7. 派生词品显示巴利原文
7. Kibbidhānakaṇḍa
作用后缀终结法显示巴利原文
Kiccappaccayantanaya
现在,即从词根本身,结合状态、被动、主动、工具等诸能作,开始论述派生词。显示巴利原文
Atha dhātūhiyeva bhāvakammakattukaraṇādisādhanasahitaṃ kibbidhānamārabhīyate.
其中,后缀依作用后缀与过去分词后缀而有二种。因作用后缀最先被提及,且其数量较少,故先说作用后缀。显示巴利原文
Tattha kiccakitakavasena duvidhā hi paccayā, tesu kiccasaññāya paṭhamaṃ vuttattā, kiccānamappakattā ca kiccappaccayā tāva vuccante.
表“存在”义的词根√bhū,其分解为:“由提婆达多而存在、已存在或将存在”。显示巴利原文
Bhū sattāyaṃ, ‘‘bhūyate, abhavittha, bhavissate vā devadattenā’’ti viggahe –
“Dhātuyā kammādimhi ṇo”——此中“dhātuyā”(于词根)一词,通用于一切后缀的分别说明;而“parā, paccayā”(之后、后缀)则是统领词。显示巴利原文
‘‘Dhātuyā kammādimhi ṇo’’ti ito ‘‘dhātuyā’’ti sabbattha paccayādividhāne vattate, ‘‘parā, paccayā’’ti ca adhikāro.
545 545. 于状态与被动义中,加 tabba 与 anīya。显示巴利原文
545.Bhāvakammesu tabbānīyā.
于状态与被动等义中,一切词根之后,tabba 与 anīya 这些后缀随后附加。通过分别结合,亦可通用于其他义。显示巴利原文
Bhāvakammaiccetesvatthesu sabbadhātūhi tabba anīyaiccete paccayā parā honti. Yogavibhāgena aññatthāpi.
由不及物动词的词根,这些后缀表示状态;
由及物动词的词根,则表示业义,亦表应供、应敬等义。
显示巴利原文 Akammakehi dhātūhi, bhāve kiccā bhavanti te; Sakammakehi kammatthe, arahasakkatthadīpakā.
546 ṇa等词缀,表示时间之义。显示巴利原文
546.Ṇādayotekālikā.
与三时相应的,名为“专时界”;也就是说,在此第三《界执持》篇中所建立、未明指时间的ṇa等语缀,依通则于三时中皆可成立,因此称为“专时界”。显示巴利原文
Tikāle niyuttā tekālikā, ye idha tatiye dhātvādhikāre vihitā aniddiṭṭhakālā ṇādayo paccayā, te tekālikā hontīti paribhāsato kālattayepi honti.
在“师子行”中,有“kvaci”(某处)一语。显示巴利原文
Sīhagatiyā ‘‘kvacī’’ti vattate.
547 547. 随顺传承的“ika”词缀。显示巴利原文
547.Yathāgamamikāro.
依随传承与实践运用,不违如来言教,于辅音等起首的kicca与kita词缀中,词根之后有时会添入i音;依“于其余处”则为增长音,依“o在元音前”则为替换,依“若合宜则导向其后”则应导向其后。显示巴利原文
Yathāgamaṃ yathāpayogaṃ jinavacanānuparodhena dhātūhi paro ikārāgamo hoti kvaci byañjanādikesu kiccakitakappaccayesu, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ‘‘o ava sare’’ti avādeso, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paraṃ netabbaṃ.
它们被称为“kicca”(应作)。显示巴利原文
548. Te kiccā.
在此所说的tabbādīni(应被等)、teyya、ricca诸缘,应知它们皆具“kicca”(应作)之义。由此,因“其余以kiti”之语,kicca缘构成kita,于名词之称尚未满足时,由“taddhita、samāsa、kita于nāma、vāta、vetanā等中”一句中的ca(等)摄为名词,由此生起sī等词尾。于bhāve(体),因体性唯一,故唯有单数,以“si”为替换。bhavitabbaṃ bhavatā paññena, bhavanīyaṃ.显示巴利原文
Ye idha vuttā tabbānīyaṇya teyya riccappaccayā, te kiccasaññā hontīti veditabbā. Tato ‘‘aññe kiti’’ti vacanato kiccappaccayānamakitakattā nāmabyapadese asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha caggahaṇena nāmabyapadeso, tato syādyuppatti. Bhāve bhāvassekattā ekavacanameva, ‘‘si’’nti amādeso. Bhavitabbaṃ bhavatā paññena, bhavanīyaṃ.
此处,因无辅音开头等情况,依随转的kvaci(某处)所摄,故无i音之增入。于bhāve(体),以kicca缘结尾者为中性;于kamme(业),则为三性。显示巴利原文
Idha byañjanādittābhāvā anuvattitakvaciggahaṇena ikārāgamābhāvo. Bhāve kiccappaccayantā napuṃsakā. Kamme tiliṅgā.
在业(被动)之前加上abhi,便有abhibhūyate、abhibhūyittha、abhibhūyissati——智者所应克服之瞋,所应克服之渴爱,所应克服之苦。如此,阳性abhibhavanīyo、阴性abhibhavanīyā、中性abhibhavanīyaṃ,皆当依‘人、女、心’之声则类推,一切处皆然。显示巴利原文
Kammani abhipubbo, abhibhūyate, abhibhūyittha, abhibhūyissateti abhibhavitabbo kodho paṇḍitena, abhibhavitabbā taṇhā, abhibhavitabbaṃ dukkhaṃ, evaṃ abhibhavanīyo, abhibhavanīyā, abhibhavanīyaṃ, purisa kaññā cittasaddanayena netabbaṃ, evaṃ sabbattha.
正如方才所说,业唯是当下而已;
由于不存在所应言说的对象,因此没有第二句;第一句即由此而成。
显示巴利原文 Tabbādīheva kammassa, vuttattāva punattanā; Vattabbassa abhāvā na, dutiyā paṭhamā tato.
Āsa 为“坐”义,如 āsīyittha、āsīyate、āsīyissati。因此 āsitabbaṃ 是“你应坐的”,āsanīyaṃ 是“应坐的”。在业处中,upāsitabbo 指应亲近的师长,upāsanīyo 是“应亲近的”。显示巴利原文
Āsa upavesane, āsīyittha, āsīyate, āsīyissateti āsitabbaṃ tayā, āsanīyaṃ. Kamme upāsitabbo garu, upāsanīyo.
Sī 为“卧”义,如 asīyittha、sīyate、sīyissati。因此 sayitabbaṃ bhavatā 是“你应躺卧的”,sayanīyaṃ 是“应躺卧的”;此处有“e ayā”的 ayā 替换。atisayitabbo 是应被超越的他人,atisayanīyo 是“应被超越的”。显示巴利原文
Sī saye, asīyittha, sīyate, sīyissateti sayitabbaṃ bhavatā, sayanīyaṃ, ‘‘e ayā’’ti ayādeso, atisayitabbo paro, atisayanīyo.
Pada为“去”义,如uppajjittha、uppajjate、uppajjissati;故uppajjitabbaṃ tena是“他应生起者”,uppajjanīyaṃ是“应生起者”。此处不依kattarī(主动态)之规则,而依“divādito yo”之规则,不须主动态关联而作分别,添加ya后缀;再由“tassa cavaggayakāra”等规则转为颚音,又由“paradvebhāvo ṭhāne”规则而成重叠。paṭipajjitabbo是应修行之道,paṭipajjanīyo是应修行者。显示巴利原文
Pada gatimhi, uppajjittha, uppajjate, uppajjissateti uppajjitabbaṃ tena, uppajjanīyaṃ, ettha ca ‘‘kattarī’’ti adhikāraṃ vinā ‘‘divādito yo’’ti vinādhikārayogavibhāgena yappaccayo, ‘‘tassa cavaggayakāra’’iccādinā cavaggo, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvibhāvo, paṭipajjitabbo maggo, paṭipajjanīyo.
Budha为“了知”义,如abujjhittha、bujjhate、bujjhissati;故bujjhitabbo dhammo是“应被了知的法”,bujjhanīyo是“应被了知者”。显示巴利原文
Budha avagamane, abujjhittha, bujjhate, bujjhissateti bujjhitabbo dhammo, bujjhanīyo.
Su为“听闻”义,如asūyittha、sūyate、sūyissati;故sotabbo dhammo是“应被听闻的法”。此处依随顺语法,无ikārāgama;suṇitabbo是“应被听闻者”。依“svādito ṇu ṇā uṇā ca”之规则,不须主导关联而作分别,加ṇā后缀,savaṇīyo是“应被听闻者”。显示巴利原文
Su savaṇe, asūyittha, sūyate, sūyissateti sotabbo dhammo, idha yathāgamaggahaṇena ikārāgamābhāvo, suṇitabbo, ‘‘svādito ṇu ṇā uṇā cā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇāpaccayo, savaṇīyo.
Kara 表‘做’的场合,如 karīyittha、karīyati、karīyissati,在此意义上有 tabba 和 anīya 后缀。显示巴利原文
Kara karaṇe, karīyittha, karīyati, karīyissatīti atthe tabbā’nīyā.
而且,“antassa, karassa, ca, tatta”这一条也适用。显示巴利原文
‘‘Antassa, karassa, ca, tatta’’nti ca vattate.
549 549. 在 tuṃ、tu、na、tabba 等后缀前,在有些情况下可以替换使用。显示巴利原文
549.Tuṃtu na tabbesu vā.
当以kara为名的词根处于末尾时,其末音ra可变为ta,这一变化发生在tuṃ、tu、na、tabba等后缀之前。kattabbo bhavatā dhammo,意为“法应当被你行持”;kattabbā pūjā,意为“供养应当被作出”;kattabbaṃ kusalaṃ,意为“善应当被行持”。若未发生ta变化,则依现在时词形“karotissā”,按照“tavetunādīsu kā”的规则,此处的ādi也涵盖了tabba后缀前发生kā替换的情形,kātabbaṃ hitaṃ,意为“利益应当被行持”。显示巴利原文
Karaiccetassa dhātussa antabhūtassa rakārassa takārattaṃ hoti vā tuṃ tu na tabbaiccetesu paccayesu paresu. Kattabbo bhavatā dhammo, kattabbā pūjā, kattabbaṃ kusalaṃ, tattābhāve ‘‘karotissā’’ti vattamāne ‘‘tavetunādīsu kā’’ti ettha ādisaddena tabbepi kādeso, kātabbaṃ hitaṃ.
550 550. 在以ra、ha等音结尾的词根之后,接续ṇa。显示巴利原文
550.Rahādito ṇa.
以ra、ha等音结尾的词根,其后的ana、anīya等后缀中的na变为ṇa。通过“等”(ādi)字,此规则也适用于ramu、apañāta等情形。显示巴利原文
Rakāra hahārādyantehi dhātūhi parassa anānīyādinakārassa ṇakāro hoti. Ādisaddena ramu apañātāditopi.
Rahādito parassettha, nakārassa asambhavā; Anānīyādinasseva, sāmathyāyaṃ ṇakāratā.
“Karaṇīyo”是法,意为“应作”;“karaṇāraha”即此义;“karaṇīyā”和“karaṇīyaṃ”也是如此。显示巴利原文
Karaṇīyo dhammo, karaṇārahoti attho, karaṇīyā, karaṇīyaṃ.
“bhara”是承载义,由“bharīyati”而有“bharitabbo”(应被承载)与“bharaṇīyo”(应被承载者)。显示巴利原文
Bhara bharaṇe, bharīyatīti bharitabbo, bharaṇīyo.
“gaha”是执取义,由“agayhittha”、“gayhati”、“gayhissati”而有“gahetabbo”(应被执取)。依“tesu vuddhī”等规则,i 变成 e,成为“saṅgaṇhitabbo”。又依“gahādito ppaṇhā”等规则,通过 vinādhikārayogavibhāga 安立 ṇhā 语尾,并经过 halopasaralopa 等变化,成为“saṅgaṇhaṇīyo”与“gahaṇīyo”。显示巴利原文
Gaha upādāne, agayhittha, gayhati, gayhissatīti gahetabbo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro, saṅgaṇhitabbo, ‘‘gahādito ppaṇhā’’ti vinādhikārayogavibhāgena ṇhāpaccayo, halopasaralopādi, saṅgaṇhaṇīyo, gahaṇīyo.
以“ādiggahaṇena”所摄,“ramu”是游戏义,由“ramīyittha”、“ramīyati”、“ramīyissati”而有“ramitabbo”(应被享乐者)、“ramaṇīyo vihāro”(可意的住处)。显示巴利原文
Ādiggahaṇena ramu kīḷāyaṃ, ramīyittha, ramīyati, ramīyissatīti ramitabbo, ramaṇīyo vihāro.
“apa”意为“到达”,附加 uṇā 后缀,“pāpīyati”故成“pāpuṇitabbo”(应被到达)。依“gupādīnañcā”等规则,词干末尾音省略并双写,形成“pattabbo”、“patteyyo”、“pāpuṇaṇīyo”、“pāpaṇīyo”等形式。显示巴利原文
Apa pāpuṇane, uṇāpaccayo, pāpīyatīti pāpuṇitabbo, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantassa lopo, dvittañca, pattabbo, patteyyo, pāpuṇaṇīyo, pāpaṇīyo.
“antassa, vā”这一规则在此亦适用。显示巴利原文
‘‘Antassa, vā’’ti ca vattate.
551 551. gama、khana、hana 等词根,在 tuṃ、tabba 等后缀前,则不发生(na)。显示巴利原文
551.Gama khana hanādīnaṃ tuṃtabbādīsu na.
对于如gama、khana、hana等以ma或na结尾的词根,当tuṃ、tabba、tave、tuna、tvāna、tvā等以t音开头的后缀接续其后时,词根末尾的鼻音n可出现亦可不出现。如agacchīyittha、gacchīyati、gacchīyissati等例,故有gantabbo maggo(应行之道)、gamitabbaṃ、gamanīyaṃ等形式。显示巴利原文
Gama khana hanaiccevamādīnaṃ makāra nakārantānaṃ dhātūnamantassa nakāro hoti vā tuṃ tabba tave tuna tvānatvāiccevamādīsu takārādippaccayesu paresu. Agacchīyittha, gacchīyati, gacchīyissatīti gantabbo maggo, gamitabbaṃ, gamanīyaṃ.
词根khanu意为挖掘。有形式akhaññittha、khaññati、khaññissati等,由此成khantabbaṃ āvāṭaṃ(应掘之坑)、khanitabbaṃ。又依“kvaci dhātū”等规则,词根末音变为ṇa,而有khaṇitabbaṃ、khaṇaṇīyaṃ或khananīyaṃ等形式。显示巴利原文
Khanu avadāraṇe, akhaññittha, khaññati, khaññissatīti khantabbaṃ āvāṭaṃ, khanitabbaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā khanantassa ṇattañca, khaṇitabbaṃ, khaṇaṇīyaṃ, khananīyaṃ vā.
词根hana有杀害、前往等义。形式如ahaññittha、haññate、haññissati等,因而有hantabbaṃ、hanitabbaṃ、hananīyaṃ等。显示巴利原文
Hana hiṃsā gatīsu, ahaññittha, haññate, haññissateti hantabbaṃ, hanitabbaṃ, hananīyaṃ.
于‘想’义,有‘已想’、‘在想’、‘将想’之分,故为应被想者、应被思惟者;依语法,于 ya 后缀处有音组等变化,故为应被思惟者、应被意念者。显示巴利原文
Mana ñāṇe, amaññittha, maññate, maññissateti mantabbo, manitabbo, yappaccaye cavaggādi, maññitabbaṃ, maññanīyaṃ.
于‘供养’义,有‘已受供养’、‘正受供养’、‘将受供养’之意,故为应被供养者。依 Curādi 类动词的 ṇe、ṇaya 后缀,即使非主动者亦用 ṇe、ṇaya;于增入 i 字母的形式中,依‘saralopo’等规则,使役语基的元音被删除;是故世尊为应被供养者、应被敬奉者、应被礼敬者。显示巴利原文
Pūja pūjāyaṃ, apūjīyittha, pūjīyati, pūjīyissatīti atthe tabbānīyā. ‘‘Curādito ṇe ṇayā’’ti akattaripi ṇeṇayā, ikārāgamānīyesu ‘‘saralopo’’tiādinā kāritasarassa lopo, pūjetabbo, pūjayitabbo, pūjanīyo bhagavā.
‘tabbānīyā’等词,依语法分别,亦可用于主动者与工具格。词根‘yā’有到达之义,而‘出离’故,道为能出离者。‘去’故,财富为可耗尽者。‘沐浴’故,以此而沐浴者,即为沐浴粉。显示巴利原文
‘‘Tabbānīyā’’ti yogavibhāgena kattukaraṇesupi, yā pāpuṇane, niyyātīti niyyānīko maggo. Gacchantīti gamanīyā bhogā. Naha soce, nahāyati etenāti nahānīyaṃ cuṇṇaṃ.
论状态与被动语态。显示巴利原文
‘‘Bhāvakammesū’’ti adhikāro.
552 第552条:ṇya 后缀亦同。显示巴利原文
552.Ṇyo ca.
于状态与被动意义中,所有词根后皆可附加 ṇya 后缀;又由 ca 字所含摄,在「ñāteyya」等词中亦有 teyya 后缀。显示巴利原文
Bhāvakammesu sabbadhātūhi ṇyappaccayo hoti, caggahaṇena ‘‘ñāteyya’’ntiādīsu teyyappaccayo ca.
553 第553条:带有 ṇ 字标记的后缀,应当视同使役后缀。显示巴利原文
553.Kāritaṃ viya ṇānubandho.
“anubandho”意指不具应用力的标记。带有 ṇ 字标记的后缀,当视同使役后缀,故得使役之称。依“使役后缀的 ṇ 被删除”而删除 ṇ;依“使役中非复合辅音结尾的元音增长”而增长元音;增入 i 字母。因此,它表示“应被做者”或“应被造者”。显示巴利原文
Anubandho appayogī, ṇakārānubandho paccayo kāritaṃ viya daṭṭhabboti kāritabyapadeso, ‘‘kāritānaṃ ṇo lopa’’nti ṇalopo, ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, ikārāgamo, kattabbaṃ kāriyaṃ.
“hara”意为执取。有“未曾被执取”“正被执取”“将被执取”等义,故“应被执取者”或“应被带来者”即是 haritabbaṃ 和 hāriyaṃ。显示巴利原文
Hara haraṇe, aharīyittha, harīyati, harīyissatīti vā haritabbaṃ hāriyaṃ.
「bhara」有负载之义,故为应被负载者、应被承担者。显示巴利原文
Bhara bharaṇe, bharitabbaṃ bhāriyaṃ.
「labha」有获得之义,故为应被获得者、可获得者;依「yavataṃ talana」等经句,由 kāra 字之摄,于 yava 等词中 bha 变为 bha,且为双写。显示巴利原文
Labha lābhe, labhitabbaṃ labbhaṃ, ‘‘yavataṃ talana’’iccādisutte kāraggahaṇena yavato bhakārassa bhakāro, dvittaṃ.
“sāsa”为教导之义,故应被教导者、弟子;依“kvaci dhātū”等规则,ā变为i。显示巴利原文
Sāsa anusiṭṭhimhi, sāsitabbo sisso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ākārassikāro.
在语言表达中,当添加 ṇya 等后缀时,“antānaṃ, ṇānubandhe”这条规则也同样适用。显示巴利原文
Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, ṇyappaccayādimhi kate ‘‘antānaṃ, ṇānubandhe’’ti ca vattate.
554 第554条。关于 ka、ga、ca、ja 诸音。显示巴利原文
554.Kagācajānaṃ.
对于以 ca、ja 等结尾的词根,当后接带有 ṇ 标记的后缀时,词根末尾音转变为 ka 或 ga,而 ca 音则变为 ka。例如:vacanīyaṃ 或 vākyaṃ。显示巴利原文
Cajaiccetesaṃ dhātvantānaṃ kakāra gakārādesā honti ṇakārānubandhe paccaye pareti cassa kādeso. Vacanīyaṃ vākyaṃ.
bhaja 为“侍奉”义,bhajanīyaṃ 或 bhāgyaṃ 意为“应被侍奉者”,其中 ja 变为 ga。显示巴利原文
Bhaja sevāyaṃ, bhajanīyaṃ bhāgyaṃ, jassa gādeso.
ci 是“积聚”义,有 acīyittha、cīyati、cīyissati 等词形。应被思惟的形式为 ceyyaṃ,其中 i 变为 e 是增广,y 双写。带前缀 vi-ni 时,依“do dhassa ca”经句中所说 ca 的规则,ca 变为 cha,故有 viniccheyyaṃ、vinicchitabbaṃ、vinicchanīyaṃ 等形式。又依“kiyādito na”的规则,因与 vi-ni 前缀结合的特殊情况,在 tabbānīya、tuṃ、tunā 等后缀前不加 na 后缀,故有 vinicchinitabbaṃ、vinicchinanīyaṃ。显示巴利原文
Ci caye, acīyittha, cīyati, cīyissatīti cetabbaṃ ceyyaṃ, ikārassekāro vuddhi, yakārassa dvittaṃ, vinipubbo ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena cakārassa chakāro, viniccheyyaṃ, vinicchitabbaṃ, vinicchanīyaṃ. ‘‘Kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena tabbānīya tuṃ tunā dīsu ca nāpaccayo, vinicchinitabbaṃ, vinicchinanīyaṃ.
nī 是“到达”义,有 anīyittha、nīyati、nīyissati 等形式;应被引导的形式为 neyyo、neyyā、neyyaṃ,亦作 netabbaṃ。显示巴利原文
Nī pāpuṇane, anīyittha, nīyati, nīyissatīti neyyo, neyyā, neyyaṃ. Netabbaṃ.
ṇya 的引用依第六格(属格)的效力而随转,而‘anta’的引用则依青蛙跳跃式(规则延续)以第三格(具格)的效力随转。显示巴利原文
Ṇyaggahaṇaṃ chaṭṭhīyantavasenānuvattate, maṇḍūkagatiyā antaggahaṇañca tatiyantavasena.
555 第555条。bhū 词根后接 bba。显示巴利原文
555.Bhūtobba.
bhū 之后,ṇya 后缀连同词根末音一起变为 abba。如:bhavitabbo(或 bhabbo)、bhabbā、bhabbaṃ。显示巴利原文
Bhū iccetasmā parassa ṇyappaccayassa saha dhātvantena abbādeso hoti. Bhavitabbo bhabbo, bhabbā, bhabbaṃ.
“ṇya”后缀的规则,以及“连同末音”之说,于此继续适用。显示巴利原文
‘‘Ṇyassa, antenā’’ti ca vattate.
556 556. 从 vada、mada、gamu、yuja、garaha 等词根,以及以 ā 结尾的词根之后,ṇya 后缀连同词根末音一起,依次可选变为 jja、mma、gga、yha、eyya,或 gāra。显示巴利原文
556.Vada mada gamu yuja garahākārādīhi jjammaggayheyyāgāro vā.
从 vada、mada、gamu、yuja、garaha 等词根,以及以 ā 结尾的词根之后,其所带的 ṇya 后缀与词根末音结合,依次可选变为 jja、mma、gga、yha、e、yya;其中,gara 变为 gāra,此处即是将 garaha 中的 gara 变为 gāra。此处的“vā”字表示这是有特定范围的选择。显示巴利原文
Vada mada gamu yuja garahaiccevamādīhi dhātūhi, ākārantehi ca parassa ṇyappaccayassa dhātvantena saha yathākkamaṃ jja mma gga yha e yyaiccete ādesā honti vā, garassa ca gārādeso, garahassa garassevāyaṃ gāro. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.
vada(说)之词根,表言语分明;曾被说、正被说、将被说,故称vajja(应说之事),其元音缩短。vajja亦指过失。显示巴利原文
Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, avajjittha, vajjati, vajjissatīti vā vajjaṃ vadanīyaṃ, rassattaṃ. Vajjaṃ doso.
mada(醉)之词根,表颠狂;曾令人醉、正令人醉、将令人醉,故称majja(令人醉之物),即酒。因收摄mada词根,于工具格中亦加ṇya后缀。gamu与sappa词根,表行进;应前往之处,名为gamma(村落,可去之地)。显示巴利原文
Mada ummāde, amajjittha, majjate, majjissati etenāti majjaṃ madanīyaṃ. Madaggahaṇena karaṇepi ṇyappaccayo. Gamu sappa gatimhi, gantabbaṃ gammaṃ.
yuja(相应)之词根,表结合;曾相应、正相应、将相应,故称yogga(相应之物,适宜之事);或称niyojja(应被策励者)。显示巴利原文
Yuja yoge, ayujjittha, yujjate, yujjissatīti yoggaṃ, niyojjo vā.
词根『garaha』(诃责),表指责义;在“曾被诃责、正被诃责、将被诃责”的意义上,附加后缀『ṇya』。此后缀与词根末音一并替换为『yha』,同时词根中的 gara- 替换为 gāra-,由此得到:gārayha(应诃责者,阳性)、gārayhā(阴性)、gārayhaṃ(中性);另有派生形式 garahaṇīya(应受诃责的)。显示巴利原文
Garaha nindāyaṃ, agarayhittha, garahīyati, garahīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena saha yhādeso, garassa gārādeso ca, gārayho, gārayhā, gārayhaṃ, garahaṇīyaṃ.
以“等”字,亦摄其余词根,如 dama、jaha 等。词根『gada』,表示言语清晰;曾被说、正被说、将被说,故名『gajja』(应说之事),或称『gadanīya』。词根『pada』,表示行进;应被行进之处,名为『pajja』(偈颂),即 gāthā。词根『khāda』,表示食啖;被食啖之物,名为『khajja』(副食),即 khādanīya。词根『damu』,表示调伏;曾被调伏、正被调伏、将被调伏,故名『damma』(应被调伏者),即 damanīya。词根『bhuja』,表示护持与受用;曾被受用、正被受用、将被受用,故名『bhogga』(受用物),或『bhojja』;依‘kāra’之取,而有‘ja’字增入。应被取者,名为『gayha』等,余者类推。显示巴利原文
Ādisaddena aññepi damajahantā gayhante. Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ, gajjate, gadanīyaṃ vā gajjaṃ. Pada gatimhi, pajjanīyaṃ pajjaṃ gāthā. Khāda bhakkhaṇe, khajjateti khajjaṃ khādanīyaṃ. Damu damane, adammittha, dammate, damīyissatīti dammo damanīyo. Bhuja pālanabyavaharaṇesu, abhujjittha, bhujjati, bhujjissatīti bhoggaṃ, bhojjaṃ vā, kāraggahaṇena yassa jakāro. Gahetabbaṃ gayhamiccādi.
然而,对于以 ā 结尾的词根,如『dā』(给予),表施与义;在“曾被给予、正被给予、将被给予”的意义上,附加后缀『ṇya』。此后缀与词根末音 ā 一并替换为 eyya,得到 deyyaṃ(应给予之物),即 dātabbaṃ。若用后缀 anīya,依据“saralopo”等规则,词根末音本应省略,但以该处之 tug 加以遮止;随即依“sarā sare lopa”规则,省略 ā 后,后续元音变为长音,即得 dānīyaṃ。显示巴利原文
Ākārantato pana dā dāne, adīyittha, dīyati, dīyissatīti atthe ṇyappaccayo, tassiminā dhātvantena ākārena saha eyyādeso, deyyaṃ, dātabbaṃ. Anīye ‘‘saralopo’’tiādinā pubbasarassa lope sampatte tattheva tuggahaṇena nisedhetvā ‘‘sarā sare lopa’’nti ākāre lutte parasarassa dīgho, dānīyaṃ.
“pā”(饮)词根,表示饮用;曾被饮、正被饮、将被饮,故称“peyya”(应饮之物),即应被饮用者、饮料。“hā”(舍)词根,表示舍弃;曾被舍、正被舍、将被舍,故称“heyya”(应舍之物),即应被舍断者、应被弃除者。“mā”(量)词根,表示量度;曾被量、正被量、将被量,故称“meyya”(应量之物),即应被量度者、应被测量者或应被认知者。“ñā”(知)词根,表示了知;曾被了知、正被了知、将被了知,故称“ñeyya”(应知之物),即应被了知者、应被觉了者。依据“ñā 的 ja 替换为 ja、ṇa”的规则,在对 ja 进行替换后,再通过“kiyādito nā”等规则,以无直接语法关联的分析方式附加 ṇa 后缀,并插入 i 音,从而构成“jānitabbaṃ”(应被了知者)、“vijānanīyaṃ”(应被辨知者)。 “khyā”(说)词根,表示宣说;同理,有“saṅkhyātabbaṃ”(应被数算者)、“saṅkhyeyyaṃ”(应被宣说者)等形式。显示巴利原文
Pā pāne, apīyittha, pīyati, pīyissatīti peyyaṃ, pātabbaṃ, pānīyaṃ. Hā cāge, ahīyittha, hīyati, hīyissatīti heyyaṃ, hātabbaṃ, hānīyaṃ. Mā māne, amīyittha, mīyati, mīyissatīti meyyaṃ, mātabbaṃ, minitabbaṃ, metabbaṃ vā. Ñā avabodhane, aññāyittha, ñāyati, ñāyissatīti ñeyyaṃ, ñātabbaṃ, ñāteyyaṃ. ‘‘Ñāssa jā jaṃ nā’’ti jādese ‘‘kiyādito nā’’ti vinādhikārayogavibhāgena nāpaccayo, ikārāgamo ca, jānitabbaṃ, vijānanīyaṃ. Khyāpakathane, saṅkhyātabbaṃ, saṅkhyeyyaṃ iccādi.
557 557. 从 kar 词根附加 ricca 后缀。显示巴利原文
557.Karamhā ricca.
在被动义或状态义中,从 kar 词根附加 ricca 后缀。显示巴利原文
Karadhātuto riccappaccayo hoti bhāvakammesu.
558 当后接带 r 的后缀时,所有以 r 等开头的词根末音,直至该后缀中的 r 为止,悉皆消失。显示巴利原文
558.Ramhi ranto rādi no.
当后接带有 r 标记的后缀时,所有词根末音——从以 r 等开头,直至该后缀中的 r 为止——全部消失,也就是说被省略。其中“ranto”的 r 是连音所生;kattabbaṃ 即 kiccaṃ(应作之事)。通过“riccā”的规则分析,从 bhar 等词根也可附加 ricca 后缀,例如 bharīyati 变为 bhacco,并伴有词根元音的省略。词根 √i 为“去”义,加上此后缀表示“应被依赖”,故得 paṭicco(缘起)。显示巴利原文
Rakārānubandhe paccaye pare sabbo dhātvanto rādi paccayarakāramariyādo no hoti, lopamāpajjateti attho. Rantoti ettha rakāro sandhijo, kattabbaṃ kiccaṃ. ‘‘Riccā’’ti yogavibhāgena bharāditopi riccappaccayo, yathā, bharīyatīti bhacco, saralopo. I gatimhi, pati etabbo paṭicco.
559 于派遣、允许、获得、时机等义中,附加 kicca 后缀。显示巴利原文
559.Pesātisaggapattakālesu kiccā.
在派遣、授权与时机已到这三种情况中,使用义务分词。所谓派遣,即命令或请求:“此事应由您做。”所谓授权,即当被问“我应做什么?”时,或通过开示“不应杀生”等行为准则的方式,对所应做之事的许可。所谓时机已到,即适当的时刻已至,若有人审视了自己应做之事的时机而未做,便是对其提醒时机,其中并没有请求。而这些义务分词,依据“于被动与应做之义中,有义务与时机之义”的说法,只出现在被动与应做之义中。显示巴利原文
Pesa atisagga pattakālaiccetesvatthesu kiccappaccayā honti. Pesanaṃ nāma ‘‘kattabbamidaṃ bhavatā’’ti āṇāpanaṃ, ajjhesanañca. Atisaggonāma ‘‘kimidaṃ mayā kattabba’’nti puṭṭhassa vā ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā paṭipattidassanamukhena vā kattabbassa anuññā. Pattakālo nāma sampattasamayo yo attano kiccakaraṇasamayamanupaparikkhitvā na karoti, tassa samayārocanaṃ, na tattha ajjhesanamatthīti. Te ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavanti.
就派遣而言:表达“愿您做此事”之义时,使用tabba与anīya等词尾,其余如前所述。也就是:“应做之事,由您来做;应办之务,由您来办。”显示巴利原文
Pesane tāva – karīyatu bhavatā kammanti atthe iminā tabbānīyā, sesaṃ vuttanayameva, kattabbaṃ kammaṃ bhavatā, karaṇīyaṃ kiccaṃ bhavatā.
在授权中,表达“愿您享用”之义时,使用tabba等词尾,并依“于其他情况中亦然”的规则而发生增音。显示巴利原文
Atisagge bhujjatu bhavatāti atthe tabbādi, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi.
“tassā”一词系接续前文。显示巴利原文
‘‘Tassā’’ti vattate.
560 560. bhuj等词根末尾的n变为o,并有二种变化。显示巴利原文
560.Bhujādīnamanto no dvi ca.
对以bhuj等为首的、以j音结尾的词根而言,其末n消失;其后的义务分词词缀之t音则成二化。应当受用的食物,由您受用;应当食用的可食物,由您食用。显示巴利原文
Bhujaiccevamādīnaṃ jakārādiantānaṃ dhātūnamanto no hoti, parassa kiccakitakappaccayatakārassa ca dvebhāvo hoti. Bhottabbaṃ bhojanaṃ bhavatā, bhojanīyaṃ bhojjaṃ bhavatā.
然而,在带有i增音的t音情形中:依“namakarānamantānaṃ niyuttatamhī”这句里的“antānaṃ niyuttatamhī”进行解析,遮止词根末音的删除等过失;再依“rudhādito niggahītapubba”这一句的解析,或依“niggahītañca”,而有niggahīta增音。应由您享用,应被连接。显示巴利原文
Ikārāgamayuttatakāre pana – ‘‘namakarānamantānaṃ niyuttatamhī’’ti ettha ‘‘antānaṃ niyuttatamhī’’ti yogavibhāgena dhātvantalopādinisedho, ‘‘rudhādito niggahītapubba’’nti vinādhikārayogavibhāgena, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo, bhuñjitabbaṃ tayā, yuñjitabbaṃ.
然而,在时机提醒中:词根√i加adhi前缀,以“应由您学习”之义,用tabbānīyā等词尾,并有i增音、vuddhi增音、aya替换、ajjhā替换等变化;在ṇya词尾时则有vuddhi增音,y音双写。应被学习、应被诵习的由您,应被学习的由您。在表达“必须应做”的句子中,依“kiccā”等规则,特别依“avassakādhamiṇesu ṇī ca”这一规则,于必须及负债之义中,用tabba等词尾。我的房子应由您建造,应被建造,应被建造。同样,我的百数应由您给予,应被给予,应被给予。显示巴利原文
Samayārocane pana – i ajjhayane adhipubbo, adhīyataṃ bhavatāti atthe tabbānīyādi, ikārāgamavuddhiayādesaajjhādesā ca, ṇyappaccaye tu vuddhi, yakārassa dvittañca, ajjhayitabbaṃ, ajjheyyaṃ bhavatā, ajjhayanīyaṃ bhavatā, avassaṃ kattabbanti vākye pana ‘‘kiccā’’ti adhikicca ‘‘avassakādhamiṇesu ṇī cā’’ti avassakādhamiṇatthe ca tabbādayo, kattabbaṃ me bhavatā gehaṃ, karaṇīyaṃ, kāriyaṃ. Evaṃ dātabbaṃ me bhavatā sataṃ, dānīyaṃ, deyyaṃ.
dhara(持),在执持义中,属于curādi类,有ṇe、ṇaya等词尾,伴有vuddhi增音及i增音。应被持、应被执持等。显示巴利原文
Dhara dhāraṇe, curādittā ṇeṇayā, vuddhi, ikārāgamo ca, dhāretabbaṃ, dhārayitabbaṃ iccādi.
