有赞者、有乐者、有精进者、有净者、有斗者、有力者、有耕者、有光者、有觉者、有眼者、有亲者、有因者、有桥者、有幢者、有罗睺者、有光者、有柱者、有电者等词。巴利
Evaṃ satimā dhitimā gatimā mutimā matimā jutimā sirimā hirimā thutimā ratimā yatimā sucimā kalimā balimā kasimā rucimā buddhimā cakkhumā bandhumā hetumā setumā ketumā rāhumā bhāṇumā khāṇumā vijjumā iccādayo.
Vessabhū一词,其si格尾省略。其特殊之处仅在于不发生短音化。依据“Ekavacanayosva+ghonaṃ”规则作短音化后,依据“lā yonaṃ vo pume”规则变为vo,即成vessabhuvo;而依“vevosu lussā”所述,不进行ṭā替代;依“lopoti yolope”规则,yo格尾省略时即成vessabhū。依“Ge vā”规则,呼格中可有选择性短音化,得bho vessabhu、vessabhū;复数形式:vessabhuvo、vessabhū。业格单数:vessabhuṃ,复数:vessabhuvo、vessabhū。具格单数:vessabhunā等,其变格方式与bhikkhu一词相同。同样,sayambhū、parābhibhū、abhibhū等词也是如此。然而,gotrabhū与sahabhū二词,在yo格尾复数时,依据“jantvādito no vā”规则,可选择性变为no或vo,得gotrabhuno、gotrabhuvo、gotrabhū;巴利
Vessabhū silopo. Te ca rassābhāvova viseso. ‘‘Ekavacanayosva+ghonaṃ’’ti rasse ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti vo, vessabhuvo, ‘‘vevosu lussā’’ti vuttattā na ṭādeso, ‘‘lopoti yolope vessabhū. ‘‘Ge vā’’ti vā rasse bho vessabhu vessabhū, vessabhuvo vessabhū. Vessabhuṃ, vessabhuvo vessabhū. Vessabhunā iccādi bhikkhusamaṃ. Evaṃ sayambhū parābhibhū abhibhūādayo. Gotrabhū+sahabhūsaddehi pana yonaṃ ‘‘jantvādito no vā’’ti no, vo vā, gotrabhuno gotrabhuvo gotrabhū. Sahabhuno sahabhuvo sahabhū, sesaṃ vessabhūsamaṃ.
以kū为后缀的(词干),在阳性中,yo等格尾变为no,或亦可省略。如sabbaññuno。然而,依“lā yonaṃ vo pume”规则所成的vo除外,因为“kūto”等词与jantu等词有所区别。当yo省略时,则为sabbaññū。呼格单数:bho sabbaññu、主格单数:sabbaññū,属格单数:sabbaññuno、主格复数:sabbaññū等。巴利
Kūpaccayantato yonaṃ no vā hoti pulliṅge. Sabbaññuno. Aññatra ‘‘lā yonaṃ vo pume’’ti na vo, ‘‘kūto’’ti jantvādīhi puthakkaraṇā. Yolope sabbaññū. Bho sabbaññu sabbaññū, sabbaññuno sabbaññū iccādi.
诸如maggaññū(知道者)、dhammaññū(知法者)、atthaññū(知义者)、kālaññū(知时者)、rattaññū(知夜者)、mattaññū(知量者)、kataññū(知恩者)、kathaññū(知言者)、viññū(智者)、vidū(明者)等等。在此,因为“vidā kū”、“vito ñāto”、“kammā”这三部经中已收录了kū后缀,故 vedagū 等以其他后缀结尾的词未被收录。巴利
Evaṃ maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū kataññū kathaññū viññū vidū iccādayo. Ettha ‘‘vidā kū’’ ‘‘vito ñāto’’ ‘‘kammā’’ti tīsu suttesu kūpaccayassa gahitattā vedagūādayo rūpaccayantā na gahitā.
go(牛),主格单数 si,词尾省略,便成 go(牛)。巴利
Go, si, silopo. Go.
67. 在 gos 词的 ā、ga、si、hi、naṃ 这些(格尾)处,(词干变为)gāva、gavā。巴利
67. Gossā+ga+si+hi+naṃsu gāva+gavā
在除 ga、si、hi、naṃ 之外的诸格尾中,gosadda(“牛”这个词)必定变为 gāva、gavā。巴利
Ga+si+hi+naṃvajjitāsu vibhattīsu gosaddassa gāva+gavā honti niccaṃ.
170. 在 ubha 和 go 之后,yo 等变为 ṭo。巴利
170. Ubha+gohi ṭo
在 ubha 和 go 之后,yo 等格尾变为 ṭo。例如 gāvo、gavo。呼格单数为 bho go,主格复数为 gāvo、gavo。巴利
Ubha+gohi yonaṃ ṭo hoti. Gāvo gavo. Bho go, gāvo gavo.
72. 在 gāvu 和 mhi 的情况下。巴利
72. Gāvu+mhi
在业格单数中,go 变为 gāvu,或可有其他形式:gāvuṃ、gāvaṃ、gavaṃ,以及 gāvo、gavo。巴利
Aṃvacane gossa gāvu vā hoti. Gāvuṃ gāvaṃ gavaṃ, gāvo gavo.
71. 在 nā 和 ssa 的情况下。巴利
71. Nāssā
对于 go,不发生 ā 替代。因其为单音节,故非全体替换。在陈述“第五格中,对后续……”这一规则时,依据 ādissa 规则,不发生 ā 替代,而是词尾脱落:gāvā、gāvena、gavā、gavena、gohi、gobhi。巴利
Goto nāssa ā hoti vā. Ekavaṇṇattā na sabbādeso. ‘‘Pañcamiyaṃ parasse’’ti vattante ‘‘ādissā’’ti nāssa ā hoti, paralopo, gāvā gāvena gavā gavena, gohi gobhi.
69. Gavaṃ sena巴利
69. Gavaṃ sena
在se语尾之前,gossa变为gavaṃ,并与sena连用。gavaṃ、gāvassa、gavassa。在Kaccāyana文法中,依据“gavaṃ ce taramānānaṃ”这一圣典文句,只成立了复数形式;而此处根据“gavaṃva siṅgino saṅgaṃ”的用例,单数形式也得以成立。巴利
Gossa se vā gavaṃ hoti saha sena. Gavaṃ gāvassa gavassa. Kaccāyane ‘‘gavaṃ ce taramānānaṃ’’ti pāḷiṃ paṭicca naṃmhi bahuvacanameva sādhitaṃ, idha ‘‘gavaṃva siṅgino saṅgaṃ’’ti dassanato ekavacanañca.
70. gunnaṃ 以及 naṃnā(在 naṃ 语尾前,go 变为 gunnaṃ)巴利
70. Gunnañca naṃnā
在naṃ语尾之前,gossa变为gunnaṃ,亦可变为gavaṃ。gunnaṃ、gavaṃ、gonaṃ。gāvā、gāvamhā、gāvasmā、gavā、gavamhā、gavasmā。gāve、gāvamhi、gāvasmiṃ、gave、gavamhi、gavasmiṃ。巴利
Naṃvacanena saha gossa gunnaṃ hoti gavañca vā. Gunnaṃ gavaṃ gonaṃ. Gāvā gāvamhā gāvasmā gavā gavamhā gavasmā. Gāve gāvamhi gāvasmiṃ gave gavamhi gavasmiṃ.
68. Sumhi vā巴利
68. Sumhi vā
在su语尾之前,gossa可选择地变为gāva或gavā。gāvesu、gavesu、gosu。并未将gossa替换为goṇa等形式,因为那是不同的词。实际上,goṇa一词出现在七种格中。巴利
Sumhi gossa gāva+gavā honti vā. Gāvesu gavesu gosu. Gossa goṇādeso na kato, saddantarattā. Goṇasaddo hi sattasu vibhattīsu dissatīti.
箭、地、兽、光、方、语、水、眼,此十义中go皆通;
lagga与vajira亦如是。巴利
Usu+bhūmi+pasu+raṃsi-disā+vācā+mbu+cakkhusu; Dasasva+tthesu go vutto, lagge ca vajire iti.
Kaññā,词尾省略。巴利
Kaññā, silopo.
