第7品·派生词品·过去时词缀构成法
7. 主原派生品解释 · 197 段
过去时词缀构成法。巴利
Atītappaccayantanaya
612 表示过去时,用“ta”、“tavantu”、“tāvī”等语缀。巴利
612.Atīte ta tavantu tāvī.
在过去时中,所有词根都可加“ta”、“tavantu”、“tāvī”这些后缀。这些后缀依其他命名也称为“niṭṭha”语尾,且因属于“kita”词缀,故表主动者。“Abhavī”即“bhūto, bhūtā, bhūtaṃ”;依“aññesu ca”规则中随转而来的“vā”字所摄,在“ta”、“tavantu”、“tāvī”中不发生元音增长。“Hu”为给与、舍弃、施与义,“ahavī”即“huto aggiṃ”(已向火献祭)。巴利
Atīte kāle sabbehi dhātūhi ta tavantu tāvī iccete paccayā honti. Ete eva parasamaññāya niṭṭhasaññakāpi, te ca kitasaññattā kattari bhavanti. Abhavīti bhūto, bhūtā, bhūtaṃ, ‘‘aññesu cā’’ti etthānuvattitavāggahaṇena ta tavantutāvīsu vuddhi na hoti. Hu dānādanahabyappadānesu, ahavīti huto aggiṃ.
对于后缀“tavantu”:依“ā simhī”规则插入“ā”,如“aggiṃ hutavā, hutavanto”等,其变格与“guṇavantu”相同。对于“tāvī”:如“aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino”等,与“daṇḍī”的变格相同。阴性加后缀“inī”,则为“hutāvinī”;中性则短化,为“hutāvi”。巴利
Tavantuppaccaye – ‘‘ā simhī’’ti ākāro, aggiṃ hutavā, hutavanto iccādi guṇavantusamaṃ. Tāvīmhi – aggiṃ hutāvī, aggiṃ hutāvino iccādi daṇḍīsamaṃ. Itthiyaṃ inīpaccayo – hutāvinī, napuṃsake – rassattaṃ hutāvi.
“Vasa”表居住义,“vassaṃ avasī”意为“他度过了雨季”,此处加后缀“ta”;因词根以“s”收尾,依“sādisanta”等规则,应作“ṭha”替代——巴利
Vasa nivāse, vassaṃ avasīti atthe tappaccayo, sakārantattā ‘‘sādisanta’’iccādinā ṭhādese sampatte –
“Tassā”为增补范围,“sādī”亦然。巴利
‘‘Tassā’’ti adhikāro, ‘‘sādī’’ti ca.
613 vasato 变为 uttha。巴利
613.Vasatouttha.
因此,字根“vas”后接的“ta”在与“sa”等其他辅音连接时,会变成“uttha”,并伴有元音省略等变化,如:vassaṃ vuttho, vutthā sā。在“saralopo”等语法规则中,因有“tu”的引用,故不发生前分脱落;而在“adhivatthā devatā, vatthabba”等例中,所发生的则是后分脱落。巴利
Vasaiccetasmā dhātumhā parassa takārassa sahādibyañjanena utthādeso hoti, saralopādi. Vassaṃ vuttho, vutthā sā, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve ‘‘adhivatthā devatā, vatthabba’’ntiādīsu paralopo.
“vasassā”是通过词形变化而成立的。巴利
‘‘Vasassā’’ti vipariṇāmena vattate.
614 于vas一词,vā转为vu。巴利
614.Vassa vā vu.
对于词根“vas”,当其后的“ta”出现时,va变为u,并且有时会插入va。这仅发生在“ta”为终止音时。或者,“vū”中的va是连声所生,依此理趣,此处应取第二个“vā”的引述,由此a亦成就为u,例如:usito brahmacariyaṃ(梵行已住)、vusito,同样亦有vusitavā、vusitāvī。由于被插入的i所间隔,故不发生元音提升替换。巴利
Vasaiccetassa dhātussa vakārassa takāre pare ukāro hoti, tattha vakārāgamo ca vā hoti. Niṭṭhatakāre evāyaṃ. Atha vā ‘‘vū’’ti ettha vakāro sandhijo, tantañāyena dutiyañcettha vāggahaṇamicchitabbaṃ, tena akārassapi ukāro siddho bhavati, usito brahmacariyaṃ, vusito, tathā vusitavā, vusitāvī, ikārāgamena byavahitattā utthādeso na bhavati.