根据“nudādīhi yuṇvūnamānanākānanakā sakāritehi ca”的文句,即使从致使动词,也因规定了yu、ṇvu等的替换,故于动词词尾之后亦可出现义务分词,应如是观。因此,“应被令忍耐”即应令其忍耐。同样,“应被令治疗”即应令其治疗。曾有,现有,将有,故道应被修习。应被修习者、应所修习等。已作,正作,将作,故有应被令作、应被令作等,皆得成立。显示巴利原文
‘‘Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti sakāritehipi yuṇvūnamādesavidhānatoyeva dhātuppaccayantatopi kiccakitakappaccayā bhavantīti daṭṭhabbo. Tena titikkhāpīyatīti titikkhāpetabbo. Evaṃ tikicchāpetabbo tikicchāpanīyo. Abhāvīyittha, bhāvīyati, bhāvīyissatīti bhāvetabbo maggo. Bhāvayitabbo, bhāvanīyo, bhāvanīyaṃ, bhāvanīyā, akārīyittha, kārīyati, kārīyissatīti kāretabbaṃ, kārayitabbaṃ, kārāpetabbaṃ, kārāpayitabbaṃ, kārāpanīyamiccādi ca siddhaṃ bhavati.
应作、应办,及应作、应行;
同样,应被令作、应被令作,是义务分词的总结。
显示巴利原文 Kattabbaṃ karaṇīyañca, kāriyaṃ kiccamiccapi; Kāretabbaṃ tathā kārā-petabbaṃ kiccasaṅgaho.
作用缘终结法显示巴利原文
Kitakappaccayantanaya
现在说明作用缘。显示巴利原文
Idāni kitakappaccayā vuccante.
“kara”表示“作”,如先前的词根之义等。显示巴利原文
Kara karaṇe, pure viya dhātusaññādi.
如“陶师”一词,其后接第二格。显示巴利原文
Kumbhaiccupapadaṃ, tato dutiyā.
或于“作缸、已作、将作”的语词分析中——显示巴利原文
‘‘Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissatī’’ti vā viggahe –
且有“parā(他)、paccayā(缘)”的规定。显示巴利原文
‘‘Parā, paccayā’’ti ca vattate.
561 561. 若词根以业等为初始义,则加“ṇo”。显示巴利原文
561.Dhātuyākammādimhi ṇo.
若以业为初,则于词根之后有‘ṇa’缘。显示巴利原文
Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro ṇappaccayo hoti.
562 562. 其余为kita(作用)。显示巴利原文
562.Aññe kita.
在第三章(界论)中,由界所安立的诸缘之外的其他缘,即被称为‘基多’之名,由此安立了‘基多’的名称。显示巴利原文
Tatiye dhātvādhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti kitasaññā katā.
563 563. 作者(kattari)之基多。显示巴利原文
563.Kattari kita.
于作者的作格意义上,基多词缀生起,因此必定出现在作者意义上;且依‘ṇ等缘通三时’之说,它也能出现在三时之中。如前一般,有致使、词干、省略、元音增长等变化;由于词缀末带有词性,在尚未获得si等格尾时,依‘派生词、复合词、基多词在vā tave tunādi等前如同名词’的规定,基多词尾如同名词,生起si等格尾。之后,在‘作瓶’(kumbhaṃ)等义上,依‘ama等缘加于后词’构成依主释(第二格依主释复合词),依‘名词等’等规定获得复合词名称,依‘其格尾亦省略’而省略格尾,依‘若末尾为元音则为原形’而成为原形,再因复合词故,如同名词生起si等格尾。显示巴利原文
Kattari kārake kitapaccayo hotīti niyamato kattari bhavati, so ca ‘‘ṇādayo tekālikā’’ti vuttattā kālattaye ca hoti. Pure viya kāritabyapadesaṇalopavuddhiyo, paccayantassāliṅgattā syādimhi asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti kitakantattā nāmaṃva kate syādyuppatti, tato kumbhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti dutiyātappurisasamāso, ‘‘nāmāna’’ntiādinā samāsasaññā, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti.
“陶师”(kumbhakāro)指他;“陶师们”(kumbhakārā)指他们。阴性形式为“陶师女”(kumbhakārī)、“陶师女们”(kumbhakāriyo),等等。同样地,从事“业”(kamma)者,即称为“业作者”(kammakāro)。依此类推,有“花鬘师”(mālākāro)、“木匠”(kaṭṭhakāro)、“车匠”(rathakāro)、“金匠”(suvaṇṇakāro)、“缝纫师”(suttakāro)、“生计者”(vuttikāro)、“注释书作者”(ṭīkākāro)。显示巴利原文
So kumbhakāro, te kumbhakārā iccādi. Itthiyaṃ kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi, tathā kammaṃ karotīti kammakāro. Evaṃ mālākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.
“gaha”意为执取。已执取钵、正执取或将执取钵者,即称为“持钵者”(pattaggāho)。同理,有“持光线者”(rasmiggāho)、“持绳者”(rajjuggāho)。显示巴利原文
Gaha upādāne, pattaṃ agaṇhi, gaṇhāti, gaṇhissatīti vā pattaggāho. Evaṃ rasmiggāho, rajjuggāho.
“ve”意指纺织相续。已织布、正在织布或将织布者,即称为“织布者”(tantavāyo)。根据“te āvāyā kārite”(在致使句中,它们变为āvāya)而有āyā的替换。但在此句中,依“te āvāyā”的规则分别而有āyā的替换。同理,有“缝纫者”(tunnavāyo)。显示巴利原文
Ve tantasantāne, tantaṃ avāyi, vāyati, vāyissatīti vā tantavāyo, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso, vākye panettha ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena āyādeso. Evaṃ tunnavāyo.
“mā”表“计量”义。在表示“已量谷物”、“量谷物”、“将量谷物”等义时,安立ṇ词缀——显示巴利原文
Mā parimāṇe, dhaññaṃ amini, mināti, minissatīti vā atthe ṇappaccaye kate –
“在ṇ之前”的规则持续有效。显示巴利原文
‘‘Ṇamhī’’ti vattate.
564 564. 以ā结尾者变为āya。显示巴利原文
564.Ākārantānamāyo.
以ā结尾的词根,当后面带有ṇ字标记的缘时,其末尾变为āya,并发生元音省略等变化。例如,量谷物者(dhaññamāyo)。同样地,施与布施的人,称为施主(dānadāyo)。显示巴利原文
Ākārantānaṃ dhātūnaṃ antassa āyādeso hoti ṇakārānubandhe paccaye pare, saralopādi. Dhaññamāyo. Evaṃ dānaṃ dadātīti dānadāyo.
“kamu”(欲)用于爱好的意义。已欲法者、欲法者、将欲法者,称为法欲者(dhammakāmo)男子、法欲女子(dhammakāmā kaññā)、法欲心(dhammakāmaṃ cittaṃ)。如此,有义欲者(atthakāmo)、利欲者(hitakāmo)、乐欲者(sukhakāmo)。护持法的人,称为护法者(dhammapālo),等等。显示巴利原文
Kamu kantimhi, dhammaṃ akāmayi, kāmayati, kāmayissatīti vā dhammakāmo puriso, dhammakāmā kaññā, dhammakāmaṃ cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo, dhammaṃ pāletīti dhammapālo iccādi.
“damu”(调伏)用于调伏的意义。在“已调伏敌人、调伏、将调伏”这样的解析中,“界”的章节持续适用,“在业等(的意义上)”这一规则也持续适用。显示巴利原文
Damu damane, ‘‘ariṃ adami, dameti, damissatī’’ti viggahe ‘‘dhātuyā’’ti adhikāro, ‘‘kammādimhī’’ti ca vattate.
565 当‘想’被了知时。显示巴利原文
565.Saññāyamanu.
若近置词‘想’位于句首且被了知,词根得a-后缀,近置词末亦增生nu音。在此,‘nu niggahītaṃ padante’这条规则中,由‘padante’(词末)之说,应知nu音的增音唯发生于近置词之末。依‘tesu vuddhi’等规则,u音被删除。然而,应知此nu增音唯于作复合词并省略近置词之格尾变化时方得成立。显示巴利原文
Kammūpapade ādimhi sati saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dhātuyā appaccayo hoti, upapadante nukārāgamo ca. Ettha ca ‘‘nu niggahītaṃ padante’’ti sutte ‘‘padante’’ti vacanato upapadanteyeva nukārāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo. Ayaṃ pana nvāgamo samāsaṃ katvā upapadavibhattilope kateyeva hotīti veditabbaṃ.
566 nu在词末转变为随韵。显示巴利原文
566.Nu niggahītaṃ padante.
置于近置词名词词末的n增音,转变为随韵;随韵依其后的音组而转变。其余部分相同,唯独没有元音增长,这是差别所在。例如:arindamo rājā(降伏敌人者,国王)。显示巴利原文
Upapadabhūtanāmapadante vattamāno nukārāgamo niggahītamāpajjate, niggahītassa vaggantattaṃ, sesaṃ samaṃ, vuddhābhāvova viseso, arindamo rājā.
同样地,词根√tar意为“渡越”。渡越商贾者,即vessantaro(毗山多罗);制造渴爱、伤害者,即taṇhaṅkaro bhagavā(渴爱制造者世尊)。依此类推:medhaṅkaro(智慧制造者)、saraṇaṅkaro(皈依制造者)、dīpaṅkaro(明灯制造者)。显示巴利原文
Tathā tara taraṇe, vessaṃ taratīti vessantaro, taṇhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro bhagavā. Evaṃ medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.
“Ādimhi, a”这条规则在此同样适用。显示巴利原文
‘‘Ādimhi, a’’iti ca vattate.
567 在pure和dadā之后,附加iṃ。显示巴利原文
567.Pure dadā ca iṃ.
当pure一词位于前方时,词根√dad(给予)后附加a-后缀,且pure词中的a变为i。在此,根据“tadanuparodhena”这一释规,应知i的替换仅发生在pure一词的末尾。虽然ṇādi等后缀可通用于三时,但此处的a-后缀因近置词意义的特殊性,唯用于过去时。例如:pure dānaṃ adadi(从前曾行布施)→ purindado sakko(从前曾布施者,即帝释天)。此处亦是在省略格尾变化之后,方发生i的替换。显示巴利原文
Purasadde ādimhi sati ‘‘dada dāne’’iccetāya dhātuyā appaccayo hoti, purasadde akārassa iñca hoti. Ettha ca ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato purasaddantasseva iṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Ṇādīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure dānaṃ adadīti purindado sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva iṃādeso.
“在业等词之后,附加a”这一规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Kammādimhi, a’’iti ca vattate.
568 于一切(词根)之后,可附加ṇvu、tu、āvī。显示巴利原文
568.Sabbato ṇvu tvāvī vā.
于一切词根之后,无论带有业句首还是无业句首,皆可附加a、ṇvu、tu、āvī这四种后缀。句中“vā”一词,意在表示“或无业句首”的可选性。显示巴利原文
Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati a ṇvu tu āvī iccete cattāro paccayā honti. Vāggahaṇaṃ ‘‘akammādimhi vā’’ti vikappanatthaṃ.
首先说a-后缀的情形:词根√dhar(持守)——曾持法、持法、将持法者,即dhammadharo(持法者)。同样,vinayadharo(持律者)。又,作彼者,即takkaro(如法作者),此处辅音重叠。同样,hitakaro(作益者)、divasakaro(作日者)、dinakaro(日作者)、divākaro(昼作者)、nisākaro(夜作者)。执弓者,即dhanuggaho(持弓者);同样,kaṭaggaho(持席者)。施一切欲者,即sabbakāmadado(施一切欲者)、sabbadado(普施者)。显示巴利原文
Appaccaye tāva – dhara dhāraṇe, dhammaṃ adhari, dharati, dharissatīti vā dhammadharo. Evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. Evaṃ kaṭaggaho, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado.
以『āta』结尾者:曾施食物、正施食物、将施食物者,称为施食者。同理,施财物者,为施财者。『pā』义为饮,饮诸酒者,称为饮酒者。『tā』义为守护,守护牛声者,称为氏族。以上为主动者格。显示巴利原文
Āto pana – annaṃ adāsi, dadāti, dadissatīti annado. Evaṃ dhanado, saccaṃ sandahatīti saccasandho. Pā pāne, majjaṃ pivatīti majjapo. Tā pālane, gavaṃ saddaṃ tāyatīti gottaṃ. Evaṃ kattari.
在无业等中,依『yasmā dapetī』这一经句,通过把握“怖畏”之义,其余诸格亦得ap词缀。显示巴利原文
Akammādimhi pana ‘‘yasmā dapetī’’ti sutte bhayaggahaṇena sesasādhanepi appaccayo.
『nī』义为到达,加前缀『vi-』,以此为工具引导、或于此引导,或曾引导、正引导、将引导的处所,故称律;又依『其余亦然』之规则增音并替换为 aya,引导者故称道。『si』义为依附,加前缀『ni-』,曾依附、正依附、将依附的状态,故称依止。『si』义为卧,曾随眠、正随眠、将随眠的烦恼,故称随眠。显示巴利原文
Nī pāpuṇane vipubbo, vinesi, vineti, vinessati etena, etthāti vā vinayo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ayādeso ca, nayanaṃ nayo. Si sevāyaṃ nipubbo, nissīyittha, nissīyati, nissīyissatīti vā nissayo. Si saye, anusayi, anuseti, anusessatīti vā anusayo.
‘i’义为行,加前缀‘pati’后,依缘于一因而得果,故称为缘、集。‘ci’义为积聚。以此简择,或简择的行为,故称简择;积聚的行为称为积聚、蓄积;简择法者,则称择法。‘khī’义为耗尽,耗尽的行为称为尽。‘ji’义为胜,胜的行为称为胜利、胜。‘kī’义为物品交换,交换的行为称为卖和买。‘lī’义为粘附,附着于此的事物称为执著处、附著。以上为以 i 元音结尾者。显示巴利原文
I gatimhi patipubbo, paṭicca ekasmā phalametīti paccayo, samudayo. Ci caye, vinicchīyate anena, vinicchayanaṃ vā vinicchayo, uccayanaṃ uccayo, sañcayo, dhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Khī khaye, khayanaṃ khayo. Ji jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī dabbavinimaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī silesane, allīyati etthāti ālayo, layo. Evaṃ ivaṇṇantato.
听闻者(āsuṇantī),故称随顺者(assavā),其中‘a’替代了原音;回应之行为(paṭissavanaṃ)称为回应(paṭissavo)。‘su’义为流动,从有顶流注而出者,故称为漏。‘ru’义为声,发声者称为声。存在者称为有。从此而生起者,故称根源。‘lū’义为截断,截断的行为称为割。以上为以 u 元音结尾者。显示巴利原文
Āsuṇantīti assavā, avādeso, paṭissavanaṃ paṭissavo. Su gatimhi, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru sadde, ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū chedane, lavanaṃ lavo. Evaṃ uvaṇṇantato.
制伏者(niggaṇhāti),或制伏的行为(niggahaṇaṃ),称为制伏(niggaho);策励者称为策励(paggaho)。以此摄受(saṅgaṇhāti tena),或摄受的行为(saṅgahaṇaṃ),称为摄受(saṅgaho)。‘vara’义为遮护,遮护的行为称为律仪。‘dara’义为尊重,尊重的行为称为恭敬。来者(āgacchati),或来的行为(āgamanaṃ)称为来(āgamo);或谓于此被学习、借此获得义理,故称来(āgamo),即圣典。爬行者称为蛇。照耀者称为天。‘kamu’义为举步,出发之行为或出发者,称为出发;同理,亦指勇进。显示巴利原文
Niggaṇhāti, niggahaṇaṃ vā niggaho, paggaho, saṅgaṇhāti tena, saṅgahaṇaṃ vā saṅgaho. Vara varaṇe, saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Dara ādare, ādaraṇaṃ ādaro. Āgacchati, āgamananti vā āgamo, āgamīyanti ettha, etena vā atthāti āgamo pariyatti. Sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Kamu padavikkhepe, pakkamanaṃ, pakkamatīti vā pakkamo. Evaṃ vikkamo.
“cara”表“行”。于林行故,名为林行者。欲于此行故,名为欲界;欲界想;欲界心。牛于此行故,名为行境。此是第六格依主释。显示巴利原文
Cara caraṇe, vane caratīti vanacaro, kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā saññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, chaṭṭhītappuriso.
“以足饮水”故,名为树。同理,龟亦如是。此是第三格依主释。显示巴利原文
Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo, tatiyātappuriso.
“ruha”表“生”。于头上生故,名为头生者。于山洞中卧故,名为洞卧心。同理,腹卧风。“ṭhā”表“住立”。于山曾住、今住、将住者,名为山住人,山住河,山住药。同理,陆住者、水住者。此是第七格依主释。显示巴利原文
Ruha janane, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ. Evaṃ kucchisayā vātā. Ṭhā gatinivattimhi, pabbate aṭṭhāsi, tiṭṭhati, ṭhassatīti vā pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, sattamītappuriso.
569 或指 gaha 词根的 upadha 替换。显示巴利原文
569.Gahassupadhasse vā.
即此 gaha 词根的 upadha 变为 etta,亦可。upadha 是对末音之前那个音节的别称;被执取之处,故名为家,或称为宅。显示巴利原文
Gahaiccetassa dhātussa upadhassa ettaṃ hoti vā, upadhāti antakkharato pubbakkharassa parasamaññā, gayhatīti gehaṃ, gahaṃ vā.
在 ṇvu 词缀中,若表“造车”之义,则用 ṇvu 词缀。此词缀因“其余为 kit”而属 kit 类名称,故依“主动者 kit”唯表主动者。由此,在使役的称述中,ṇa 消失并发生增音。显示巴利原文
Ṇvuppaccaye rathaṃ karotīti atthe ṇvuppaccayo, so ca ‘‘aññe kita’’ti kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattariyeva bhavati, tato kāritabyapadesa ṇalopavuddhiyo.
570 570. 于 yuṇvu 与 ūna 词缀,其替换形为 anaka。显示巴利原文
570.Anakā yuṇvūnaṃ.
对于 yuṇvu 等词缀,其替换形为 ana 与 aka,故称 aka 替换。其余如同‘陶师’一词,例如‘车匠’。同样地,施与食物者名为‘施食者’;依‘以 ā 结尾者转成 āya’之规则,作 āya 替换;依‘阴性于此加 ā 词缀’之规则,加 ā 词缀;依‘于他们作增长’等规则,a 音转为 i 音,如施食女、施食之家。引导世间者名为‘世间导者’;调御众生者名为‘调御者’;依‘他们于使役形中作 āya 替换’之规则,作 āya 替换。显示巴利原文
Yuṇvuiccetesaṃ paccayānaṃ ana akaiccete ādesā hontīti akādeso. Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ, rathakārako. Tathā annaṃ dadātīti annadāyako, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akārassa ikāro, annadāyikā kaññā, annadāyakaṃ kulaṃ. Lokaṃ netīti lokanāyako, vineti satteti vināyako, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso.
无宾语时,作者称为‘作者’,阴性为‘作者女’,中性为‘作者’。施与者称为‘施者’,阴性为‘施者女’,中性为‘施者’。引导者称为‘导者’,阴性为‘导者女’,中性为‘导者’。曾听闻、正听闻或将听闻世尊教诫者,称为‘声闻’,阴性为‘声闻女’,此为 āva 替换。割者称为‘割者’。‘pu’表净化,净化者称为‘净化者’;存在者称为‘存在者’;亲近者称为‘近事男’,阴性为‘近事女’。执取者称为‘取者’。显示巴利原文
Akammūpapade karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ. Dadātīti dāyako, dāyikā, dāyakaṃ. Netīti nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi, suṇāti, suṇissatīti vā sāvako, sāvikā, āvādeso. Lunātīti lāvako. Pu pavane, punātīti pāvako, bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako, upāsikā. Gaṇhātīti gāhako.
烹煮者,称为“厨者”。曾祭祀、正祭祀或将祭祀者,称为“祭祀者”。在此,依“ca与ja转为ka与ga”之规则,当ca与ja应转为ka与ga时——显示巴利原文
Pacatīti pācako. Ayaji, yajati, yajissatīti vā yājako. Ettha hi ‘‘kagā cajāna’’nti cajānaṃ kagatte sampatte –
571 571. 当后续接ṇvu词缀时,ca与ja不转为ka与ga。显示巴利原文
571.Nakagattaṃ cajā ṇvumhi.
由于此转变已被遮止,因此当词根末尾的ca与ja遇到后续的ṇvu词缀时,便不转为ka与ga。显示巴利原文
Dhātvantabhūtā cakārajakārā kakāra gakārattaṃ nāpajjante ṇvuppaccaye pareti paṭisiddhattā na bhavati.
词根 √jan 表示“生”,令生起故,称为“生者”(janaka),阴性为“生者女”(janikā)。依“ghaṭa 等或”的规则,此处由“或”字所摄,故不增长音长。同样地,挖掘者称为 khanaka,寂静者称为 samaka,去者称为 gamaka,调伏者称为 damaka;已杀、正杀、将杀者称为 vadhaka,依“han 于一切处或为 vadha”的规则,han 替换为 vadha;杀者又称 yātaka,依“han 在 ṇvu 词缀中替换为 ghāta”的规则,han 变为 ghāta;杀牛者称为 goghātaka;障碍者称为 pari-panthaka,此处插入随韵,因有复合辅音故,不增长音长。如是,食者称为 khādaka,买者称为 kretaka,护者称为 pālaka,供养者称为 pūjaka。显示巴利原文
Jana janane, janetīti janako, janikā, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti. Evaṃ khanatīti khanako, sametīti samako, gametīti gamako, dametīti damako, ahani, hanti, hanissatīti vā vadhako, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, hantīti yātako, ‘‘hanassa ghāto’’ti ṇvumhi ghātādeso, gāvo hanatīti goghātako, rundhatīti rundhako, niggahītāgamo, saṃyogantattā na vuddhi hoti. Evaṃ bhuñjatīti bhuñjako, kiṇātīti kāyako, pāletīti pālako, pūjetīti pūjako.
572 572. 于 nud 等词根及使役动词词根之后,yuṇvu 与 ūna 词缀依次替换为 ana、ānana、aka、ānanaka。显示巴利原文
572.Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca.
于 nud 等词根及使役动词词根之后,若遇 yuṇvu 与 ūna 词缀,则依次替换为 ana、ānana、aka、ānanaka 诸形式。显示巴利原文
Nudādīhi dhātūhi, sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ yuṇvuppaccayānaṃ yathākkamaṃ ana ānana aka ānanakaiccete ādesā honti.
因对使役形式的安排,从使役动词词根及 yuṇvu、ūna 词缀,
应知。由词根与词缀所成之“应作”与“应作者”的意义,亦应了知。
显示巴利原文 Sakāritehi yuṇvūnaṃ, kāriyassa vidhānato; Kiccakitthambhavo dhātu-ppaccayehipi vediyo.
Nuda 表“驱除、除去”,在 panudi、panudati、panudissati 等词义中,加后缀 ṇvu,此处以 aka 取代该后缀,并依“kvaci dhātū”等规则令 nud 的元音延长,成为 panūdako(除去者)。显示巴利原文
Nuda khepe papubbo, panudi, panudati, panudissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nudissa dīgho, panūdako.
Sūda 表“流出”,sūdatī 即成 sūdako(流出者)。Ñā 表“觉知”,在 aññāsi、jānāti、jānissati 等词义中,加后缀 ṇvu,此处以 ānana 取代该后缀,以 jā 取代 ñā,并省略元音等,成为 jānanako(知者)。显示巴利原文
Sūda paggharaṇe, sūdatīti sūdako. Ñā avabodhane, aññāsi, jānāti, jānissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassānena ānanakādeso, ‘‘ñāssa jājaṃnā’’ti jādeso, saralopādi, jānanako.
而源于使役动词者:词根 āṇa 含“命令”义,在 āṇāpesi、āṇāpeti、āṇāpessati 等词义中,依“sabbato ṇvutvāvī vā”规则加后缀 ṇvu,此处以 aka 取代该后缀,并省略元音等,即成 āṇāpako(命令者);saññāpetī 即 saññāpako(令了知者);sañjānanako 中,以 ānana 取代后缀,并依“kvaci dhātū”等规则省略使役标记。同样,dāpetī 即 dāpako(令给予者),依“anakā yuṇvūnaṃ”规则,以 aka 取代后缀;patiṭṭhāpetī 即 patiṭṭhāpako(令建立者);nibbānaṃ sampāpetī 即 nibbānasampāpako(令证得涅槃者);kārāpetī 即 kārāpako(令建造者);kārāpikā 等亦如此类推。显示巴利原文
Sakāritehi pana āṇa pesane, āṇāpesi, āṇāpeti, āṇāpessatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, saralopādi, āṇāpako, saññāpetīti saññāpako, sañjānanako, ettha ānanakādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kāritalopo. Tathā dāpetīti dāpako, ‘‘anakā yuṇvūna’’nti akādeso, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako, kārāpetīti kārāpako, kārāpikā iccādi.
依“tu”后缀,在“akāsi, karoti, karissati”等义中,依照“sabbato ṇvutvāvī vā”的规则添加“tu”后缀。由于此后缀名为“kit”,故如同“ṇvu”后缀一般,在一切情形下皆仅用于表示主动者(作者)。显示巴利原文
Tuppaccaye akāsi, karoti, karissatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti tuppaccayo, so ca kitasaññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.
“antassā”这一规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Antassā’’ti vattate.
573 【第五七三则】若在“tu”后缀中,“kar”词根的末尾变为“t”。显示巴利原文
573.Karassa ca tattaṃ tusmiṃ.
词根“kara”的末尾辅音“r”,在“tu”后缀前转为“t”。以“ca”一词连带含摄“bhar”等词根;由此,如同构成名词一般,于词根后缀接“si”等格尾,依“satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca”之规则变为“ā”,并省略“si”。其动作的施事者为“takkattā”,构成第六格依主释。同样地,“bharatī”即“bhattā”(负载者)。显示巴利原文
Karaiccetassa dhātussa antassa rakārassa takārattaṃ hoti tuppaccaye pare. Casaddena bharādīnañca, tato nāmamiva kate syādyuppatti, ‘‘satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā’’ti āttaṃ, silopo, tassa kattā takkattā, chaṭṭhīsamāso. Tathā bharatīti bhattā.
“hara”表持取,“haratī”即“hattā”(持取者);“bhindatī”即“bhettā”或“bheditā”(分割者);“chindatī”即“chettā”(切断者);“dadātī”即“dātā”(给予者),食物的给予者则为“bhojanadātā”;“sandahatī”即“sandhātā”(调和者);“avaci, vacati, vakkhatī”即“vattā”(说者);依“bhujādīnamanto no dvi cā”规则,省略词根末尾辅音并作重叠,“bhuñjatī”即“bhottā”(食用者);“abujjhi, bujjhati, bujjhissatī”即“bujjhitā”(觉者),并带有“y”与“i”的插入音;“jānātī”即“ñātā”(知者);“jinātī”即“jetā”(胜者);“suṇātī”即“sotā”(听者);“gaṇhātī”即“gahetā”(执取者);“bhavatī”即“bhavitā”(成为者);“saratī”即“saritā”(忆念者)。以“ta”后缀构成。显示巴利原文
Hara haraṇe, haratīti hattā, bhindatīti bhettā, bheditā vā, chindatīti chettā, dadātīti dātā, bhojanassa dābhā bhojanadātā, sandahatīti sandhātā, avaci, vacati , vakkhatīti vā vattā, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, bhuñjatīti bhottā, abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā bujjhitā, yakārikārāgamā, jānātīti ñātā, jinātīti jetā, suṇātīti sotā, gaṇhātīti gahetā, bhavatīti bhavitā, saratīti saritā, gacchatīti gantā. ‘‘Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na’’iti dhātvantassa nattaṃ. Evaṃ khanatīti khantā, hanatīti hantā, maññatīti mantā, pāletīti pāletā, pālayitā.
于使役态中,“bhāvetī”即“bhāvetā”或“bhāvayitā”(令存在者)。依此类推,“sāretā, sārayitā”(令移动者)、“dāpetā, dāpayitā”(令给予者)、“hāpetā, hāpayitā”(令舍弃者)、“nirodhetā, nirodhayitā”(令灭者)、“bodhetā, bodhayitā”(令觉悟者)、“ñāpetā, ñāpayitā”(令知者)、“sāvetā, sāvayitā”(令闻者)、“gāhetā, gāhayitā”(令执取者)、“kāretā, kārayitā”(令作者)、“kārāpetā, kārāpayitā”(令建造者)等。显示巴利原文
Kārite bhāvetīti bhāvetā, bhāvayitā. Evaṃ sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhebhā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā iccādi.
在āvī后缀中,“disa”(见)表示看见;于“bhayaṃ apassi, passati, passissati”等义中,加āvī后缀,依“kvaci dhātū”等规则将“disa”替换为“dassā”,构成“bhayadassāvī”(见怖畏者)、“bhayadassāvino”等,如同“daṇḍī”一般变化。阴性为“bhayadassāvinī”。中性为“bhayadassāvi cittaṃ”。显示巴利原文
Āvīpaccaye disa pekkhane, bhayaṃ apassi, passati, passissatīti vā atthe āvīpaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā disassa dassādeso, bhayadassāvī, bhayadassāvino iccādi daṇḍīva neyyaṃ. Itthiyaṃ bhayadassāvinī. Napuṃsake bhayadassāvi cittaṃ.
“Sāsa”意为教诫,在以现法利益等方式教诫包括天人在内的世间这一义中——显示巴利原文
Sāsa anusiṭṭhimhi, sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe –
574 574. 在“sās”等词根之后加“ratthu”后缀。显示巴利原文
574.Sāsādīhi ratthu.
从“sās”等这些词根,构成“ratthu”后缀。显示巴利原文
Sāsaiccevamādīhi dhātūhi ratthuppaccayo hoti.
“于‘ramhi’中,‘ranto’的‘rādi’被删除”,即删除r等、删除元音等,得名词性之称谓,生起syādi等后缀,变为ā,删除si。Satthā,Satthāro。显示巴利原文
‘‘Ramhi ranto rādi no’’ti rādilopo, saralopādi, nāmabyapadeso, syādyuppatti, āttaṃ, silopo. Satthā, satthāro.
“pā”为保护义,在“保护儿子”的意义中——显示巴利原文
Pā rakkhaṇe, puttaṃ pātīti atthe –
575 于“pā”等词根后,生起“ritu”后缀。显示巴利原文
575.Pāditoritu.
即是从“pā”等这些词根类别,生起“ritu”后缀,r等被删除、元音等被删除。Pitā(父亲)。Dhara是执持、保持之义,被母与父所持养者,故为dhītā(女儿),依“kvaci dhātū”等规则,i成为长音。显示巴利原文
Pāiccevamādito dhātuggaṇato rituppaccayo hoti, rādilopo saralopādi. Pitā. Dhara dhāraṇe, mātāpitūhi dharīyatīti dhītā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa dīgho.
Māna是尊敬之义,在“以法尊敬儿子”的意义中——显示巴利原文
Māna pūjāyaṃ, dhammena puttaṃ mānetīti atthe –
576 576. 从“māna”等词根生起后缀“rātu”。显示巴利原文
576.Mānādīhi rātu.
从“māna”、“bhāsa”等词根生起后缀“rātu”,并删除r等音,即成为mātā(母亲)。词根“bhāsa”表示言语表达,先前曾说话者,故称bhātā(兄弟),等等。显示巴利原文
Māna bhāsaiccevamādīhi dhātūhi rātuppaccayo hoti, rādilopo, mātā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, pubbe bhāsatīti bhātā iccādi.
“visa”词根有进入义,前缀为“pa”,用于表示“已进入、进入、将进入”等意义中——显示巴利原文
Visa pavesane papubbo, pāvisi, pavisati, pavisissatīti vā atthe –
577 词根“visa”“ruja”“pada”等后,生起后缀“ṇa”。显示巴利原文
577.Visa ruja padādito ṇa.
从词根“visa”“ruja”“pada”等之后,生起后缀“ṇa”。此“ṇa”因是kita语基之故,表作者;另有使役称谓、删除ṇa、元音增长等操作,如paveso(进入)。显示巴利原文
Visa ruja padaiccevamādīhi dhātūhi paro ṇappaccayo hotīti ṇappaccayo. So ca kitasaññattā kattari bhavati, kāritabyapadesaṇalopa vuddhiyo, paveso.
同样,“ruja”为疾病义,曾病、正病、将病,故为rogo(病),依“kagācajāna”等规则,ja变为ga;生起,故为uppādo(生起)。“phusa”为触义,曾触、正触、将触,或以此而相应者,故为phasso(触),依“kvaci dhātū”等规则,phusa变为phassa,因是复合辅音结尾,故无元音增长。存在,故为bhāvo(有)。“uca”为集合义,集合者故为oko(住处),ca变为ka。“aya”为去义,曾去、正去、将去,或去者,故为āyo(收入)。“budha”为觉悟义,正等觉者故为sambodho(正觉);带来者故为āhāro(食);伤害者故为upaghāto(害),依“hanassa ghāto”规则,han变为ghāta。显示巴利原文
Tathā ruja roge, aruji, rujati, rujissatīti vā rogo, ‘‘kagācajāna’’nti jakārassa gakāro, uppajjatīti uppādo. Phusa phusane, aphusi, phusati, phusissati, phusanti vā tena sampayuttāti phasso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā phusassa phasso, saṃyogantattā na vuddhi. Bhavatīti bhāvo. Uca samavāye, ucatīti oko, cakārassa kakāro. Aya gatimhi, ayi, ayati, ayissati, ayati vā itoti āyo. Budha avagamane, sammā bujjhatīti sambodho, āharatīti āhāro, upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso.
词根『ranja』意为染色,表达‘染著’(ranjatī)之义时,故加后缀『ṇa』。显示巴利原文
Ranja rāge, ranjatīti atthe ṇappaccayo.
578 第五七八条:于辅音结合等之前,不变为随韵。显示巴利原文
578.Niggahīta saṃyogādi no.
于辅音结合中,居于开头的n音转变为随韵。随韵具有音组尾音之性质,j音之体则为raṅgo。显示巴利原文
Saṃyogasmiṃ ādibhūto nakāro niggahītamāpajjate. Niggahītassa vaggantattaṃ, jakārassa gattaṃ, raṅgo.
579 第五七九条:当后缀为ṇ时,词根ranja在表达状态义和工具义时转换为j。显示巴利原文
579.Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu.
此词根ranja位于末尾的nj,在后接具有ṇ音的后缀,且该后缀设定为表达状态义与工具义时,nj即转换为此j字。显示巴利原文
Ranjaiccetassa dhātussa antabhūtassa njassa jakārādeso hoti bhāvakaraṇaiccetesvatthesu vihite ṇakāravatippaccaye pare.
当词根ranja在表示工具(karaṇa)义时,依jādesa(j音替换)的规则,于ṇ(后缀)中产生j音。
即使没有主动者,也应当知道,在使役(kāraka)中,ṇ(后缀)是能够产生的。
显示巴利原文 Ṇamhi ranjassa karaṇe, jādesassa vidhānato; Akattaripi viññeyyo, kārake ṇassa sambhavoti.
依此而染著,故名为rāgo(贪);或依此而被染著,故名为rāgo;或自己染著,故亦名为rāgo。依‘ṇamhi ranjassa jo’这一句的拆分(yogavibhāgena),而有j音。依此而落步,故名为pādo(足);依此而击打,故名为patodo(杵);依此而变老,故名为jāro(老)。dāro(妻)也是如此。同样地,在业等之中,被享用故,名为bhogo(受用);bhāgo(份)、bhāro(担)也是如此;被获得故,名为lābho(得);被行使故,名为vohāro(俗);被给予故,名为dāyo(施);由此而被折磨故,名为vighāto(难);住于此故,名为vihāro(住);依此而喜乐故,名为ārāmo(园)。papāto(堕)等也是如此。显示巴利原文
Ranjanti anenāti rāgo, rañjīyati anenāti vā rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. ‘‘Ṇamhi ranjassa jo’’ti yogavibhāgena jakāro. Pajjate anenāti pādo, patujjate anenāti patodo, jarīyati anenāti jāro. Evaṃ dāro. Tathā kammādīsu, bhujjatīti bhogo. Evaṃ bhāgo, bhāro, labbhatīti lābho, voharīyatīti vohāro, dīyatīti dāyo, vihaññati etasmāti vighāto, viharanti etthāti vihāro, āramanti etasminti ārāmo. Evaṃ papāto iccādi.
这称为‘ṇa’之规则。显示巴利原文
‘‘Ṇa’’iti vattate.
580 580. 于bhāva(状态)义亦然。显示巴利原文
580.Bhāve ca.