位于阴性名词末尾的 ā 音称为 gha。依“Jantu+hetvī+gha+pehi vā”规则可有省略,如 kaññā、kaññāyo。依“Gha+brahmādite”规则,ga 有时变为 e,如 kaññe、kaññā;复数主格则为 kaññā、kaññāyo。依“Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū”规则,单数业格中的元音缩短,如 kaññaṃ;复数业格为 kaññā、kaññāyo。巴利
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamāno ākāro ghasañño hoti. ‘‘Jantu+hetvī+gha+pehi vā’’ti yolopo vā. Kaññā kaññāyo. ‘‘Gha+brahmādite’’ti gassa e vā, kaññe kaññā, yomhi kaññā kaññāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā yaṃ+tiṃsū’’ti aṃmhi rasso. Kaññaṃ, kaññā kaññāyo.
45. 在 gha 词尾之后,于单数中,nādi 诸格位依次变为 ya 和 yā。巴利
45. Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā
在 gha 词尾之后,单数中从具格至依格的诸格位依次变为 ya 与 yā。例如:具格单数 kaññāya;具格复数 kaññābhi 或 kaññāhi;为格单数 kaññāya;属格复数 kaññānaṃ。巴利
Ghapato smiṃvibhattipariyantānaṃ ekatte nādīnaṃ ya+yā honti yathākkamaṃ. Kaññāya, kaññābhi kaññāhi. Kaññāya, kaññānaṃ.
在 gha 词尾之后,依格单数有时变为 yaṃ,如 kaññāyaṃ 或 kaññāya。由于“Gha+pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā”与“yaṃ”等特殊规则在其适用范围内排除了普遍规则,依格复数便依照“smā+hi+sminna”等普遍规则,经由 mhi 变化,依“dasasahassimhi dhātumhī”规则成立,如 kaññāsu。如是——巴利
Ghapato smino yaṃ vā hoti. Kaññāyaṃ kaññāya. ‘‘Gha+ pate+kasmiṃ nādīnaṃ ya+yā’’ ‘‘yaṃ’’ti ca imesaṃ apavādādīnaṃ visaye mhissa ussaggattā pavatti natthīti smino bahulādhikārā ‘‘smā+hi+sminna’’ miccādinā mhikate ‘‘dasasahassimhi dhātumhī’’ti sijjhati. Kaññāsu. Evaṃ –
信、慧、慧、明、思、智、爱、琴
欲求、迷恋、渴望、幻术,慈、量、学处、乞食。
胫、颈、舌、语、影、望、恒河、船
偈颂、军队、书写、厅堂、花鬘、时节、供养、游戏。
渴、受、想、思、渴爱、众生;
天神、鹌鹑、蜥蜴;鹤、大众、会堂。
Ūkā(虱子)、sephālikā(塞帕利迦花)、laṅkā(楞伽)、salākā(签条)、vālukā(沙)、sikhā(顶髻)。
Visākhā(毗舍佉)、visikhā(街道)、sākhā(树枝)、vācā(言语)、vañjhā(不孕者)、jaṭā(发髻)、ghaṭā(罐)。
Jeṭṭhā(长女)、soṇḍā(象鼻)、vitaṇḍā(诡辩)、karuṇā(悲悯)、vanitā(女子)、latā(藤蔓)。
“ Kathā”意为谈论,“niddā”意为睡眠,“sudhā”意为甘露,“rādhā”意为罗陀,“vāsanā”意为习气,“siṃsapā”意为尸舍婆树,“papā”意为饮水处。
“ Pabhā”意为光辉,“sīmā”意为界限,“khamā”意为忍辱,“chāyā”意为阴影,“khattiyā”意为刹帝利女,“sakkharā”意为糖,“surā”意为酒。
“ Dolā”意为轿子,“tulā”意为秤,“silā”意为石头,“lilā”意为游戏,“lālelā”词义未详,“mekhalā”意为腰带,“kalā”意为部分。
Vaḷavā(母马)、Lambusā(兰布萨)、Mūsā(鼠)、Mañjusā(匣)、Sulasā(苏拉萨)、Disā(方)。
Nāsā(鼻)、Juṇhā(月光)、Guhā(洞穴)、Īhā(渴望)、Lasikā(筋/淋巴)、Vasudhā(大地)等词。巴利
Saddhā medhā paññā vijjā, cintā mantā taṇhā vīṇā; Icchā mucchā ejā māyā, mettā mattā sikkhā bhikkhā. Jaṅghā gīvā jīvhā vācā, chāyā āsā gaṅgā nāvā; Gāthā senā lekhā sālā, mālā velā pūjā khiḍḍā. Pipāsā vedanā saññā, cetanā tasinā pajā; Devatā vaṭṭakā godhā, balākā parisā sabhā. Ūkā sephālikā laṅkā, salākā vālukā sikhā; Visākhā visikhā sākhā, vācā vañjhā jaṭā ghaṭā. Jeṭṭhā soṇḍā vitaṇḍā ca, karuṇā vanitā latā; Kathā niddā sudhā rādhā, vāsanā siṃsapā papā. Pabhā sīmā khamā chāyā, khattiyā sakkharā surā; Dolā tulā silā lilā, lāle+lā mekhalā kalā. Vaḷavā+lambusā mūsā, mañjusā sulasā disā; Nāsā juṇhā guhā īhā, lasikā vasudhādayo.
依“na+mmādī”规则,ammā、annā、ambā等词的ga变为e时——巴利
‘‘Na+mmādīhī’’ti ammā+annā+ambāhi gassa ekārā+bhāve –
ammā 等词在 ga 格位时,有短音形式。如 amma、ammā 等。其余如同 kaññā 的变格。annā、ambā 亦然。sabhā、parisā 在 smin 格位时,依“tiṃ sabhāparisāyā”规则,可有 tiṃ 的形式。依“ghossa”等规则短化后,成 sabhatiṃ、sabhāyaṃ、sabhāya。parisatiṃ、parisāyaṃ、parisāya。巴利
Ammādīnaṃ ge rasso vā hoti. Amma ammā iccādi. Sesaṃ kaññāva. Evaṃ annā ambā. Sabhāparisāhi smino ‘‘tiṃ sabhāparisāyā’’ti tiṃ vā hoti. ‘‘Ghossa’’ mādinā rasse sabhatiṃ sabhāyaṃ sabhāya. Parisatiṃ parisāyaṃ parisāya.
Mati(慧),其复数词干为——巴利
Mati, yomhi –
1,10. Pi 及阴性(词尾)巴利
1,10. Pi+tthiyaṃ
当阴性的名词词尾呈现时,其中的i元音与u元音会被替换而显现。巴利
Itthiyaṃ vattamānassa nāmassa+nte vattamānā ivaṇṇu+vaṇṇā pasaññā honti.
116. 凡是passi+vaṇṇassa(带有passi音的)巴利
116. Ye passi+vaṇṇassa
当 pasaññassa ivaṇṇassa(被代换的 i 音)后接 yakāra(y 音)时,可发生省略或变为 y 音。“Paro kvacī”(随某处)一句,由随转的 kvaci(某处)所执,若前无 ca-kāra(c 音)则不成立。例如 Matiyo。除“jantvā”等外,yo 省略,韵母变为长音,成 matī、matiyo。呼格:bho mati、matī,matyo、matī、matiyo。业格:matiṃ,matyo、matī、matiyo。具格:matiyā,matīhi、matībhi。属格:matyā、matiyā,matīnaṃ。处格:smino yaṃ,matyaṃ、matiyaṃ、matyā、matiyā,matīsu。如下——巴利
Pasaññassa ivaṇṇassa lopo hoti vā yakāre. ‘‘Paro kvacī’’ti anuvattitakvaciggahaṇā ye pare ca-kāra+pubbarūpā- ni na honti. Matyo. Aññatra ‘‘jantvā’’dinā yolopo, dīgho, matī matiyo. Bho mati matī, matyo matī matiyo. Matiṃ, matyo matī matiyo. Matiyā, matīhi matībhi. Matyā matiyā, matīnaṃ. Smino yaṃ, matyaṃ matiyaṃ matyā matiyā, matīsu. Evaṃ –
得、相应、所行、声誉,解脱、满足、堪忍、可爱;
寂静、经教、成就、清净,神通、增长、觉慧、菩提。
Bhūmi 地 jāti 生 pīti 喜 suti 闻 nandi 欢喜 sandhi 连结 soṇi 臀 koṭi 顶端
Diṭṭhi 见 vuṭṭhi 雨 tuṭṭhi 满足 yaṭṭhi 杖 pāḷi 本典 āḷi 沟 nāḷi 管 keḷi 戏
Sati 念 muti 慧 gati 趣 cuti 死没 dhiti 坚忍 yuvati 少女 vikati 变形
Rati 喜 ruci 光 rasmi 光线 asani 电 vasani 住所 osadhi 药 aṅguli 指
Dhūli(尘)、dudrabhi(一种乐器/雷声)、doṇi(独木舟/槽)、aṭavi(森林)、chavi(皮)等。巴利
Patti yutti vutti kitti, mutti titti khanti kanti; Santi tanti siddhi suddhi, iddhi vuddhi buddhi bodhi. Bhūmi jāti pīti suti, nandi sandhi soṇi koṭi; Diṭṭhi vuṭṭhi tuṭṭhi yaṭṭhi, pāḷi āḷi nāḷi keḷi. Sati muti gati cuti, dhiti yuvati vikati; Rati ruci rasmi asani, vasani osadhi aṅguli; Dhūli dudrabhi doṇi, aṭavi chavi iccādi.