词根“bhuj”,义为保护、受用,在“受用饭食”的意义上,加ta词缀并依“bhuj等词根末尾的nt与双写”规则,词根末尾脱落且t双写,得:bhutto, bhuttavā, bhuttāvī。同样,词根“rañj”意为染色,“已染”得:ratto, rattā, rattaṃ。词根“yuj”意为结合,“已结合”得:yutto, yuttā, yuttaṃ。词根“vic”意为简择,加前缀vi-,“已简择”得:vivitto, vivittā, vivittaṃ。词根“muc”意为解脱,“已从束缚中解脱”得:mutto。同样,在加ti词缀时,依此规则发生词根末尾脱落与双写,如:āsatti(附着)、vimutti(解脱,即“解脱的行为”或“借此而解脱”)。巴利
Bhuja pālanabyavaharaṇesu, odanaṃ abhuñjīti atthe tatavantutāvī, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, takārassa dvittañca, bhutto, bhuttavā, bhuttāvī. Tathā ranja rāge, arañjīti ratto, rattā, rattaṃ. Yuja yoge, ayuñjīti yutto, yuttā, yuttaṃ. Vica vivecane vipubbo, viviccīti vivitto, vivittā, vivittaṃ. Muca mocane, amuccīti bandhanā mutto. Tathā tippaccayepi iminā dhātvantalopadvittāni, āsajjanaṃ āsatti, vimuccanaṃ, vimuccati etāyāti vā vimutti.
词根“kudh”意为忿怒,取“他忿怒”义时加ta词缀。该ta依“dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca”规则变为dha,再依“hacatutthānamantānaṃ dodhe”规则,dha转为da,即成kuddho。词根“yudh”意为战斗,作“他战斗”解时,得yuddho、yuddhaṃ。词根“sidh”意为成就,作“他成就”解时,得siddho。词根“rabh”意为剧烈,加前缀ā-,表“他着手前往”时,得āraddho gantuṃ。词根“nah”意为束缚,加前缀saṃ-,表“他武装束缚”时,依“dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca”规则,nah等词根后的ta变为dha,即得sannaddho。巴利
Kudha kope, akujjhīti atthe tappaccayo, tassa ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti dhattaṃ, ‘‘hacatutthānamantānaṃ dodhe’’ti dhakārassa dakāro, kuddho. Yudha sampahāre, ayujjhīti yuddho, yuddhaṃ. Sidha saṃsiddhimhi, asijjhīti siddho. Āpubbo rabha rābhasse, ārabhīti āraddho gantuṃ. Naha bandhane saṃpubbo, sannayhīti sannaddho, ‘‘dhaḍhabhahehi dhaḍhā cā’’ti nahādito takārassa dhakāro.
词根“vaḍḍh”意为增长,取“他增长”义时加ta词缀,该ta变为ḍha;依“kvaci dhātū”等规则,词根中的ā转为u,且ḍ脱落。巴利
Vaḍḍha vaḍḍhane, avaḍḍhīti atthe tappaccayo, tassa ḍhattaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvākārassuttaṃ, ḍalopo ca.
“hacatutthānamantānaṃ”规则继续适用。巴利
‘‘Hacatutthānamantāna’’nti vattate.
615 当后接ḍhakāra时,变为ḍo。巴利
615.Ḍo ḍhakāre.
词根末尾若为ha类第四音者,当后接ḍha时,替换为ḍa。例如:vuḍḍho, vuḍḍhā;依“bo vassā”规则,得buḍḍho。加-ti词缀时:buddhi(觉悟,即“觉醒的行为”或“借此而觉悟”)。同理得siddhi, vaḍḍhi。加-tabba词缀时:boddhabbaṃ等。巴利
Hacatutthānaṃ dhātvantānaṃ ḍakārādeso hoti ḍhakāre pare. Vuḍḍho, vuḍḍhā, ‘‘bo vassā’’ti batte buḍḍho. Tippaccaye – bujjhanaṃ, bujjhati vā etāyāti buddhi. Evaṃ siddhi, vaḍḍhi. Tabbappaccaye – boddhabbamiccādi.