当表达bhāva(状态)之义或指称bhāva时,词根后加ṇa后缀。bhūyate(被成为)或bhavanaṃ(令成为)即是bhāvo(存在),paccate(被煮)或pacanaṃ(令煮)即是pāko(熟),依‘kagā cajāna’之规则,ka变为ca。显示巴利原文
Bhāvatthe bhāvābhidheyye dhātūhi ṇappaccayo hoti. Bhūyate, bhavanaṃ vā bhāvo, paccate, pacanaṃ vā pāko, ‘‘kagā cajāna’’nti kādeso.
“Sica”意为流下,“secanaṃ”为浇灌,“seko”即浇灌。“Suca”意为忧伤,“socanaṃ”为忧伤,“soko”即忧伤。“Caja”意为舍弃,有 acajjittha(已舍弃)、cajjate(被舍弃)、cajjissate(将被舍弃)等变化,其名词 cajanaṃ 或 cāgo 即为舍弃。“Yaja”意为供奉诸天、结合、布施,有 ijjittha(已供奉)、ijjate(被供奉)、ijjissate(将被供奉)等变化,其名词 yajanaṃ 或 yāgo 即为供奉,yuñjanaṃ 为连接,yogo 即连接。“Bhaja”意为侍奉,有 abhajjittha(已侍奉)、bhajjate(被侍奉)、bhajjissate(将被侍奉)等变化,其名词 bhajanaṃ 或 bhāgo 即为侍奉。此外,arajjittha(已染着)、rajjate(被染着)、rajjissate(将被染着),其名词 rajanaṃ 或 rāgo 为染着,此处 ja 转为 ga。显示巴利原文
Sica paggharaṇe, secanaṃ seko. Suca soke, socanaṃ soko. Caja hānimhi, acajjittha, cajjate, cajjissate, cajanaṃ vā cāgo. Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjittha, ijjate, ijjissate, yajanaṃ vā yāgo, yuñjanaṃ yogo. Bhaja sevāyaṃ, abhajjittha, bhajjate, bhajjissate, bhajanaṃ vā bhāgo, arajjittha, rajjate, rajjissate, rajanaṃ vā rāgo, jassa gakāro.
“Daha”意为烧成灰烬,pariḍayhittha 即已遍烧,pariḍayhati 即遍烧着,pariḍayhissati 即将遍烧,pariḍayhanaṃ 即遍烧——在此意义上附加 ṇa 后缀。显示巴利原文
Daha bhasmīkaraṇe, pariḍayhittha, pariḍayhati, pariḍayhissati, pariḍayhanaṃ vāti atthe ṇappaccayo.
而“Ṇamhi, vā”这条规则亦随之适用。显示巴利原文
‘‘Ṇamhi, vā’’ti ca vattate.
581 第581条:词根 daha 中的 da 变为 la。显示巴利原文
581.Dahassa do laṃ.
词根 daha 中的 da,在 ṇa 后缀或其他后续成分前变为 la。例如 pariḷāha 或 paridāha(遍烧)。Bhanja 意为压碎,bhañjanaṃ 为破碎,bhaṅgo 为破碎。Sanja 意为附着,sañjanaṃ 为附着,saṅgo 为附着;其中 na 变为随韵。显示巴利原文
Dahaiccetassa dhātussa dakāro lattamāpajjate ṇappaccaye pare vā. Pariḷāho, paridāho. Bhanja avamaddane, bhañjanaṃ bhaṅgo. Sanja saṅge, sañjanaṃ saṅgo, nassa niggahītaṃ.
由诸缘和合而被造作,或依彼而造作——在此意义上,依 visarujapada 等方法加 ṇa 后缀;或在‘造作’的意义上,依‘bhāve ca’规则加 ṇa 后缀。显示巴利原文
Paccayehi saṅgamma karīyati, saṅkharīyati tena vāti atthe visarujapadādinā, saṅkharaṇanti atthe ‘‘bhāve cā’’ti vā ṇappaccayo.
‘Ṇamhi’这条规则依然适用。显示巴利原文
‘‘Ṇamhī’’ti vattate.
582 582. 在 pura、saṃ、upa、pari 之后,词根 karoti 在那些后缀前变为 kha 或 khara。显示巴利原文
582.Purasamupaparīhikarotissa khakharā vā tappaccayesu ca.
若前缀为 pura、saṃ、upa、pari,其后词根 karoti 的替代形式有 kha、khara,可用于相应后缀前,以及 ṇa 后缀前。‘在那些后缀前’此复数表述亦涵盖 tuṃ、tvā 等后缀。由于这些替代形式依位置而被称为词根,故依‘非复合词尾的元音在致使式中增长’之规则,元音增长,从而形成 saṅkhāro(行)。同样,parikkhāro(资具)、purekkhāro(尊敬)也是如此。显示巴利原文
Pura saṃ upa pariiccetehi parassa karotissa dhātussa kha kharaiccete ādesā honti vā tappaccaye, ṇappaccaye ca pare. ‘‘Tappaccayesū’’ti bahuvacananiddesena tuṃ tvādīsupi. Dhātvādesassāpi ṭhānopacārena dhātuvohārato ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, saṅkhāro. Evaṃ parikkhāro, purekkhāro.
“vā”在此意为何义?意为“帮助”(upakāro)。显示巴利原文
Vāti kiṃ? Upakāro.
Lubha 意为贪欲,因它而贪,或自己贪,或仅是贪之行为,故称为“贪”(lobho)。Dusa 意为嗔怒,因它而嗔,或自己嗔,或仅是嗔之行为,故称为“嗔”(doso)。Muha 意为痴迷,因它而痴,或自己痴,或仅是痴之行为,故称为“痴”(moho)。上述这些,应恰当地结合作者、工具、行为等义而作解释。显示巴利原文
Lubha giddhimhi, lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dusa appītimhi, dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muha vecitte, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho iccādi kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetabbaṃ.
Gaha 意为执取,在“被执取”的意义上,依 visarujapada 等方法,于业处加 ṇa 后缀。显示巴利原文
Gaha upādāne, gayhatīti atthe visarujapadādinā kammani ṇappaccayo.
583 词根gaha在接尾词ṇa前,可替换为ghara。显示巴利原文
583.Gahassa ghara ṇe vā.
词根gaha在后接尾词ṇa时,可替换为ghara,并伴以元音省略等音变;例词:gharaṃ(一所房屋,单数宾格)、gharāni(诸房屋,复数宾格)。显示巴利原文
Gahaiccetassa dhātussa gharādeso hoti vā ṇappaccaye pare, saralopādi, gharaṃ, gharāni.
问:为何说“或”?答:意指也可以不替换。例如:gaṇhāti(他执取);或保留词根形构成的名词,如gahaṇaṃ(执取,动名词)或gāho(执取,阳性名词)。显示巴利原文
Vāti kiṃ? Gaṇhāti, gahaṇaṃ vā gāho.
“sambhavatīti”意为:显示巴利原文
Sambhavatīti atthe –
584 584. 以及在哪里。显示巴利原文
584.Kvica.
一切词根皆可附加“kvi”词缀,此词缀因属“kita”(动词派生词缀),故表示施动者。显示巴利原文
Sabbadhātūhi kvipaccayo hoti, so ca kitasaññattā kattari bhavati.
585 “kvi”词缀的省略,也是如此。显示巴利原文
585.Kvilopo ca.
“kvi”词缀整体省略。因属于“kita”一类,故视同名词,生起“si”等格位语尾,省略“si”,而成“sambhū”。如是,“vibhavatīti”成“vibhū”,“abhibhū”成“abhibhū”,“sayambhū”成“sayambhū”。显示巴利原文
Kvino sabbassa lopo hoti. Kitantattā nāmamiva katvā syādyuppatti, silopo, sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū.
同样地,“dhū”表震动义,“sandhunātīti”即成“sandhū”。“bhā”表光照义,“vibhātīti”即成“vibhā”,“pabhātīti”即成“pabhā”。一起或聚集而照耀,或在此中说话,故为“sabhā”;其中“saha”替换为“sa”,并省略随韵。显示巴利原文
Tathā dhū kampane, sandhunātīti sandhū. Bhā dittimhi, vibhātīti vibhā, pabhātīti pabhā, saha, saṅgamma vā bhanti, bhāsanti vā etthāti sabhā, sahassa sādeso, niggahītalopo ca.
在表示“以臂而行”的意义时,加上“kvi”词缀。显示巴利原文
Bhujena gacchatīti atthe kvippaccayo.
586 586. 在kvi词缀之前,词根末尾的辅音发生省略。显示巴利原文
586.Dhātvantassa lopo kvimhi.
当后接kvi词缀时,词根末尾的辅音省略。kvi词缀本身也脱落,成为bhujago。以此类推:urasā gacchatīti → urago(以胸行者);turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti → turago(疾速、匆匆而行者);khe gacchatīti → khago(空中行者);vihāyase gacchatīti → vihago(天空行者),此处替换为vihā;na gacchatīti → ago、nago(不行者)。显示巴利原文
Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti kvippaccaye pare. Kvilopo, bhujago. Evaṃ urasā gacchatīti urago, turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti turago, khe gacchatīti khago, vihāyase gacchatīti vihago, vihādeso, na gacchatīti ago, nago.
词根khanu,意为“挖掘”,加上前缀saṃ-,构成saṅkhanati、saṅkhanissati等形式,或即“螺贝”(saṅkho)。词根ramu,意为“游戏”,“于丛林中游戏者”即“象”(kuñjaro)。词根jana,意为“产生”,在“由业所生”之义中,加kvi词缀,词根末尾音节的省略等与前述相同,其差别在于此处为第五格依主释。例如“业所生之果报”、“业所生之结生”、“业所生之色”。同理,有“心所生”、“时节所生”、“食物所生”;“自身所生之子”等。“生于水中者”即“水生者”(vārijo)。以此类推,有“陆生者”、“泥生者”(莲花,paṅkajaṃ)、“水生者”、“卵生者”、“头生者”(sirajaṃ),此为第七格依主释。“两次出生者”即“再生者”(dvijo),“后出生者”即“弟”(anujo),等等。显示巴利原文
Khanu avadhāraṇe saṃpubbo, saṅkhani, saṅkhanati, saṅkhanissatīti vā saṅkho. Ramu kīḷāyaṃ, kuñje ramatīti kuñjaro. Jana janane, kammato jātoti atthe kvippaccayo, dhātvantassa lopādi purimasamaṃ, pañcamītappurisova viseso. Kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ . Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ, attajo putto. Vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo, paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ, sirajaṃ, sattamīsamāso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, pacchā jāto anujo iccādi.
词根vida,意为“知”,在“了知世间”之义中,加kvi词缀。显示巴利原文
Vida ñāṇe, lokaṃ avedīti atthe kvippaccayo.
“于kvi词缀中”这一规则此处适用。显示巴利原文
‘‘Kvimhī’’ti vattate.
587 在“vida”等词根之后,附上词尾“ū”。显示巴利原文
587.Vidante ū.
当词根“vida”等后接“kvi”词缀时,词根末尾增入“ū”音,“kvi”词缀则脱落。如“lokavidū”(世间知者)。显示巴利原文
Vidadhātuno ante ūkārāgamo hoti kvimhi, kvilopo. Lokavidū.
词根“disa”意为“观见”。在表达“如是见彼”、“见”、“将见”,或“如是彼被见”等义时,加上“kvi”词缀。显示巴利原文
Disa pekkhaṇe, imamiva naṃ apassi, passati, passissatīti, ayamiva dissatīti vā atthe kvippaccayo.
依“于kvi词缀,词根末音脱落”之规则,当词根末音应行脱落时——显示巴利原文
‘‘Dhātvantassa lopo kvimhī’’ti dhātvantalope sampatte –
588 588. 在kvi词缀中,对于ima、ya、ta、amha、kim、eta、samāna这些代词,当它们作为喻词或近义词而成为词根disa的修饰语时,其末尾元音变为长音;而词根disa的末尾音则有时变为sa、kkha、ī等替代形式,disa中的da转为ra,并出现sakkhī等词形。显示巴利原文
588.Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca.
对于ima、ya、ta、amha、kim、eta、samāna这些代词,当它们作为喻词或近义词而成为词根disa的修饰语时,其末尾元音转为长音;而词根disa的末尾音则有sa、kkha、ī等替代形式。disa中的da转为ra。在kvi词缀中,将词根末音变为sa等替代形式,并完成kvi脱落等操作后,依不规则变化将ima变为i,并延长其元音,再附加性、数、格词尾。显示巴利原文
Ima ya ta amha kiṃ eta samānaiccetesaṃ sabbanāmānaṃ upamānupapadabhāvena disassa dhātussa guṇabhūtānaṃ anto saro dīghamāpajjate, disaiccetassa dhātussa antassa sa kkha īiccete ādesā ca honti. Disassa dakāro rakāramāpajjateti kvimhi dhātvantassa sasaddādesaṃ katvā kvilopādimhi ca kate iiti nipātanena imasaddassikāre, tassiminā dīghe ca kate syādyuppatti.
īdiso puriso,意为“如此之人”;īdisā kaññā,意为“如此之女”,或作īdisī;īdisaṃ cittaṃ,意为“如此之心”。同样,表示“如见彼人”、“如彼人所显现”,即得yādiso、yādisā、yādisī、yādisaṃ。表示“如见此人”、“如此人所显现”,即得tādiso、tādisā、tādisī、tādisaṃ。表示“如见我”、“如我所显现”,即得mādiso、mādisā、mādisī、mādisaṃ;此处为不规则变化,将amha词干转为ma。表示“如见何人”、“如何人所显现”,即得kīdiso、kīdisā、kīdisī、kīdisaṃ。表示“如见此”、“如此所显现”,即得ediso或etādiso、edisā、edisī、edisaṃ;此处为不规则变化,将eta词干转为e。表示“见为相同者”、“如相同者所显现”,即得sādiso、sadiso;此处为不规则变化,将samāna转为sā,或延其末音为长音;即得sādisā、sādisī、sadisā、sadisī、sādisaṃ、sadisaṃ。显示巴利原文
Īdiso puriso, īdisā kaññā, īdisī vā, īdisaṃ cittaṃ. Tathā yamiva naṃ passati, yo viya dissatīti vā yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. Tamiva naṃ passati, so viya dissatīti vā tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati, ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ, maiti nipātanena amhasaddassa masaddādeso. Kimiva naṃ passati, ko viya dissatīti vā kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati, eso viya dissatīti vā ediso, etādiso vā, edisā, edisī, edisaṃ, eiti nipātanena etasaddassa ekāro. Samānaṃ katvā naṃ passati, samāno viya dissatīti sādiso, sadiso, saiti nipātanena samānassa sādeso, tadantassa vā dīgho, sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.
若将da替换为ra,则有īriso、yāriso、tāriso、māriso、kīriso、eriso、sāriso、sariso。若替换为kkha,则有īdikkho、yādikkho、tādikkho、mādikkho、kīdikkho、edikkho、sādikkho、sadikkho。若替换为ra再加kkha,则有sārikkho、sarikkho。若替换为ī,则有īdī、yādī、tādī、mādī、kīdī、edī、sādī。显示巴利原文
Dakārassa rakārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. Kkhādese īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. Rakārādese sārikkho, sarikkho, īkārādese īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.
通过ca一词,当tumha等词作为近义词出现时,亦同此理:意为“如见你们”、“如你们所显现”,而有tumhādiso、tumhādisī;意为“如见诸蕴”、“如诸蕴所显现”,而有khandhādisā等。显示巴利原文
Casaddena tumhādiupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādisī, khandhā viya dissantīti khandhādisā iccādi.
“持”(dhara),用于执持之义:令已证得道果等的有情不堕于恶趣而持之,或依彼而持,或持自相,或因诸缘而被持——此为其义。显示巴利原文
Dhara dhāraṇe, apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti, dharanti tenāti vā, salakkhaṇaṃ dhāreti vā, paccayehi dharīyati vāti atthe –
589 589. 从“持”(dhara)等字根,有ramma。显示巴利原文
589.Dharādīhirammo.
即由“持”(dhara)等如此之类的字根,有ramma缘。显示巴利原文
Dharaiccevamādīhi dhātūhi rammappaccayo hoti.
于业之执取与存在、于业之中,此处应知;
虽非作者亦有,故于作格中有ramma缘。
显示巴利原文 Kammaggahaṇabho bhāva- kammesūtettha vediyo; Akattaripi hotīti, kārake rammappaccayo.
有ra等音的删去;“法”(dhamma)意为“如此而造作”,故称为“业”(kamma)。“vara”为选择之义,有“vamma”一词。显示巴利原文
Rādilopo, dhammo, evaṃ karīyatīti kammaṃ. Vara varaṇe, vammaṃ.
“saṃsa”为称赞之义,前加“pa”,以“piya”为伴随词。其义为:乐于称赞为习性者,或乐于称赞法者,或即善于称赞者——显示巴利原文
Saṃsa pasaṃsane papubbo, piyaiccupapadaṃ, piyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassāti vā piyaṃ pasaṃsanasīlo, piyaṃ pasaṃsanadhammo, piyaṃ pasaṃsane sādhukārīti vā atthe –
590 590. 在表示“彼之习性等”的意义上,有ṇī、tu、āvī等。显示巴利原文
590.Tassīlādīsu ṇītvāvī ca.
当所要表达的意义为“习性”“本性”“彼之法”“彼之善作”等时,从一切词根可加ṇī、tu、āvī等缘;因此,在表作者义时加ṇī缘,由于有复合辅音,故元音不增长。其余可类推。显示巴利原文
Sīlaṃ pakati, tassīla taddhamma tassādhukārīsvatthesu gamyamānesu sabbadhātūhi ṇī tu āvīiccete paccayā hontīti kattari ṇīpaccayo, saṃyogantattāna vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.
Piyapasaṃsī rājā(喜赞叹王)。或作:piyaṃ pasaṃsi(乐赞叹者),谓现在赞叹、或未来赞叹,或以戒、以法而善赞叹者,故为piyapasaṃsī(乐赞叹者),阴性piyapasaṃsinī(乐赞叹女),piyapasaṃsi kulaṃ(乐赞叹之家)。Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassa(以梵行为习性者),或brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vā(以戒、以法、以善而行梵行者),故为brahmacārī(梵行者),阴性brahmacārinī(梵行女),中性brahmacāri。如是,有saccavādī(实语者)、dhammavādī(法语者)、sīghayāyī(速行者)。显示巴利原文
Piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsi, pasaṃsati, pasaṃsissati vā sīlena vā dhammena vā sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri. Evaṃ saccavādī, dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālākārī iccādi.
由“ca”字,在“自慢”之义中亦加ṇī缘。如paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo(自以为智者,即愚者的智慢者),bahussutamānī(多闻慢者)等。显示巴利原文
Casaddena attamānepi ṇī, paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo, bahussutamānī iccādi.
在“说、讲述”义中,取“有强行推动之习性者”之义,此词带 yu 后缀,即“强行推动者”。或于“语、言语”义中,有强行推动之习性者,名为“强行推动者”,其复数为“强行推动者们”;因属 bhujādi 类,故有词根末音省略与双写等变化,其余构造与主动者相同。显示巴利原文
Vatu vattane papubbo, pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā tuppaccayo, pasayhapavattā. Atha vā vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, pasayha pavattituṃ sīlamassāti pasayhapavattā, pasayhapavattāro, bhujādittā dhātvantalopadvittāni, sesaṃ kattusamaṃ.
又或者,具足见怖畏习性者,即“见怖畏者”,谓以见怖畏为法、于见怖畏中善行,故称 bhayadassāvī。其阴性形为 bhayadassāvinī,其心则为 bhayadassāvi 心。类推可知,“见过患者”即 ādīnavadassāvī。显示巴利原文
Bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassāti vā bhayaṃ dassanasīlo, bhayaṃ dassanadhammo, bhayaṃ dassane sādhukārīti vā bhayadassāvī, bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ. Evaṃ ādīnavadassāvī.
“于 tassīla 等义中”,此句标示后续规则的适用范围。显示巴利原文
‘‘Tassīlādīsū’’ti adhikāro.
591 于 sadda(发声)、kudha(忿怒)、cala(动摇)、maṇḍa(装饰)、ttha(求义)等词根,以及 ruca(喜好)等词根之后,加 yu 后缀。显示巴利原文
591.Sadda ku dha ca la ma ṇḍa ttha rucādīhi yu.
从 sadda、kudha、cala、maṇḍa、attha 等义的词根,以及 ruca 等词根之后,在 tassīla 等意义中,得 yu 后缀。显示巴利原文
Sadda ku dha ca la maṇḍatthehi dhātūhi, rucādīhi ca yuppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu.
Ghusa 词根意为“发声”。对于“有发声之习性者”(ghosituṃ sīlaṃ assa)或“以发声为习性者”(ghosanasīla)之义,构成 aghosayi、ghosayati、ghosayissati;又以“以习性、以法或善”之义,此词带有 yu 后缀。该后缀依规则“anakā yuṇvūnaṃ”变为 ana,依“aññesu ca”规则发生元音增长,故成阳性 ghosano、阴性 ghosanā。Bhāsa 词根意为“言语、表达”。对于“有说之习性者”(bhāsituṃ sīlam assa)之义,可解释为“以说为习性者”、“以说为法者”或“于说中善作者”,故称 bhāsano。显示巴利原文
Ghusa sadde, ghosituṃ sīlaṃ assāti vā ghosanasīloti vā aghosayi, ghosayati, ghosayissati sīlena, dhammena, sādhu vāti atthe iminā yuppaccayo, tassa ‘‘anakā yuṇvūna’’nti anādeso, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, so ghosano, sā ghosanā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo, bhāsanadhammo, bhāsane sādhukārīti vā bhāsano.
Kudha 于“忿怒”之义中,以“具发怒之习性者”或“以发怒为习性者”之义,故称 kodhano(阳性)、kodhanā(阴性)、kodhanaṃ(中性)。显示巴利原文
Kudha kope, kujjhituṃ sīlamassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano, kodhanā, kodhanaṃ.
Rusa 于“恼怒”之义中,以“具恼怒之习性者”或“以恼怒为习性者”之义,故称 rosano。显示巴利原文
Rusa rose, rosituṃ sīlamassāti vā rosanasīloti vā rosano.
Cala 于“摇动”之义中,以“具摇动之习性者”或“以习性而摇动者”之义,故称 calano。Kapi 于“颤动”之义中,以“具颤动之习性者”之义,构成 akampi、kampati、kampissati;又以“以习性而颤动者”之义,故称 kampano——此因该词根带 i 音,依“kvaci dhātū”等规则,或依“niggahītañca”规则,而增入 niggahīta。Phadi 于“微动”之义中,以“具微动之习性者”或“以习性而微动者”之义,故称 phandano。显示巴利原文
Cala kampane, calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano. Kapicalane, kampituṃ sīlaṃ yassāti vā akampi, kampati, kampissati sīlenāti vā kampano, ikārānubandhidhātusarato ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo. Phadi kiñcicalane, phandituṃ sīlaṃ yassāti vā phandati sīlenāti vā phandano.
Maḍi 词根义为“装饰”,或解作“有装饰之习性者”,或解作“以习性而装饰者”,故称 maṇḍano。Bhūsa 词根义为“庄严”,若解作“以庄严为习性者”,则构成 abhūsayi、bhūsayati、bhūsayissati;若解作“以习性而庄严者”,则有 bhūsano(阳性)、bhūsanā(阴性)、bhūsanaṃ(中性)。显示巴利原文
Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano. Bhūsa alaṅkāre, bhūsanasīloti vā abhūsayi, bhūsayati, bhūyayissati sīlenāti vā bhūsano, bhūsanā, bhūsanaṃ.
Ruca 词根义为“光明”,由此构成 arucci、ruccati、ruccissati;又解作“以习性而光明者”,故称 rocano。Juta 词根义为“光明”,由此构成 ajoti、jotati、jotissati;又解作“以习性而光明者”,故称 jotano。Vaḍḍha 词根义为“增长”,解作“有增长之习性者”,故称 vaḍḍhano,等等。显示巴利原文
Ruca dittimhi, arucci, ruccati, ruccissati sīlenāti vā rocano. Juta dittimhi, ajoti, jotati, jotissati sīlenāti vā jotano. Vaḍḍha vaḍḍhane, vaḍḍhituṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.
592 于 pāra 等词与 gam 等词根之后,安立 rū 后缀。显示巴利原文
592.Pārādigamimhā rū.
以“pāra”等词为首时,从词根“gami”(去)之后,在表达“有该习惯”等意义时,仅对行为主体加 rū 词缀。以“pāra”等为首者称为“pārādi”,由“pārādi”和“gami”构成“pārādigami”。省略 r 等后,指“有往有之彼岸的习惯者”,或“有往有之彼岸的习惯”、“有往有之彼岸的性行”、“于往有之彼岸善巧者”,即 bhavapāragū(有之彼岸到达者)、bhavapāraguno(有之彼岸具德者)。有往终点之习惯者为 antagū(终点到达者);同理,vedagū(明到达者)、addhagū(旅途到达者)。显示巴利原文
Pārādiupapadehi parasmā gamiiccetasmā dhātumhā paro rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattariyeva. Pāro ādi yesaṃ te pārādayo, pārādīhi gami pārādigami. Rādilopo, bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāraṃ gamanasīlo, bhavapāraṃ gamanadhammo, bhavapāraṃ gamane sādhukārīti vā bhavapāragū, bhavapāraguno. Antaṃ gamanasīlo antagū. Evaṃ vedagū, addhagū.
“rū”词缀沿用。显示巴利原文
‘‘Rū’’ti vattate.
593 593. 从“bhikkha”等词根之后也加 rū 词缀。显示巴利原文
593.Bhikkhādito ca.
对于词根“bhikkha”(乞求)等,当要表达“有该习惯”等意义时,加上 rū 词缀。“bhikkha”意为乞求,依习惯等义,可释为“有乞求习惯者”,或“abhikkhi”(已乞求)、“bhikkhati”(正在乞求)、“bhikkhissati”(将乞求)——由习惯得名,或“具乞求性质者”,或“于乞求中善巧者”,即是“bhikkhu”(比丘)。依“kvaci dhātū”等规则,发生元音缩短。“ikkha”意为“看”等,于轮回中见怖畏者,亦名“bhikkhu”。有知晓习惯者,或具知晓性质者,为“viññū”(智者)。遍知一切者为“sabbaññū”(一切知者)。同样,还有“mattaññū”(知量者)、“dhammaññū”(知法者)、“atthaññū”(知义者)、“kālaññū”(知时者)、“kataññū”(知恩者)等。显示巴利原文
Bhikkhaiccevamādīhi dhātūhi rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu. Bhikkha yācane, bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi, bhikkhati, bhikkhissati sīlenāti vā bhikkhanadhammoti vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ. Ikkha dassanaṅkesu, saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu, vijānituṃ sīlaṃ yassa, vijānanasīloti vā viññū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū iccādayo.
594 594. 对词根“hana”等加上 ṇuka 词缀。显示巴利原文
594.Hanatyādīnaṃ ṇuko.
在词根“hana”等的末尾,当表达“有该习惯”等意义时,对行为主体加上 ṇuka 词缀;此处第六格表示对词根末尾的关联。ṇ 字母用于元音增强(vuddhi)。有杀害习惯者为“āghātuko”(怀嗔害者),其中发生 ghāta 替代、元音省略等变化。有造作习惯者为“kāruko”(工匠)、“sippi”(工艺师)。“bhī”是恐惧,有恐惧习惯者为“bhīruko”(怖畏者),插入 r 字母。“ava”是保护,“āvuko pitā”即保护的父亲。显示巴利原文
Hanatyādīnaṃ dhātūnamante ṇukappaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattari, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, ṇakāro vuddhattho. Āhananasīlo āghātuko, ghātādeso, saralopādi, karaṇasīlo kāruko sippi. Bhī bhaye, bhāyanasīlo bhīruko, rakārāgamo. Ava rakkhaṇe, āvuko pitā.
595 595. 在‘saṃhana’或其他词根之后,亦可加 ra 词缀,且发生 gha 替代。显示巴利原文
595.Saṃhanaññāya vā ro gho.
在以‘saṃ’为前缀的‘hana’词根及其他词根之后,加上 ra 词缀,且‘hana’变为‘gha’。此处‘vā’一词用于总集诸义,或表可选性;由此,‘saṅghāto’(合聚)一词也得以成立。显示巴利原文
Saṃpubbāya hanaiccetāya dhātuyā, aññāya ca dhātuyā paro rappaccayo hoti, hanassa gho ca. Vāggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ, vikappanatthaṃ vā, tena saṅghātotipi siddhaṃ hoti.
此‘gha’仅为‘hana’的替代,依语义表达而确定。
若先前并无“saṃ”为前缀,则通过加入ra词缀,“paṭigho”(瞋恚、对抗)也因此得以成立。
显示巴利原文 Hanassevāyaṃ gho hoti, abhidhānānurūpato; Asaṃpubbā ca ro tena, paṭighotipi sijjhati.
“hana”有伤害、去等含义,加上前缀“saṃ”,便成为“saṃhanati”,意为和合而行、达成和合之业,或意为如实摧破烦恼尘垢,因此称“saṅgho”(僧团),其中发生了r等字母的省略。从城的四周外部挖掘而成,故称“parikhā”(壕沟),属阴性名词,加ā词缀。作终结者,名为“antako”(终结者),意指死亡。显示巴利原文
Hana hiṃsāgatīsu saṃ pubbo, saṃhanati samaggaṃ kammaṃ samupagacchati, sammadeva kilesadarathe hanatīti vā saṅgho, rādilopo , samantato nagarassa bāhiye khaññatīti parikhā, itthiyaṃ āpaccayo, antaṃ karotīti antako maccu.
“于被动和业的意义上”这一规则,在此续以沿用。显示巴利原文
‘‘Bhāvakammesū’’ti vattate.
596 596. 从‘nanda’等词根之后接 yu 词缀。显示巴利原文
596.Nandādīhi yu.
“Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu”的意思是:在被动语态与业用中,yu 词缀接在 nanda 等词根之后。“Anakā yuṇvūna”是有关 yu 词缀不变规则的说明;nanda 有增盛之义,或意为喜悦。于被动语态中——nandīyate(被喜悦)、nandanaṃ(喜悦)。于业用中——anandīyittha(曾喜悦)、nandīyati(正喜悦)、nandīyissati(将喜悦),或 nanditabbaṃ(应喜悦)、nandanaṃ(喜悦)、vanaṃ(林野)、gayhati(被执取)、gahaṇīyaṃ(应执取)或 gahaṇaṃ(执取)、gaṇhanaṃ(握取)、caritabbaṃ(应行)、caraṇaṃ(行)、bhūyate(被生长)、bhavanaṃ(生长/住所)、hūyate(被献供)、havanaṃ(献供)。rundhitabbaṃ(应制止)、rundhanaṃ(制止),或 ro显示巴利原文
Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu. ‘‘Anakā yuṇvūna’’nti yuppaccayassa anādeso, nanda samiddhimhi, nanda nandane vā. Bhāve – nandīyate nandanaṃ. Kamme – anandīyittha, nandīyati, nandīyissati, nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ, gayhati, gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā, caritabbaṃ caraṇaṃ, bhūyate bhavanaṃ, hūyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ, rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ, bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, bodhanaṃ vā. Sūyati, suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, pāpanaṃ vā, pālīyatīti pālanaṃ iccādi.
这里提及‘yu’词缀。显示巴利原文
‘‘Yū’’ti vattate.
597 以及在作者、工具、处所等义中。显示巴利原文
597.Kattukaraṇapadesesu ca.
在作者、工具、处所等义中,一切词根皆可接yu词缀。此处“处所”指处格。先论作者义——“携除尘垢者”,故称“除尘水器”。“了知所缘者”,故称“识”;或作“了知”义,依ānana等变化规则而成。词根ghā表摄取香气,“嗅之者”,故称“鼻”。词根jhe表思惟,“禅修者”,故称“禅那”,依“词根有时……”等规则,其元音转为长音。显示巴利原文
Kattukaraṇapadesaiccetesvatthesu ca sabbadhātūhi yuppaccayo hoti. Ettha ca padesoti adhikaraṇakārakaṃ vuccati. Kattari tāva – rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Āramaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ, vijānanaṃ vā, ānanajādesā. Ghā gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ, jhe cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā āttaṃ.
工具义:词根kara(造作),以此造作,故名“作具”(karaṇa);依此正确解释诸言语,故名“文法”(byākaraṇa)。词根pūra(充满),以此充满,故名“充满具”(pūraṇa)。以此施与,故名“布施”(dāna);以此衡量,故名“量度”(pamāna);以此言说,故名“言语”(vacana);推除(panudati),或借此得以推除,故名“推除具”(panūdana)。词根sūda(渗漏),渗漏(sūdati),或借此得以流渗,故名“流渗具”(sūdana);听(suṇāti),或借此得以听,故名“听闻具”(savana)。词根lū(截断),割(lunāti),或借此得以割取,故名“割取具”(lavana),即lavanaṃ(割取物)、lavaṇaṃ(盐)或loṇaṃ(盐)。引导(nayati),或借此得以引导,故名“引导具”(nayana)。词根pū(吹净),净化(punāti),或借此得以净化,故名“净风”(pavana);平息(sameti),或借此令恶平息,故名“沙门”(samaṇa),或samaṇaṃ(平息者)。同样,修习(bhāveti),或借此专一修习,故名“修习”(bhāvanā)。如此,“烹煮具”“令他烹煮具”等,皆可类推。显示巴利原文
Karaṇe– kara karaṇe, karoti tenāti karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā byākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūra pūraṇe, pūrayati tenāti pūraṇaṃ. Dīyati anenāti dānaṃ, pamīyati anenāti pamānaṃ, vuccati anenāti vacanaṃ, panudati, panujjate anenāti vā panūdano. Sūda paggharaṇe, sūdati, sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti, sūyati etenāti vā savaṇaṃ. Lū chedane, lunāti, lūyati anenāti vā lavanaṃ, lavaṇaṃ, loṇaṃ vā. Nayati, nīyati etenāti vā nayanaṃ. Pū pavane, punāti, pūyate anenāti vā pavano, sameti, samīyati vā pāpaṃ anenāti samaṇo, samaṇaṃ vā. Tathā bhāveti, bhāvīyati ekāyāti vā bhāvanā. Evaṃ pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.
处格之义:词根ṭhā有行、回转之义,tiṭṭhati(停留)于彼处故,名为ṭhānaṃ(处所)。如是sayanaṃ(床)、senaṃ(卧具)、āsanaṃ(座),于此处被执持(adhikarīyati),故称adhikaraṇaṃ(处所、事处)。显示巴利原文
Adhikaraṇe – ṭhā gatinivattimhi, tiṭṭhati tasminti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā, āsanaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.
由ca(及)字,亦摄为格与离格——sammā pakārena dadāti assāti 故称 sampadānaṃ(为格、给予);apecca etasmā ādadāti 故称 apādānaṃ(离格、远离)。显示巴利原文
Casaddena sampadānāpādānesupi – sammā pakārena dadāti assāti sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ.
598 598. 在认知之义中,词根dā与dhā后接i词缀。显示巴利原文
598.Saññāyaṃ dādhāto i.
在表认知之义时,由dā、dhā等词根接i词缀,这是用于被动语态等情形,伴有元音省略等音变规则。dā在“给予”义中,前接ā词缀,如ādīyatīti(被取用)等。同理,upādi(被执取)也是如此。dhā在“保持、持”义中,如udakaṃ dadhātīti(持水者)故称udadhi(海),在此类词中,通过增音、删略等规则,认知义中水(udaka)以uda为表称。jalaṃ dhīyate asminti(水被持于此中)故称jaladhi(海),vālāni dadhāti tasminti(彼持诸毛)故称vāladhi(尾),sandhīyati(被连结)、sandadhātīti(连结者)故称sandhi(连结/关节),nidhīyatīti(被隐藏)故称nidhi(宝藏)。同样,vidhīyati(被安排)、vidadhāti(安排者)、vidhānaṃ(安排)故称vidhi(规则),sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti(正确、平等地持心)故称samādhi(定)。显示巴利原文
Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dādhāiccetehi dhātūhi ippaccayo hoti, bhāvakammādiadhikārevāyaṃ, saralopādi. Dā dāne āpubbo, ādīyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā dhāraṇe , udakaṃ dadhātīti udadhi, tesu vuddhilopādinā saññāyaṃ udakassa udādeso. Jalaṃ dhīyate asminti jaladhi, vālāni dadhāti tasminti vāladhi, sandhīyati, sandadhātīti vā sandhi, nidhīyatīti nidhi. Evaṃ vidhīyati, vidadhāti, vidhānaṃ vā vidhi, sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.