在 ratyā 等词之后,以 ṭo 替换 smin。巴利
55. Ratyādīhi ṭo smino
以 ratyā 等词为例,处所格语尾 smiṃ 可替换为 ṭo。例如:ratto、ratyaṃ、rattiyaṃ、ratyā、rattiyā、rattīsu。其余变化与 mati 相同。巴利
Ratyādīhi smino ṭo vā hoti. Ratto ratyaṃ rattiyaṃ ratyā rattiyā, rattīsu. Sesaṃ matisamaṃ.
dāsī:省略词尾 si。依“Ekavacane”等规则,元音变短。依“Ye passi+vaṇṇassa”规则,省略 ī,成为 dāsyo。依“Jantvā”等规则,省略 yo。[由此可得] dāsī、dāsiyo。依“Ge vā”规则,元音变短。[呼格形式为] bho dāsi、dāsī,复数 dāsyo、dāsī、dāsiyo。巴利
Dāsī, silopo. ‘‘Ekavacane’’ccādinā rasso. ‘‘Ye passi+vaṇṇassā’’ti īlopo, dāsyo. ‘‘Jantvā’’ dinā yolopo. Dāsī dāsiyo. ‘‘Ge vā’’ti rasso. Bho dāsi dāsī, dāsyo dāsī dāsiyo.
73. 在 pito 之后为 yaṃ。巴利
73. Yaṃ pito
对于以 pasa 结尾的 ī 词干,业格词尾 aṃ 可替换为 yaṃ。[业格单数形式有] dāsyaṃ、dāsiyaṃ、dāsiṃ;复数 dāsyo、dāsī、dāsiyo。依“Ghapatekā”等规则,转为 yā。[工具格单数] dāsyā、dāsiyā;复数 dāsīhi、dāsībhi。[属格单数] dāsyā、dāsiyā;复数 dāsīnaṃ。[位格单数] dāsyaṃ、dāsiyaṃ、dāsyā、dāsiyā;复数 dāsīsu。如此——巴利
Pasaññīto aṃvacanassa yaṃ vā hoti. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsiṃ, dāsyo dāsī dāsiyo. ‘‘Ghapatekā’’dinā yā. Dāsyā dāsiyā , dāsīhi dāsībhi. Dāsyā dāsiyā, dāsīnaṃ. Dāsyaṃ dāsiyaṃ dāsyā dāsiyā, dāsīsu. Evaṃ –
mahī(大地)、vetaraṇī(毗多罗尼河)、vāpī(池塘)、pāṭalī(喇叭花树)、kadalī(芭蕉)、ghaṭī(水罐)
nārī(女人)、kumārī(少女)、taruṇī(年轻女子)、vāruṇī(酒)、brāhmaṇī(婆罗门女)、sakhī(女友)。
gandhabbī(乾闼婆女)、kinnarī(紧那罗女)、nāgī(龙女)、devī(天女)、yakkhī(夜叉女)、ajī(母山羊)、migī(母鹿);
vānarī(母猴)、sūkarī(母猪)、sīhī(母狮)、haṃsī(母鹅)、kākī(母鸦)和 kukkuṭī(母鸡)。巴利
Mahī vetaraṇī vāpī, pāṭalī kadalī ghaṭī; Nārī kumārī taruṇī, vāruṇī brāhmaṇī sakhī. Gandhabbī kinnarī nāgī, devī yakkhī ajī migī; Vānarī sūkarī sīhī, haṃsī kākī ca kukkuṭī.
此处,当省略 ī 时,前面的 ññakāra 变为前位同化,故有 vetarañño、vetaraṇiyo;vetaraññaṃ、vetaraṇiyaṃ、vetaraṇiṃ;vetarañño、vetaraṇiyo 等。在 yo 复数形式中——巴利
Ettha ca īkāralope ññakārapubbarūpo, vetarañño vetaraṇiyo. Vetaraññaṃ vetaraṇiyaṃ vetaraṇiṃ, vetarañño vetaraṇiyo iccādi. Yosu –
以 najjā 等为例。巴利
167. Najjā dhayāsvāma
在 yo 复数形式中,nadī 词干有时变为 āma。如 suña+naka+āma 等,其中的 ñakāra、kakāra、makāra 是增音。而该增音属于 mānubandha 类,依“mānubandha 位于 sarāna 与 anta 之后”的规则,它位于 sarāna 与 anta 之后,因此也就位于 īkāra 之后。依“yavā sare”的规则,ya 变为 ja,且 y 变为前位音,从而得到 najjāyo。在 vā 替代、pa 省略、yo 省略等情形下,则有 najjo、nadī、nadiyo 等形式。巴利
Yosu nadīsaddassa āma vā hoti. Suña+naka+āma ityādi ññakāra+kakāra+makārā āgamaliṅgā. Sa ca ‘‘mānubandho sarāna+mantā paro’’ti mānubandhattā sarāna+mantā paro hotīti īkārā paro. ‘‘Yavā sare’’ti ye dassa jo, yassa ca pubbarūpaṃ, najjāyo. Vā pa-lopa+yolopesu najjo nadī nadiyo iccādi.
yāgu(粥):yāgu、yāgū、yāguyo。呼格:bho yāgu、yāgū、yāguyo。宾格:yāguṃ、yāgū、yāguyo。工具格:yāguyā;从格复数:yāgūhi、yāgūbhi。属格:yāguyā;属格复数:yāgūnaṃ。处格:yāguyaṃ、yāguyā;处格复数:yāgūsu。dhātu、dhenu、kāsu、daddu、kaṇḍu、kacchu、rajju、kareṇu、sassu、piyaṅgu 等词,亦同此变格。巴利
Yāgu, yāgū yāguyo. Bho yāgu, yāgū yāguyo. Yāguṃ, yāgū yāguyo. Yāguyā, yāgūhi yāgūbhi. Yāguyā, yāgūnaṃ. Yāguyaṃ yāguyā, yāgūsu. Evaṃ dhātu+dhenu+kāsu+daddu+kaṇḍu+kacchu+rajju+kareṇu+sassu+piyaṅgu ādayo.
此处,dhātu 一词在《阿毗达摩入门》中,因有“manodhātunā”的用例,亦见于阳性;有人认为这是随顺梵文语法而说。巴利
Ettha dhātusaddo ‘‘manodhātunā’’ti abhidhammāvatāre vuttattā pulliṅgepi dissati, taṃ sakkaṭamatena vuttanti keci.
mātā(母亲):mātā、mātaro。呼格:bho māta、mātā、mātaro。宾格:mātaraṃ、mātare、mātaro。工具格:mātarā;此处依“ye passā”规则拆分而省略 ya 替代,故有 anuññāto ahaṃ matyā、aññatra mātuyā 等形式;从格复数:mātarehi、mātarebhi、mātūhi、mātūbhi。省略 sa 时得 mātu,因其被定为阴性,故不转成 no;matyā、mātuyā;属格复数:mātarānaṃ、mātānaṃ、mātūnaṃ。在属格的意义上,亦见“mātussa saratī”的用法。处格:mātari;处格复数:mātaresu、mātūsu。特别地,其余形式与 pitu 相同。dhītu、duhitu 等词,亦如此变格。巴利
Mātā, mātaro. Bho māta mātā, mātaro. Mātaraṃ, mātare mātaro. Mātarā, nāssa yādese ‘‘ye passā’’ti yogavibhāgā palopo, anuññāto ahaṃ matyā, aññatra mātuyā, mātarehi mātarebhi mātūhi mātūbhi. Salope mātu, pasaññattā ‘no’ na hoti, matyā mātuyā, mātarānaṃ mātānaṃ mātūnaṃ. Chaṭṭhivisaye ‘‘mātussa saratī’’tipi dissati. Mātari, mātaresu mātūsu. Visesā+ññatra pitusamaṃ. Evaṃ dhītu+duhitusaddā.
在禁止短音并省略 sa 的情形下,得 jambū。依“jantvā”等规则省略 yo,而成 jambū、jambuyo。依“ge vā”规则短化,呼格:bho jambu、jambū、jambuyo。宾格:jambuṃ、jambū、jambuyo。工具格:jambuyā,从格复数:jambūhi、jambūbhi。属格:jambuyā,属格复数:jambūnaṃ。处格:jambuyaṃ、jambuyā,处格复数:jambūsu。巴利
Rassanisedhe silope ca kate jambū. ‘‘Jantvā’’dinā yolope, jambū jambuyo. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho jambu, jambū jambuyo. Jambuṃ, jambū jambuyo. Jambuyā, jambūhi jambūbhi. Jambuyā, jambūnaṃ. Jambuyaṃ jambuyā, jambūsu.
如是vadhū与sarabhū,sarabū、sutanū及camū;
vāmūrū、nāganāsurū,实与jambuyā相等同。巴利
Evaṃ vadhū ca sarabhū, sarabū sutanū camū; Vāmūrū nāganāsurū, samānā khalu jambuyā.
go(牛):go、gāvo、gavo 等,与阳性变化相同。巴利
Go, gāvo gavo iccādi pulliṅgasamaṃ.
中性(词干),词尾 si——巴利
Napuṃsaka , si –
111. 中性词尾为aṃ。巴利
111. Aṃ napuṃsake
以 a 结尾的名词词干,在中性时,词尾 si 变为 aṃ。中性。巴利
Akārantato nāmasmā sissa aṃ hoti napuṃsake. Napuṃsakaṃ.
112. 中性词尾yonaṃ变为ni。巴利
112. Yonaṃ ni
以 a 结尾的名词词干,在中性时,yonaṃ 变为 ni。即便常规定为 nīnaṃ,在“ninaṃ vā”的取舍下,也有 ṭāṭe 等形式。长音中性词如 napuṃsakā、napuṃsakāni。Bho napuṃsaka、napuṃsakā,napuṃsakā、napuṃsakāni。Napuṃsakaṃ,napuṃsake、napuṃsakāni。Napuṃsakena 等,与 sugata 一词的变格相同。如是。巴利
Akārantato yonaṃ ni hoti napuṃsake. Nīnaṃ niccavidhānepi ‘‘ninaṃ vā’’ti pakkhe ṭāṭe honti, dīghe napuṃsakā napuṃsakāni. Bho napuṃsaka napuṃsakā, napuṃsakā napuṃsakāni. Napuṃsakaṃ, napuṃsake napuṃsakāni. Napuṃsakena, iccādi sugatasaddasamaṃ. Evaṃ –
成办福与非福之果色者,
为耳、鼻、乐、苦之因。
施、戒、财、禅、眼,
根、岸、力、网、吉祥。
莲、相、面、支、水、水生莲,
沙洲、谷、金、果、不死甘露
莲花、莲叶、冢间林、兵刃,
心、衣、布、族、根。
眼、口、车乘、饭食、阶梯、饮浆。
宅邸、世界、铁、火炭、喙、卵、座。
作、死、智、所缘、林、救护。
如香、城、岸、伞、孔、水等。巴利
Puñña+pāpa+phala+rūpa+sādhanaṃ, Sota+ghāna+sukha+dukkha+kāraṇaṃ; Dāna+sīla+dhana+jhāna+locanaṃ, Mūla+kūla+bala+jāla+maṅgalaṃ. Naḷina+liṅga+mukha+ṅga+jala+mbujaṃ, Pulina+dhañña+hirañña+phalā+mataṃ; Paduma+paṇṇa+susāna+vanā+yudhaṃ, Hadaya+cīvara+vattha+kuli+ndriyaṃ. Nayana+vadana+yāno+dana+sopāna+pānaṃ, Bhavana+bhuvana+lohā+lāta+tuṇḍa+ṇḍa+pīṭhaṃ, Karaṇa+maraṇa+ñāṇā+rammaṇā+rañña+tāṇaṃ, Tagara+nagara+tīra+cchatta+chiddo+dakāni.iccādi;
136. 无依止释。巴利
136. Na nissa ṭā
从“某一些”等词之后,无依止释不成立,某一些。喂,某一些!某一些、某一些。某一些、某些、某一些。其余如同中性。巴利
Ekaccādīhi parassa nissa ṭā na hoti, ekaccāni. Bho ekacca, ekaccā ekaccāni. Ekaccaṃ, ekacce ekaccāni. Sesaṃ napuṃsakaṃva.
如是第一、诸第一等。句、诸句、诸句等,皆如中性词。无复数格变化。巴利
Evaṃ paṭhamaṃ, paṭhamāni iccādi. Padaṃ, padā padāni iccādi napuṃsakasamaṃ. Nāsmiṃsu bhedo.
106. 无彼之彼。巴利
106. Nāssa sā
从“句”等词之后,可有“无彼之彼”。以句、依句。巴利
Padādīhi nāssa sā hoti vā. Padasā padena.
以“足”等词为例,依主格(smino)等亦有。如pada(足)一词:于pade、padamhi、padasmiṃ,于padesu。如是,bila(孔洞)一词亦同。巴利
Padādīhi smino si hoti vā. Padasi pade padamhi padasmiṃ, padesu. Evaṃ bilasaddo.
kamma(业)一词,其依主格等无“nāsse+no”的变化,而有eno等,成kammena;依“pumakammathāmā”等所说,有kammunā、kammanā。此规则亦用于从格等,当ussa变为lasaññā时,sa+smānaṃ随宜常为no+nā,因其所摄范围各有确定分别,故有kammuno、kammassa、kammunā、kammā、kammamhā、kammasmā等形式。依“kammādito”所说,于依主格或处格中,有kammani、kamme、kammamhi、kammasmiṃ,其余变化与中性词相同。camma(皮革)、vesma(住宅)、bhasma(灰)等词,除依主格外,与kamma变化相同。巴利
Kammasaddato nāssa ‘‘nāsse+no’’ti eno vā, kammena, ‘‘pumakammathāmā’’dinā utte kammunā kammanā. Imināva sasmāsu uttaṃ, ussa lasaññāyaṃ sa+smānaṃ yathāyogaṃ no+nā niccaṃ, vavatthitavibhāsattā vādhikārassa. Kammuno kammassa. Kammunā kammā kammamhā kammasmā. ‘‘Kammādito’’ti smino vā nimhi kammani kamme kammamhi kammasmiṃ, sesaṃ napuṃsakasamaṃ. Camma+vesma+bhasmādayo kammasamā uttato+ññatra.
gacchanta(正在去):依主格(si)。依“ntassaṃ”所说,于业格(aṃmhi)有词尾删除,成gacchaṃ。除依主格(si)外,有daṃ,gacchantaṃ,gacchantā、gacchantāni。呼格为bho gaccha、gacchā、gacchaṃ,gacchantā、gacchantāni。gacchaṃ、gacchantaṃ,gacchante、gacchantāni。gacchatā、gacchantena等,与阳性词变化相同。如此,yajanta(正在祭祀)、vajanta(正在说)等词亦然。巴利
Gacchanta, si. ‘‘Ntassaṃ’’ti vā aṃmhi silopo gacchaṃ. Aññatra sissa daṃ, gacchantaṃ, gacchantā gacchantāni. Bho gaccha gacchā gacchaṃ, gacchantā gacchantāni. Gacchaṃ gacchantaṃ, gacchante gacchantāni. Gacchatā gacchantene+ccādi pulliṅgasamaṃ. Evaṃ yajanta+vajantādayo.
aṭṭhi(骨):词尾删除。巴利
Aṭṭhi , silopo.