599 599. 在表示阴性之义时,可选择接aka、āti、iya等词缀。显示巴利原文
599.Itthiyamatiyavo vā.
若所诠为阴性,于一切词根,可在被动语态等情形中接aka、āti、iyu等词缀。先看无词缀的情形:jara在“衰损耗减”义中,由jīrati(变老)或jīraṇanti(老衰)故称jarā(老);“阴性接ā词缀”,如paṭisambhijjatīti(被通达明辨)故称paṭisambhidā(无碍解)。paṭipajjati etāyāti(依此而行)故称paṭipadā(道)。同理,有sampadā(成就)、āpadā(厄难)。upādīyatīti(被执取)故称upādā(取)。sañjānātīti(认知)故称saññā(想)。pajānātīti(了知)故称paññā(慧)。upekkhatīti(被观照/舍)故称upekkhā(舍)。cintanaṃ(思虑)故称cintā(思)。patiṭṭhānaṃ(安立处)故称patiṭṭhā(立足处)。sikkha在“生起明”义中,由sikkhanaṃ(修学)或sikkhīyatīti(被修学)故称sikkhā(学)。bhikkhā(乞食)等也是如此。显示巴利原文
Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi akāratiyuiccete paccayā honti vā bhāvakammādīsu. Appaccaye tāva jara vayohānimhi, jīrati, jīraṇanti vā jarā, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Sañjānātīti saññā, pajānātīti paññā. Upekkhatīti upekkhā. Cintanaṃ cintā. Patiṭṭhānaṃ patiṭṭhā. Sikkha vijjopādāne, sikkhanaṃ, sikkhīyatīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Jhe cintāyaṃ, parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, hitesitaṃ upaṭṭhapetvā jhāyatīti upajjhā, upajjhāyo, sammā jhāyati etthāti sajjhā.
“isu(欲求)”词根表“寻求”义时,取零后缀;依“isu yamūnamanto ccho vā”规则发生ccha替代,成为icchā(欲求)。“puccha(问)”词根表询问,询问为pucchā(问);治疗为tikicchā(治疗);想吃为jighacchā(饥饿);titikkhā(忍耐);bubhukkhā(渴望);想喝为pipāsā(渴);而或依“青蛙行进方式”,或依vādhikara规则,则不发生替代。想遍满为vicchā(遍求)等。显示巴利原文
Isu icchāyaṃ, esananti atthe appaccayo, ‘‘isu yamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchā. Puccha pucchane, pucchanaṃ pucchā, tikicchanaṃ tikicchā, ghasitumicchā jighacchā, titikkhā, bubhukkhā, pātumicchā pipāsā, maṇḍūkagatiyā vādhikārato vādesābhāvo. Byāpitumicchā vicchā iccādi.
使用ti后缀时,生起称为sambhūti(生起)。依vādhikara规则,ti后缀不发生元音强化;听闻为suti(闻);引导为nīti(引导),即“依此而被引导”。“mana(想)”词根表示了知,认为者称为mati(慧/思惟)。显示巴利原文
Tippaccaye sambhavanaṃ sambhūti. Vādhikārato tippaccayamhi na vuddhi, savaṇaṃ suti, nayanaṃ, nīyati etāyāti vā nīti. Mana ñāṇe, maññatīti mati.
“te, no, timhi”等规则在此同样适用。显示巴利原文
‘‘Te, no, timhī’’ti ca vattate.
600 gama、khana、hana、rama等词根的末尾辅音。显示巴利原文
600.Gamakhanahanaramādīnamanto.
对gama、khana、hana、rama等以ma或na收尾的词根,当位于ta后缀和ti后缀前时,词根末尾的辅音会消失,这称为词根末尾音省略。gamana(去),而“所应去”称作gati(趣);upahanana(打击)即upahati;他们以此而乐,或者说乐本身即rati;根tanu(扩展)表示扩展,即tati;根yamu(止息)表示止息,即niyati。然而在“ramato(乐者)”“ramatī(他乐)”等形式中,由于中间有元音a隔开,不发生词根末尾音省略。bhutti(受用)与yutti(连接)依“bhujādīnamanto no dvi cā”的规则,发生词根末尾音省略与辅音双写。samāpatti(等至)与sampatti(成就)依“gupādīnañcā”的规则,也发生词根末尾音省略与双写。又依“kvaci dhātū”等规则,从hā等根而来的ti变为ni,如hāni(减损)、jāni(损失)等。显示巴利原文
Gama khana hana ramaiccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano no hoti tappaccaye, timhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ, gantabbāti vā gati, upahananaṃ upahati, ramanti tāya, ramaṇaṃ vā rati. Tanu vitthāre, tananaṃ tati. Yamu uparame, niyamanaṃ niyati. ‘‘Ramato, ramatī’’tiādīsu pana akārabyavahitattā na dhātvantalopo, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca. Samāpajjanaṃ, samāpajjateti vā samāpatti, sampatti, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā hādito tissa ni hoti. Hāni, jāni iccādi.
在yu后缀中,根cita(思惟)表思惟,取思惟者之义而使用yu后缀,经历元音强化并加上ā后缀,构成cetanā(思)。根vida(感受)表感受,感受者即vedanā(受)。根disī(教导)表宣说,所教导者即desanā(教导),所应修习者即bhāvanā(修习),等等。显示巴利原文
Yuppaccaye cita sañcetane, cetayatīti atthe yuppaccayo, anādesavuddhī, āpaccayo, cetanā. Vida anubhavane , vedayatīti vedanā. Disī uccāraṇe, desīyatīti desanā, bhāvīyatīti bhāvanā iccādi.
‘在阴性中,或者’这一规则也继续适用。显示巴利原文
‘‘Itthiyaṃ, vā’’ti ca vattate.
601 601. 从kara(作)词根,接ririya后缀。显示巴利原文
601.Karato ririya.
从kara词根,表达阴性或非阴性意义时,使用ririya后缀,并省略r等音。由此构成表“应作”义的阴性词kiriyā,以及表“应作”义的中性词kiriyaṃ。显示巴利原文
Karadhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ ririyappaccayo hoti, rādilopo. Kattabbā kiriyā. Karaṇīyaṃ kiriyaṃ.
此规则继续适用于“作者”之义。显示巴利原文
‘‘Kattarī’’ti vattate.
602 602. 从ji词根,在一切时态中,于作者之义,接ina后缀。显示巴利原文
602.Jito ina sabbattha.
从ji词根之后,在一切时态中,于作者之义,接ina后缀。词根ji(征服)表“胜利”义:已征服恶不善法者、正在征服者或将征服者,即为jino(胜者)。显示巴利原文
Jiiccetāya dhātuyā paro inappaccayo hoti sabbakāle kattari. Ji jaye, pāpake akusale dhamme ajini, jināti, jinissatīti vā jino.
“依那”这一词形仍可成立。显示巴利原文
‘‘Inā’’ti vattate.
603 六〇三.从“苏巴达”根亦然。显示巴利原文
603.Supato ca.
于词根“苏巴”之后,加“依那”词缀。“苏巴”意为“睡眠”,故得“苏巴帝”;或由“苏巴那”(做梦)变化而来,指梦,即“苏比那”。显示巴利原文
Supaiccetāya dhātuyā ca paro inappaccayo hoti. Supa saye, supati, supananti vā supino, supinaṃ.
词根“西”义为“睡卧”,以“伊萨姆”为前置词,意为“稍稍睡卧而生起”——显示巴利原文
Sī saye, ‘‘īsaṃ’’iti upapadaṃ, īsaṃ sīyati bhavatāti atthe –
604 第六百零四条:以“伊萨姆”、“杜”、“苏”等为前置词时,加“卡”词缀。显示巴利原文
604.Īsaṃdusūhi kha.
以“伊萨姆”、“杜”、“苏”等为前置词,置于词根之前时,该词根后加“卡”词缀。显示巴利原文
Īsaṃdusuiccetehi upapadehi parehi dhātūhi khappaccayo hoti.
605 605. 在被动与状态义中,表示“所作”、“应作”、“动作”等义。显示巴利原文
605.Bhāvakammesukiccaktakkhatthā.
在被动与状态等义中,这些表示“所作”、“应作”、“动作”等义的词缀,依规则唯出现在被动与状态义中。根据“某处词根”的规则,带 kkh 标记的词缀会被删除,并发生元音增长、aya 替换及重叠等变化。īsassayo 意为“由彼而存”,dussayo 意为“因苦而卧”,sussayo 意为“因乐而卧”。显示巴利原文
Bhāvakammaiccetesvatthesu kiccaktakkhatthaiccete paccayā hontīti niyamato bhāvakammesveva hoti. ‘‘Kvaci dhātū’’ti kkhakārānubandhassa lopo, vuddhi, ayādesadvittāni, īsassayo bhavatā, dukkhena sīyati dussayo, sukhena sīyati sussayo.
于“业”的被动义中:“īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ”,即稍作即办,由此得名为业;同样地,“dukkhena karīyatīti dukkaraṃ”,即难行能办之善,由此得名;“sukaraṃ pāpaṃ bālena”,即愚者易作之恶;“dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho”,即多欲者难以奉养;“sukhena bharīyatīti subharo appiccho”,即少欲者易于奉养;“dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ”,即心难以守护;“dukkhena passitabboti duddaso dhammo”,即法难以得见;“sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ”,即他人过失容易见到;“dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo”,即法难以了悟;“sukhena bujjhitabbanti su…”显示巴利原文
Kamme – īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ dukkhena karīyatīti dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ bālena, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Sukhena bharīyatīti subharo appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ. Dukkhena passitabboti duddaso dhammo. Sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo. Sukhena bujjhitabbanti subodhamiccādi.
词根“布达”意为“了知”。于一切有为法、无为法及假名安立等种种法中,已了知、了知、将了知——即是在此意义上。显示巴利原文
Budha avagamane, sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā atthe –
『塔』一词继续有效。显示巴利原文
‘‘Ta’’iti vattate.
606 第六百零六则,在表达知者、行者等义时,于词根 budha、gamu 等后,添加主动语态后缀。显示巴利原文
606.Budhagamāditthe kattari.
这条规则是:对于 budha、gamu 等词根,在表达该词根所表之义时,于一切时态中,添加主动语态后缀。显示巴利原文
Budhagamuiccegamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari tappaccayo hoti sabbakāle.
“她的”一词,承上而来。显示巴利原文
‘‘Tassā’’ti vattate.
607 第六百零七则:以 dha、ḍha 结尾的词根,以及以 bha 等结尾的词根,其后缀 ta 分别替换为 dha 和 ḍhā。显示巴利原文
607.Dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca.
以 dha、ḍha 结尾以及以 bha 等结尾的词根,其后缀 ta 中的 t 依次替换为 dh 和 ḍh。因此,从 dha、bha 等词根而来的 ta 中的 t 变为 dh;又因“hacatutthāna”规则中提及 ha,故有时从 ha 也变为 dh。这一替换仅在没有间隔时才会发生,所以在“rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito”等例子中,由于存在后缀或增音的间隔,替换便不发生。显示巴利原文
Dhaḍhanta bhahantehi dhātūhi parassa paccayatakārassa yathākkamaṃ dhakāraḍhakārādesā hontīti dhabhato takārassa dhakāro, ‘‘hacatutthāna’’nti ettha hakāraggahaṇato hakāratopi kvaci dhattaṃ, abyavadhāne cāyaṃ, tena ‘‘rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito’’tiādīsu paccayāgamabyavahitattā na bhavati.
608 第六百零八则:在 dh 之前,位于词根末尾的 ha 组第四音替换为 d。显示巴利原文
608.Hacatutthānamantānaṃ do dhe.
当词根末尾的 ha 组第四音后接 dh 时,该音替换为 d。例如:buddho bhagavā(佛陀世尊)。saraṇaṅgato upāsako(已皈依、正皈依或当皈依的近事男),依“gam、khan、han、ram 等词根末尾音省略”之规则,词根末尾音省略。因 evaṃ jānāti 而得 ñāto(所知者)。词根 i 为“行进”义,upeti 故为 upeto(所趋者)。词根 cinta 为“思惟”义,cinteti 故为 cittaṃ(心),依“gup 等词根末尾音省略及重叠”之规则,词根末尾音省略并重叠。词根 sanja 为“执著”义,于色等境执著、正在执著或当执著故为 satto(有情),依“bhuj 等词根末尾音省略及重叠”之规则,词根末尾音省略并重叠。显示巴利原文
Hakāravaggacatutthānaṃ dhātvantabhūtānaṃ dakārādeso hoti dhakāre pare. Buddho bhagavā. Saraṇaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā saraṇaṅgato upāsako, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Evaṃ jānātīti ñāto. I gatimhi, upetīti upeto. Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. Sanja saṅge, rūpādīsu asajji, sajjati, sajjissatīti vā satto, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca.
“于名称中”此语,承上而来。显示巴利原文
‘‘Saññāya’’miti vattate.
609 第六百零九条:若表祝愿之义,则加 ti 后缀。显示巴利原文
609.Tikiccāsiṭṭhe.
当所表达的名称、所指义为祝愿时,从词根加 ti 后缀,亦可加 kit 类后缀。例如:jino enaṃ bujjhatu 而成 jinabuddhi(胜觉),此中 dh 替换为 d;dhanam assa bhavatu 而成 dhanabhūti(财生)。显示巴利原文
Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi tippaccayo hoti, kitapaccayo ca. Jino enaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhakāradakārādesā, dhanamassa bhavatūti dhanabhūti.
在 kit 类后缀中:bhavatu 而成 bhūto(已生);dhammo enaṃ dadātu 而成 dhammadinno(法授),依“bhid 等词根后用 inna、anna、īṇa 等”之规则,该后缀替换为 inna。vaḍḍhatu 而成 vaḍḍhamāno(增长者),依“bhū 等词根加 a”之规则,在 māna 类词中加 a 后缀;nandatu 而成 nandako(喜悦者);jīvatu 而成 jīvako(生存者),等等。显示巴利原文
Kitapaccaye bhavatūti bhūto, dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno, ‘‘bhidādito inna anna īṇā vā’’ti tappaccayassa innādeso. Vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno, ‘‘bhūvādito a’’iti mānantesu appaccayo, nandatūti nandako, jīvatūti jīvako iccādi.
610 第六百一十则:关于 āgama 与 ātuka。显示巴利原文
610.Āgamātuko.
由“āpubbā”而来的“gamito”带有后缀“tuka”,因是“kit”词缀,表主动者。“Āgacchati”意为“来者”,即“āgantuka”。显示巴利原文
Āpubbā gamito tukappaccayo hoti, kitakattā kattari. Āgacchatīti āgantuko.
“Gamā”一词被沿用。显示巴利原文
‘‘Gamā’’ti vattate.
611 611. 于“能够”义,加后缀“ika”。显示巴利原文
611.Bhabbe ika.
后缀“ika”由“gamito”而来,表“能够”之义。能去者,即“gamika bhikkhu”(能去的比丘)。显示巴利原文
Gamito ikappaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu.
过去时词缀构成法。显示巴利原文
Atītappaccayantanaya
612 612. 表示过去时,用“ta”、“tavantu”、“tāvī”等语缀。显示巴利原文
612.Atīte ta tavantu tāvī.
在过去时中,所有词根都可加“ta”、“tavantu”、“tāvī”这些后缀。这些后缀依其他命名也称为“niṭṭha”语尾,且因属于“kita”词缀,故表主动者。“Abhavī”即“bhūto, bhūtā, bhūtaṃ”;依“aññesu ca”规则中随转而来的“vā”字所摄,在“ta”、“tavantu”、“tāvī”中不发生元音增长。“Hu”为给与、舍弃、施与义,“ahavī”即“huto aggiṃ”(已向火献祭)。显示巴利原文
Atīte kāle sabbehi dhātūhi ta tavantu tāvī iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya niṭṭhasaññakāpi, te ca kitasaññattā kattari bhavanti. Abhavīti bhūto, bhūtā, bhūtaṃ, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattitavāggahaṇena ta tavantutāvīsu vuddhi na hoti. Hu dānādanahabyappadānesu, ahavīti huto aggiṃ.
对于后缀“tavantu”:依“ā simhī”规则插入“ā”,如“aggiṃ hutavā, hutavanto”等,其变格与“guṇavantu”相同。对于“tāvī”:如“aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino”等,与“daṇḍī”的变格相同。阴性加后缀“inī”,则为“hutāvinī”;中性则短化,为“hutāvi”。显示巴利原文
Tavantuppaccaye – ‘‘ā simhī’’ti ākāro, aggiṃ hutavā, hutavanto iccādi guṇavantusamaṃ. Tāvīmhi – aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino iccādi daṇḍīsamaṃ. Itthiyaṃ inīpaccayo – hutāvinī, napuṃsake – rassattaṃ hutāvi.
“Vasa”表居住义,“vassaṃ avasī”意为“他度过了雨季”,此处加后缀“ta”;因词根以“s”收尾,依“sādisanta”等规则,应作“ṭha”替代——显示巴利原文
Vasa nivāse, vassaṃ avasīti atthe tappaccayo, sakārantattā ‘‘sādisanta’’iccādinā ṭhādese sampatte –
“Tassā”为增补范围,“sādī”亦然。显示巴利原文
‘‘Tassā’’ti adhikāro, ‘‘sādī’’ti ca.
613 613. vasato 变为 uttha。显示巴利原文
613.Vasatouttha.
因此,字根“vas”后接的“ta”在与“sa”等其他辅音连接时,会变成“uttha”,并伴有元音省略等变化,如:vassaṃ vuttho, vutthā sā。在“saralopo”等语法规则中,因有“tu”的引用,故不发生前分脱落;而在“adhivatthā devatā, vatthabba”等例中,所发生的则是后分脱落。显示巴利原文
Vasaiccetasmā dhātumhā parassa takārassa sahādibyañjanena utthādeso hoti, saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve ‘‘adhivatthā devatā, vatthabba’’ntiādīsu paralopo.
“vasassā”是通过词形变化而成立的。显示巴利原文
‘‘Vasassā’’ti vipariṇāmena vattate.
614 于vas一词,vā转为vu。显示巴利原文
614.Vassa vā vu.
对于词根“vas”,当其后的“ta”出现时,va变为u,并且有时会插入va。这仅发生在“ta”为终止音时。或者,“vū”中的va是连声所生,依此理趣,此处应取第二个“vā”的引述,由此a亦成就为u,例如:usito brahmacariyaṃ(梵行已住)、vusito,同样亦有vusitavā、vusitāvī。由于被插入的i所间隔,故不发生元音提升替换。显示巴利原文
Vasaiccetassa dhātussa vakārassa takāre pare ukāro hoti, tattha vakārāgamo ca vā hoti. Niṭṭhatakāre evāyaṃ. Atha vā ‘‘vū’’ti ettha vakāro sandhijo, tantañāyena dutiyañcettha vāggahaṇamicchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro siddho bhavati, usito brahmacariyaṃ, vusito, tathā vusitavā, vusitāvī, ikārāgamena byavahitattā utthādeso na bhavati.
词根“bhuj”,义为保护、受用,在“未受用饭食”的意义上,加ta词缀并依“bhuj等词根末尾的nt与双写”规则,词根末尾脱落且t双写,得:bhutto, bhuttavā, bhuttāvī。同样,词根“rañj”意为染色,“未曾染”得:ratto, rattā, rattaṃ。词根“yuj”意为结合,“未曾结合”得:yutto, yuttā, yuttaṃ。词根“vic”意为简择,加前缀vi-,“已简择”得:vivitto, vivittā, vivittaṃ。词根“muc”意为解脱,“已从束缚中解脱”得:mutto。同样,在加ti词缀时,依此规则发生词根末尾脱落与双写,如:āsatti(附着)、vimutti(解脱,即“解脱的行为”或“借此而解脱”)。显示巴利原文
Bhuja pālanabyavaharaṇesu, odanaṃ abhuñjīti atthe tatavantutāvī, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, takārassa dvittañca, bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Tathā ranja rāge, arañjīti ratto, rattā, rattaṃ. Yuja yoge, ayuñjīti yutto, yuttā, yuttaṃ. Vica vivecane vipubbo, viviccīti vivitto, vivittā, vivittaṃ. Muca mocane, amuccīti bandhanā mutto. Tathā tippaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni, āsajjanaṃ āsatti, vimuccanaṃ, vimuccati etāyāti vā vimutti.
词根“kudh”意为忿怒,取“他忿怒”义时加ta词缀。该ta依“dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca”规则变为dha,再依“hacatutthānamantānaṃ dodhe”规则,dha转为da,即成kuddho。词根“yudh”意为战斗,作“他战斗”解时,得yuddho、yuddhaṃ。词根“sidh”意为成就,作“他成就”解时,得siddho。词根“rabh”意为剧烈,加前缀ā-,表“他着手前往”时,得āraddho gantuṃ。词根“nah”意为束缚,加前缀saṃ-,表“他武装束缚”时,依“dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca”规则,nah等词根后的ta变为dha,即得sannaddho。显示巴利原文
Kudha kope, akujjhīti atthe tappaccayo, tassa ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti dhattaṃ, ‘‘hacatutthānamantānaṃ dodhe’’ti dhakārassa dakāro, kuddho. Yudha sampahāre, ayujjhīti yuddho, yuddhaṃ. Sidha saṃsiddhimhi, asijjhīti siddho. Āpubbo rabha rābhasse, ārabhīti āraddho gantuṃ. Naha bandhane saṃpubbo, sannayhīti sannaddho, ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti nahādito takārassa dhakāro.
词根“vaḍḍh”意为增长,取“他增长”义时加ta词缀,该ta变为ḍha;依“kvaci dhātū”等规则,词根中的ā转为u,且ḍ脱落。显示巴利原文
Vaḍḍha vaḍḍhane, avaḍḍhīti atthe tappaccayo, tassa ḍhattaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvākārassuttaṃ, ḍalopo ca.
“hacatutthānamantānaṃ”规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Hacatutthānamantāna’’nti vattate.
615 615. 当后接ḍhakāra时,变为ḍo。显示巴利原文
615.Ḍo ḍhakāre.
词根末尾若为ha类第四音者,当后接ḍha时,替换为ḍa。例如:vuḍḍho, vuḍḍhā;依“bo vassā”规则,得buḍḍho。加-ti词缀时:buddhi(觉悟,即“觉醒的行为”或“借此而觉悟”)。同理得siddhi, vaḍḍhi。加-tabba词缀时:boddhabbaṃ等。显示巴利原文
Hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhakāre pare. Vuḍḍho, vuḍḍhā, ‘‘bo vassā’’ti batte buḍḍho. Tippaccaye – bujjhanaṃ, bujjhati vā etāyāti buddhi. Evaṃ siddhi, vaḍḍhi. Tabbappaccaye – boddhabbamiccādi.
“anto, no”为此处主题。显示巴利原文
‘‘Anto, no’’ti ca adhikāro.
616 616. 对于以√tar等为首的词根,其后接iṇṇa词缀。显示巴利原文
616.Tarādīhi iṇṇo.
对于以√tara等为首的词根,其后接的该词缀变为iṇṇa等形式,并且词根末辅音消失,还发生元音省略等变化。词根√tara(渡越),渡越了轮回之海,故为tiṇṇo(已渡越者);我可令渡越,故为tāreyyaṃ。同样地,有uttiṇṇo(已出离者),或tiṇṇaṃ(已渡越者们的)。词根√pūra(充满),完全充满,故为saṃpuṇṇo(已充满的);依据“元音省略”等经句,因提取了“tu”,故前位元音不脱落;u类元音之后,依“异形之后或可脱落”规则而发生脱落;在复合辅音中发生短化。词根√tura(迅速),迅速地,故为tuṇṇaṃ(迅速的),或turitaṃ(迅速的)。词根√jara(衰老损耗),完全衰老,故为parijiṇṇo(已完全衰老的)。词根√kira(散布),已散布,故为ākiṇṇo(已散布的),等等。显示巴利原文
Taraiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa iṇṇādeso hoti, dhātvanto ca no hoti, saralopādi. Tara taraṇe, saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo tāreyyaṃ. Evaṃ uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā. Pūra pūraṇe, saṃpūrīti saṃpuṇṇo, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve uvaṇṇato parassa ‘‘vā paro asarūpā’’ti lopo, saṃyoge rassattaṃ. Tura vege, aturīti tuṇṇaṃ , turitaṃ vā. Jara vayohānimhi, parijīrīti parijiṇṇo. Kira vikiraṇe, ākirīti ākiṇṇo iccādi.
617 617. 对于词根√susa(干燥)、√paca(烹煮)、√saka(能够),其后接该词缀时,变为kkha、kka等形式。显示巴利原文
617.Susa paca sakato kkhakkā ca.
以susa、paca、saka等词根为首时,其所接的该词缀(tappaccaya)变为kkha、kka等形式,词根末辅音也随之消失。通过ca一词(并说),亦兼摄从√muc等词根而来的kka等形式。词根√susa(干燥义),已干燥,故成sukkho rukkho(干枯的树)。已烹煮,故成pakkaṃ phalaṃ(已熟的果实)。词根√saka(能够义),已能够,故成sakko assa(他能);已解脱,故成omukkā upāhanā(已脱下的鞋)。然而,在“pacituṃ(为烹煮)、pacitabbaṃ(应被烹煮)”等情形中则不发生此变化,因被i音隔开之故。同样,凡有隔开之处,皆不发生。显示巴利原文
Susa paca sakaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa kkhakkādesā honti, anto ca byañjano no hoti. Casaddena mucādito kkādeso. Susa sosane, asussīti sukkho rukkho. Apaccīti pakkaṃ phalaṃ. Saka sāmatthe, asakkhīti sakko assa, omuccīti omukkā upāhanā. ‘‘Pacituṃ, pacitabba’’ntiādīsu pana na bhavati, ikārena byavahitattā. Evaṃ sabbattha byavadhāne na bhavati.
“sīhagatiyā tiggahaṇaṃ”这一表述仍继续随转(即继续适用)。显示巴利原文
Sīhagatiyā tiggahaṇamanuvattate.
618 618. 以pakkama等为首的词根,其词缀变为nta,词根末音也随之消失。显示巴利原文
618.Pakkamādīhi nto ca.
以“pakkama”等、以“ma”音结尾的词根为首,其后所接的该词缀(tappaccaya)变为“nta”等形式,且词根末尾音消失。又以“ca”字兼摄“ti”词缀变为“nti”。词根√kamu(举步),已举步,故为pakkanto(已出发者)。同理,有saṅkanto(已转移者)、nikkhanto(已出离者)。依“do dhassa ca”之句,由ca所摄,k变为kh。词根√bhamu(旋转不定),已迷乱,故为vibbhanto(已迷乱者)、bhanto(已迷乱者)。词根√khamu(忍耐),已忍耐,故为khanto(已忍耐者)。词根√samu(寂止),已寂止,故为santo(已寂止者)。词根√damu(调伏),已调伏,故为danto(已调伏者)。显示巴利原文
Pakkamaiccevamādīhi makārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa ntādeso hoti, dhātvanto ca no hoti. Casaddena tippaccayassa nti ca hoti. Kamu padavikkhepe, pakkamīti pakkanto. Evaṃ saṅkanto, nikkhanto, ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena kassa khattaṃ. Bhamu anavaṭṭhāne, vibbhamīti vibbhanto, bhanto. Khamu sahane, akkhamīti khanto. Samu upasame, asamīti santo. Damu damane, adamīti danto.
在ti词缀前——“saṅkamanaṃ”(转移)变为“saṅkanti”(转移)。同样有:okkanti(入胎)、vibbhanti(迷乱)、khanti(忍耐)、santi(寂止)、danti(调伏)等。显示巴利原文
Timhi – saṅkamanaṃ saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti, khanti, santi danti iccādi.
619 619. “√jana”等词根,在“ā”词缀与“ti”词缀前。显示巴利原文
619.Janādīnamātimhi ca.
以√jana等为首的词根,其词根末辅音在该词缀(tappaccaya)和ti词缀前变为ā。通过瑜伽分别(细分规则),此规则在其他情况中亦适用。词根√jana(生)为例:已生,故为jāto(已生者);她已生育,故为vijātā puttaṃ(她已生子);出生,故为jāti(生)。即使在tappaccaya中已含有ta音,此处再举ti(词缀),是为了在其他词缀的ta音前阻止ā音变,例如:jantu(令生)。然而,在“janitvā(已生)、janituṃ(为生)”等形式中,因被i音隔开,故不发生此变化。显示巴利原文
Janaiccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa āttaṃ hoti tappaccaye, timhi ca. Yogavibhāgena aññatthāpi. Jana janane, ajanīti jāto, vijāyīti puttaṃ vijātā, jananaṃ jāti. Tappaccaye satipi takāre puna tiggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre āttanivattanatthaṃ, yathā – jantu. ‘‘Janitvā, janitu’’ntiādīsu pana ikārena byavahitattā na bhavati.
“ā、timhi、ca”等语亦继续适用。显示巴利原文
‘‘Ā, timhi, cā’’ti ca vattate.
620 620. 词根√ṭhā与√pā,其词根末尾的ā音,于tappaccaya和ti词缀前,依次变为i与ī。显示巴利原文
620.Ṭhāpānamiī ca.
对于词根 ṭhā 与 pā,其词根末尾的 ā 音,在 tappaccaya 和 ti 词缀前,依次变为 i 音和 ī 音。并由“ca”一词兼摄,在其他情况下也偶尔适用。词根 √ṭhā(站立、停止):已站立,故为 ṭhito(已站立者);upaṭṭhito garuṃ(已侍奉师长);ṭhitavā(已站立者);adhiṭṭhitvā(已决意后);站立之处,故为 ṭhānaṃ;站立,故为 ṭhiti。词根 √pā(饮):已饮,故为 pītā(已饮者);yāguṃ pītavā(已饮粥者);饮料,故为 pānaṃ;饮,故为 pīti;pītvā(已饮后)。显示巴利原文
Ṭhā pāiccetesaṃ dhātūnaṃ antassa ākārassa yathākkamaṃ ikāraīkārādesā honti tappaccaye, timhi ca. Casaddena aññatrāpi kvaci. Ṭhā gatinivattimhi, aṭṭhāsīti ṭhito, upaṭṭhito garuṃ, ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti. Pā pāne, apāyīti pītā, yāguṃ pītavā, pānaṃ pīti, pītvā.
621 621. 以 han 等结尾的词根,其后接词缀时,ti 变为 ha,词根末尾的 ha 变为 la,但 dah(烧)与 hā(离去)两词根除外。此乃 ḍha 替换规则之例外。显示巴利原文
621.Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ.
以 ha 音结尾的词根,其所接的过去分词词缀 ta 变为 ha,词根末尾的 ha 则变为 la,但表示“燃烧”的 dah 与表示“离去”的 hā 除外。这是对 ḍha 替换规则的例外说明。词根 ruha(生长、攀登):已攀登,故为 āruḷho rukkhaṃ(攀上了树);la 与 ḷa 无别,故亦作 ārulho;攀登之事称为 ruḷhī。词根 gāhu(搅动、深入):已深入,故为 gāḷho;深陷大海,即 ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ。词根 baha(增长):已增长,故为 bāḷho——依“有时词根”等规则作长音化处理。词根 muha(迷惑):已迷惑,故为 mūḷho。词根 guha(遮覆、隐藏):已隐藏,故为 gūḷhaṃ。词根 vaha(到达、携带):已承受,故为 upavuḷho——依“vaca、vasa、vaha 等词根的 va 变为 u”之规则结合运用,故成 u 音。显示巴利原文
Hakārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa, tissa ca hakārādeso hoti, hassa ca dhātvantassa lakāro hoti vā dahanahe vajjetvā, ḍhattāpavādoyaṃ. Ruha janane, aruhīti āruḷho rukkhaṃ. Laḷānamaviseso, ārulho vā, ruhanaṃ ruḷhī. Gāhu viloḷane, agāhīti gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. Baha vuddhimhi, abahīti bāḷho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho. Muha vecitte, amuyhīti mūḷho. Guha saṃvaraṇe, aguhīti gūḷhaṃ. Vaha pāpuṇane , upavahīti upavuḷho, ‘‘vaca vasa vahādīnamukāro vassā’’ti yogavibhāgena uttaṃ.
为何特别排除“dah(燃烧)”与“hā(舍离)”?因为“daḍḍho(已燃烧)”、“sannaddho(已束缚)”等形式依ḍha规则处理。为何提及“vā”字?因为“duddho(已挤奶)”、“siniddho(已润滑)”等形式亦依同一规则。至于“gahitaṃ(已取得)”、“mahitaṃ(已尊崇)”等词,由于插入了“i”音,词根末音与词缀相隔,故此规则不适用于它们。显示巴利原文
Adahanahānanti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho. Vāti kiṃ? Duddho, siniddho. ‘‘Gahitaṃ, mahita’’ntiādīsu pana ikārāgamena byavahitattā na bhavati.
就词根加词缀所构成的词形而言,亦依“过去时用ta、tavantu、tāvī”之规则,取ta词缀。“abubhukkhī”即是“bubhukkhita(曾渴望饮食者)”。同理,“jighacchita(曾感饥饿者)”、“pipāsita(曾感口渴者)”等,依此类推。显示巴利原文
Dhātuppaccayantatopi ‘‘atīte ta tavantutāvī’’ti tappaccayo, abubhukkhīti bubhukkhito. Evaṃ jighacchito, pipāsito iccādi.
此处,“过去时”的语义继续适用。显示巴利原文
‘‘Atīte’’ti vattate.
622 622. 在表达状态义和被动义时,使用ta后缀。显示巴利原文
622.Bhāvakammesu ta.
当过去时被表述时,一切词根皆加ta后缀,即在此状态义与被动义中。显示巴利原文
Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi tappaccayo hoti bhāvakammaiccetesvatthesu.
先就状态义而言:显示巴利原文
Bhāve tāva –
词根「ge」意为『声音』或『歌唱』,在表达『歌唱的行为』或『曾被歌唱』的意义时,使用ta后缀。显示巴利原文
Ge sadde, gāyanaṃ, agāyitthāti vā atthe tappaccayo.
623 623.在一切情况下,词根「ge(唱诵)」皆替换为「gī」。显示巴利原文
623.Sabbattha ge gī.
此词根「ge」在一切情况下皆变为「gī」,而此规则仅适用于ta后缀与tipaccaya(ti后缀)的情况。其过去分词为『gītaṃ』,『gāyanaṃ(歌唱)』或『gāyitabbā(当被歌唱)』亦称为『gīti』。显示巴利原文
Geiccetassa dhātussa gīādeso hoti sabbattha, tappaccayatipaccayesvevāyaṃ. Tassa gītaṃ, gāyanaṃ, gāyitabbāti vā gīti.
表状态义时,以ta后缀结尾之词为中性;表被动义时,则通三性。显示巴利原文
Bhāve – tappaccayantā napuṃsakā. Kammani – tiliṅgā.
“nata”用于“弯曲身体”“舞蹈”或“已舞蹈”等义,其后加ta后缀。显示巴利原文
Nata gattavināme, naccanaṃ, anaccitthāti vā atthe tappaccayo.
624 624. 诸词缀未至究竟者,依固定用法而得成就。显示巴利原文
624.Paccayā daniṭṭhā nipātanā sijjhanti.
凡这类带有词缀之词,若未依词缀规则完成变化,则依固定用法成立。因此,与词根结合时,其后缀 ta 会有 cca、ṭṭa 等替换形式,例如 naccaṃ、naṭṭaṃ。词根 √has(笑)的 hasanaṃ 变为 hasitaṃ,其间插入元音 i。√gam(去)变为 gataṃ。同样地,ṭhitaṃ、sayitaṃ 因“vā”所管辖范围不确定,故发生元音增长。词根 √rud(流泪),源于 arujjhitthā 而有 roditaṃ,或 ruṇṇaṃ 等。显示巴利原文
Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā, te nipātanato sijjhantīti dhātvantena saha tappaccayassa cca ṭṭādesā. Naccaṃ, naṭṭaṃ. Hasa hasane, hasanaṃ hasitaṃ, ikārāgamo. Gamanaṃ gataṃ. Evaṃ ṭhitaṃ, sayitaṃ, vādhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi. Ruda assuvimocane, arujjhitthāti roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi.
abhibhūyitthāti:意为“已被征服”,故愤怒已被您征服——即已征服、被征服、已征服者。词根 √bhās 为言语表达,于语言中,“他已说”故,为“已说之法”“已说之偈”“已说之经”。词根 √dis 为发音,属 curādi 组,加 ṇe。“已教示”故,为世尊已教示之法,插入 i 音时,致使元音失落。词根 √ji 为征服,“已征服”故,为已征服之魔。词根 √nī 为引导,“已引导”故,为已被引导至村落者;法已被你听闻,故为已知。显示巴利原文
Abhibhūyitthāti abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ, abhāsittha tenāti bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. Disī uccāraṇe, curādittā ṇe. Adesīyitthāti desito dhammo bhagavatā, ikārāgame kāritasaralopo. Ji jaye, ajīyitthāti jito māro. Nī pāpuṇane, anīyiṃsūti nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.