113. 以jha、la结尾的词,可有变化。巴利
113. Jhalā vā
以 jha、la 结尾的中性词,复数主格与业格的 ni 可有可无。例如 aṭṭhīni(诸骨)。依“lopo”所说,当复数主格、业格的语尾被删除时,词干元音延长,即成 aṭṭhī。呼格:bho aṭṭhi、aṭṭhī,aṭṭhīni、aṭṭhī。业格:aṭṭhiṃ,aṭṭhīni、aṭṭhī。aṭṭhinā 等变化,与 muni(牟尼)一词相同。如此,pacchi(篮)、akkhi(眼)、dadhi(酪)、satthi(腿)、vāri(水)、acci(光)等词亦然。巴利
Jhalato yonaṃ ni hoti vā napuṃsake. Aṭṭhīni. ‘‘Lopo’’ti yolope dīgho, aṭṭhī. Bho aṭṭhi aṭṭhī, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhiṃ, aṭṭhīni aṭṭhī. Aṭṭhinā iccādi munisaddasamaṃ. Evaṃ pacchi+akkhi+dadhi+satthi+vāri+acciādayo.
daṇḍi(持杖者),因是中性词,依“ekavacane”等所说,词干元音缩短,语尾删除。形如 daṇḍīni、daṇḍī。依“ge vā”所说,词干元音缩短时,呼格:bho daṇḍi、daṇḍī,daṇḍīni、daṇḍī。依“naṃ jhīto”所说,有 naṃ。形如 daṇḍinaṃ、daṇḍiṃ,daṇḍīni、daṇḍī。其余变化与阳性词 daṇḍī 相同。如此,sukhakārī(作乐者)、sīghayāyī(速行者)等词亦然。巴利
Daṇḍi, napuṃsakattā ‘‘ekavacane’’ccādinā rasse silopo. Daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Ge vā’’ti rasse bho daṇḍi daṇḍī, daṇḍīni daṇḍī. ‘‘Naṃ jhīto’’ti naṃ. Daṇḍinaṃ daṇḍiṃ, daṇḍīni daṇḍī. Sesaṃ pulliṅge daṇḍīsamaṃ. Evaṃ sukhakārī+sīghayāyīādayo.
cakkhu(眼),cakkhūni、cakkhū。其余变化与 aṭṭhi(骨)相同。如此,āyu(寿)、vasu(财)、dhanu(弓)、dāru(木)、tipu(锡)、madhu(蜜)、siṅgu(角)、hiṅgu(阿魏)、vatthu(事)、jatu(虫胶)、ambu(水)、assu(泪)等词亦然。至于 āyu 一词,则无依主格等形式,此乃沿袭 kodha 等词的规则所致,唯此差别。巴利
Cakkhu, cakkhūni cakkhū. Sesaṃ aṭṭhisamaṃ. Evaṃ āyu+vasu+dhanu+dāru+tipu+madhu+siṅgu+hiṅgu+vatthu+jatu+ambu+ assuādīni. Āyusaddato nāssa kodhādittā sāva viseso.
有分(gotrabhu):短音省略。gotrabhūni、gotrabhū。呼格有 bho gotrabhu 与 gotrabhū,复数 gotrabhūni、gotrabhū。宾格 gotrabhuṃ,复数 gotrabhūni、gotrabhū 等。其阳性变化与 vessabhū 相同。同样地,sayambhū、abhibhū、dhammaññū 等词亦复如是。巴利
Gotrabhu, rasse silopo. Gotrabhūni gotrabhū. Bho gotrabhu gotrabhū, gotrabhūni gotrabhū. Gotrabhuṃ, gotrabhūni gotrabhū iccādi pulliṅge vessabhūsamaṃ. Evaṃ sayambhū+abhibhū+dhammaññū ādayo.
明了与不明了之言语,离于二者;
于男等之认知为因,故说名性。
具乳长发是为女,蓄须是为男;
此即二者之差别,他者则双离于二。
此、彼、是,如是(三性单数);
于世间共许诸义中。
女性、男性、中性
这些被称为名称。巴利
Visadā+visadākāra-vohāro+bhayamuttako ; Pumādijānane hetu-bhāvato liṅga+mīrito. Thana+kesāvatī nārī, massuvā puriso siyā; Ubhinna+mantaraṃ etaṃ, itaro+bhayamuttako. Ese+sā eta+mīti ca, Pasiddhiatthesu yesu lokassa; Thī+puma+napuṃsakānī+ti, Vuccante tāni nāmāni.
接下来,宣说“一切”(sabba)等词的色法理则。巴利
Atha sabbādīnaṃ rūpanayo niddisiyate,
sabba、katara、katama、ubhaya、itara、añña、aññatara、aññatama、pubba、parā、para、dakkhiṇa、uttara、dharāni,这些是用于确立方位等而无特定所指的词。应当了知,“Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro”的道理也适用于一切等词。ya、tya、ta、eta、ima、amu、kiṃ、eka、tumha、amha——这些即是一切等词。在《迦旃延那》中未显示的tya词——巴利
Sabba katara katama ubhaya itara añña aññatara aññatama, pubba+parā+para+dakkhiṇu+ttarā+dharāni vavatthāya+masaññāyaṃ. ‘‘Ūnapūrattha+madhikapadodāharaṇa+majjhāhāro’’ti ñāyā sabbādīsu paṭhīyanteti yojetabbaṃ. Ya tya ta eta ima amu kiṃ eka tumha amha iccete sabbādayo. Kaccāyane adassitassāpi tyasaddassa –
游戏安立于她们,喜乐安立于她们;
种子于彼处生长,即所谓“众生生起”之意——巴利
Khiḍḍā paṇihitā tyāsu, rati tyāsu patiṭṭhitā; Bījāni tyāsu ruhanti, yadidaṃ sattā pajāyareti –
因于圣典中可得见,故此处予以摄集。巴利
Pāḷiyaṃ dissamānattā idha saṅgaho.
其中,“sabba”(一切)表无余之义。“katara”与“katama”表询问之义。“ubhya”表二分合集之义。“itara”表所述相对之义。“añña”表殊胜之义。“aññatara”与“aññatama”表不定之义。“pubba”等词表方位等确立之义。“ya”表不定之义。“tya”与“ta”表不在面前(不在场)之义。“eta”“ima”“amu”与“kiṃ”,依次为近、极近、远与疑问之义。“eka”表数目等义。“tumha”与“amha”表他与自的指示之义。巴利
Tattha sabbasaddo niravasesattho. Katara+katamasaddā pucchanatthā. Ubhayasaddo dviavayavasamudāyavacano. Itarasaddo vuttapaṭiyogīvacano. Aññasaddo adhikatāparavacano. Añña- tara+aññatamasaddā aniyamatthā. Pubbādayo disādivavatthāvacanā. Yasaddo aniyamattho. Tya+tasaddā parammukhavacanā. Eta+ima+amu+kiṃ iccete samīpa+accantasamīpa+dūra+pucchanatthavacanā. Ekasaddo saṃkhyādivacano. Tumha+amhasaddā para+atta niddesavacanā.
sabbo, sissa o,巴利
Sabbo, sissa o,
138. yona meṭa巴利
138. Yona+meṭa
对于以a结尾的一切等词,在yonaṃ与eṭa中恒以语干形式出现。sabbe。bho sabba sabbā, sabbe. sabbaṃ, sabbe. sabbena, sabbehi sabbebhi. 具格亦如此。sabbassa.巴利
Akārantehi sabbādīhi yonaṃ eṭa hoti niccaṃ. Sabbe. Bho sabba sabbā, sabbe. Sabbaṃ, sabbe. Sabbena, sabbehi sabbebhi. Evaṃ karaṇe. Sabbassa.
99. 一切等词在naṃ中巴利
99. Sabbādīnaṃ naṃmhi ca
对于以a结尾的一切等词,在naṃ、su与hisu中,其语干变为e。此处,ādi一词指部分,因为曾有言:巴利
Akārantānaṃ sabbādīnaṃ e hoti naṃmhi su+hisu ca. Ettha ādisaddo avayave, vuttañhi –
界限、方式与近处,及于部分亦复然;
智者于此四义中,显说“等”字之词。巴利
Mariyādāyaṃ pakāre ca, samīpe+vayave tathā; Catūsva+tthesu medhāvī, ādisaddaṃ pakāsayeti.
Saṃ+sānaṃ巴利
100. Saṃ+sānaṃ
从“一切”(sabba)一词的 naṃ 语尾,有 saṃ 和 sānaṃ 等变化。即 sabbesaṃ、sabbesānaṃ;sabbā、sabbamhā、sabbasmā;sabbe、sabbamhi、sabbasmiṃ、sabbesu。巴利
Sabbādito naṃvacanassa saṃ+sānaṃ honti. Sabbesaṃ sabbesānaṃ. Sabbā sabbamhā sabbasmā. Sabbe sabbamhi sabbasmiṃ, sabbesu.
在阴性中,以“itthiyā matvā”为例,当接后续后缀时,其gha变为sa。其余变化如同kaññā。如sabbā、sabbā、sabbāyo。呼格为sabbe、sabbā、sabbāyo。对于“gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū”这些后续,短音时则为sabbaṃ、sabbā、sabbāyo。尚有sabbāya、sabbāhi、sabbābhi。巴利
Itthiyaṃ ‘‘itthiya+matvā’’ti āpaccaye tassa ghasaññā. Sesaṃ kaññāva. Sabbā, sabbā sabbāyo. Bho sabbe, sabbā sabbāyo. ‘‘Gho ssaṃ+ssā+ssāyaṃ+tiṃ sū’’-ti rasse sabbaṃ, sabbā sabbāyo. Sabbāya, sabbāhi sabbābhi.
gha 之后,sa 变为 ssā 或替代。巴利
101. Ghapā sassa ssā vā
对于“sabba”等词,在gha之后,sa变为ssā,或为可选替代。如amussā的形式,因依据“ssā vā te+ti+mā+mūhī”之ssā替代而得成立,故此处用了“vā”以表达余义。短音时:sabbassā、sabbāya,sabbāsaṃ、sabbāsānaṃ。第五格为sabbāya。巴利
Sabbādīnaṃ ghapato sassa ssā vā hoti. Amussāti rūpassa ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssādesena siddhattā vāggahaṇa+muttaratthaṃ. Rasse sabbassā sabbāya, sabbāsaṃ sabbāsānaṃ. Pañcamiyaṃ sabbāya.
smin 之后,ssaṃ 替代。巴利
102. Smino ssaṃ
对于“sabba”等词,在gha之后,smin变为ssaṃ,或为可选替代。其形式为sabbassaṃ、sabbāyaṃ、sabbāya,以及sabbāsu。巴利
Sabbādīnaṃ ghapato smino ssaṃ vā hoti. Sabbassaṃ sabbāyaṃ sabbāya, sabbāsu.
中性词 sabbaṃ 中,“yonaṃ nī”规则下,中性词的 ya 变为 ni。巴利
Napuṃsake sabbaṃ. ‘‘Yonaṃ nī’’ti napuṃsake yossa nimhi –
从“sabba”等词之后。巴利
137. Sabbādīhi
从“sabba”等词之后,其后的 nissa 不转成 ṭā。长音时为 sabbāni。呼格:bho sabba、sabbā、sabbāni。sabbaṃ、sabbe、sabbāni。nā 等格中仅如阳性变化。katara、katama、ubhaya 于三性中与 sabba 相同,itara、añña 等词亦然。ssā、ssaṃ 中有别。巴利
Sabbādīhi parassa nissa ṭā na hoti. Dīghe sabbāni. Bho sabba sabbā, sabbāni. Sabbaṃ, sabbe sabbāni. Nādīsu pumeva. Katarakatamaubhayā tīsu liṅgesu sabbasamā. Evaṃ itaraaññasaddā. Ssā+ssaṃsu viseso.
在 ssaṃ、ssā、ssāya 中,itara、ka、añña、ti、māna、mi 等。巴利
52. Ssaṃ+ssā+ssāyesvi-tare+ka+ññe+ti+māna+mi
在 ssam 等变格中,itara、eka、añña、eta、ima 这些词中,i 恒常出现。itarissā 变为 itarāya,aññissā 变为 aññāya,aññāsaṃ 变为 aññāsānaṃ。aññissaṃ 变为 aññāyaṃ 或 aññāya。aññatara 与 aññatama 在三性中皆与 sabba 相同。巴利
Ssamādīsu itara+eka+añña+eta+ima iccetesaṃ i hoti niccaṃ. Itarissā itarāya, aññissā aññāya, aññāsaṃ aññāsānaṃ. Aññissaṃ aññāyaṃ aññāya. Aññatara+ññatamā liṅgattaye sabbasamā.
143. 从 pubbādi 六词。巴利
143. Pubbādīhi chahi
在这六种词形的各自适用范围内,均可发生 eṭa 的替代。例如:yossa eṭa,pubbe pubbā;bho pubba pubbā,pubbe pubbā;pubbaṃ,pubbe;pubbena。其余各性中的变化亦完全相同。同样,parādi 等五词也是如此。巴利
Etehi chahi savisaye eṭa vā hotīti yossa eṭa, pubbe pubbā. Bho pubba pubbā, pubbe pubbā. Pubbaṃ, pubbe. Pubbena. Sesaṃ sabbaliṅge sabbasamaṃ. Evaṃ parādayo pañca.
139. 非名词且非主要成分时。巴利
139. Nā+ññañca nāma+ppadhānā
当该词转化为名词且并非主要成分时,以及当该词来自 sabba 等词时,不进行与 sabba 等词相关的语法操作。例如 Te sabbā,意思是“那些是全称代词”。又如 Te piyasabbā、Te atisabbā。而当该词成为名词且以他词之义作为非主要领域时,由于禁止了与 sabba 等词相关的语法操作——例如在“paramasabbe tiṭṭhanti”等结构中——便从主要词尾产生 eṭa 等替代,因为修饰性复合词的后分词义为主要成分。巴利
Taṃnāmabhūtehi appadhānehi ca sabbādīhi sabbādikāriyaṃ na hoti. Te sabbā, sabbanāmā teti attho. Te piyasabbā, te atisabbā. Nāmabhūte ca aññapadatthādo appadhānavisaye ca sabbādikāriyanisedhena ‘‘paramasabbe tiṭṭhanti’’ tyādito padhānapadantato eṭaādayo honti, visesanasamāsassa uttarapadatthapadhānattā.
140. 与第三义结合时。巴利
140. Tatiyatthayoge
与第三义(具格)结合时,对sabba等词也不进行语法操作。例如māsena pubbā成为māsapubbā等。巴利
Tatiyatthena yoge ca sabbādikāriyaṃ na hoti. Māsena pubbā māsapubbā iccādi.
141. 在第四义复合词中。巴利
141. Catthasamāse
在第四义复合词中,对sabba等词不进行语法操作。例如dakkhiṇuttarapubbānaṃ等。巴利
Catthasamāsavisaye sabbādikāriyaṃ na hoti. Dakkhiṇuttarapubbānantiādi.
142. Ve 和 ṭa。巴利
142. Ve+ṭa
因此,在第四义复合词中,不进行sabba等词的语法操作;在常时发生eṭa替代的场合,此为所得的选择。pubbuttare成为pubbuttarā。其余情况与sugata相同。巴利
Iti catthasamāse sabbādikāriyaṃ na hoti, niccena eṭaādesappasaṅge ayaṃ sampattavibhāsā. Pubbuttare pubbuttarā. Sesaṃ sugatasamaṃ.
Yo、ye;Yā、yāyo;Yaṃ、yāni等,一切相同。以yā等开头的词,无阳性形式。巴利
Yo, ye. Yā, yāyo. Yaṃ, yāni iccādi sabbasamaṃ. Yādīna+mālapane rūpaṃ na sambhavati.