Sāsa 表教诫,在“已教诫”的意义上,加 ta 后缀。显示巴利原文
Sāsa anusiṭṭhimhi, anusāsīyitthāti atthe tappaccayo.
625 625. 对于 sāsa、disa 等词根,其后的 ta 后缀有 riṭṭha 等替换形式。显示巴利原文
625.Sāsadisato tassa riṭṭho ca.
对于 sāsa、disa 等词根,其后的 ta 后缀有 riṭṭha 等替换;且由 ca 字,ti 后缀有 riṭṭhi 替换;对于 disa 等词根,kicca、taka、ratuṃ、tvā 等后缀则有 raṭṭha、raṭṭhuṃ、raṭṭhā 等替换,同时发生 r 等字母的脱落。例如:anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ。Disa 为“看”,因已见故,即“为我所见之色”(diṭṭhaṃ me rūpaṃ)。显示巴利原文
Sāsadisaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa riṭṭhādeso hoti, casaddena tissa riṭṭhi ca, disato kiccatakāratuṃtvādīnañca raṭṭha raṭṭhuṃ raṭṭhādesā ca honti, rādilopo, anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. Disa pekkhaṇe, adissitthāti diṭṭhaṃ me rūpaṃ.
在 ti 后缀中:anusiṭṭhi 意为“教诫”,diṭṭhi 意为“见”。显示巴利原文
Timhi – anusāsanaṃ anusiṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi.
于 kicca 等后缀中——应见、应观、应察,见已,为见故前往,见已,为出离而见,见已,因插入 i 音,中间音不出现,例如——已教诫、应教诫、为教诫、教诫已、已示等。显示巴利原文
Kiccādīsu – dassanīyaṃ daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ, passitunti daṭṭhuṃ gacchati, passitvāti nekkhamaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā, ikārāgamena antarikassa na bhavati, yathā – anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.
词根 tusa 意为喜乐。表示“已喜乐”之义时,在主动语态中加上 ta 后缀。显示巴利原文
Tusa pītimhi, atussīti atthe kattari tappaccayo.
“tassā”者,是承前统摄之辞。显示巴利原文
‘‘Tassā’’ti adhikāro.
626 sādi:因与“sa”等相伴而运作,故名。对于以sa结尾的词根,以及puccha、bhanja、hansa等词根,其后紧接的ta音,与词根末辅音一同替换为ṭṭha。hansa虽已包含在sant一类中,此处重提,是为了显示在某些情形中ṭṭha的替换并非必然,因此在“viddhasto utrasto”等例中不发生此替换。显示巴利原文
626.Sādi, santapucchabhanjahansādīhi ṭṭho.
以“ādi”一词,指yaja(供养、集会、布施等义),在“ijjitthā”的意义上,其后接ta词缀,该ta替换为ṭṭha。显示巴利原文
Ādinā saha vattatīti sādi. Sakārantehi, puccha bhanjahansaiccevamādīhi ca dhātūhi parassa anantarikassa takārassa sahādibyañjanena dhātvantenaṭṭhādeso hoti. Hansassa satipi santatte punaggabhaṇaṃ kvaci ṭṭhādesassa aniccatādīpanatthaṃ, tena ‘‘viddhasto utrasto’’tiādīsu na hoti. Tuṭṭho, santusito. Bhasa bhassane, abhassīti bhaṭṭho, bhassito. Nasa adassane, nassīti naṭṭho. Daṃsa daṃsane, adaṃsīyitthāti daṭṭho sappena, ḍaṃsito vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dassa ḍattaṃ. Phusa phassane, aphusīyitthāti phuṭṭho rogena, phussito vā. Isu icchāyaṃ, esīyitthāti iṭṭho, icchito, esito. Masa āmasane, āmasīyitthāti āmaṭho. Vasasecane, avassīti vuṭṭho devo, pavisīyitthāti paviṭṭho, uddisīyitthāti uddiṭṭho. Puccha pucchane, apucchīyitthāti puṭṭho pañhaṃ, pucchito. Bhanja avamaddane, abhañjīyitthāti bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ. Hansa pītimhi, ahaṃsīti haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.
词根tuṣ(满足):atuṣyat → tuṭṭho,意为“已满足者”(santusito)。显示巴利原文
Ādisaddena yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjitthāti atthe tappaccayo, tassa ṭṭhādeso.
627 627. 当后接ṭṭha时,词根yaja的元音替换为i。显示巴利原文
627.Yajassa sarassi ṭṭhe.
对于词根yaja,当后接ṭṭha时,其元音替换为i。例如:yiṭṭho mayā jino(我所敬奉的胜者)。词根saja(释放)与前缀saṃ组合:saṃsajjitthā → saṃsaṭṭho tena(为他所联系者),vissaṭṭho(被释放者)。词根maja(清净):amajjī → maṭṭho,等等。显示巴利原文
Yajaiccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhe pare. Yiṭṭho mayā jino. Saja vissagge saṃpubbo, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho. Maja suddhimhi, amajjīti maṭṭho iccādi.
在kicca、takāra等词缀之前:tussitabbaṃ变为toṭṭhabbaṃ(所应悦意),phusitabbaṃ变为phoṭṭhabbaṃ(所应触证),pucchituṃ变为puṭṭhuṃ(为了询问),yajituṃ变为yiṭṭhuṃ(为了敬奉),abhiharituṃ变为abhihaṭṭhuṃ(为了带来),tosanaṃ变为tuṭṭhi(悦意),esanaṃ变为eṭṭhi(寻求),vassanaṃ变为vuṭṭhi(雨),vissajjanaṃ变为vissaṭṭhi(流散),等等。显示巴利原文
Kiccatakārādīsu tussitabbaṃ toṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ puṭṭhuṃ, yajituṃ yiṭṭhuṃ, abhiharituṃ abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ tuṭṭhi, esanaṃ eṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, vissajjanaṃ vissaṭṭhi iccādi.
“tassa, sādī”这条规则也同样适用。显示巴利原文
‘‘Tassa, sādī’’ti ca vattate.
628 628. 词根bhanja加上ta词缀时,词根末辅音与ta一并替换为gga。显示巴利原文
628.Bhanjato ggo ca.
从词根 bhanja 起,当其与 ta 词缀结合时,词根末辅音与 ta 词缀一同被替换为 gga,例如:“bhaggo rāgo anena”(因此,贪欲被破坏)。从词根 vas(居住):parivasīyitthā → parivuṭṭho parivāso(已圆满的别住),vusitaṃ brahmacariyaṃ(已修的梵行),其中将 uṭṭha 替换为 uādesa。从词根 vas(穿衣):nivasīyitthā → nivatthaṃ vatthaṃ(已穿的衣服),依据“kvaci dhātū”等规则,stakāra 组合变为 ttha,同理 nivatthabbaṃ(应被穿的)。从词根 saṃsa(称赞):pasaṃsīyitthā → pasattho pasaṃsito(被称赞者),pasaṃsanaṃ → pasatthi(称赞)。从词根 badha(绑缚):abajjhitthā → baddho raññā(被王绑缚者)。从词根 labh(得):alabhīyitthā → laddhaṃ me dhanaṃ(我得财),其中 dhatta、显示巴利原文
Bhanjato dhātumhā tappaccayassa sahādibyañjanena ggo ādeso hoti. Bhaggo rāgo anena. Vasanivāse, parivasīyitthāti parivuṭṭho parivāso, vusitaṃ brahmacariyaṃ, uṭṭha uādesā. Vasa acchādane, nivasīyitthāti nivatthaṃ vatthaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā stakārasaṃyogassa tthattaṃ, evaṃ nivatthabbaṃ. Saṃsa pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho pasaṃsito, pasaṃsanaṃ pasatthi. Badha bandhane, abajjhitthāti baddho raññā, alabhīyitthāti laddhaṃ me dhanaṃ, dhattadattāni. Rabha rābhasse, ārabhīyitthāti āraddhaṃ vīriyaṃ. Daha bhasmīkaraṇe , adayhittāti daḍḍhaṃ vanaṃ, abhujjitthāti bhutto odano, bhujādittā dhātvantalopo, dvittañca. Caja hānimhi, pariccajīyitthāti pariccattaṃ dhanaṃ, amuccitthāti mutto saro.
词根 vaca(说),在“viyattiyaṃ vācāyaṃ”的意义上,或于“avacīyitthā”的意义上,其后接 ta 词缀。显示巴利原文
Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, avacīyitthāti atthe tappaccayo.
“anto, no, dvi, ca” 这一论题持续适用。显示巴利原文
‘‘Anto, no, dvi, cā’’ti ca adhikāro.
629 词根 vaca(说):有时以 vu 替代。显示巴利原文
629.Vaca vā vu.
此为四句。此词根 vaca 的 v 有时替换为 u,词根末尾的 c 则不出现,且其词缀发生双化。单词 vā 用于表决定义,即于词根开头增入 v。此已为世尊所说,或已说。显示巴利原文
Catuppadamidaṃ. Vacaiccetassa dhātussa vakārassa ukārādeso hoti vā, dhātvanto ca cakāro no hoti, tappaccayassa ca dvibhāvo hoti. Vāggahaṇamavadhāraṇatthaṃ, dhātvādimhi vakārāgamo. Vuttamidaṃ bhagavatā, uttaṃ vā.
630 以及 gup 等词根。显示巴利原文
630.Gupādīnañca.
对于gup等词根,其末尾辅音不出现,且接在后面的ta词缀发生双写。词根gupa表“保护”,sugopīyittha则成为sugutto或sugopito;由于有i音相隔,词根末尾音不删除。又依“aññesu ca”规则,因vā的简择性,在完成式词缀中有时亦发生元音强化。“保护”称为gutti。显示巴利原文
Gupaiccevamādīnaṃ dhātūnamanto ca byañjano no hoti, parassa takārassa ca dvibhāvo hoti. Gupa gopane, sugopīyitthāti sugutto, sugopito, ikārena byavahitattā na dhātvantalopo, ‘‘aññesu cā’’ti sutte vādhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭhatakārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ gutti.
Lipa表“涂抹”,alimpīyittha则成litto sugandhena(以香涂饰)。Tapa表“热恼”,santapīyittha则成santatto tejena(为火所炙)。Dīpa表“照亮”,ādīpīyittha则成āditto agginā(被火点燃),元音缩短;“照亮”称为ditti。Apa表“到达”,pāpīyittha则成patto gāmo(到达村庄),pāpuṇīti则成patto sukhaṃ(获得安乐);“到达”称为patti,所应到达之事物。Mada表“迷醉”,pamajjīti则成pamatto(放逸)。Supa表“躺卧”,asupīti则成sutto(已睡)等。显示巴利原文
Lipa limpane, alimpīyitthāti litto sugandhena. Tapa santāpe, santapīyitthāti santatto tejena. Dīpa dittimhi, ādīpīyitthātiāditto agginā, rassattaṃ, dīpanaṃ ditti. Apa pāpuṇane, pāpīyitthāti patto gāmo, pāpuṇīti patto sukhaṃ, pāpuṇanaṃ patti, pattabbaṃ. Mada ummāde, pamajjīti pamatto. Supa sayane, asupīti sutto iccādi.
Cara表“行”,acarīyittha则成ciṇṇo dhammo(已行之法),此处有iṇṇa之代换,或作carito。同样地,puṇṇo(充满)、pūrito(充满)。显示巴利原文
Cara caraṇe, acarīyitthāti ciṇṇo dhammo, iṇṇādeso, carito vā. Evaṃ puṇṇo, pūrito.
Nuda 意为“驱除”,panujjittha 变为 paṇunno(已驱除),其中的 n 转为 ṇ,亦作 panudito。Dā 意为“给与”,ādīyittha 变为 ādinno(已取),或 atto;依“kvaci dhātū”等规则,词干 dā 的 s 变为 t,且元音缩短。显示巴利原文
Nuda khepe, panujjitthāti paṇunno, nassa ṇattaṃ, panudito. Dā dāne, ādīyitthātiādinno, atto vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dāsaddassa takāro, rassattaṃ.
631 对于 bhid 等词根,有时替换为 inna、anna、īṇa。显示巴利原文
631.Bhidādito innaannaīṇā vā.
对于 bhid 等词根,其后的 ta 词缀有时替换为 inna、anna、īṇa,并且词根末音不出现。此处的 vā 字表示限定性选择,并伴有元音省略等现象。显示巴利原文
Bhidaiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa inna annaīṇaiccete ādesā honti vā, anto ca no hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, saralopādi.
Bhid 表“破裂”,abhijjittha 即 bhinno ghaṭo bhavatā(瓶被您所破),或 bhijjīti 即 bhinno devadatto(提婆达多破裂)。Chid 表“切割”,achijjittha 即 chinno rukkho(树被砍断),acchinnaṃ cīvaraṃ(衣被割破),ucchijjīti 即 ucchinno(被切断)。Adīyittha 即 dinno suṅko(已给之税)。Sada 表“散落、移动、耗尽”,nisīdīti 即 nisinno(已坐)。Khida 表“惊惧”,或 khida 表“沮丧”,akhijjīti 即 khinno(沮丧)。显示巴利原文
Bhidi vidāraṇe, abhijjitthāti bhinno ghaṭo bhavatā, bhijjīti vā bhinno devadatto. Chidi dvidhākaraṇe, achijjitthāti chinno rukkho, acchinnaṃ cīvaraṃ, ucchijjīti ucchinno. Adīyitthābhi dinno suṅko. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdīti nisinno. Khida uttāsane, khida dīnabhāve vā, akhijjīti khinno.
在 anna 替代时,chada 表“覆盖”,acchādīyittha 即 channo(已覆盖),paṭicchannaṃ gehaṃ(被遮盖的房屋),pasīdīti 即 pasanno(明净)。Pada 表“去”,uppajjīti 即 uppanno(已生起),jhānaṃ samāpanno(已入禅定)。Rudi 表“流泪”,ruṇṇo(已哭泣),尾音省略。显示巴利原文
Annādese chada apavāraṇe, acchādīyitthāti channo, paṭicchannaṃ gehaṃ, pasīdīti pasanno. Pada gatimhi, uppajjīti uppanno, jhānaṃ samāpanno. Rudi assuvimocane, ruṇṇo, paralopo.
Khī 表“耗尽”,替换为 īṇa,akhīyīti 即 khīṇo doso(嗔恚已尽),khīṇā jāti(生已尽),khīṇaṃ dhanaṃ(财富耗尽)。Hā 表“舍弃”,依“kvaci dhātū”等规则,hā 词根于 īṇa 替代时,ṇ 转为 n,pahīyittha 即 pahīno kileso(烦恼已断),parihāyīti 即 parihīno(退失)。Āsa 表“坐”,acchīti 即 āsīno(已坐)。Lī 表“粘着”,līyīti 即 līno(粘着),nilīno(隐藏)。Ji 表“征服”,jiyīti 即 jīno vittamanusocati(败者哀悼财富),或 jito(已征服)。Dī 表“耗尽”,dīno(耗尽)。Pī 表“满足”,pīno(满足)。Lū 表“割断”,lūyittha 即 lūno(已割断)等。显示巴利原文
Khī khaye īṇādeso, akhīyīti khīṇo doso, khīṇā jāti, khīṇaṃ dhanaṃ. Hā cāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hādito īṇādese ṇakārassa nattaṃ, pahīyitthāti pahīno kileso, parihāyīti parihīno. Āsa upavesane , acchīti āsīno. Lī silesane, līyīti līno, nilīno. Ji jaye, jiyīti jīno vittamanusocati, jito vā. Dī khaye, dīno. Pī tappane, pīno. Lū chedane, lūyitthāti lūno iccādi.
“Vamu”意为“吐出”,已吐出故称“vantaṃ”(已吐)、“vamitaṃ”(已呕出),依“pakkamādīhi nto”规则而作“nt”替代。未前往故称“gato gāmo tayā”(你已往之村)或“gāmaṃ gato”(已往之村),依“gamakhanahanaramādīnamanto”规则而截去词根末音。已被掘故称“khato kūpo”(已掘之井);心被损故称“upahataṃ cittaṃ”(已损之心);喜乐故称“rato”(喜悦)、“abhirato”(深喜)。“Mana”意为“了知”,被了知故称“mato”(所了知)、“sammato”(所认同)。“Tanu”意为“展开”,已展开故称“tataṃ”(已展开)、“vitataṃ”(已遍展)。“Yamu”意为“止息”,已被约束故称“niyato”(已决定)。显示巴利原文
Vamu uggiraṇe, vamīyitthāti vantaṃ, vamitaṃ, ‘‘pakkamādīhi nto’’ti ntādeso. Agacchīyitthāti gato gāmo tayā, gāmaṃ gato vā, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Akhaññitthāti khato kūpo, upahaññitthāti upahataṃ cittaṃ, aramīti rato, abhirato. Mana ñāṇe, amaññitthāti mato, sammato. Tanu vitthāre, atanitthāti tataṃ, vitataṃ. Yamu uparame, niyacchīti niyato.
“No, tamhi, timhī”等规则继续适用。显示巴利原文
‘‘No, tamhi, timhī’’ti ca vattate.
632 “Gupa”与“iccevam”二者为合成词时,词根末的元音“a”与后接词的起始辅音相结合,后缀部分则不纳入词根范围;此时“byañjana”(辅音尾音)不作词根结尾,并有双重的辅音界限区分。Gupa意为隐藏、保护,如“gopane”(于保护中),与“su-”及“gopīyitthāti”相关,义为“妥善守护”,此处谓“善加保护”。因其形式依派生而取义,故无词根末尾的省略;据《经典》经文中“另者”一词的论说与释义,纵使词尾成就,亦有增长变化。“Gopana”即是保护,“gutti”则意味着守护。显示巴利原文
632.Rakāro ca.
“离波”词根,意为涂抹,被涂抹了,故说“已涂以芳香”。“达波”词根,意为灼热,被炙烤了,故说“已被威力所炙烤”。“地波”词根,意为光明,被点燃了,故说“已被火点燃”,此处有元短音化,“点燃”即光辉之义。“阿波”词根,意为到达,已被到达,故说“村庄已抵达”;此“抵达”亦表“已得安乐”;由“到达”而成之名,指到达、应到达之处。“麻达”词根,意为迷醉,放逸了,故说“已放逸”。“苏波”词根,意为卧睡,已入睡,故说“已入眠”,余者类推。显示巴利原文
Rakāro ca dhātūnamantabhūto no hoti tappaccaye, tippaccaye ca pare. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā, katā me rakkhā, kataṃ me puññaṃ. ‘‘Do dhassa cā’’ti etta casaddena ṭo tassa, yathā – sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti purakkhato, ‘‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’’ti khakāro, paccayehi saṅgamma karīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, upakarīyitthāti upakkhato, upakkhaṭo, parikarīyitthāti parikkhato.
“cara”源于动词“行走”,caraṇa指行动、行走;acarīyitthāti指被践踏或依之而行的法则;ciṇṇo指被割断或被销毁;dhammo指法、规律;iṇṇādeso指已完成的命令或指令;carito则指行动、行为。因此,这些皆表示已完成、充满的状态。显示巴利原文
Tippaccaye pakaraṇa pakati. Sara gaticintāyaṃ, asarīti sato, visarīti visaṭo, saraṇaṃ, sarati etāyāti vā sati, nīharīyitthāti nīhaṭo. Dhara dhāraṇe, uddharīyitthāti uddhaṭo, abharīyitthāti bhato, bharaṇaṃ, bharati etāyāti vā bhati.
“Lopa”规则继续适用。显示巴利原文
Ikārāgamayuttesu ‘‘gamito’’tiādīsu dhātvantalope sampatte –
631.【从『劈开』等词根,可附加「已、阿纳、伊拿」等过去分词语尾,或可选用其他形式。】显示巴利原文
‘‘Lopo’’ti vattate.
633 如前所述,以被分割的“界”为例,他物之缘在其中起作用,使部分特定指令得以产生,而终结并未产生。这是注释中的完整释义,通过“呼唤”(vāsaddo)、“音节省略”等词加以显明,表示整体释义纯净明了。显示巴利原文
633.Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi.
『比地』词根义为『劈裂』,被劈裂了,故为『瓦罐被您劈裂了』,或为『提婆达多被劈裂了』。『奇地』词根义为『截断为二』,被截断,故为『树木已被砍断』、『袈裟未被割断』,被截除故为『已被截除』。被领受故为『贡税已奉上』。『沙达』词根义为『散开、行走、终止』,已坐下,故为『已就座』。『基达』词根义为『恐惧』,或义为『沮丧』,被消减了,故为『已身心疲惫』。显示巴利原文
Nakāra makāra kakāra rakārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti ikārāgamayutte takāre pareti lopābhāvo. Agacchī, gamīyitthāti vā gamito, ramitthāti ramito. Evaṃ vamito, namito. Saki saṅkāyaṃ, saṅkito, sarito, bharito. Tathā khanitabbaṃ, hanitabbaṃ, gamitabbaṃ, ramitabbaṃ iccādi.
关于“阿纳”替代语尾的情形:“恰达”词根意为“遮蔽”,加上该语尾后,成为“已被遮盖”“房屋已被覆盖”;心清净了,故为“已清净”。“巴达”词根意为“行走”,加上后成为“已生起”“已进入禅那”。“如地”词根意为“流泪”,故为“已哭泣”,此处有前字音节脱落。显示巴利原文
Nidhīyitthāti nihito, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhissa hi tappaccaye. Evaṃ vihito.
『khī』者,表消耗义,故『īṇa』替代词缀——『烦恼已灭尽』、『生已灭尽』、『财富已耗尽』。『hā』者,表舍弃义,依『某些词根』等规则,由『hā』起而施『īṇa』替代时,『ṇa』字转为不带『ṇ』之形——『烦恼已断除』、『已退失』。『āsa』者,表坐住义,『彼坐于此』故成『已坐』。『lī』者,表黏附义,『彼黏附』故成『已附』、『已紧附』。『ji』者,表胜义,『彼被胜』故成『为财而悲愁者』,或义为『已被征服』。『dī』者,表消耗义,故成『贫乏』。『pī』者,表充满义,故成『饱满』。『lū』者,表切割义,『彼被割』故成『已割』,如这些等。显示巴利原文
Kārite abhāvīyitthāti atthe ‘‘bhāvakammesu ta’’iti tappaccayo, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, saralopādi, bhāvito maggo tena, bhāvayito, apācīyitthāti pācito odanaṃ yaññadatto devadattena, pācayito, pācāpito, pācāpayito, kammaṃ kārīyitthāti kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito iccādi.
『vamu』者,表吐出义,『彼被吐出』故成『已吐』、『已呕出』,依『由pakkama等词根接ntā』规则而施『nt』替代。『彼未前往』故成『被你前往之村』或『已往之村』,依『gama、khana、hana、rama等词根末音脱落』规则而截去词根末音。『彼被掘』故成『已掘之井』;『彼心被损』故成『已受损之心』;『彼喜乐』故成『喜悦』、『深喜』。『mana』者,表了知义,『彼被了知』故成『已知』、『已承认』。『tanu』者,表展开义,『彼被展开』故成『已展』、『已遍展』。『yamu』者,表止息义,『彼被约束』故成『已决定』。显示巴利原文
‘‘Bhāvakammesu ta’’iti ettha ‘‘ta’’iti yogavibhāgena acalana gati bhojanatthādīhi adhikaraṇepi tappaccayo, yathā – āsa upavesane, adhikaraṇe acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ. Bhāve idha tehi āsitaṃ. Kammani ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. Kattari idha te āsitā. Tathā aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭhitaṃ, ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, te idha nisinnā. Nipajjiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.
“yā”表到达之义。“他们曾行至此处”,意思是:此路是他们所行之道,此处是他们所行之处,此道是他们行过的路,这里便是他们行到的地方。同样,此处是他们到达的处所,此时是他们到达的时刻,此处是他们到达的地方,此村是他们进入的村落,这里便到了他们所在之处。显示巴利原文
Yā gatipāpuṇane. Ayāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto maggo, idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto, maggo, idha te yātā. Tathā idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ, ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā.
“他们曾食用于此”,意思是:此处是他们进食的处所,此时是他们进食的时刻,此处是他们所食用的饭,这里便是他们饱食的地方。“他们曾饮用于此”,意思是:此处是他们饮用的处所,此处是他们所饮用的粥,这里便是他们解渴的地方。“他们曾见于此”,意思是:此处是他们看见的处所,等等。显示巴利原文
Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ bhuttakālo, idha tehi bhutto odano, idha te bhuttā. Piviṃsu te etthāti idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ iccādi.
由“kattari kiti”这一句,依蛙跳之法,“kattari”一词得以延续下来。显示巴利原文
‘‘Kattari kiti’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘kattarī’’ti vattate.
634 当第二转示表业格时,加kta词缀。显示巴利原文
634.Kammani dutiyāyaṃ kto.
当表业格的第二转示存在时,诸词根后加kta词缀,表作者义。此语即表明:业等已被表达时,便不再使用第二等格语尾。于“他施与布施”之义中,加kta词缀,依“kvaci dhātū”等规则,词缀中的ka字母脱落,且替换为in,故成“布施已被施与,为提婆达多所施”。rakkha(保护)表守护义,“他守护了戒”即“戒被守护”;“他食用了食物”即“食物被食用”;“他侍奉了师长”即“师长被侍奉”,等等。显示巴利原文
Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattari ktappaccayo hoti. Idameva vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe ktappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā paccayakakārassa lopo, tassa innādeso, dānaṃ dinno devadatto. Rakkha pālane, sīlaṃ arakkhīti sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjīti bhattaṃ bhutto, garuṃ upāsīti garumupāsito iccādi.
635 从bhī等,以及mati、budhi、pūjā等词根之后,加kta词缀。显示巴利原文
635.Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto.
于bhī等词根,以及mati、budhi、pūjā等词根后,加kta词缀。此词缀依“bhāvakammesu kiccattakkhatthā”之说,唯表状态与被动义。显示巴利原文
Bhīiccevamādīhi dhātūhi, mati budhi pūjādīhi ca ktappaccayo hoti. So ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.
bhī(恐惧)词根:如“abhāyitthā”,即“bhītaṃ bhavatā”(成为恐惧)。supa(躺卧)词根:如“asupīyitthā”,即“suttaṃ bhavatā”(成为睡的)。同理,“sayitaṃ bhavatā”。asa(进食)词根:如“asitaṃ bhavatā”,又如“pacito odano bhavatā”(饭被煮了)。显示巴利原文
Bhī bhaye, abhāyitthāti bhītaṃ bhavatā. Supa saye, asupīyitthāti suttaṃ bhavatā. Evaṃ sayitaṃ bhavatā. Asa bhojane, asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā.
此处,mati等词根表意愿之义,budhi等词根表智了之义。显示巴利原文
Idha matyādayo icchatthā, budhiādayo ñāṇatthā.
mana(思)表智了义,带前缀 sam;当依“budhagamāditthe kattarī”规则应加 ta 词缀时,依此于业格加 kta 词缀,复依“gama khanā”等规则词根末音脱落,故称为“sammato”(被国王所认可)。kappa(分别)表思量义,故称为“saṅkappito”(被思量)。dhara(持)表执持义,属 curādi 类,加 ṇe,作元音增长、插入 i 字母、元音省略等,故称为“avadhārito”(被确定)。显示巴利原文
Mana ñāṇe saṃpubbo, ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti tappaccaye sampatte iminā kammani ktappaccayo, ‘‘gama khanā’’tiādinā dhātvantalopo, raññā sammato. Kappa takkane, saṅkappito. Dhara dhāraṇe, curādittā ṇe, vuddhi, ikārāgamo, saralopādi, avadhārito.
budha(觉)表了悟义。“他觉悟了”,故世尊是“buddho”,即被大威德之天人所觉悟者。i(学)表学习义。“他学习了”,故称“adhīto”(被学习)。显示巴利原文
Budha avagamane, avabujjhitthāti buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. I ajjhayane, adhīyitthāti adhīto.
i(往)表行去义,故为“abhisamito”(已等至)。vida(知)表智了义;“他知道了”,故为“vidito”(被知)。ñā(了)表觉悟义;“他了知了”,故为“ñāto”(被了知)。vidha(刺)表穿透义;“他通达了”,故“法被通达”称“paṭividdho dhammo”。takka(思)表思惟义,故为“takkito”(被思惟)。显示巴利原文
I gatimhi, abhisamito. Vida ñāṇe, avedīyitthāti vidito. Ñā avabodhane, aññāyitthāti ñāto. Vidha vedhane, paṭivijjhitthāti paṭividdho dhammo. Takka vitakke, takkito.
这些词用于表示供养的意义:“于此曾食”——这是他们进食之处,这是他们进食之时,食物在此处被他们食用,他们于此已食;“于此曾饮”——这是他们饮用之处,粥在此处被他们饮用,他们于此已饮;“于此得见”——这是他们被看见之处,如此宣说。显示巴利原文
Pūjanatthesu –
Pūja为“供养”义,已受供养故,世尊称为pūjito(已受供养者)。此词在相续供养义中加前缀apa,成为apacāyito(已受尊敬者)。Māna为“尊敬”义,故有mānito(已受尊敬者)。Ci为“积聚”义,故有apacito(已受积聚/已受尊敬者)。Vanda为“礼敬”义,故有vandito(已受礼敬者)。Kara为“做”义,故有sakkato(已受恭敬者)。Sakkāra为“恭敬”即供养义,故有sakkārito(已受恭敬者),等等。显示巴利原文
Pūja pūjāyaṃ, apūjīyitthāti pūjito bhagavā. Cāya santānapūjanesu apapubbo, apacāyito. Māna pūjāyaṃ, mānito. Ci caye, apacito. Vanda abhivandane, vandito. Kara karaṇe, sakkato. Sakkāra pūjāyaṃ, sakkārito iccādi.
已祭祀者、有祭祀者、已祭祀者;已住者、已居住者、已衰老者。
已成熟、已煮熟、已出生,已安住、已成长、已感饥饿。
已歌唱、已舞蹈、已战胜、已得见,已满足、已祭祀与已破坏的;
已说与已护、已截断,已断除、已遣去、已逝去。
已作的、已备办的、已食用的;住处、已承事师长的;
已畏惧、被认可、已觉悟、已供养——这些是过去时。
显示巴利原文 Huto hutāvī hutavā, vuṭṭho vusita jiṇṇako; Pakkaṃ pakkantako jāto, ṭhito ruḷho bubhukkhito. Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho, tuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā; Vuttañca gutto acchinno, pahīno gamito gato. Katobhisaṅkhato bhuttaṃ, ṭhānaṃ garumupāsito; Bhītañca sammato buddho, pūjitotītakālikā.
Tavetunādi等过去缘的理趣。显示巴利原文
Tavetunādippaccayantanaya
在分析‘欲作福、正欲作、将欲作’时——显示巴利原文
‘‘Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā’’ti viggahe –
636 636. 在愿望义中,若作者相同,则用 ta、ve、tuṃ 等。显示巴利原文
636.Icchatthesu samāna kattu kesu ta ve tuṃ vā.
若其具有“渴望”之义,则他们即是“渴望者”。于此类“渴望”等词根中,当作者相同时,一切词根均可附加 tave、tuṃ 等语尾,或通过“tave、tuṃ”的连用与分别,来表其目的之行为;且它们作为造作者,处于主格。显示巴利原文
Icchā attho yesaṃ te icchatthā, tesu icchatthesu dhātūsu samānakattukesu santesu sabbadhātūhi tavetuṃiccete paccayā honti vā, ‘‘tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena tadatthakriyāyañca, te ca kitakattā kattari honti.
而且,亦说“或以 karoti 等”。显示巴利原文
‘‘Karotissa, vā’’ti ca vattate.
637 637. 在tavetuṃ等中,有词缀kā。显示巴利原文
637.Tavetunādīsu kā.
歌唱、舞蹈、胜利、见闻,满足与喜欢,世尊亦然。显示巴利原文
Tavetunaiccevamādīsu paccayesu paresu karotissa dhātussa kādeso hoti vā, ādisaddena tuṃtvāna tvā tabbesu ca.
所谓“taddhita、samāsa、kitaka,即于nāma、vā、tavetuṃ等中”这句话,此处,由“在atave、tuṃ等中”否定了名词的称呼,故以它们结尾的便成立为接续词;由于是接续词,从tavetuṃ的末尾起,如“sabbāsaṃ āvuso”等,变格语尾脱落。他欲作福德,即kātuṃ icchati。显示巴利原文
‘‘Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha ‘‘atave tunādīsū’’ti nāmabyapadesassa nisedhanato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhaṃ bhavati, tato nipātattā tavetunamantato ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.
当没有kā词缀时,“在tuṃ、tuna、tave等中”的r音变为t。想要作,即“欲作者”(kattukāmo),指想要造作。同样地,想要听闻正法,即欲闻、欲听或欲聆。像这样,想要受用、想要煮、想要去、想要赴、想要掘、想要穿、想要杀、想要击、想要思、想要思考、想要持、想要随念,在这些情形中,由于在发生i音替换的地方已被“namakarāna”等规则所否定,词根末音不会脱落。显示巴利原文
Kādesābhāve ‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti rakārassa tattaṃ. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā saddhammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati, ettha ikārayuttatamhi ‘‘namakarāna’’miccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo.
同样地,在词根tud(刺穿)的含义中:想要刺、想要入、想要诵、想要有、想要卧、想要导、想要供、想要舍、想要断、想要施。想要哭、想要阻——在tuṃ、tuna等形式中,也通过分析构词法,加上主格的动词词缀,并发生元音省略等变化。想要食、想要受用食物、想要切、想要割断。想要缝、想要觉悟、想要了知。想要出生、想要产生。想要到达、想要证得。想要战胜、想要克服、想要寻求、想要买、想要决断、想要决了、想要认识、想要了别、想要取、想要执取。想要偷盗、想要行窃、想要保护、想要守护。显示巴利原文
Tathā tudabyathane, tudituṃ, pavisituṃ, uddisibhuṃ, hotuṃ, sayibhuṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ. Roddhuṃ, rundhituṃ, tuṃtunādīsupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca. Bhottuṃ, bhuñjituṃ, chettuṃ, chindituṃ. Sibbituṃ, boddhuṃ, bujjhituṃ. Jāyituṃ, janituṃ. Pattuṃ, pāpuṇituṃ. Jetuṃ, jinituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchinituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ. Coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ.
在使役态中:想要修习、想要令修习、想要做、想要令做、想要使做、想要令使做。显示巴利原文
Kārite bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati iccādi.
由“或以tave、tuṃ”连词分别,转向作用与动作时,此tuṃ为缘。如:我将善觉,他去食,即去为了食。如是去看、出发去、使去、说为了示等。显示巴利原文
‘‘Tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena kriyatthakriyāyañca gammamānāyaṃ tuṃpaccayo. Yathā – subuddhuṃ vakkhāmi, bhottuṃ vajati, bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.
所说的是“tu”。显示巴利原文
‘‘Tu’’miti vattate.
638 638. 对于arahati、sakkoti等动词也是如此。显示巴利原文
638.Arahasakkādīsu ca.
当运用于“值得”(araha)、“能”(sakkoti)、“可能”(bhabba)、“适宜”(anucchavika)、“相应”(anurūpa)等意义时,一切词根皆加词缀 tuṃ 以成不定式;而由 ca(及)字可知,在表示“时”(kāla)、“时机”(samaya)、“时刻”(velā)等时亦然。于指责中:谁能指责你?国王值得成为,尊者值得说。能以财富取胜,能获得,将能作。能入正性决定,不能作。此不宜施与者,此宜作。宜施,得说,如是宜说,不宜断等。如是时宜食,机宜食,刻宜食。显示巴利原文
Arahasakkabhabbānucchavikānurūpaiccevamādīsvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, casaddena kālasamayavelādīsupi. Ninda garahāyaṃ, ko taṃ ninditumarahati , rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ. Sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ. Idaṃ kātuṃ anurūpaṃ. Dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathā kālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.