128. 对于 tya、te、tā 的阳性、中性形式,在 si(主格单数)语尾前变为 tassa、so。巴利
128. Tya+te+tānaṃ tassa so
tya、te、tā的阳性与中性形式,在主格单数语尾simhi之前变为tassa、so。Syo、tye;Syā、tyā、tyāyo;Tyaṃ、tyāni等,一切相同。巴利
Tya+te+tāna+manapuṃsakānaṃ tassa so hoti simhi. Syo, tye. Syā, tyā, tyāyo. Tyaṃ, tyāni iccādi sabbasamaṃ.
131. 在所有语尾中,ta 的(语基)变为 no。巴利
131. Tatassa no sabbāsu
ta 词的语基在所有语尾中,或变为 no,或保持不变。在“tya、te、tā 的阴性变为 tassā”一句中,以 tya 等开头的词,取其 t 音(takāra),阴性形式 syā、sā、esā、nāyo 等,一切类同。Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi.巴利
Tasaddassa tassa no vā hoti sabbāsu vibhattīsu. ‘‘Tya+te+tānaṃ tassā’’ti ca ettha tyādīnaṃ takāraggahaṇaṃ syā sā esā nāyoti itthiyaṃ sabbasamā hotīti. Ne te. Naṃ taṃ, ne te. Nena tene, nehi nebhi tehi tebhi.
132. Ṭa 在 sasmā、smiṃ、ssāya、ssaṃ、ssā、saṃ、mhā、mhi 以及 imassa 之后。巴利
132. Ṭa sasmāsmiṃssāyassaṃssāsaṃmhāmhisvi+massa ca
虽已说明了“Ṭa 在 sa、smā、smiṃ、naṃ、smi、massa 之后”,且在 ssāya 等语尾替代形式之后,根据“其替代形式如其本身一样变化”的原则,ṭa 的替代形式已然成立;但为了在有 yādi 等其他替代形式出现时予以遮止,故仍须列举出 ssā 等。巴利
‘‘Ṭa sa+smā+smiṃ+naṃsmi+massa cā’’ti vuttepi tesaṃ vibhattīnaṃ ādesesu ssāyādīsu paresu ‘‘tadādesā tadiva bhavantī’’ti ñāyā ṭādese siddhepi yādiādesantare pare nivattanatthaṃ ssādīnaṃ gahaṇaṃ.
在 sa 等语尾之前,imassa 和 ta 词的 t 音(takāra)变为 ṭa。前邻元音省略。此规则亦适用于 evaṃ。Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu.巴利
Sādīsvi+massa tasaddatakārassa ca ṭo vā hoti. Pubbassaralopo. Eva+muparipi. Assa nassa tassa, nesaṃ nesānaṃ tesaṃ tesānaṃ. Amhā asmā namhā nasmā tamhā tasmā. Amhi asmiṃ namhi nasmiṃ tamhi tasmiṃ, nesu tesu.
于阴性中:sā、nā nāyo tā tāyo。Naṃ taṃ、nā nāyo tā tāyo。Nāmhi──巴利
Itthiyaṃ sā, nā nāyo tā tāyo. Naṃ taṃ, nā nāyo tā tāyo. Nāmhi –
46. 在 ghapasañña(即被称为 gha 的词)之后,从 ta、eta、ima、amu 这些词,在单数 nādi(即 nā 等语尾)之前,可选择性地变为 ssā。巴利
46. Ssā vā te+ti+mā+mūhi
于所谓gha之声后,ta、eta、ima、amu等词,在单数的nādi(即nā等语尾)前,可选择性变为ssā。由于末尾为元音之声被称为gha,依“与gha共存之声亦被摄入”之理,其相随之声亦被摄受,故说“ghapasaññehi ta、eta、ima、amu等词”。在vā与ṭa的替代形式中:assā nassā nāya。巴利
Ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhi ekatte nādīnaṃ ssā vā hoti. Antassarānaṃ ghapavohārena taṃsahacaritāpi saddā ‘‘kunte pavesayā’’ti ñāyā gayhantīti ‘‘ghapasaññehi ta+eta+ima+amūhī’’ti vuttaṃ. Vāṭādese assā nassā nāya.
或者,以那个(阴性单数具格)巴利
53. Tāya vā
于诸词形中,若出现ssaṃ、ssā、ssā等,其词干之元音转为i。如tissā、tassā、tāya;nāhi、nābhi、tāhi、tābhi。至于sassa,则变为ssāmhi、assā、nassā、tissā、tassā。巴利
Ssaṃssāssā yesu tassa vā i hoti. Tissā tassā tāya, nāhi nābhi tāhi tābhi. Sassa vā ssāmhi assā nassā tissā tassā.
以te、ti、mā结尾的词干,其sassa变为ssāya。巴利
54. Te+ti+māto sassa ssāya
对于以 tā、etā、imā 结尾的词干,其 sassa 可转成 ssāyo。assāya、nassāya、tissāya、tassāya,依“ghapate”等法则,在进行 yā 替换时转成 nāya、tāya。就 naṃ 词形而论,当发生 sa 替换,且 ta 字母可替换为 ṭā 字母时,则转成 āsaṃ、nāsaṃ、nāsānaṃ、tāsaṃ、tāsānaṃ。在第七格(处格)中,则有 assaṃ、assā、nassaṃ、nassā、nāyaṃ、nāya、tissaṃ、tissā、tassaṃ、tassā、tāyaṃ、tāya,以及 nāsu、tāsu 等形式。巴利
Tā+etā+imāto sassa ssāyo hoti vā. Assāya nassāya tissāya tassāya, ‘‘ghapate’’ccādinā yādese nāya tāya. Naṃvacanassa sa+mādese takārassa ca vā ṭādese āsaṃ nāsaṃ nāsānaṃ tāsaṃ tāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ assā nassaṃ nassā nāyaṃ nāya tissaṃ tissā tassaṃ tassā tāyaṃ tāya, nāsu tāsu.
中性名词中,转成 naṃ、taṃ,及 nāni、tāni。又有 naṃ、taṃ,ne、nāni、te、tāni 等。其余与阳性相同。巴利
Napuṃsake naṃ taṃ, nāni tāni. Naṃ taṃ, ne nāni te tāni. Sesaṃ pumeva.
依据“yaṃ 词与 taṃ 词恒常相连”的原则,taṃ 词用以限定未被 yaṃ 词限定的事物。巴利
‘‘Yaṃtaṃsaddā niccasambandhā’’ti ñāyā yaṃsaddena aniyamitatthaṃ taṃsaddo niyameti.
于共知已证、义已亲历之处,及所缘已谢之境,
taṃ词不待yaṃ词,恒得相合。巴利
Pasiddhe anubhūtatthe, pakkantavisaye tathā; Yaṃsadda+manapekkheva, taṃsaddo yujjate sadāti –
如已论述,此处taṃ词并不依赖于yaṃ词。兹依序举例如下:巴利
Vuttattā ettheva taṃsaddo yaṃsaddaṃ nāpekkhati. Yathākkamaṃ tatri+da+mudāharaṇaṃ –
例如“Namo tassā”(礼敬于她),以及“aggim pakkhinā... pe... ñātakārī hi so jino”(……彼胜利者确是知恩者),再顾及前颂中提到的“牟尼”一词后,说明“savāsane kilese so”(他断除了随眠烦恼)。巴利
(.) ‘‘Namo tassā’’ti ca, (.) ‘‘aggimpa+kkhinā…pe… ñātakārī hi so jino’’ti ca, (..) Purimagāthāya vuttamunisadda+mapekkhitvā ‘‘savāsane kilese so’’ti ca.
eso, ete。esā, etā, etāyo, etaṃ, etāni等等,其词形差别,仅在于未发生ṭa与nā等音变。巴利
Eso, ete. Esā, etā etāyo, etaṃ, etāni iccādi ṭa+nādesābhāvova viseso.
对于阳性与中性词,在体格单数(simhi)中,ima 词干变为 ayaṃ。巴利
127. Simha+napuṃsakassā+yaṃ
ima 词干的非中性形式,在体格单数中变为 ayaṃ。例如:ayaṃ、ime。对格单数:imaṃ、ime。巴利
Imasaddassa anapuṃsakassa ayaṃ hoti simhi. Ayaṃ, ime. Imaṃ, ime.
ima 词干的非阴性词在具格单数(nāmhi)中,有 ana 和 imi 等替换形式。巴利
126. Nāmha+ni+mi
ima 词干的非阴性形式,在具格单数中有 ana、imi 等替换形式。以 anena 为例,变为 ena、anena、iminā。在依格单数(himhi)中——巴利
Imasaddassa anitthiyaṃ nāmhi ana+imiiccādesā honti. ‘‘Ate+nā’’ti ene anena iminā. Himhi –
ima 词干的非阴性词在依格单数(ṭe)中,有替换形式。巴利
125. Imassā+nitthiyaṃ ṭe
ima 词干的非阴性形式,在依格单数中,或在 su、naṃ、hi 等词尾前亦有替换形式。依据“名词的摄取也包括特定性的词”这一原则,通过“非阴性”否定阴性之后,名词摄取的范围内也包含了特定性的 ima 词干。其结果,如“tatassa no sabbāsu”等规则在三种性中皆可成立。例如:ehi、ebhi、imehi、imebhi。依照“ṭa sasmāsmi”等规则,所有格的 ssa 替换为 ṭa 时,assa 变为 imassa;依格复数 ṭe 替换时,esaṃ、esānaṃ 变为 imesaṃ、imesānaṃ。从格:amhā、asmā、imamhā、imasmā。依格单数:amhi、asmiṃ、imamhi、imasmiṃ;依格复数:esu、imesu。巴利
Imassā+nitthiyaṃ ṭe hoti vā su+naṃ+hisu. ‘‘Nāmaggahaṇe liṅgavisiṭṭhassāpi gahaṇaṃ’’ti ñāyā ‘anitthiyaṃ’ti itthiliṅganisedhā imassāti nāmaggahaṇavisaye liṅgavisesitassa imasaddassāpi gahaṇaṃ. Tassa phalaṃ ‘‘tatassa no sabbāsu’’ tyādo liṅgattaye kāriyasiddhi. Ehi ebhi imehi imebhi. ‘‘Ṭa sasmāsmi’’miccādinā sabbassi+massa vā ṭādese assa imassa, vā ṭe esaṃ esānaṃ imesaṃ imesānaṃ. Amhā asmā imamhā imasmā. Amhi asmiṃ imamhi imasmiṃ, esu imesu.
阴性词中:体格单数为 ayaṃ,体格复数为 imā、imāyo。对格单数为 imaṃ,对格复数为 imā、imāyo。具格单数:依“ssā vā te+ti+mā+mūhī”规则而有 ssā 或替换形式;复依“ssa”等规则进行 ṭa 替换及 i 替换后,成为 assā、imissā、imāya;具格复数:imāhi、imābhi。属格单数:assā、imissā、assāya、imissāya、imāya。属格复数:naṃ 替换为 saṃ,ima 词干作 ṭa 替换,再依“sunaṃhi sū”规则延长元音,变为 āsaṃ,或为 imāsaṃ、imāsānaṃ。依格单数:assaṃ、imissaṃ、assā、imissā、imāyaṃ、imāya;依格复数:imāsu。巴利
Itthiyaṃ ayaṃ, imā imāyo. Imaṃ, imā imāyo. Nā ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti ssā vā, vā ṭādese ‘‘ssa’’ miccādinā iādese ca kate assā imissā imāya, imāhi imābhi. Assā imissā assāya imissāya imāya. Naṃvacanassa sa+mādese imassa ca vā ṭādese assa ‘‘sunaṃhi sū’’ti dīghe ca kate āsaṃ, aññatra imāsaṃ imāsānaṃ. Sattamiyaṃ assaṃ imissaṃ assā imissā imāyaṃ imāya, imāsu.
ima 词干的中性词在体格、对格单数中,有 idaṃ 或 imaṃ 的替换形式。巴利
201. Imassi+daṃ vā
中性词中:于体格、对格复数,ima 词干与他们词尾结合时,则有 idaṃ 或 imaṃ 的替换形式。例如:idaṃ、imaṃ;体格、对格复数:ime、imāni。又如 idaṃ、imaṃ;ime、imāni。anena、iminā 等,皆与阳性变格相同。巴利
Aṃsisu saha tehi imassi+daṃ hoti vā napuṃsake. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Idaṃ imaṃ, ime imāni. Anena iminā iccādi pulliṅgasamaṃ.
ima 和 eta 词干在已述及再述及的语境中,于对格单数有 ena 的替换形式。巴利
197. Ime+tāna+menā+nvādese dutiyāyaṃ
当ima和eta词干处于已述及再述及的语境中时,其对格单数形式会被ena替代。例如:imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya。ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya。eta词干也应依此类推。巴利
Imaetasaddānaṃ kathitānukathanavisaye dutiyāya+menādeso hoti. Imaṃ bhikkhuṃ vinaya+majjhāpaya, atho enaṃ dhamma+majjhāpaya. Ime bhikkhū vinaya+majjhāpaya, atho ene dhamma+majjhāpaya. Eva+metassa ca yojanīyaṃ.
129. massa 替换 mussa(即 amu 词干中 ma 的 mu 变为 ma,形成 massa)。巴利
129. Massā+mussa
非中性词“amu”词干中的“ma”在si语尾前变为“so”。例如:asu, yo。巴利
Anapuṃsakassā+mussa makārassa so hoti simhi. Asu, yo –
“lopo”替换“musmā”。巴利
86. Lopo+musmā
此为规则确定之文句:在阳性词中,语基“amu”之后的“yonaṃ”语尾恒被删除;其长音形式作“amū”。这一删除,依“jhalato yonaṃ lopo”规则其实早已成立,但为了说明“vo”,仍须开立此条规则。巴利
Niyamasutta+midaṃ, amusaddato yonaṃ lopo hoti niccaṃ pulliṅge. Dīghe amū. Jhalato yonaṃ ‘‘lopo’’ti lope siddhepi vo+pavādo+ya+mārambho.
发端、言句成就、相、瑜伽相、
文句、教说等,凡此皆是诸经之表述者。巴利
Ārambho vacanampatti, lakkhaṇaṃ yogalakkhaṇaṃ; Vākyaṃ satthañca iccādi, suttāna+mabhidhāyakā.
amuṃ(此),amū(此,复数/长音形式)。amunā(由此,具格单数),amūhi amūbhi(由此等,具格复数)。巴利
Amuṃ, amū. Amunā, amūhi amūbhi.
“na”不替换“sassa”。巴利
87. Na no sassa
在“amusmā”之后,“sassa”并不变为“na”。例如:amussa, amūsaṃ amūsānaṃ。依据“nāsmāssā”规则,“asmā”语尾之后的“ssa”变为“nā”,如:amunā amumhā amusmā。amumhi amusmiṃ, amūsu。巴利
Amusmā sassa no na hoti. Amussa, amūsaṃ amūsānaṃ. ‘‘Nāsmāssā’’ti lato smāssa nā, amunā amumhā amusmā. Amumhi amusmiṃ, amūsu.
阴性中:asu, amū amuyo。amuṃ, amū amuyo。按照“ssā vā te+ti+mā+mūhī”规则,以“nādi”开头的单数语尾更替为“ssā”或“vā”,例如:amussā amuyā, amūhi amūbhi。amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ。第七格中:amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu。巴利
Itthiyaṃ asu, amū amuyo. Amuṃ, amū amuyo. Nā, ‘‘ssā vā te+ti+mā+mūhī’’ti nādyekavacanānaṃ ssā vā, amussā amuyā, amūhi amūbhi. Amussā amuyā, amūsaṃ amūsānaṃ. Sattamiyaṃ amussaṃ amussā amuyaṃ amuyā, amūsu.
202. amussā + duṃ(amussa 之后接 duṃ)巴利
202. Amussā+duṃ
在与它们(tehi)相应的语尾中,若为中性,则变为 amussa aduṃ。Aduṃ, silopo, amuṃ。“Jhalā vā”ti vāniādese 时则为 amūni amū。Aduṃ amuṃ, amūni amū。Amunā 等,其余与阳性相同。巴利
Aṃsisu saha tehi amussa aduṃ hoti vā napuṃsake. Aduṃ, silopo, amuṃ. ‘‘Jhalā vā’’ti vāniādese amūni amū. Aduṃ amuṃ, amūni amū. Amunā iccādi pulliṅgasamaṃ.
“Sakatte”即在 ka 后缀(kapaccaya)中——巴利
‘‘Sakatte’’ti kapaccaye –
1 2 3