“Tu”此词条继续有效。显示巴利原文
‘‘Tu’’miti vattate.
639 639. 在表“获得”之义与“足够”之义时。显示巴利原文
639.Pattavacane alamatthesu ca.
当在表达“足够”义时涉及“达到”之说,则一切词根之后加tuṃ后缀。Alaṃ一词的含义为“足够”,其义有庄严、圆满、遮止,这些皆属“足够”之意义范围。“达到之言”即pattavacana,意为“足以作布施”“足以作福德”,即是已成就、已圆满之义。显示巴利原文
Alamatthesu pattavacane sati sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, alaṃsaddassa atthā alamatthā bhūsanapariyattinivāraṇā, tesu alamatthesu. Pattassa vacanaṃ pattavacanaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ, sampattameva pariyattamevāti attho.
在表达“作完业后已去、正去、将去”等义时——显示巴利原文
Katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā atthe –
640 640. 若表先前时间且动作主体相同,则加tuna、tvāna或tvā。显示巴利原文
640.Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā.
“先前时间”指先前的动作;那些动作有同一作者,便称为“同一作者”。在同一作者、相同作者的诸词根之间,于先前时间,从表示正在进行的词根之后,可加tuna、tvāna、tvā等后缀。显示巴利原文
Pubbakāloti pubbakriyā, eko kattā yesaṃ te ekakattukā, tesaṃ ekakattukānaṃ samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānadhātumhā tuna tvāna tvāiccete paccayā honti vā.
因“vā”一词具有确定、简别的含义,tuṃ后缀仅在某些地方出现。而这些后缀因被称作kita,且已说“同一作者”,故唯用于主动语态。在tuna中,依“tavetunādīsu kā”的规则而发生kā替代;因是不变词,故发生音省略。例如:kātuna kammaṃ gacchati(作了业之后而去),akātuna puññaṃ kilamissanti sattā(众生因不作福德而受苦)。显示巴利原文
Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tunappaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca kitasaññattā, ‘‘ekakattukāna’’nti vuttattā ca kattariyeva bhavanti. Tune ‘‘tavetunādīsu kā’’ti kādeso, nipātattā silopo. So kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilamissanti sattā.
在tvāna和tvā中,依“rakāro cā”的规则而删去词根尾音。如:kammaṃ katvāna bhadrakaṃ(作善业已),dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati(行布施等福业已,得生天界),abhisaṅkharitvā(造作已),karitvā(作已)。同样,sibbitvā(缝已),jāyitvā(生已),janitvā(产生已),dhammaṃ sutvā(闻法已),sutvāna dhammaṃ modati(闻法已而喜悦),suṇitvā(听已),patvā(达已),pāpuṇitvā(至已)。kiṇitvā(买已),jetvā(胜已),jinitvā(胜已),jitvā(胜已)。coretvā(盗已),corayitvā(偷盗已),pūjetvā(供养已),pūjayitvā(供养已)。显示巴利原文
Tvānatvāsu ‘‘rakāro cā’’ti dhātvantalopo, kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati, abhisaṅkharitvā, karitvā. Tathā sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā. Kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā. Coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā. Tathā mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti iccādi.
所谓“先前时间”,意在何处?例如:paṭhati(读),pacati(煮)。所谓“同一作者”,意在何处?例如:bhutte devadatte yaññadatto vajati(提婆达多食后,耶输达多行)。显示巴利原文
Pubbakāleti kimatthaṃ? Paṭhati, pacati. Ekakattukānanti kiṃ? Bhutte devadatte yaññadatto vajati.
然而,在“apatvāna nadiṃ pabbato(山未至河)”、“atikkamma pabbataṃ nadī(河越过山)”等句中,因各处均与“bhavati(是/有)”关联,故可理解为同一作者性与先前时间性。显示巴利原文
‘‘Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu pana sabbattha ‘‘bhavatī’’ti sambandhato ekakattukatā, pubbakālatā ca gamyate.
“vā”这一词条继续有效。显示巴利原文
‘‘Vā’’ti vattate.
641 在所有词根之后,tuna等语尾的ya音替代。显示巴利原文
641.Sabbehi tunādīnaṃ yo.
对于一切带或不带近置词(upasagga)的词根,其后续的tunādi等语尾,可以有ya音的语基替代。Vanda为‘礼敬’义,加前缀abhi时,tvā语尾变为ya,并增入i音,即成abhivandiya(礼敬已而我将说)、abhivanditvā、vandiya、vanditvā。同理,abhibhuyya,有辅音重叠及元音缩短,即abhivanditvā、abhibhotvā。显示巴利原文
Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yasaddādeso hoti vā. Vanda abhivandane abhipubbo, tvāpaccayassa yo, ikārāgamo ca, abhivandiya bhāsissaṃ, abhivanditvā, vandiya, vanditvā. Tathā abhibhuyya, dvittarassattāni, abhibhavitvā, abhibhotvā.
Si是‘侍奉、依止’义,依‘kvaci dhātū’等规则,i音转为ā,成nissāya、nissitvā。显示巴利原文
Si sevāyaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa āttaṃ, nissāya, nissitvā.
Bhaja意为“服务、亲近”,依照“tathā kattari cā”等规则发生前音同化,而有vibhajja、vibhajiya、vibhajitvā等形式。显示巴利原文
Bhaja sevāyaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.
Disa意为“指向、指定”,有uddissa、uddisiya、uddisitvā等形式。Pavissa、pavisiya、pavisitvā。显示巴利原文
Disa atisajjane, uddissa, uddisiya, uddisitvā. Pavissa, pavisiya, pavisitvā.
Nī意为“到达、引导”,有upanīya、upanetvā。Atiseyya、atisayitvā。Ohāya、ohitvā、jahitvā、hitvā。Ādāya、ādiyitvā,依“divādito yo”规则加ya语尾,又依“kvaci dhātū”等规则将词根末音变为i;另有datvā、datvāna。Pidhāya、pidahitvā。Bhuñjiya、bhuñjitvā、bhotvā。Viceyya、vicinitvā。Viññāya、vijānitvā、ñatvā。显示巴利原文
Nī pāpuṇane, upanīya, upanetvā. Atiseyya, atisayitvā. Ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya, ādiyitvā, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassikāro ca, datvā, datvāna. Pidhāya, pidahitvā. Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā. Viceyya, vicinitvā. Viññāya, vijānitvā, ñatvā.
“Yathāgamaṃ, tunādīsū”这条规则依然适用。显示巴利原文
‘‘Yathāgamaṃ, tunādīsū’’ti ca vattate.
642 642. 以dadh等音结尾的词根,有时会附加ya。显示巴利原文
642.Dadhantato yo kvaci.
对于以d音和dh音结尾的词根,在tunādi等语尾前,依循相应规则,有时会插入y音。当d音转为j音时,如:samāpajjitvā、uppajjitvā、bhijjitvā、chijjitvā gato。Budha是“觉悟”义,根据“tathā kattari cā”等规则,sakhātvanta的y音转为cavagga,如:bujjhiya、bujjhitvā。又如:virajjhiya、virajjhitvā;rundhiya、rundhitvā。显示巴利原文
Dakāradhakārantehi dhātūhi yathāgamaṃ yakārāgamo hoti kvaci tunādīsu paccayesu. Yavato dakārassa jakāro, samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato. Budha avagamane, ‘‘tathā kattari cā’’ti sakhātvantassa yakārassa cavaggo, bujjhiya, bujjhitvā. Virajjhiya, virajjhitvā. Rundhiya, rundhitvā.
‘Tunādīnaṃ’是指tunādi等语尾的范围,‘vā’字亦同。显示巴利原文
‘‘Tunādīna’’nti adhikāro, ‘‘vā’’ti ca.
643 以c音和n音结尾的词根,可变为racca。显示巴利原文
643.Canantehi raccaṃ.
以c音和n音结尾的词根,当其后续tunādi等语尾时,可替换为racca形式。通过‘racca’这一规则的分离,也适用于其他情况。此处的vā字表示受特定条件限制的可选性,且伴随r等音的消失。Vica意为‘分别、审察’,加上前缀vi后,有vivicca、viviccitvā等形式;借‘yo kvacī’规则的分离,插入y音。显示巴利原文
Cakāranakārantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ raccādeso hoti vā, ‘‘racca’’nti yogavibhāgena aññasmāpi, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, rādilopo. Vica vivecane vipubbo, vivicca, viviccitvā, ‘‘yo kvacī’’ti yogavibhāgena yakārāgamo.
词根“paca”意为烧煮、成熟,衍为“pacca”、“pacciya”、“paccitvā”等形式。另有“vimucca”、“vimuccitvā”。显示巴利原文
Pava pāke, pacca, pacciya, paccitvā. Vimucca, vimuccitvā.
词根“han”兼有伤害与行进二义,由此衍生出“āhacca”、“upahacca”、“āhantvā”、“upahantvā”等形式。显示巴利原文
Hana hiṃsāgatīsu, āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.
“vā”是何义?即词根“avamañña”、“avamaññitvā”、“mantvā”中,“nya”转变为“ñakāra”。显示巴利原文
Vāti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā, nyassañakāro.
词根「i」有行进之义。依语法分析,「ra」等被替换为「cca」,由此衍生出「paṭicca」「avecca」「upecca」「upetvā」。词根「kara」有做作之义,由此衍生出「sakkacca」「adhikicca」,并插入「i」音,以及「kariya」。显示巴利原文
I gatimhi, yogavibhāgena raccādeso, paṭicca, avecca, upecca upetvā. Kara karaṇe, sakkacca, adhikicca, ikārāgamo, kariya.
词根「disa」有观看之义——显示巴利原文
Disa pekkhaṇe –
644 644. 对于「disā」,省略了「svāna」与「svānta」。显示巴利原文
644.Disā svānasvāntalopo ca.
对于词根“disa”,当其连接“tuna”等缘时,可有“svāna”“svā”等替换,且词根末尾音省略。例如:“disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā”。显示巴利原文
Disaiccetāya dhātuyā paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ svāna svāiccādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.
“vā”是何义?例如“nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā”。显示巴利原文
Vāti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā.
对“anta”的取用以及对“antalopa”的取用,亦延续适用。显示巴利原文
Antaggahaṇaṃ antalopaggahaṇañcānuvattate.
645 对于以 ma、ha、da、bha 结尾的词根,依次替换为 mma、yha、jja、bbha、ddhā。显示巴利原文
645.Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca.
对于以 ma、ha、da、bha 结尾的词根,当后接 tuna 等后缀时,依次替换为 mma、yha、jja、bbha、ddhā,并省略词根末尾音。以 ma 结尾的示例:如 āgamma, āgantvā。词根 kamu(意为跨步)则有 okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā。显示巴利原文
Ma ha da bhaiccevamantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ mma yha jja bbha ddhāiccete ādesā honti vā, dhātvantalopo ca. Makārantehi tāva āgamma, āgantvā. Kamu padavikkhepe, okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā.
以 ha 结尾的示例:如 paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā。词根 muha(意为迷乱)则有 sammuyha, sammuyhitvā。带 ya 增音的则有 āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā。显示巴利原文
Hakārantehi paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā. Muha vecitte, sammuyha, sammuyhitvā, yakārāgamo, āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā.
以“da”结尾的:[例如]“uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā”。以“chidi”(割截、分为二)的:[例如]“acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā”。显示巴利原文
Dakārantehi uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā. Chidi dvidhākaraṇe, acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā.
以“rabha”结尾的:[例如]“rabha rābhasse”(开始、已开始),“ārabbha kathesi”(你开始后说),“āraddhā”(已开始),“ārabhitvā”(开始后)。以“labha”(获得)的:[例如]“lābhe”(在获得中),“upalabbha”(获得后),“upaladdhā”(已获得),“saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti”(获得信心后行功德)等等。显示巴利原文
Bhakārantehi rabha rābhasse, ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā. Labha lābhe, upalabbha, upaladdhā, saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti iccādi.
现在时、时间、以māna结尾的语法词缀之方法。显示巴利原文
Vattamānakālikamānantappaccayantanaya
646 646. 现在时中以māna结尾的(即现在分词后缀),等等。显示巴利原文
646.Vattamāne mānantā.
当意义已开始而尚未完成、正在进行时,于那动作正在进行、时间正在流逝之际,一切词根之后皆接以 māna 等结尾的此类词缀。而这些词缀因被命名为 kit,依“kattari kita”(作者意义上的 kit)之规则,皆用于作者义。显示巴利原文
Āraddho aparisamatto attho vattamāno, tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi mānaantaiccete paccayā honti. Te ca kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattari bhavanti.
此处,以 anta 与 māna 结尾的词缀,依“parasamaññāpayoge”(通用名称之使用)这一规则,由通用名称而获得 parassapada 与 attanopada 之称谓,故如同在 ti 等词尾中,在 anta 与 māna 结尾的形式中,亦出现 vikaraṇa 词缀。显示巴利原文
Antamānappaccayānañcettha ‘‘parasamaññāpayoge’’ti parasamaññāvasena parassapadattanopadasaññattā tyādīsu viya antamānesu ca vikaraṇappaccayā bhavanti.
是故,māna 词缀依“attanopadāni bhāve ca kammanī”(attanopada 词尾亦用于状态与被动义)之规则,亦用于状态义与被动义;而依“attanopadāni parassapadatta”(attanopada 词尾转为 parassapada)之规则,于某些情形下,anta 词缀便取而代之。显示巴利原文
Teneva mānappaccayo ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti bhāvakammesupi hoti, tassa ca ‘‘attanopadāni parassapadatta’’nti kvaci antappaccayādeso ca.
词根√gam、√sapp(行走),在“行走”的意义上,加anta词缀;依规则“bhūvādito a”,加a词缀;又依规则“gamissanto ccho vā sabbāsū”,词根末尾音变为cch;随后发生元音省略等变化;在名词形式中,接续si等格尾。就gacchanta si(正在行走的)这一形式而言,当“vā”规则现前时,依规则“simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ”,nta变为aṃ。显示巴利原文
Gamu, sappa gatimhi, gacchatīti atthe antappaccayo, ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti dhātvantassa cchādeso, saralopādi, nāmabyapadese syādyuppatti. Gacchanta si itīdha ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ’’ iti ntassa amādeso.
由于vā一词具有确定、区分、选择等含义,它不会接在仅有单一元音a或ā的词形之后;发生元音省略等变化。例如:so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti(那个男子正走着,取),其余变化与guṇavant词相同。显示巴利原文
Vāsaddassa vavatthibhavibhāsattā ekārokāraparassa na bhavati, saralopādi, so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti, sesaṃ guṇavantusamaṃ.
在阴性中,依规则“nadādito vā ī”,加上ī词缀。当依据规则“sesesu ntuvā”而得称为ntu形式时,再特别就“vā”这一规则,依“ntussa tamīkāre”,在t音处发生元音省略和辅音脱落。例如:sā kaññā gacchatī, gacchantī(那位女子正走着)等,其余变化与阴性名词相同。显示巴利原文
Itthiyaṃ ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo, ‘‘sesesu ntuvā’’ti ntubyapadese ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāre saralopasilopā, sā kaññā gacchatī, gacchantī iccādi itthisamaṃ.
于中性词,如前所述,nta 变为 aṃ;例如 taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni 等,其余变化与阳性词相同。显示巴利原文
Napuṃsake pure viya ntassa amādeso, taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni iccādi pulliṅgasamaṃ.
同样,在表达“行走”义时,加上 māna 后缀,并进行 cch 替代等变化;如 so gacchamāno gaṇhāti(那位正在走者拿取)、te gacchamānā 等,变化与 purisa 一词相同。阴性:sā gacchamānā, tā gacchamānāyo 等,变化与 kaññā 一词相同。中性:taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni 等,变化与 citta 一词相同。显示巴利原文
Tathā gacchatīti atthe mānappaccayo, cchādesādi ca, so gacchamāno gaṇhāti, te gacchamānā iccādi purisasaddasamaṃ. Sā gacchamānā, tā gacchamānāyo iccādi kaññāsaddasamaṃ. Taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni iccādi cittasaddasamaṃ.
在表达“被去”的意义时,依“于自身所作及被动中,加 māna 后缀”之规,加上 māna 后缀;依“于被动与业中加 ya”之规,加上 ya 后缀;依“或增入 i 音”之规,增入 i 音;并进行 ccha 替换。由此构成 gacchiyamāno(他正被去)、sā gacchiyamānā(她正被去)、taṃ gacchiyamānaṃ(它正被去)。显示巴利原文
Gacchīyatīti atthe ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti kammani mānappaccayo, ‘‘bhāvakammesu yo’’ti yappaccayo, ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ikārāgamo, cchādeso, so tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ.
若无 ccha 替换,依“前形亦成”之规,ya 变为 ma。例如:dhammo adhigammamāno hitāya bhavati(法正被证得时,为利益而存在)、adhigammamānā(她正被证得)、adhigammamānaṃ(它正被证得)。显示巴利原文
Cchādesābhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti yakārassa makāro, dhammo adhigammamāno hitāya bhavati, adhigammamānā, adhigammamānaṃ.
同样,词根 maha(敬拜):mahatī 即 mahaṃ、mahanto、mahatī、mahantī、mahaṃ、mahantaṃ、mahamāno、mahamānā、mahamānaṃ。在业句中,依规则“当词根末音 a 在 yamhi 等环境下,maha、matha 等词根的 a 变为 ī”,词根末音 a 变为 ī:mahīyamāno(彼正被敬拜)、mahīyamānā(她正被敬拜)、mahīyamānaṃ(它正被敬拜)。显示巴利原文
Tathā maha pūjāyaṃ, mahatīti mahaṃ, mahanto, mahatī, mahantī, mahaṃ, mahantaṃ, mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. Kammani ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī’’iti dhātvantassa akārassa īkāro, mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ.
同样地,carati(行)有 caraṃ、caratī、carantī、carantaṃ、caramāno、cariyamāno。pacati(煮)有 pacaṃ、pacatī、pacantī、pacantaṃ、pacamāno、paccamāno,依“彼之 ca 类音”等规则,转成 ca 类音并双写。显示巴利原文
Evaṃ caratīti caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno, cariyamāno, pacatīti pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno, ‘‘tassa cavagga’’iccādinā cavaggattaṃ, dvittañca.
bhū(存在)词根:表“成为”义,加anta后缀,并进行a后缀、元音增长等替换,成为so bhavaṃ、bhavanto。阴性加ī后缀,依“bhavato变为bhoto”之规,作bhota替换,成bhotī、bhotī、bhotiyo。中性为bhavaṃ、bhavantaṃ、bhavantāni。abhibhavamāno(彼正胜伏)。被动句中作bhūyamānaṃ(彼正被存在)。业句中作abhibhūyamāno(彼正被胜伏)。显示巴利原文
Bhū sattāyaṃ, bhavatīti atthe antappaccayo, appaccayavuddhiavādesādi, so bhavaṃ, bhavanto. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘bhavato bhoto’’ti bhotādeso, bhotī, bhotī, bhotiyo. Napuṃsake bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni, abhibhavamāno. Bhāve bhūyamānaṃ. Kammani abhibhūyamāno.
jara(衰老)词根:依“jara marāna”等规则,变为jīra、jīyya等形式。jīrati即jīraṃ、jīrantī、jīrantaṃ、jīramāno、jīrīyamāno;jīyaṃ、jīyantī、jīyantaṃ、jīyamāno、jīyyamāno。显示巴利原文
Jara vayohānimhi, ‘‘jara marāna’’ntiādinā jīra jīyyādesā, jīratīti jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno, jīrīyamāno, jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.
mara(死)词根:依“于某些词根”等规则,删除一个ya。marati即mīyaṃ、mīyantī、mīyantaṃ、mīyamāno、mīyyamāno;maraṃ、marantī、marantaṃ、maramāno、marīyamāno。labhaṃ、labhantī、labhantaṃ、labhamāno、labbhamāno。vahaṃ、vahantī、vahantaṃ、vahamāno、vuyhamāno。依“isu、yamu等词根末音可变为ccha”之规,作ccha替换。icchati即icchaṃ、icchantī、icchantaṃ、icchamāno、icchīyamāno、issamāno。显示巴利原文
Mara pāṇacāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekassa yakārassa lopo, maratīti mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno, maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno. Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno, vuyhamāno. ‘‘Isuyamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchatīti icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno, icchīyamāno, issamāno.
根据“disa词根可替换为passa、dissa、dakkha”之规则,进行passa、dissa、dakkha的替换。passati的现在分词形式有passaṃ、passantī、passantaṃ、passamāno、vipassīyamāno。又有dissamāno、dissanto(此为māna替换为anta)、dissaṃ、dissantī、dissantaṃ。dakkhaṃ、dakkhantī、dakkhantaṃ、dakkhamāno、dakkhiyamāno等。显示巴利原文
‘‘Disassa passadissadakkhā vā’’ti passa dissa dakkhādesā, passatīti passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno, vipassīyamāno, dissamāno, dissanto, mānassa antādeso, dissaṃ, dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno iccādi.
tuda(刺)词根:tudati的现在分词形式为tudaṃ、tudantī、tudantaṃ、tudamāno、tujjamāno。pavisati(入)则为pavisaṃ、pavisantī、pavisantaṃ、pavisamāno、pavisīyamāno等。显示巴利原文
Tuda byathane, tudatīti tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno iccādi.
hū、bhū(存在)词根:去除a后缀。pahoti的现在分词形式有pahonto、pahontī、pahontaṃ、pahūyamānaṃ tena。seti(卧)的现在分词有sento、sentī、sentaṃ、semāno。又有sayaṃ、sayantī、sayantaṃ、sayamāno,或者sayāno(由māna替换为āna而来)。atisīyamāno(彼正被超越而卧)。显示巴利原文
Hū,bhū sattāyaṃ, appaccayalopo, pahotīti pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena. Setīti sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno, sayāno vā, mānassa ānādeso, atisīyamāno.
asa(存在)词根:按照“于一切处,asa 词根首音 a 可省略”的规则,省略 a。atthi 即 saṃ、santo、satī、santī、santaṃ、samāno、samānā、samānaṃ。显示巴利原文
Asa sabbhāve, ‘‘sabbatthāsassādilopo cā’’ti akārassa lopo, atthīti saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.
ṭhā(站立、停止)词根:依“vā”规则,在现在时中,按“ṭhā 变为 tiṭṭha”之规定,替换为 tiṭṭha。例如:tiṭṭhaṃ、tiṭṭhantī、tiṭṭhantaṃ、tiṭṭhamāno。若无 tiṭṭha 替换,则依“于某些词根”等规则,在 ṭhā 中增入 ha 音并缩短元音:upaṭṭhahaṃ、upaṭṭhahantī、upaṭṭhahantaṃ、upaṭṭhahamāno。ṭhīyamānaṃ tena、upaṭṭhīyamāno、upaṭṭhahīyamāno。显示巴利原文
Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ṭhā tiṭṭho’’ti tiṭṭhādeso, tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. Tiṭṭhābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo, rassattañca, upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Ṭhīyamānaṃ tena, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.
词根 pā(饮):依“pā 替换为 piba”之规则,有 piba 等替换形。pibati(饮)的现在分词形式为 pibaṃ、pibantī、pibantaṃ、pibamāno;又依“有时词根”等规则,将 ba 转为 va,而得 pivaṃ、pivantī、pivantaṃ、pivamāno;被动现在分词则为 pīyamāno、pīyamānā、pīyamānaṃ 等。显示巴利原文
Pā pāne, ‘‘pā pibo’’ti pibādeso, pibatīti pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā bakārassa vattaṃ, pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ iccādi.
词根 hu,有布施、给予、供养、舍弃等义。在无后缀时,如前发生重叠等变化。juhati(供养)的现在分词形式为 juhaṃ、juhantī、juhantaṃ、juhamāno,被动语态为 hūyamāno。同理,jahati(舍弃)的现在分词为 jahaṃ、jahantī、jahantaṃ、jahamāno,被动为 jahīyamāno。dadāti(给予)的现在分词为 dadaṃ、dadantī、dadantaṃ、dadamāno;无重叠时,则有 dānaṃ dento、dentī、dentaṃ,被动为 dīyamāno。显示巴利原文
Hu dānādanahabyappadānesu, appaccaye pure viya dvibhāvādi, juhotīti juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Evaṃ jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Dadātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno, dvittābhāve dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.
词根 rudhi,有障碍、覆盖之义。依‘rudh 等词根前加随韵’的规则,在无后缀时加随韵。rundhati(障碍)的现在分词形式为 rundhaṃ、rundhantī、rundhantaṃ、rundhamāno,被动语态为 rujjhamāno。bhuñjati(受用、食)的现在分词为 bhuñjaṃ、bhuñjantī、bhuñjantaṃ、bhuñjamāno,被动为 bhujjamāno 等。显示巴利原文
Rudhi āvaraṇe, ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti appaccayaniggahītāgamā, rundhatīti rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Bhuñjatīti bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.
词根 divu,有游戏、玩耍之义。依‘div 等词根加 ya’的规则加 ya 后缀,又依‘同样在主动语态中’的规则,发生同化及增音。dibbati(游戏)的现在分词形式为 dibbaṃ、dibbantī、dibbantaṃ、dibbamāno。同理,bujjhati(觉知)的现在分词为 bujjhaṃ、bujjhanto、bujjhamāno,有 cavagga 音替代。词根 janī,有出现、生起之义。依‘jan 等词根变为 ā’的瑜伽分别而得 ā,jāyati(生起)的现在分词为 jāyaṃ、jāyamāno,被动为 jaññamāno。显示巴利原文
Divu kīḷāyaṃ, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, battañca, dibbatīti dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Evaṃ bujjhatīti bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno, cavaggādeso. Janī pātubhāve, ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena āttaṃ, jāyatīti jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.
词根 su(听闻),依“su 等词根”之规则加 ṇu、ṇā、uṇā 等后缀。suṇāti(听闻)的现在分词形式有 suṇaṃ、suṇanto、suṇamāno,被动形式有 sūyamāno、suyyamāno。pāpuṇāti(到达)的现在分词形式有 pāpuṇaṃ、pāpuṇamāno,被动形式为 pāpīyamāno。显示巴利原文
Su savaṇe, ‘‘svādito’’tiādinā ṇu ṇā uṇā ca, suṇātīti suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Pāpuṇātīti pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.
依“ki 等词根加 nā”之规则加 nā,并作短化。kiṇāti(买)的现在分词形式有 kiṇaṃ、kīṇamāno,被动形式有 kīyamāno。vinicchināti(决断)的现在分词形式有 vinicchinaṃ、vinicchinamāno,被动形式有 vinicchīyamāno;cinaṃ 的被动形式为 cīyamāno。jānāti(知)的现在分词形式有 jānaṃ、jānamāno,发生 ja 替换,被动形式为 ñāyamāno。gaṇhāti(执取)的现在分词形式有 gaṇhaṃ、gaṇhamāno,被动形式为 gayhamāno。显示巴利原文
‘‘Kiyādito nā’’ti nā, rassattaṃ, kiṇātīti kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Vinicchinātīti vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno. Jānātīti jānaṃ, jānamāno, jādeso, ñāyamāno. Gaṇhātīti gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.
词根 kara(做、造),在 karoti(做)之义上,依“现在时加 māna-anta”之规则加 anta 后缀,依“tan 等词根变为 o”之规则得 o;又依“其变为 u”等规则得 u;依“kara 的 a 变为 u”之规则将 a 变为 u。依“ya、va 等”之规则,在元音后变 u 为 va 并重叠;依“bo 变为 bba”之规则得双 b;又依“有时词根”等规则删除 ra。其形式为 kubbaṃ、kubbanto、kubbatī、kubbantī、kubbantaṃ。未发生 u 变化时,有 kammaṃ karonto、karontī、karontaṃ。在 māna 后缀中,有双 u 形:kurumāno、kurumānā、kurumānaṃ,或 kubbāno。被动形式为 kayiramāno 或 karīyamāno 等。显示巴利原文
Kara karaṇe, karotīti atthe ‘‘vattamāne mānantā’’ti antappaccayo, ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘tassa vā’’ti adhikicca ‘‘uttamokāro’’ti uttaṃ, ‘‘karassākāro cā’’ti akārassukāro. ‘‘Yavakārā cā’’ti sare ukārassa vattaṃ, dvittaṃ, ‘‘bo vassā’’ti bakāradvayañca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ralopo, so kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. Uttābhāve – kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. Māne – uttadvayaṃ, kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. Kammani kayiramāno, karīyamāno vā iccādi.
词根 cura(偷盗),依“cur 等词根”的规则加后缀 ṇe、ṇaya 等。coreti(偷盗)的现在分词形式有 corento、corentī、corentaṃ、corayaṃ、corayatī、corayantaṃ、corayamāno;其被动形式为 corīyamāno。pāleti(保护)的现在分词形式有 pālento、pālentī、pālentaṃ、pālayaṃ、pālayantī、pālayantaṃ、pālayamāno;被动形式为 pālīyamāno 等。显示巴利原文
Cura theyye, ‘‘curādito’’tiādinā ṇe ṇayā, coretīti corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Pāletīti pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno iccādi.
在使役态中,bhāveti(使存在、修习)的现在分词形式有 bhāvento、bhāventī、bhāventaṃ、bhāvayaṃ、bhāvayantī、bhāvayantaṃ、bhāvayamāno;其被动形式为 bhāvīyamāno。kāreti(使做)的现在分词形式有 kāronto、kārentī、kārentaṃ、kārayaṃ、kārayantī、kārayantaṃ、kārayamāno;被动形式为 kārīyamāno。此外,另有一组形式为 kārāpento、kārāpentī、kārāpentaṃ、kārāpayaṃ、kārāpayantī、kārāpayantaṃ、kārāpayamāno;被动形式为 kārāpīyamāno 等。显示巴利原文
Kārite bhāvetīti bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Kāretīti kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno iccādi.
未来时后缀之论题。显示巴利原文
Anāgatakālikappaccayantanaya
「时态」总说。显示巴利原文
‘‘Kāle’’ti adhikāro.
647 未来时中,从gam等词根可附加ṇī与ghiṇa词缀。显示巴利原文
647.Bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa.
在未来时中,当表达“去”等含义时,从gam等词根可附加ṇī与ghiṇa词缀。ṇ是为元音增长而设。ṇī表示“未来的行走是其习性”之义,并伴有元音增长与ṇ的脱落,如gāmī, gāmino, āgāmī kālo。采用ghiṇa词缀时,依“kvaci dhātū”等规则,gh脱落,如gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo。显示巴利原文
Bhavissati kāle gammamāne gamādīhi dhātūhi ṇī ghiṇaiccete paccayā honti. Ṇakārā vuddhatthā. Āyati gamanaṃ sīlamassāti atthe ṇī, vuddhiṇalopā. Gāmī, gāmino, āgāmī kālo. Ghiṇapaccaye – ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ghalopo, gāmaṃ gāmi, gāmī, gāmayo.
bhaja意为“亲近、侍奉”,未来的亲近为其习性,故成为bhājī、bhāji。由于通过分别解释“na kagattaṃ cajā”而作了禁止,依“sacajānaṃ kagā ṇānubandhe”的规则,kagatta不出现。显示巴利原文
Bhaja sevāyaṃ, āyati bhajituṃ sīlamassāti bhājī, bhāji, ‘‘na kagattaṃ cajā’’ti yogavibhāgena nisedhanato ‘‘sacajānaṃ kagā ṇānubandhe’’ti gattaṃ na bhavati.
su 有“行往”之义,在致使格中伴有元音增长与ā替换;因其惯于观察未来,故为 passāvī、passāvi。因其惯于趣向未来,故为 paṭṭhāyī、paṭṭhāyi,依“ākārantānamāyo”之规则而有ā替换。显示巴利原文
Su gatimhi, kārite vuddhiāvādesā ca, āyati passavituṃ sīlamassāti passāvī, passāvi. Āyati paṭṭhānaṃ sīlamassāti paṭṭhāyī, paṭṭhāyi, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso.
“Bhavissatī”是标题。显示巴利原文
‘‘Bhavissatī’’ti adhikāro.
648 648. 在表动作(的词根)中,有ṇvutu词缀。显示巴利原文
648.Kiriyāyaṃṇvutavo.
在未来时中,当表达动作及其意义时,于词根上附加ṇvutu等词缀。在ṇvu中——有ṇ脱落、元音增长与akādesa词缀,例如“karissaṃ vajati”即“kārako vajati”之义。显示巴利原文
Kiriyāyaṃ kiriyatthāyaṃ gammamānāyaṃ dhātūhi ṇvutuiccete paccayā honti bhavissati kāle. Ṇvumhi – ṇalopavuddhiakādesā, karissaṃ vajatīti kārako vajati.
在tu中——依“karassa ca tattaṃ tusmi”之规则,t变为k,其余变化与作者格相同,其义如kattā vajati、kattuṃ vajati所示。同样,“pacissaṃ vajati”即pācako vajati、pacitā vajati之义;“bhuñjissaṃ vajati”即bhuñjako vajati、bhottā vajati之义,等等。显示巴利原文
Tumhi – ‘‘karassa ca tattaṃ tusmi’’nti takāro, sesaṃ kattusamaṃ, kattā vajati, kattuṃ vajatīti attho. Evaṃ pacissaṃ vajatīti pācako vajati, pacitā vajati. Bhuñjissaṃ vajatīti bhuñjako vajati, bhottā vajati iccādi.
649 649. 于业格中,附有ṇo词缀。显示巴利原文
649.Kammani ṇo.
在未来时中,当词根表达业的意义时,使用ṇa词缀,并伴有ṇ的脱落与元音增长。例如:‘nagaraṃ karissatīti nagarakāro vajati’;词根Lū意为切割,‘sāliṃ lavissatīti sālilāvo vajati’;词根Vapa意为播种,‘dhaññaṃ vapissatīti dhaññavāpo vajati’;‘bhogaṃ dadissatīti bhogadāyo vajati’、‘sindhuṃ pivissatīti sindhupāyo vajati’等。显示巴利原文
Kammasmiṃ upapade dhātūhi ṇappaccayo hoti bhavissati kāle ṇalopavuddhī. Nagaraṃ karissatīti nagarakāro vajati. Lū chedane, sāliṃ lavissatīti sālilāvo vajati. Vapa bījasantāne, dhaññaṃ vapissatīti dhaññavāpo vajati. Bhogaṃ dadissatīti bhogadāyo vajati, sindhuṃ pivissatīti sindhupāyo vajati iccādi.
即说为“Kammanī”。显示巴利原文
‘‘Kammanī’’ti vattate.
650 650. 在其余情况中,有ssaṃ、ntu、mānāna词缀。显示巴利原文
650.Sese ssaṃ ntu mānānā.
在表达未来时的意义上,若字根所表动作尚未完成,则加 ssaṃ、ntu、māna、āna 等后缀。这些后缀出现于未来时间语境,且因属于初级派生,故为主动语态。在“他将作业”的意义上加 ssaṃ 后缀,增入 i 音,省略 si,成为 kammaṃ karissaṃ vajati;由于带有期待之宾语,故不复合。加 ntu 后缀时,依“tanādi 字根后 o 替换为 iyirā”之规则变为 o,依“simhi vā”规则将 ntva 末音变为 a,因此 kammaṃ karissatīti 成为 kammaṃ karonto vajati 等,与 guṇavantu 的变格相似。显示巴利原文
Kammasmiṃ upapade sese aparisamattatthe dhātūhi ssaṃntu māna ānaiccete paccayā honti bhavissati kāle gammamāne, te ca kitakattā kattari bhavanti. Kammaṃ karissatīti atthe ssaṃpaccayo, ikārāgamo, silopo, kammaṃ karissaṃ vajati, sāpekkhattā na samāso. Ntupaccaye ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘simhi vā’’ti ntva’ntassa attaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ karonto vajati iccādi guṇavantusamaṃ.
或者,在“bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa”此句中,由于已说“bhavissati”,故可将“ssantu”视作一个后缀。然后依“simhi vā”规则变为 atta,依“ntasaddo a”分句的解释变为 amādesa,省略 si,得到 karissaṃ karissanto、karissantā、karissantaṃ、karissante、karissatā karissantena、karissantehi、karissato karissantassa、karissataṃ karissantānaṃ、karissatā、karissantehi、karissato karissantassa、karissataṃ karissantānaṃ、karissati karissante、karissantesu 等形式,应知与 guṇavantu 的变格相似。显示巴利原文
Atha vā ‘‘bhavissati gamādīhi ṇī ghiṇa’’ti ettha ‘‘bhavissatī’’ti vacanato ‘‘ssantu’’iti ekova paccayo daṭṭhabbo, tato ‘‘simhi vā’’ti attaṃ, ‘‘ntasaddo a’’mitiyogavibhāgena amādeso, silopo, karissaṃ karissanto, karissantā, karissantaṃ, karissante, karissatā karissantena, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissatā, karissantehi, karissato karissantassa, karissataṃ karissantānaṃ, karissati karissante, karissantesūtiādi guṇavantusadisaṃ neyyaṃ.
加 māna 后缀时,o 音与 ā 音变为 u,故 kammaṃ karissatīti 成为 kammaṃ kurumāno、kammaṃ karāno vajati。同样地,bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati、bhojanaṃ bhuñjanto、bhuñjamāno、bhuñjāno vajati。显示巴利原文
Mānamhi – okārākārānaṃ uttaṃ, kammaṃ karissatīti kammaṃ kurumāno, kammaṃ karāno vajati. Evaṃ bhojanaṃ bhuñjissaṃ vajati, bhojanaṃ bhuñjanto, bhuñjamāno, bhuñjāno vajati.
在一切情形中,于主动语态下使用ntu与māna等后缀时,应各自附加相应词干的变位语尾。显示巴利原文
Sabbattha kattari ntumānesu sakasakavikaraṇappaccayo kātabbo.
“khādanaṃ khādissati”一语,可转为 khādanaṃ khādissaṃ vajati、khādanaṃ khādanto、khādanaṃ khādamāno 或 khādanaṃ khādāno vajati。“maggaṃ carissati”一语,则转为 maggaṃ carissaṃ、maggaṃ caranto、maggaṃ caramāno、maggaṃ carāno vajati。bhikkha 义为“乞求”,“bhikkhaṃ bhikkhissati”一语转为 bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati,以及 bhikkhaṃ bhikkhanto、bhikkhaṃ bhikkhamāno、bhikkhaṃ bhikkhāno carati 等。显示巴利原文
Khādanaṃ khādissatīti khādanaṃ khādissaṃ vajati, khādanaṃ khādanto, khādanaṃ khādamāno, khādanaṃ khādāno vajati. Maggaṃ carissatīti maggaṃ carissaṃ, maggaṃ caranto, maggaṃ caramāno, maggaṃ carāno vajati. Bhikkha āyācane, bhikkhaṃ bhikkhissatīti bhikkhaṃ bhikkhissaṃ carati, bhikkhaṃ bhikkhanto, bhikkhaṃ bhikkhamāno, bhikkhaṃ bhikkhāno carati iccādi.
uṇādi 后缀的用法。显示巴利原文
Uṇādippaccayantanaya
接着,宣说uṇādi诸后缀。显示巴利原文
Atha uṇādayo vuccante.
“从词根”这一统领规则持续有效。显示巴利原文
‘‘Dhātuyā’’ti adhikāro.
651 651. 在现在时与过去时中,词根后加 ṇvā 等后缀。显示巴利原文
651.Kāle vattamānātīte ṇvādayo.
在表达过去时和现在时意义时,词根后加 ṇu 后缀。以 ādi 一词表示,还有 yu、kta、mi 等后缀。显示巴利原文
Atīte kāle, vattamāne ca gammamāne dhātūhi ṇuppaccayo hoti. Ādisaddena yu kta miiccādayo ca honti.
词根 kara 表“做”义。于“已做”或“做”之义加 ṇu 后缀,省略 ṇa,发生元音强化,即成 kāru(工匠)、kārū、kāravo。词根 vā 表去与香之义。于“它吹”或“它吹动”之义,得 vā、vāyu,发生 āya 替代。词根 sada 表品尝义,被品尝者故为 sādu。词根 rādha、sādha 表成就义,以此成就利益,故为 sādhu。词根 bandha 表系缚义,于自身系缚他人者,即 bandhu。词根 cakkha 表言语表达义,能表达者即 cakkhu。词根 i 表去义,众生依此而去、而行、而转起者,即 āyu。词根 dara 表破裂义,被破裂者即 dāru(木)。词根 sanu 表给予义,能给予者即 sānu(山坡的一部分)。被出生者即 jānu(膝、小腿关节)。被行走者即 cāru(可看的、美丽的)。词根 raha 表舍弃义,被舍弃者即 rāhu(阿修罗王)。词根 tara 表渡越义,得 tālu,其中 lo 变为短音。显示巴利原文
Kara karaṇe, akāsi, karotīti vā atthe ṇuppaccayo, ṇalopo, vuddhi, kāru sippī, kārū kāravo. Vā gatigandhanesu, avāyi, vāyatīti vā vāyu, āyādeso. Sada assādane, assādīyatīti sādu. Rādha, sādha saṃsiddhimhi, sādhīyati anena hitanti sādhu. Bandha bandhane, attani paraṃ bandhatīti bandhu. Cakkha viyattiyaṃ vācāyaṃ, cakkhatīti cakkhu. I gatimhi, enti gacchanti pavattanti sattā etenāti āyu. Dara vidāraṇe, darīyatīti dāru kaṭṭhaṃ. Sanu dāne. Sanotīti sānu pabbatekadeso. Janīyatīti jānu jaṅghāsandhi. Carīyatīti cāru dassanīyo. Raha cāge, rahīyatīti rāhu asurindo. Tara taraṇe, tālu, lo rassa.
然而,在“Marādīnaṃ”等词以及“ghaṭādīnaṃ vā”这一句中,由“vā”一词表示未发生元音强化(vuddhi)。例如:maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu 等。显示巴利原文
Marādīnaṃ panettha ṇumhi ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāsaddena na vuddhi, maru, taru, tanu, dhanu, hanu, manu, asu, vasu, vaṭu, garu iccādi.
词根 cadi 表喜悦与满足义,加 yu 后缀,依“nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā”规则而发生 ana 替代,并插入随韵(niggahīta),即成 candana(檀香)。存在于此者,即 bhuvana(世界),依“jhalānamiyuvāsare vā”规则发生 uva 替代。词根 kira 表散播与抛掷义,得 kiraṇa(光线)。vicakkhaṇa(明智者)。行悲悯者,即 karuṇā(悲),其中 a 字母省略。显示巴利原文
Cadi hilādane, yuppaccayo, ‘‘nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi cā’’ti anādeso, niggahītāgamo ca, candanaṃ. Bhavati etthāti bhuvanaṃ, ‘‘jhalānamiyuvāsare vā’’ti uvādeso. Kira vikkhepe, kiraṇo. Vicakkhaṇo, kampanaṃ karotīti karuṇā, akārassuttaṃ.
在“kta”后缀的情形中:kalopa(部分)、abhavi(已存在),或者“bhavati”的过去分词“bhūta”,即已存在者,如夜叉等,或“bhūtāni”(众生、诸存在者)。“vāyati”是吹,故为“vāta”(风);“tāyati”是保护,故为“tāta”(保护者)。在“mi”后缀的情形中:存在于此者,即“bhūmi”(大地);引导者,即“nemi”(轮辋、引导者)等。显示巴利原文
Ktappaccaye – kalopo, abhavi, bhavatīti vā bhūtaṃ yakkhādi, bhūtāni. Vāyatīti vāto, tāyatīti tāto. Mimhi – bhavanti etthāti bhūmi, netīti nemi iccādi.
652 652. 从“khī”等词根,加“mana”和“ma”后缀,且“ma”有时变为“ca”和“to”。显示巴利原文
652.Khyādīhi mana ma ca to vā.
从“khī、bhī、su、ru、hu、vā、dhū、hi、lū、pī、ada”等词根,加“mana”后缀,且“ma”有时变为“to”。显示巴利原文
Khī bhī su ru hu vā dhū hi lūpī adaiccevamādīhi dhātūhi manapaccayo hoti, massa ca to hoti vā.
唯当在词根‘ada’之后时,‘ma’字母变为‘ta’字母。
在其他情况下,此种变化不会出现,因为这是一个有特定限制的选项。
显示巴利原文 Adadhātuparasseva, makārassa takāratā; Tadaññato na hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.
词根‘khī’意为‘耗尽、灭尽’。于此,灾难、不幸等被灭尽的意义上,加‘mana’后缀;依‘kvaci dhātū’等规则删去‘n’;依‘aññesu cā’等规则发生元音强化,构成‘khema’(安稳、吉祥)。同样,词根‘bhī’意为‘恐惧’,众生因之恐惧者即为‘bhīma’(可怖),由于‘vādhikāra’规则,不发生元音强化。词根‘su’意为‘榨取、流出’,‘savati’故为‘soma’(苏摩)。词根‘ru’意为‘行、去’,构成‘roma’(毛发)。词根‘hu’意为‘给予、供养、祭祀’,‘hūyati’故为‘homa’(献祭)。词根‘vā’意为‘去、嗅’,构成‘vāma’(左、优美)。词根‘dhū’意为‘摇动’,‘dhunāti’故为‘dhūma’(烟)。词根‘hi’意为‘行、去’,‘hinoti’故为‘hema’(黄金)。词根‘lū’意为‘切割’,‘lūyati’故为‘loma’(毛发)。词根‘pī’意为‘满足、喜悦’,‘pīṇana’故为‘pema’(爱)。词根‘ada’意为‘吃’。显示巴利原文
Khī khaye, khīyanti ettha upaddavupasaggādayoti atthe manapaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nalopo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, khemo. Tathā bhī bhaye, bhāyanti etasmāti bhīmo, vādhikārato na vuddhi. Su abhisave, savatīti somo. Ru gatimhi, romo. Hu dānādanahabyappadānesu, hūyatīti homo. Vā gatigandhanesu, vāmo. Dhū kampane, dhunātīti dhūmo. Hi gatimhi, hinotīti hemo. Lū chedane, lūyatīti lomo. Pī tappane, pīṇanaṃ pemo. Ada bhakkhaṇe, adatīti atthe mana, massa ca vā takāro, ‘‘to dassā’’ti takāro, attā, ātumā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā adassa dīgho, ukārāgamo ca. Yā pāpaṇe, yāmo.
当说到“vā”(或者)这个词时——显示巴利原文
‘‘Vā’’ti vattamāne –
653 653. 从“sama”等词根,附加“tha”与“ma”后缀。显示巴利原文
653.Samādihi thamā.
从“sama, dama, dara, raha, lapa, vasa, yu, du, hi, si, dā, sā, ṭhā, bhasa, bahu, usu”等词根,可附加“tha”与“ma”等后缀。显示巴利原文
Samadamadara raha lapa vasa yu du hi si dā sā ṭhā bhasa bahausuiccevamādīhi dhātūhi tha maiccete paccayā honti vā.
词根“sama”意为“寂静、平息”,依“kvaci”规则,词根末尾音不删除;能平息烦恼者,即“samatha”(止)、“samādhi”(定)。同样,“damana”为“damatha”(调伏)。“dara”意为“燃烧”,“daraṇa”为“daratha”(热恼)。“raha”意为“执取”,为“rahīyati”故成“ratha”(车),根据“kvaci dhātū”等规则删除“h”。“sapa”意为“诅咒”,“sapana”为“sapatha”(誓言、诅咒)。“vasa”意为“居住”,众人居于其中者,即“āvasatha”(住所)。“yu”意为“混合”,成“yūtha”(群、众),元音延长。“du”意为“去、增长”,由“davati”或“vaḍḍhati”得“duma”(树)。由“hinoti”得“hima”(雪、霜)。“si”意为“系缚”,为“sīyati”故成“sīmā”(界、边界),元音延长。“dā”意为“切割”,得“dāma”(绳、索)。“sā”意为“能力”。显示巴利原文
Sama upasame, kvaciggahaṇādhikārā na dhātvantalopo, kilese sametīti samatho samādhi. Evaṃ damanaṃ damatho. Dara dāhe, daraṇaṃ daratho paridāho. Raha upādāne, rahīyatīti ratho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā halopo. Sapa akkose, sapanaṃ sapatho. Vasa nivāse, āvasanti etasminti āvasatho. Yu missane, yūtho, dīgho. Du gativuddhimhi, davati vaḍḍhatīti dumo. Hinotīti himo ussāvo. Si bandhane, sīyatīti sīmā, dīgho. Dā avakhaṇḍane, dāmo. Sā sāmatthe, sāmo. Ṭhā gatinivattimhi, thāmo, ṭhassa thattaṃ. Bhasa bhasmīkaraṇe, bhasmā, brahmādittā ‘‘syā cā’’ti āttaṃ. Baha vuddhimhi, brahmā, nipātanato bro bassa. Usu dāhe, usmā iccādi.
654 词根“masu”中的“su”有“ccha”与“ccherā”两种替换形式。显示巴利原文
654.Masussa sussa ccha ra ccherā.
对于词根“masu”,其“su”有“ccha”和“ccherā”两种替换形式。“masu”意为悭吝,加词缀“kvi”,并替换为“ccha”、“ccherā”,便构成“maccharo”与“macchero”。显示巴利原文
Masuiccetassa dhātussa sussa ccharaccheraiccete ādesā honti. Masu macchere, kvippaccayo, ccharaccherādesā, maccharo, macchero.
“cchara”与“ccherā”的规则持续适用。显示巴利原文
‘‘Cchara ccherā’’ti vattate.
655 对于前面带有“ā”的“cara”词根,也是如此。显示巴利原文
655.Āpubbacarassa ca.
对于前面带有“ā”的“cara”这一词根,有“cchara”和“ccherā”等替代形式;并且,依“ca”字还引入“cchariya”等替代形式。在表达“强烈地行”之义时,加上“kvi”后缀,然后发生“cchariya”等替代,并缩短元音。这就构成了“acchariyaṃ”“accharaṃ”“accheraṃ”。也因适合用手拍打,故称为“acchariyaṃ”。显示巴利原文
Āpubbassa caraiccetassa dhātussa ccharaccherādesā honti, casaddena cchariyādeso ca. Bhuso caraṇanti atthe kvippaccayo, cchariyādiādeso, rassattañca. Acchariyaṃ , accharaṃ, accheraṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttantipi acchariyaṃ.
656 在词根“ala”“kala”“sala”之后,接词缀“la”与“ya”。显示巴利原文
656.Ala kala salehi layā.
在词根“ala”“kala”“sala”之后,加上词缀“la”与“ya”而构成。“ala”表“满足”,构成“allaṃ”“alyaṃ”。“kala”表“计数”,构成“kallaṃ”“kalyaṃ”。“sala”“hula”“pada”表“行走”,构成“sallaṃ”“salyaṃ”。显示巴利原文
Ala kala sala iccetehi dhātūhi la yaiccete paccayā honti. Ala parisamattimhi, allaṃ, alyaṃ. Kala saṅkhyāne, kallaṃ, kalyaṃ. Sala, hula, pada gatimhi, sallaṃ, salyaṃ.
“kala salehi”这一规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Kala salehī’’ti vattate.
657 词缀有“yāṇa”和“lāṇa”。显示巴利原文
657.Yāṇa lāṇā.
从词根“kala”及“sala”等词根之后,带词缀“yāṇa”和“lāṇa”。构成“kalyāṇaṃ”、“paṭisalyāṇaṃ”、“kallāṇo”、“paṭisallāṇo”。然而,当词根为“lī”(意为粘着)时,则“paṭisallayanaṃ”和“paṭisallāṇa”是由词缀“yu”所成:前缀末尾的随韵变为“l”,因“raha”等后续音之故,“na”变为“ṇa”,而“e”音则依据“kvaci dhātū”等规则变为“a”。显示巴利原文
Tehi kala salaiccetehi dhātūhi yāṇa lāṇappaccayā honti. Kalyāṇaṃ, paṭisalyāṇaṃ, kallāṇo, paṭisallāṇo. Yadā pana lī silesaneti dhātu, tadā ‘‘paṭisallayanaṃ, paṭisallāṇa’’nti yuppaccayena siddhaṃ, upasaggantassa niggahītassa lattaṃ, rahādiparattā nassa ṇattaṃ, ekārassa ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā attañca.
658 词根“matha”的“tha”替换为“la”,且依“ca”字,还有词缀“la”。“matha”意为搅动,构成“mallo”,其本身就是“mallako”,如同“hīnako”。显示巴利原文
658.Mathissa thassa lo ca.
词根“matha”中的“tha”替换为“la”,并由“ca”字加上“la”后缀。“matha”意为搅动,由此构成“mallo”,它即是“mallako”,如同“hīnako”。显示巴利原文
Mathaiccetassa dhātussa thassa lādeso hoti, casaddena lappaccayo, matha viloḷane, mallo, so eva mallako, yathā hīnako.
“kiccā”一词继续沿用。显示巴利原文
‘‘Kiccā’’ti vattate.
659 在表示“avassaka”与“adhamiṇa”等义时,加后缀 ṇī。显示巴利原文
659.Avassakādhamiṇesu ṇī ca.
在“avassaka”与“adhamiṇa”等义中,加后缀ṇī,“kiccā”亦同,即取ṇī后缀,发生ṇ的删除、元音增长等音变。例如:“你应当为我做必要之事”,故云“kārīsi me kammaṃ avassaṃ”;“我的事是必要的”,故云“kārino me kammaṃ avassaṃ”;“你应当为我担负担子”,故云“hārīsi me bhāraṃ avassaṃ”。显示巴利原文
Avassaka adhamiṇaiccetesvatthesu, ṇīpaccayo hoti, kiccā cāti ṇīpaccayo, ṇalopa vuddhisilopā, avassaṃ me kammaṃ kātuṃ yuttosīti kārīsi me kammaṃ avassaṃ, kārino me kammaṃ avassaṃ, hārīsi me bhāraṃ avassaṃ.
在“adhamiṇa”义中:“你应当给我一百债款”,故云“dāyīsi me sataṃ iṇaṃ”;“你应当持有一千债款”,故云“dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ”等。而kicca后缀则已如前所示。显示巴利原文
Adhamiṇe – sataṃ me iṇaṃ dātuṃ yuttosīti dāyīsi me sataṃ iṇaṃ, dhārīsi me sahassaṃ iṇaṃ iccādi, kiccappaccayā pana heṭṭhāyeva dassitā.
660 从vaja等词根,依规则构成pabbajjā等词。显示巴利原文
660.Vajādīhi pabbajjādayo nipaccante.
此属ākatigaṇa。从vaja等词根,依后缀、词缀、音素删除、增音、禁止、性等规则,随应所说,构成pabbajjā等词。显示巴利原文
Ākatigaṇoyaṃ. Vajaiccevamādīhi dhātūhi paccayādesalopāgamanisedhaliṅgādividhinā yathābhidhānaṃ pabbajjādayo saddā nipaccante.
词根√vaj(行)加前缀pa,依‘应首先被行’之义,据‘bhāvakammesu’及‘ṇyo ca’规则加后缀ṇya,发生ṇ的删除等音变。本应作‘pavvajya’形,但依此规则,jjh变为jj,两个va变为ba,抑制元音增长,并成为阴性,故成pabbajjā。显示巴利原文
Vaja gatimhi papubbo, paṭhamameva vajitabbanti atthe ‘‘bhāvakammesū’’ti adhikicca ‘‘ṇyocā’’ti ṇyappaccayo, ṇalopādi. ‘‘Pavvajya’’nti rūpe sampatte iminā jjhassa jjādeso, vakāradvayassa bakāradvayaṃ, vuddhinisedho, itthiliṅgattañca nipaccante, pabbajjā.
同样,√iñj(动摇),iñjanaṃ成为ijjā。√yaj(供祭天神),yajanaṃ成为ijjā,依‘yajassādissī’规则变为itta。√añj(遍满、去)加前缀saṃ,samañjanaṃ成为samajjā,ñjh变为jj。√sad(散坏、去、终尽),nisīdanaṃ成为nisajjā。√vid(知),vijānanaṃ或vidatī成为vijjā。√saj(放出),vissajjanaṃ成为vissajjā。√pad(行),nipajjanaṃ成为nipajjā。显示巴利原文
Tathā iñja kampane, iñjanaṃ ijjā. Yaja devapūjāyaṃ, yajanaṃ ijjā, ‘‘yajassādissī’’ti ittaṃ. Añja byattigatīsu saṃpubbo, samañjanaṃ samajjā, ñjhassa jjādeso. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdanaṃ nisajjā. Vida ñāṇe, vijānanaṃ, vidatīti vā vijjā. Saja vissagge, vissajjanaṃ vissajjā. Pada gatimhi, nipajjanaṃ nipajjā.
词根√han(伤害、去)在“应被杀害”的意义上,加后缀ṇya时,依“vadho vā sabbattha”规则,han变为vadh等形,且jh亦依此规则变为jjh,故成vajjho(应被杀的)及vajjhā。词根√sī(躺卧),或为sayanaṃ(卧处),或于“他们躺于此”之义而成seyyā,其间元音增长,y字母双写。词根√dhā(持)加前缀saṃ,在“她以此正确地安立心”或“她自己相信”的意义上,依“itthiyamatiyavo vā”规则加后缀a,本应得sandhā形,然依此规则n变为d,故成saddhā(信)。词根√car(行),在“行”的意义上加后缀ṇya并增入i音时,依此规则抑制元音增长,成cariyā。显示巴利原文
Hana hiṃsāgatīsu, hantabbanti atthe ṇyamhi kate ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, jhassiminā jjhādeso ca, so vajjho, sā vajjhā. Sī saye, sayanaṃ, sayanti etthāti vā seyyā, vuddhi, yakārassa dvittañca . Dhā dhāraṇe saṃpubbo, sammā cittaṃ nidheti etāya, sayaṃ vā saddahatīti atthe ‘‘itthiyamatiyavo vā’’ti appaccayo, ‘‘sandhā’’ti rūpe sampatte iminā nakārassa dakāro, saddhā. Cara caraṇe, caraṇanti atthe ṇyappaccaye, ikārāgame ca kate iminā vuddhinisedho, cariyā.
词根√ruj(病),在“病”的意义上,依此规则加后缀cha,又依“byañjanantassa co chappaccayesu ca”规则,词根末音变为c,得rucchā;而rujā则由后缀a成就。同样,√kuc(收缩),加后缀cha,kocanaṃ成kucchā。√labh(得),在cha前变为c,成lacchā。√rad(刮擦),成racchā。√muh(迷惑),muyhanaṃ成mucchā,或mucchanaṃ成mucchā。√vas(居住),成vacchā。√kac(发光),成kacchā。√kath(说)加前缀saṃ,在“一起说”的意义上加后缀ṇya,依此规则thy变为cch,且saṃ变为sā,成sākacchā。√tud(刺),成tucchā。√pad(行),在“恼害”的意义上,加后缀ṇya,本应得byāpādyā形,但依不规则构成,dy变为jj且元音缩短,成byāpajjā。显示巴利原文
Ruja roge, rujananti atthe iminā chappaccayo, ‘‘byañjanantassa co chappaccayesu cā’’ti dhātvantassa cakāro, rucchā, rujāti appaccayena siddhaṃ. Tathā kuca saṅkocane, chappaccayo, kocanaṃ kucchā. Labha lābhe, chamhi cādeso, lacchā. Rada vilekhane, racchā. Muha vecitte, muyhanaṃ mucchā, mucchanaṃ vā mucchā. Vasa nivāse, vacchā. Kaca dittimhi, kacchā. Katha kathane saṃpubbo, saddhiṃ kathananti atthe ṇyappaccayo, iminā thyassa cchādeso, saṃsaddassa sādeso ca, sākacchā. Tuda byathane, tucchā. Pada gatimhi, byāpajjananti atthe ṇyamhi kate ‘‘byāpādyā’’ti rūpe sampatte iminā nipātanena dyassa jjādeso, rassattañca, byāpajjā.
词根√mar(舍弃生命),在“他死”及“死”的意义上,依此规则加tya、tyu等后缀,并删除词根末音,随后依“yavata”等规则变为c,成macco、maccu。√sat(持续),依此规则加后缀ya,ty变为c,成saccaṃ(真实)。同样,√nat(身体弯曲)成naccaṃ(舞);√nit(恒常)成niccaṃ(常);√mā(计量)成māyā(幻);√jan(生)成jāyā(妻);√kan(发光、喜爱),ny变为ññ并双写,成kaññā(少女);√dhan(谷物)成dhaññaṃ(谷)。“他净化”故成puññaṃ(福),并增入n音等。显示巴利原文
Mara pāṇacāge, marati maraṇanti ca atthe iminā tyatyuppaccayā, dhātvantalopoca, tato ‘‘yavata’’miccādinā cakāro, macco, maccu. Sata sātacce, iminā yappaccayo, tyassa cakāro, saccaṃ. Tathā nata gattavināme, naccaṃ. Niti nicce, niccaṃ. Mā māne, māyā. Jana janane, jāyā, kana dittikantīsu, nyassa ñattaṃ, dvittañca, kaññā. Dhana dhaññe, dhaññaṃ. Punātīti puññaṃ, nakārāgamo iccādi.
661 以ve、pu、sī、dav、va、mu、ku、dā、bhū等开头的词根,与thutti、ma、ṇi、ma等后缀结合,构成表“由此而生”意义的词。显示巴利原文
661.Vepu sī davava mu ku dā bhūhvādīhi thuttima ṇimā nibbatte.
从vepu、sī、dava、vamu等词根,以及ku、dā、bhū等词根,和hvā等词根,依次生起thu、ṭṭima、ṇima等词缀,表“由此而生”之义。vepu为“震动”义,加thu词缀,依“kvaci dhātū”等规则插入a音,或本应说“athū”,省略元音后说成“thū”,应如此理解;由震动而生者为vepathu(颤抖)。sī为“躺卧”义,由躺卧而生者为sayathu(卧处)。dava为“燃烧”义,由燃烧而生者为davathu(燃烧物)。vamu为“呕吐”义,由呕吐而生者为vamathu(呕吐物)。显示巴利原文
Vepusīdavavamuiccevamādīhi dhātūhi, ku dā bhūādito, hvādito ca yathākkamaṃ thuttimaṇimaiccete paccayā honti nibbattatthe. Vepu kampane, thuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā akārāgamo, atha vā ‘‘athū’’ti vattabbe saralopaṃ katvā ‘‘thū’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ, vepena nibbatto vepathu. Sī saye, sayanena nibbatto sayathu. Dava davane, davena nibbatto davathu. Vamu uggiraṇe, vamena nibbatto vamathu.
kutti为“做”义,由此而生者为kuttima(人造的);“ku”为特殊规定,kar变为kutta。dā为“施”义,dāti即dāna(布施),由此而生者为dattima(由施而生),其元音缩短。bhūti为“存在”义,由此而生者为bhottima(由存在而生)。avahuti为“献祭”义,由此而生者为ohāvima(由献祭而生),其间发生词缀ṇa消失、元音增强及变为āv等变化。显示巴利原文
Kutti karaṇaṃ, tena nibbattaṃ kuttimaṃ, ‘‘ku’’iti nipātanato karassa kuttaṃ. Dā dāne, dāti dānaṃ, tena nibbattaṃ dattimaṃ, rassattaṃ. Bhūti bhavanaṃ, tena nibbattaṃ bhottimaṃ. Avahuti avahanaṃ, tena nibbattaṃ ohāvimaṃ, ṇalopavuddhiāvādesā.
662 在咒骂的语境中,使用namhi词缀。显示巴利原文
662.Akkose namhāni.
在表达咒骂时,当出现namhi这一不变词,词根之后便加āṇi词缀。其意义如“na gamitabbo te jamma deso”(贱人!你不应去那地方),此中加āṇi词缀;因其为过去分词,视同名词变化后,加上si语尾,构成“na gamānī”之义,作持业释复合词;na变为a,又因复合而视同名词变化,生起syādi等语尾,即成“agamāni te jamma deso”(贱人!你不应去那地方)。同理,表“na kattabbaṃ te jamma kammaṃ”(贱人!你不应做那事)之义时,则成“akarāni te jamma kammaṃ”(贱人!你不应做那事)。显示巴利原文
Akkose gammamāne namhi nipāte upapade sati dhātuto ānippaccayo hoti. Na gamitabbo te jamma desoti atthe ānippaccayo, kitakattā nāmamiva katvā simhi kate na gamānīti atthe kammadhārayasamāso, nassa attaṃ, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti, agamāni te jamma deso. Na kattabbaṃ te jamma kammanti akarāni te jamma kammaṃ.
为何要说“namhi”?是为排除“vipatti te”(你的失败)。为何要说“akkose”?是为排除“agati te”(你的离去)。显示巴利原文
Namhīti kiṃ? Vipatti te. Akkoseti kiṃ? Agati te.
663 suna等词可有sunassa、soṇa、vāna、uvāna、una、unakha、uṇa、āna等替换形式。显示巴利原文
663.Sunassunassoṇavānuvānununakhuṇānā.
对于suna这一名词词干,其中与una音相关的部分,有oṇa、vāna、uvāna、una、unakha、uṇa、āna等替换形态。在sunassunassa的情形中,先取oṇa等替换,再作后续变化,添加syādi等格尾,即成为soṇo、soṇā、svāno、svānā、suvāno、suvānā、suno、sunā、sunakho、sunakhā、suṇo、suṇā、sāno、sānā等。显示巴利原文
Sunaiccetassa pāṭipadikassa sambandhino unasaddassa oṇa vāna uvāna una unakha uṇa ā ānaiccete ādesā honti. Sunassunassa oṇādiādese, paranayane ca kate syādyuppatti, soṇo, soṇā, svāno, svānā, suvāno, suvānā, suno, sunā, sunakho, sunakhā, suṇo, suṇā, sā sāno, sānā iccādi.
664 taruṇa亦有susu替换形式。显示巴利原文
664.Taruṇassa susu ca.
taruṇa一词有susu这一替换形式。ca词表示不确定义,意为susu或taruṇo。显示巴利原文
Taruṇaiccetassa saddassa susuiccādeso hoti. Casaddo aniyamattho, susu, taruṇo vā.
665 665. yuva有uva、ssuva、uvāna、una、ūna诸替换形式。显示巴利原文
665.Yuvassuvassuvuvānunūnā.
yuva这一名词词干,其uva部分有uva、uvāna、una、ūna这些替换形式。如:yuvā tiṭṭhati(青年站立),yuvāno tiṭṭhati(青年们站立),yuno tiṭṭhati(青年站立),yūno tiṭṭhati(青年站立)。显示巴利原文
Yuvaiccetassa pāṭipadikassa uvasaddassa uvauvānaunaūnaiccete ādesā honti. Yuvā tiṭṭhati, yuvāno tiṭṭhati, yuno tiṭṭhati, yūno tiṭṭhati.
666 666. 从 chada 等词根,加 tatraṇa 词缀。显示巴利原文
666.Chadādīhi tatraṇa.
从词根 chada 等,有 tra 等词缀。词根 chada 意为覆盖。根据“kvaci dhātū”等规则,词根末尾的音变为 ta。能覆盖热恼者,即 chattaṃ(伞)、chatraṃ(伞);三个辅音中,同形的一个被省略。显示巴利原文
Chadaiccevamādīhi dhātūhi tatraṇaiccete paccayā honti. Chada apavāraṇe, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro. Ātapaṃ chādetīti chattaṃ, chatraṃ, byañjanattaye sarūpānamekassa lopo.
词根 cinta 意为思维。能思维者,即 cittaṃ(心)。其中,鼻音 na 因位于复合辅音之首而变为随韵;该随韵依“byañjane ca”规则被省略,成为 citraṃ(心);又依“ghaṭādīnaṃ vā”规则,不进行元音强化。显示巴利原文
Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, nakārassa saṃyogādittā niggahītaṃ, tassa ‘‘byañjane cā’’ti lopo, citraṃ, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti na vuddhi.
“su”为“榨取”(或“流出”)义。依“paradvebhāvo ṭhāne”规则,其音发生重叠;于义理中流出者,即名为“suttaṃ”(经)、“sutraṃ”(经)。显示巴利原文
Su abhisave, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti tassa dvittaṃ, atthe abhisavetīti suttaṃ, sutraṃ.
“sūda”为“流出”义。于义理中流出者,即“suttaṃ”(经),其元音缩短;依“bhujādi”规则,词根末尾之“da”被省略,且发生重叠。“su”为“听闻”义。听闻者,即“sotaṃ”(耳)、“sotraṃ”(耳),元音强化。显示巴利原文
Sūda paggharaṇe, atthe sūdetīti suttaṃ, rassattaṃ, bhujādittā dalopo, dvittañca. Su savane, suṇātīti sotaṃ, sotraṃ, vuddhi.
“ni”为“引导”义。引导者,即“nettaṃ”(眼)、“netraṃ”(眼)。“vida”为“吉祥”义,其“ta”变为“ssa”,成为“pavittaṃ”(清净的)、“pavitraṃ”(清净的)。“pū”为“净化”义。净化者,即“pavittaṃ”(清净的)、“pavitraṃ”(清净的),此处插入元音“i”,并有元音强化等变化。显示巴利原文
Ni pāpaṇe, netīti nettaṃ, netraṃ. Vida maṅgalle, to dassa, pavittaṃ, pavitraṃ. Pū pavane, punātīti pavittaṃ, pavitraṃ, ikārāgamo, vuddhiavādesā ca.
“pata”意为去,去者即是“pattaṃ”(叶)、“patraṃ”(叶);保护飞行者的,即是“patto”(鸟)、“patro”(鸟)。“tanu”意为扩展,扩展者即是“tantaṃ”(线)、“tantraṃ”(线)。“yata”意为努力,即是“yattaṃ”、“yatraṃ”。“yā”意为引导,引导者即是“yāpanā yatrā”。“yamu”意为停止,即是“yantaṃ”、“yantraṃ”。“ada”意为吃,吃者即是“attaṃ”、“atraṃ”。“yuja”意为连接,被连接者即是“yottaṃ”、“yotraṃ”,依“bhujādi”类规则,有词根末尾音脱落及重叠。显示巴利原文
Pata gatimhi, patatīti pattaṃ, patraṃ, patato tāyatīti patto, patro. Tanu vitthāre, taññatīti tantaṃ, tantraṃ. Yata yatane, yattaṃ, yatraṃ. Yā pāpaṇe, yāpanā yatrā. Yamu uparame, yantaṃ, yantraṃ. Ada bhakkhaṇe, adatīti attaṃ, atraṃ. Yuja yoge, yujjatīti yottaṃ, yotraṃ, bhujādittā dhātvantalopadvittāni.
“vatu”意为转起,即是“vattaṃ”、“vatraṃ”。“mida”意为爱恋,被爱恋者即是“mittaṃ”(朋友)、“mitraṃ”(朋友)。“mā”意为计量,“mattā”便是计量,有重叠及元音缩短。“evaṃ”净化者,即是“putto”(儿子)、“putro”(儿子)。“kala”意为计数,即是“kalattaṃ”、“kalatraṃ”,指妻子。“vara”意为防护,即是“varattaṃ”、“varatraṃ”,指皮绳。“vepu”意为颤抖,颤抖者即是“vettaṃ”、“vetraṃ”。显示巴利原文
Vatu vattane, vattaṃ, vatraṃ. Mida sinehane, mijjatīti mittaṃ, mitraṃ. Mā parimāṇe, mattā parimāṇaṃ, dvittarassattāni. Evaṃ punātīti putto, putro. Kala saṅkhyāne, kalattaṃ, kalatraṃ bhariyā. Vara saṃvaraṇe, varattaṃ, varatraṃ cammamayayottaṃ. Vepu kampane, vepatīti vettaṃ, vetraṃ.
“gupa”意为防护,即是“gottaṃ”(族姓)、“gotraṃ”(族姓),依“gupādīnañca”规则,词根末尾音脱落,并有重叠;或作“gattaṃ”,依“kvaci dhātū”等规则,元音“u”变为“a”。“dā”意为切割,即是“dāttaṃ”、“dātraṃ”。“hu”意为供养,即是“aggihuttaṃ”(火供)。“vaha”意为运载,即是“vahittaṃ”、“vahitraṃ”。“cara”意为行走,即是“carittaṃ”、“caritraṃ”。“muca”意为释放,即是“muttaṃ”(尿)。“bhāsa”意为照耀,即是“bhastrā”(风箱)等。显示巴利原文
Gupa saṃvaraṇe, gottaṃ, gotraṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, gattaṃ vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ukārassa akāro. Dā avakhaṇḍane, dāttaṃ, dātraṃ. Hu havane, aggihuttaṃ. Vaha pāpaṇe, vahittaṃ, vahitraṃ. Cara caraṇe, carittaṃ, caritraṃ. Muca mocane, muttaṃ passāvo. Bhāsa dittimhi, bhastrā iccādi.
667 667. 从“vada”等词根加“ṇitta”词缀,表示群体。显示巴利原文
667.Vadādīhiṇitto gaṇe.
从“vada”、“cara”、“vara”等词根,当表示群体时,加“ṇitta”词缀。“vada”意为言语、表达,言说者之群体为“vādittaṃ”。“cara”意为行走,行者之群体为“cārittaṃ”。“vara”意为选择,选择者之群体为“vārittaṃ”。又,因为他们以此圆满而行,故为“cārittaṃ”;他们以此防护,或于此中、以此而防护,故为“vārittaṃ”。显示巴利原文
Vada cara varaiccevamādīhi dhātūhi ṇittappaccayo hoti gaṇe gammamāne. Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaditānaṃ gaṇo vādittaṃ. Cara caraṇe, caritānaṃ gaṇo cārittaṃ. Vara varaṇe, varitānaṃ gaṇo vārittaṃ. Atha vā caranti tasmiṃ paripūrakāritāyāti cārittaṃ. Vāritaṃ tāyanti ettha, etenāti vā vārittaṃ.
668 668. 从“mida”等词根加“tti”和“ti”词缀。显示巴利原文
668.Midādīhi ttitiyo.
对于“mida”“pada”“ranja”“tanu”“dhā”等词根,依其所示之义,有“tti”与“ti”等词缀。“mijjati”意为爱恋、柔软,由此成“metti”(慈),词根末尾音省略。“pajjati”意为行,由此成“patti”(到达)。“ranja”表染色,于中染著者称为“ratti”(夜)。“vitthārīyati”意为扩展,由此成“tanti”(线)。“dhāreti”意为持,由此成“dhāti”(乳母)。“pā”为保护义,故成“pāti”(钵)。“vasa”为居住义,故成“vasati”(居住)。显示巴利原文
Mida pada ranja tanu dhāiccevamādīhi dhātūhi yathābhidhānaṃ tti tiiccete paccayā honti. Mijjati siniyhatīti metti, dhātvantalopo. Pajjatīti patti. Ranja rāge, ranjati etthāti ratti. Vitthārīyatīti tanti. Dhāretīti dhāti. Pā rakkhaṇe, pāti. Vasa nivāse, vasati.
669 669. 对于“usu”“ranja”“daṃsa”等词根,“daṃsa”的弱化形式为“daḍḍha”,其余词根则带“ḍha”与“ṭha”等词缀。显示巴利原文
669.Usuranjadaṃsānaṃ daṃsassa daḍḍho ḍha ṭhā ca.
在这些“usu”“ranja”“daṃsa”词根中,“daṃsa”替换为弱化形式“daḍḍha”,其余词根则带有“ḍha”与“ṭha”等词缀。“usu”意为燃烧,“ranja”意为染着,它们加上“ḍha”“ṭha”词缀后,依“有时词根”等规则省略词根末尾元音,并发生双辅音化,成为“uḍḍha”(燃烧)与“raṭṭha”(染着)。“daṃsa”意为咬啮,加上“kvi”词缀并省略“kv”,且“daṃsa”变为弱化形式“daḍḍha”,从而形成“daḍḍha”(被咬啮)。显示巴利原文
Usu ranja daṃsaiccetesaṃ dhātūnaṃ antare daṃsassa daḍḍhādeso hoti, sesehi dhātūhi ḍha ṭhaiccete paccayā honti. Usu dāhe, ranja rāge, ḍha ṭhappaccayā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, dvittaṃ, uḍḍho, raṭṭhaṃ. Daṃsa daṃsane, kvippaccayo, kvilopo, daṃsassa daḍḍhādeso ca, daḍḍhaṃ.
670 在Sū、vu、asa等词根之后,附上ū、u、as等增益,再加tha词缀。显示巴利原文
670.Sūvusānamūvusānamato tho ca.
词根Sū意为伤害,衍生出satthaṃ(武器、利刃);Vu意为覆盖,衍生出vatthaṃ(衣物);Asa意为存在,衍生出attho(实有、事物)。然而,当词根为sasu(义为伤害)、vasa(义为覆盖)、ara(义为行进)时,则依“samādīhi tha mā”之规附加tha词缀,依“有时词根”等规则省略词根末尾元音,依“词群中语音”等规则发生辅音重叠,故由sasati而成satthaṃ,由vasīyati而成vatthaṃ,由arīyati而成attho。显示巴利原文
Sū vu asaiccetesaṃ dhātūnaṃ ū u asānaṃ ataiccādeso hoti, ante thappaccayo ca.
在ranja等词根之后,可附加dha、da、idda、ka、ira等词缀,此时词根末尾的ja等音节有时会被省略。显示巴利原文
Sū hiṃsāyaṃ, satthaṃ. Vu saṃvaraṇe, vatthaṃ. Asa bhuvi, attho. Yadā pana sasu hiṃsāyaṃ, vasa acchādane, ara gatimhīti ca dhātu, tadā ‘‘samādīhi tha mā’’ti thappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantalopo, ‘‘vagge ghosā’’tiādinā dvittaṃ, sasatīti satthaṃ, vasīyatīti vatthaṃ, arīyatīti attho.
671 以ranja等词根为起始,有时会附加dha、da、idda、ka、ira等词缀,并省略词根末尾的ja等音节。显示巴利原文
671.Ranjudādīhi dhadiddakirā kvaci ja da lopo ca.
ranja(染着)、udi(流出、湿润)等词根,有时会附加dha、da、idda、ka、ira这些词缀,并省略词根末尾的ja等音节。例如:ranja加dha词缀并省略j,成为randhaṃ(染着);udi(流出、湿润)有前缀saṃ,加da词缀,成为samuddo(海洋)、uddo(湿润);khuda(饥渴)成为khuddo(饥饿);chidi(破为二)成为chiddo(孔隙);rudi(伤害)成为ruddo、luddo(残暴),其中lo变为短音;bhadi(善好)成为bhaddo(吉祥);nidi(耻辱)成为niddā(耻辱);muda(笑)成为muddā(笑);dala(恶趣)加idda词缀,成为daliddo(贫穷)。显示巴利原文
Ranja udiiccevamādīhi dhātūhi dha da idda ka iraiccete paccayā honti kvaci, dhātvantānaṃ jadānaṃ lopo ca hoti.
ranja(染着)加dha词缀并省略ja,成为randhaṃ(染着)。udi(流出、湿润)前面有saṃ,加da词缀,成为samuddo(海洋)、uddo(湿润)。khuda(饥渴)成为khuddo(饥饿)。chidi(破为二)成为chiddo(孔隙)。rudi(伤害)成为ruddo、luddo(残暴),其中的lo变为短音。bhadi(善好)成为bhaddo(吉祥)。nidi(耻辱)成为niddā(耻辱)。muda(笑)成为muddā(笑)。dala(恶趣)加idda词缀,成为daliddo(贫穷)。显示巴利原文
Ranja rāge, dhappaccayo, jalopo ca, randhaṃ. Udi pasavanakledanesu saṃpubbo, dappaccayo, samuddo, uddo. Khuda pipāsāyaṃ, khuddo. Chidi dvidhākaraṇe, chiddo. Rudi hiṃsāyaṃ, ruddo, luddo, lo rassa. Bhadi kalyāṇe, bhaddo. Nidi kucchāyaṃ, niddā. Muda hāse, muddā. Dala duggatimhi, iddappaccayo, daliddo.
Vaja表“行进”义,加上词缀ira,意为“无碍而行”,故成vajiraṃ(金刚)。Mada表“狂醉”义,成madirā(酒)。同样地,mandiraṃ(狂醉/宫殿)、rudhiraṃ(流血)、ruhiraṃ(流血)、ruciraṃ(可爱)。Badha表“系缚”义,成badhiro、badhirā、badhiraṃ(聋/系缚),timiro、timiraṃ(黑暗),siro(头)。Sara表“伤害”义,成sariraṃ(身体)。在“Kalilaṃ, salila”等词中,lo中的长音变为短音。Kuṭilo(弯曲)、kokilo(杜鹃)等也是如此。显示巴利原文
Susa sosane, suca soke vā, kappaccayo, dhātvantassa kakāro, sukkaṃ. Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, vaka ādāne vā, vakkaṃ. Saka sattimhi, sakko. Usu dāhe, ukkā.
672. 以反义前缀paṭi加于词根hi,变为heraṇa、hīraṇa。显示巴利原文
Vaja gatimhi, irappaccayo, appaṭihataṃ vajatīti vajiraṃ. Mada ummāde, madirā. Evaṃ mandiraṃ, rudhiraṃ, ruhiraṃ, ruciraṃ. Badha bandhane, badhiro, badhirā, badhiraṃ, timiro, timiraṃ, siro. Sara hiṃsāyaṃ, sariraṃ. ‘‘Kalilaṃ, salila’’ntiādīsu lo rassa. Kuṭilo, kokilo iccādayo.
672 以反义前缀paṭi加于词根hi,变为heraṇa、hīraṇa等变体。词根hi表“行进”义,以前缀paṭi加于其前,取“克服对立而行”之义,加上词缀kvi并省略kv,由此产生heraṇa、hīraṇa等变体;再省略ṇ,依据“他们中增长”等规则,paṭi等音发生增长,成为pāṭiheraṃ、pāṭihīraṃ(神变)。然而,若词根为hara(意为“取”),则取“克服对立而取”之义,亦可借ṇya词缀构成pāṭihāriyaṃ(神变)。显示巴利原文
672.Paṭitohissa heraṇa hīraṇa.
第六六九则:「伍苏」、「兰贾」、「当萨」诸词根中,「当萨」之末辅音变为「达哒」,亦可变为「塔」与「他」。显示巴利原文
Paṭito parassa hiiccetassa dhātussa heraṇa hīraṇaiccete ādesā honti. Hi gatimhi paṭipubbo, paṭipakkhe madditvā gacchatīti atthe ‘‘kvi cā’’ti kvippaccayo, kvilopo, iminā heraṇa hīraṇaādesā, ṇalopo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā paṭisaddādissa vuddhi, pāṭiheraṃ, pāṭihīraṃ, yadā pana hara haraṇeti dhātu, tadā paṭipakkhe haratīti ‘‘pāṭihāriya’’miti ṇyenapi siddhaṃ.
673 六七三:从“kaḍ”等词根,加“ka”词缀。显示巴利原文
673.Kaḍyādīhi ko.
670. ‘苏无萨那’与‘母无萨那’二字。显示巴利原文
Kaḍiiccevamādīhi dhātūhi kappaccayo hoti.
词根“kaḍ”为切割义,加“kappa”词缀后,依“kvaci dhātū”等规则,或依“niggahītañcā”规则,对带i记号的词根增益随韵并删除部分音素,随韵转为相应类音,即成“kaṇḍo”,意为箭或量度。同样,“ghaṭ”为击打义,成“ghaṇṭo”或“ghaṇṭā”;“vaṭ”为回转义,或为持、缚、合义,成“vaṇṭo”;“karaḍ”为容器义,成“karaṇḍo”;“maḍ”为装饰义,成“maṇḍo”;“saḍ”为丛聚义,成“saṇḍo”;“bhaḍ”为物品义,成“bhaṇḍaṃ”;“paḍ”为性别缺失义,成“paṇḍo”,即“paṇḍako”;“daḍ”为命令义,成“daṇḍo”;“raḍ”为伤害义,成“raṇḍo”;“taḍ”为移动义,成“vitaṇḍo”;“caḍ”为凶暴义,成“caṇḍo”;“gaḍ”为积聚义,成“gaṇḍo”;“aḍ”为卵义,成“aṇḍo”;“laḍ”为厌恶义,成“laṇḍaṃ”;“meḍ”为弯曲义,成“meṇḍo”或“meṇḍako”;“eraḍ”为……显示巴利原文
Kaḍi chedane, kappaccaye kate ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā ikārānubandhassa dhātussa niggahītāgamo, kalopo ca, niggahītassa vaggantattaṃ, kaṇḍo usu, parimāṇañca. Evaṃ ghaṭi ghaṭṭane, ghaṇṭo, ghaṇṭā vā. Vaṭi āvattane, vaṭi dhāraṇabandhanasaṅghātesu vā, vaṇṭo. Karaḍi bhājanatthe, karaṇḍo. Maḍi maṇḍanatthe, maṇḍo. Saḍi gumbatthe, saṇḍo. Bhaḍi bhaṇḍatthe, bhaṇḍaṃ. Paḍi liṅgavekallatthe, paṇḍo, so eva paṇḍako. Daḍi āṇāyaṃ, daṇḍo. Raḍi hiṃ sāyaṃ, raṇḍo. Taḍi calanatthe, vitaṇḍo. Caḍi caṇḍatthe, caṇḍo. Gaḍi sanniccaye, gaṇḍo. Aḍi aṇḍatthe, aṇḍo. Laḍi jigucchāyaṃ, laṇḍaṃ. Meḍi kuṭilatthe, meṇḍo, meṇḍako vā. Eraḍi hiṃsāyaṃ, eraṇḍo. Khaḍi chedanatthe, khaṇḍo. Madi hāse, mando. Idi paramissariye, indo. Cadi icchākantīsu, cando. Khura chedane, khuro iccādi.
“ko”词缀继续有效。显示巴利原文
‘‘Ko’’ti vattate.
674 674. 对于词根“khād”“am”“gam”等,有“khandha”“andha”“gandha”等替换形式。显示巴利原文
674.Khādāmagamānaṃkhandhandhagandhā.
词根“khād”“am”“gam”有“khandha”“andha”“gandha”等替换形,并加“kappa”词缀。“khād”为“食”义,因被生、老、病、死等轮回之苦所食,故称“khandho”(蕴)。“am”为“病”义,成“andho”(盲)。“gam”为“爬行、移动”义,成“gandho”(香)。依“kvaci”规则,若未删除则成“khandhako”“andhako”“gandhako”。又或,“khandho”为“积聚”义。“gandh”为“指示”义,因指示自身所依,故为“gandho”。显示巴利原文
Khāda ama gamuiccetesaṃ dhātūnaṃ khandha andha gandhaiccete ādesā honti, kappaccayo ca hoti. Khāda bhakkhane, jātijarāmaraṇādīhi saṃsāradukkhehi khajjatīti khandho. Ama roge, andho. Gamu, sappa gatimhi, gandho. Kvaciggahaṇena kalopābhāve khandhako, andhako, gandhako. Atha vā rāsaṭṭhena khandho. Gandha sūcane, attano nissayassa gandhanato sūcanato gandho.
675 675. 于“paṭ”等词根及名词性词干后,加“ala”词缀。显示巴利原文
675.Paṭādīhyalaṃ.
从“paṭ”等词根及名词性词干,加“ala”词缀。“aṭ”“paṭ”为“移动”义,加“ala”词缀,表“足够”之义;依此加“ala”词缀,以“si”为替代,成“paṭalaṃ”“paṭalāni”。同样,“kal”为“胚胎”义,成“kalalaṃ”。“kus”为“切割、存在、布施、积聚”义,成“kusalaṃ”;若以“sal”“lū”“lā”为词根,则因恶者之移动、因切割茅草、或如茅草般切割、或因应以茅草取之,故为“kusala”,应知此以“a”词缀或“kappa”词缀成就词形。显示巴利原文
Paṭaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca alappaccayo hoti. Aṭa, paṭa gatimhi, paṭe alaṃ samatthanti atthe iminā alappaccayo, ‘‘si’’nti amādeso, paṭalaṃ, paṭalāni. Tathā kala kalale, kalalaṃ. Kusa chedanabhūta dāna sañcayesu, kusalaṃ, yadā pana sala lū lāiti dhātu, tadā kucchitānaṃ salanato, kusānaṃ lavanato, kuso viya lavanato vā kusena lātabbattā kusalanti appaccayena kappaccayena vā rūpasiddhi veditabbā.
“kad”表醉义,而成“kadalaṃ”。“bhagand”表漏泄义,而成“bhagandalaṃ”。“mekh”表腰带庄严义,而成“mekhalaṃ”或“mekhalā”。“vakk”表树皮义,而成“vakkalaṃ”。“takk”表树胶义,而成“takkalaṃ”。“pall”表低洼处义,而成“pallalaṃ”。“sadd”表绿色义,而成“saddalaṃ”,中有音素脱落。“mūl”表安立义,而成“mulālaṃ”,有元短音化。“bil”表依止义,而成“bilālaṃ”。“vid”表存在义,而成“vidālaṃ”。“caḍ”表凶暴义,而成“caṇḍālo”,有元音长化。“vā”表移动、香义,而成“vālaṃ”。“vas”表覆盖义,而成“vasalo”。“pac”表扩展义,而成“pacalo”;或因“五位国王已足够”之说,亦作“pañcālo”。“mac”表盗贼义,而成“macalo”。“mus”表偷盗义,而成“musalo”。显示巴利原文
Kada made, kadalaṃ. Bhaganda secane, bhagandalaṃ. Mekha kaṭivicitte, mekhalaṃ, mekhalā vā. Vakka rukkhatace, vakkalaṃ. Takka rukkhasilese, takkalaṃ. Palla ninnaṭṭhāne, pallalaṃ. Sadda harite, saddalaṃ, paralopo. Mūla patiṭṭhāyaṃ, mulālaṃ, rassattaṃ. Bila nissaye, bilālaṃ. Vida sattāyaṃ, vidālaṃ. Caḍi caṇḍikke, caṇḍālo, dīghattaṃ. Vā gatigandhanesu, vālaṃ. Vasa acchādane, vasalo. Paci vitthāre, pacalo, pañcālo , pañcannaṃ rājūnaṃ alantipi pañcālo. Maca core, macalo. Musa theyye, musalo.
“gotthu”表族系义,而得“gotthulo”。“puthu”表扩展义,而得“puthulo”。“bahu”表数量义,而得“bahulaṃ”,此处有音素省略。若以“lā”为“取”义之词根,则“取族系者”即为“gotthulo”。同理推得“puthulo”与“bahulaṃ”。显示巴利原文
Gotthu vaṃse, gotthulo. Puthu vitthāre, puthulo. Bahu saṅkhyāne, bahulaṃ, paralopo. Yadā pana lā ādāne iti dhātu, tadā gotthuṃ lātīti gotthulo. Evaṃ puthulo, bahulaṃ.
“maṅg”表吉祥义,而成“maṅgalaṃ”。“bah”表增长义,而成“bahalaṃ”。“kamb”表摇动义,而成“kambalaṃ”。“sab”表圆环义,而成“sambalaṃ”,有随韵增入,或作“sabalo”。“agg”表末端弯曲义,而成“aggalaṃ”。“maḍ”表庄严义,而成“maṇḍalaṃ”。“kuḍ”表燃烧义,而成“kuṇḍalaṃ”,等等。显示巴利原文
Maṅga maṅgalye, maṅgalaṃ. Baha vuddhimhi, bahalaṃ. Kamba sañcalane, kambalaṃ. Sabi maṇḍale, sambalaṃ, niggahītāgamo, sabalo vā. Agga gatikoṭille, aggalaṃ. Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍalaṃ. Kuḍi dāhe, kuṇḍalaṃ iccādi.
676 词根 putha 有 puthu、patha 等替换形式。显示巴利原文
676.Puthassa puthupathāmo vā.
对于 putha 界,有 puthu、patha 等替换形式,且有时会添加后缀 ama;这里的 vā 表示“有时”。putha 意为扩展、广布,在 patthaṭa(已扩展)的意义上,使用 kvi 后缀;由此,putha 有 puthu、patha 等替换形式,并删除 kvi 后缀。在阴性形式中,使用 ī 后缀,依据“o sare ca”句,以 ca 字引入 a 的替换,形成 puthavī、pathavī、padhavī;tha 音变为 tta;加 ama 后缀时,有 patha 的替换形式,从而成为 pathama。显示巴利原文
Puthaiccetassa dhātussa puthu pathaiccete ādesā honti, amappaccayo ca hoti vā, kvacatthoyaṃ vāsaddo. Putha vitthāre, patthaṭāti atthe kvippaccayo, iminā puthassa puthupathādesā, kvilopo. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddena avādeso, puthavī, pathavī, padhavī, thassa vattaṃ, amappaccaye pathādeso, pathamo.
677 在 sasu 等词根后,加 tu、du 等后缀。显示巴利原文
677.Sasvādīhi tudavo.
于‘sasu’等词根之后,则附以‘tu’与‘du’此二种后缀。‘sasu’为伤害、移动义,加‘tu’后缀,依‘kvaci dhātū’等规则,词根末音转为‘ta’,派生‘sattu’(敌人)。‘jana’为产生义,派生‘jattu’(颈背)。‘dada’为给予义,派生‘daddu’(一种皮肤病)。‘ada’为食义,派生‘addu’(一种食物)。‘mada’为疯狂义,派生‘maddu’(一种植物)等。显示巴利原文
Sasuiccevamādīhi dhātūhi tu duiccete paccayā honti. Sasu hiṃsāgatīsu, tuppaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassa takāro, sattu. Jana janane, jattu. Dada dāne, daddu kuṭṭhaviseso. Ada bhakkhaṇe, addu. Madaummāde, maddu iccādi.
678 678. 于‘jhā’等词根之后,附加‘īvara’后缀。显示巴利原文
678.Jhādīhiīvaro.
于‘ci’、‘pā’等词根之后,附以‘īvara’后缀。‘ci’为积聚义,所积聚故,得‘cīvara’(袈裟)。‘pā’为饮用义,所饮用故,得‘pīvara’(肥胖、丰满)。‘dhā’为持守义,持守者故,得‘dhīvara’(渔夫)。显示巴利原文
Cipādhāiccevamādīhi dhātūhi īvarappaccayo hoti. Ci caye, cīyatīti cīvaraṃ. Pā pāne, pātīti pīvaro pīno. Dhā dhāraṇe, dhīvaro kevaṭṭo.
679 679. 在‘muna’等词根之后,加后缀‘i’。显示巴利原文
679.Munādīhi ci.
在‘muna’等词根之后,加后缀‘i’;且由‘ca’字表示也可加于名词词干之后。‘muna’意为了知,知者即‘muni’(牟尼),因‘vā’的制约,不发生元音强化。‘yata’意为努力,努力者即‘yati’(苦行者)。‘agga’意为前往、弯曲,形成‘aggi’(火)。‘pata’意为去,形成‘pati’(主人)。‘suca’意为忧伤的行为,形成‘suci’(纯净者)。‘ruca’意为光明,形成‘ruci’(光明、喜好)。‘isa’意为寻求,寻求戒等功德者即‘isi’(仙人)。‘ku’意为声音,形成‘kavi’(诗人),此处发生元音强化及‘a’的替换。‘ru’意为声音,形成‘ravi’(太阳),以及‘dadhi’(凝乳)、‘kuṭi’(小屋)。‘asu’意为投掷,形成‘asi’(剑)。‘rāja’意为光明,形成‘rāji’(线、行)。‘gapu, sappa’意为去,形成‘sappi’(酥油)。‘acca’意为尊敬,形成‘acci’(火焰)。‘juta’意为光明,形成‘jo’……显示巴利原文
Munādīhi dhātūhi ippaccayo hoti, casaddena pāṭipadikehi ca. Muna ñāṇe, munātīti muni, vādhikārā na vuddhi. Yata yatane, yatatīti yati. Agga gatikoṭille, aggi. Pata gatimhi, pati. Suca socakammani, suci. Ruca dittimhi, ruci. Isa pariyesane, sīlādiguṇe esatīti isi. Ku sadde, kavi, vuddhi, avādeso ca. Ru sadde, ravi, dadhi, kuṭi. Asu khepane, asi. Rāja dittimhi, rāji. Gapu, sappa gatimhi, sappi. Acca pūjāyaṃ, acci. Juta dittimhi, joti, nandi, dīpi, kimi, akārassa ittaṃ. Tamu kaṅkhāyaṃ, timi. Budha bodhane, bujjhatīti bodhi. Kasa vilekhane, kasi. Kapi calane, kapi, kali, bali, masi, dhani, hari, ari, giri iccādayo.
从名词词干之后,则有‘mahāli’(大块)、‘bhaddāli’(吉祥块)、‘maṇi’(宝石)、‘araṇi’(钻木取火板)、‘taraṇi’(渡船)、‘dharaṇi’(大地)、‘saraṇi’(河流)、‘dhamaṇi’(风箱)、‘avani’(大地)、‘asani’(雷电)、‘vasani’(衣服)等。显示巴利原文
Pāṭipadikato pana mahāli, bhaddāli, maṇi, araṇi, taraṇi, dharaṇi, saraṇi, dhamaṇi, avani, asani, vasani iccādi.
680 于“vida”等词根后,附加“ūra”后缀。显示巴利原文
680.Vidādīhyūro.
于“vida”等词根之后,附加“ūra”后缀。“vida”意为获得,在“值得礼敬,因其不远”的意义上,加“ūra”后缀,构成“vidūro”或“vijjūro”;“vedūro”摩尼宝则意指远在所生。“vala, valla”意为系缚、共同的捆绑,构成“vallūro”(干肉)。“masa”意为接触,构成“masūro”(扁豆)。“sida”意为严饰,构成“sindūro”(朱砂),并插入随韵。“du”意为去,构成“dūro”(远的)。“ku”意为音声,构成“kūro”(残暴)。“kapu”意为伤害、切割、轻微、香气,构成“kappūro”(樟脑),伴有辅音重叠。“maya”意为前往,构成“mayūro”(孔雀),或以大地为基而鸣,故称“mayūro”。显示巴利原文
Vidaiccevamādīhi dhātūhi ūrappaccayo hoti. Vida lābhe, vandituṃ alaṃ anāsannattāti atthe ūrappaccayo. Vidūro, vijjūro vā, vidūre jāto vedūro maṇi. Vala,valla sādhāraṇabandhanesu, vallūro. Masa āmasane, masūro. Sida siṅgāre, sindūro, niggahītāgamo. Du gatimhi, dūro. Ku sadde, kūro. Kapu hiṃsātakkalagandhesu, kappūro, dvittaṃ. Maya gatimhi, mayūro, mahiyaṃ ravatīti vā mayūroti.
音素之插入与换位,另二种乃音素之变形与失落;
另外两种是音素的变形与失落;
依元素义之殊胜而有结合;
这便称为五种言辞。
显示巴利原文 ‘‘Vaṇṇāgamo vaṇṇavipariyayo ca, Dve cāpare vaṇṇavikāranāsā; Dhātussa catthātisayena yogo, Taduccate pañcavidhaṃ nirutta’’nti –
应依言辞之相——如“于他们中增长”等及“于某处词根”等——来了知词形成就。显示巴利原文
Vuttaniruttilakkhaṇānusārena ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ca rūpasiddhi veditabbā.
udi 有湿润、流出等义;能掘地者,是为鼠(undūro)。khajja 有咀嚼等义;能咀嚼者,是为枣(khajjūro)。kura 有骂詈等义;能骂詈者,是为残酷者(kurūro)。su 有伤害等义,是为英雄(sūro)。显示巴利原文
Udi pasavanakledanesu, unditumalaṃ samatthoti undūro. Khajja bhakkhaṇe, khādituṃ alanti khajjūro. Kura akkose, akkositumalanti kurūro. Su hiṃsāyaṃ, sūro.
681 681. 于 hana 等词根后,附加 ṇu、nu、tu 等词缀。显示巴利原文
681.Hanādīhi ṇunutavo.
从“hana”等词根,有ṇu、nu、tu这些语尾。ṇu语尾下:hana(伤害、前往等)中,伤害者即haṇu。jana(生起)中,生起者即jāṇu——省略词根末音,并延长为长音。bhā(光明)中,照耀者即bhāṇu。ri(相续)中,流动者即reṇu(尘垢)。khanu(挖掘)中,挖掘者或称khāṇu。ama(前往等)中,前往者即aṇu,省略词根末音。显示巴利原文
Hanaiccevamādīhi dhātūhi ṇu nu tuiccete paccayā honti. Ṇuppaccaye hana hiṃsāgatīsu, hanatīti haṇu. Jana janane, jāyatīti jāṇu, dhātvantalopo, dīgho. Bhā dittimhi, bhātīti bhāṇu. Ri santāne, rayatīti reṇu rajo. Khanu avadāraṇe, khanti, khaññatīti vā khāṇu. Ama gatyādīsu, amatīti aṇu, dhātvantalopo.
nu语尾下:ve(织、相续)中,织者即venu或veṇu。dhe(饮)中,饮牛犊或令饮者即dhenu;bhā(照耀)中,照耀者即bhānu。显示巴利原文
Nuppaccaye – ve tantasantāne, vāyatīti venu, veṇu vā. Dhe pāne, dhāyati vacchaṃ pāyetīti dhenu, bhātīti bhānu.
tu语尾下:dhā(持)中,持业或持相者即dhātu。si(系缚)中,被系缚者即setu。kī(财富分离)、ki(高升)中,向上而行者即ketu。hi(前往)中,前往者即hetu。jana(生起)中,生起者即jantu。tanu(扩展)中,扩展者即tantu。vasa(居住)中,果报依此而住者即vatthu——依‘于某处’等词根之义,有sat字母组合变为tth。显示巴利原文
Tuppaccaye – dhā dhāraṇe, kriyaṃ, lakkhaṇaṃ vā dhāretīti dhātu. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti setu. Kī dhanaviyoge, ki unnatimhi, uddhaṃ gacchatīti ketu. Hi gatimhi, hinotīti hetu. Jana janane, jāyatīti jantu. Tanu vitthāre, tanotīti tantu. Vasa nivāse, vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti vatthu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā satakārasaṃyogassa tthādeso.
682 682. 从“kuṭa”等词根,加ṭha词缀。显示巴利原文
682.Kuṭādīhiṭho.
从“kuṭa”等词根,有ṭha词缀。kuṭa作切割义,谓切割者为kuṭṭho,即疾病。kusa作切割、充满、气味等义,谓切割者为koṭṭho,即腹部,此处词根末音省略并重复。kaṭa作压碎义,谓压碎者为kaṭṭhaṃ,即木头。kaṇa作闭眼义,为kaṇṭho,即喉咙。显示巴利原文
Kuṭādīhi dhātūhi ṭhappaccayo hoti. Kuṭa chedane, kuṭati chindatīti kuṭṭho byādhi. Kusa chedanapūraṇagandhesu, kusatīti koṭṭho udaraṃ, dhātvantalopadvittāni. Kaṭamaddane, kaṭati maddatīti kaṭṭhaṃ. Kaṇa nimīlane, kaṇṭho.
683 683. 从“manu”“pūra”“suṇa”等词根,加us、sanus、isa等词缀。显示巴利原文
683.Manupūrasuṇādīhi ussanusisā.
即由 manu、pūra、suṇa 等词根,以及名词词基,形成 us、sanus、isa 等词缀。显示巴利原文
Manu pūra suṇaiccevamādīhi dhātūhi, pāṭipadikehi ca ussanusaisaiccete paccayā honti.
manu 表觉知义,ussa nusā,manate 即了知,故成 manusso 或 mānuso;词干末尾变为 ā。显示巴利原文
Manu bodhane, ussa nusā, manate jānātīti manusso, mānuso vā, dhātvantassa āttaṃ.
pūra 表充满与布施圆满义,pūratī故为 puriso,元音缩短,成 poso;删除 ra 与 kāra,并作 vuddhi;pure 即安住高处,故为 puriso。显示巴利原文
Pūra dānapūraṇesu, pūratīti puriso, rassattaṃ, poso, rakārikārānaṃ lopo, vuddhi ca, pure ucce ṭhāne setīti puriso.
Suṇa 用于“伤害”及“家族结合”之义:suṇati 是结合家族,故为 suṇisā。Ku 用于“卑劣”之义:kavīyatī,故为 karīsaṃ(污秽);ku 转为 kara,并作长音。Su 用于“伤害”之义:以驱散黑暗而伤害众生之怖畏,故为 sūriyo,插入 ra,sa 转为 ya。Maha 用于“供养”之义:mahatī,故为 mahiso;或安住于大地,亦名 mahiso。Si 用于“系缚”之义:sīyati 即被系缚,故为 sīsaṃ 等等。显示巴利原文
Suṇa hiṃsākulasandhānesu, suṇati kulaṃ sandahatīti suṇisā. Ku kucchite, kavīyatīti karīsaṃ malaṃ, kussa karattaṃ, dīgho ca. Su hiṃsāyaṃ, andhakāravidhamanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti sūriyo, rakārāgamo, sakārassa yattañca. Maha pūjāyaṃ, mahatīti mahiso, mahiyaṃ setītipi mahiso. Si bandhane, sīyati bandhīyatīti sīsaṃ iccādi.
684 684. 以字母而构成 kāra。显示巴利原文
684.Akkharehi kāra.
以字母——即能表示字母的音素——构成 kāra 后缀。依 Taddhita 等经中以 ca 字摄持,于名词假立中产生格尾等变化,如:akāro、akāraṃ、akārena 等,以及 ākāro、okāro、kakāro、yakāro、hakāro、ḷakāro。至于 evakāra 等,其中 kāra 指被造作、被发出的音声,eva 即是那个 kāra,故合为 evakāro。同理有 dhikāro、huṃkāro、sādhukāro。显示巴利原文
Akkharehi akkharavācakehi vaṇṇehi kārappaccayo hoti. Taddhitādisutte caggahaṇena nāmabyapadese syādyuppatti, akāro, akāraṃ, akārena iccādi, ākāro, okāro, kakāro, yakāro, hakāro, ḷakāro. Evakārādīsu pana karīyati uccārīyatīti kāro saddo, eva ca so kāro cāti evakāro. Evaṃ dhikāro, huṃkāro, sādhukāro.
在词根解说中,有“i”音(ikāra),以及“vikaraṇandhi”等语。
此处的“bhavante”等表示即将到来,“hanatyādi”等则是令知者。
显示巴利原文 Ikāro dhātuniddese, vikaraṇandhitoti ca; Bhavantettha gamissādi, hanatyādīti ñāpakā.
“tabbā”等、“ṇa”等是完成式(niṭṭhā),同样地,“tave”、“tuna”等也是如此。
显示巴利原文 Tabbādī ṇādayo niṭṭhā, tave tunādayo tathā; Mānantādi uṇādīti, chaddhā kitakasaṅgaho.
如是《词形成就》中,Kibbidhāna 之篇章。显示巴利原文
Iti padarūpasiddhiyaṃ kibbidhānakaṇḍo
连音、名词、作格,复合词、派生词,
动词、分词、篇章,此七者即为词形成就。
连音有三种,词有四种,名词有五种
作格有六种,复合词有六种,派生词亦有六种分别
动词有八种,分词依词缀分别亦有六种
愿阐明《词形成就》者,于此世间长时增长众生的智慧。
那位名为胜喜长老的最胜导师,铜掌岛的旗帜,
他的弟子名为燃灯,在达弥罗大地,获得了岛之光明。
这位名为佛喜的修行者,造了这部平易的《词形成就》。
显示巴利原文 Sandhi nāmaṃ kārakañca, samāso taddhitaṃ tathā; Ākhyātaṃ kitakaṃ kaṇḍā, sattime rūpasiddhiyaṃ. Tedhā sandhiṃ catuddhā padamapi catudhā pañcadhā nāmikañca, Byāsā chakkārakaṃ chassamasanamapi chabbhedato taddhitañca; Ākhyātaṃ aṭṭhadhā chabbidhamapi kitakaṃ paccayānaṃ pabhedā, Dīpentī rūpasiddhī ciramidha janatābuddhivuḍḍhiṃ karotu. Vikhyātānandatheravhayavaragurunaṃ tambapaṇṇiddhajānaṃ, Sisso dīpaṅkarākhyaddamiḷavasumatī dīpaladdhappakāso; Bālādiccādivāsadvitayamadhivasaṃ sāsanaṃ jotayī yo, Soyaṃ buddhappiyavho yati imamujukaṃ rūpasiddhiṃ akāsi.