“anto, no”为此处主题。巴利
‘‘Anto, no’’ti ca adhikāro.
616 对于以√tar等为首的词根,其后接iṇṇa词缀。巴利
616.Tarādīhi iṇṇo.
对于以√tara等为首的词根,其后接的该词缀变为iṇṇa等形式,并且词根末辅音消失,还发生元音省略等变化。词根√tara(渡越),渡越了轮回之海,故为tiṇṇo(已渡越者);我可令渡越,故为tāreyyaṃ。同样地,有uttiṇṇo(已出离者),或tiṇṇaṃ(已渡越者们的)。词根√pūra(充满),完全充满,故为saṃpuṇṇo(已充满的);依据“元音省略”等经句,因提取了“tu”,故前位元音不脱落;u类元音之后,依“异形之后或可脱落”规则而发生脱落;在复合辅音中发生短化。词根√tura(迅速),迅速地,故为tuṇṇaṃ(迅速的),或turitaṃ(迅速的)。词根√jara(衰老损耗),完全衰老,故为parijiṇṇo(已完全衰老的)。词根√kira(散布),已散布,故为ākiṇṇo(已散布的),等等。巴利
Taraiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa iṇṇādeso hoti, dhātvanto ca no hoti, saralopādi. Tara taraṇe, saṃsāraṇṇavaṃ atarīti tiṇṇo tāreyyaṃ. Evaṃ uttiṇṇo, tiṇṇaṃ vā. Pūra pūraṇe, saṃpūrīti saṃpuṇṇo, ‘‘saralopo’’tiādisutte tuggahaṇato pubbalopābhāve uvaṇṇato parassa ‘‘vā paro asarūpā’’ti lopo, saṃyoge rassattaṃ. Tura vege, aturīti tuṇṇaṃ , turitaṃ vā. Jara vayohānimhi, parijīrīti parijiṇṇo. Kira vikiraṇe, ākirīti ākiṇṇo iccādi.
617 对于词根√susa(干燥)、√paca(烹煮)、√saka(能够),其后接该词缀时,变为kkha、kka等形式。巴利
617.Susa paca sakato kkhakkā ca.
以susa、paca、saka等词根为首时,其所接的该词缀(tappaccaya)变为kkha、kka等形式,词根末辅音也随之消失。通过ca一词(并说),亦兼摄从√muc等词根而来的kka等形式。词根√susa(干燥义),已干燥,故成sukkho rukkho(干枯的树)。已烹煮,故成pakkaṃ phalaṃ(已熟的果实)。词根√saka(能够义),已能够,故成sakko assa(他能);已解脱,故成omukkā upāhanā(已脱下的鞋)。然而,在“pacituṃ(为烹煮)、pacitabbaṃ(应被烹煮)”等情形中则不发生此变化,因被i音隔开之故。同样,凡有隔开之处,皆不发生。巴利
Susa paca sakaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa kkhakkādesā honti, anto ca byañjano no hoti. Casaddena mucādito kkādeso. Susa sosane, asussīti sukkho rukkho. Apaccīti pakkaṃ phalaṃ. Saka sāmatthe, asakkhīti sakko assa, omuccīti omukkā upāhanā. ‘‘Pacituṃ, pacitabba’’ntiādīsu pana na bhavati, ikārena byavahitattā. Evaṃ sabbattha byavadhāne na bhavati.
“sīhagatiyā tiggahaṇaṃ”这一表述仍继续随转(即继续适用)。巴利
Sīhagatiyā tiggahaṇamanuvattate.
618 以pakkama等为首的词根,其词缀变为nta,词根末音也随之消失。巴利
618.Pakkamādīhi nto ca.
以“pakkama”等、以“ma”音结尾的词根为首,其后所接的该词缀(tappaccaya)变为“nta”等形式,且词根末尾音消失。又以“ca”字兼摄“ti”词缀变为“nti”。词根√kamu(举步),已举步,故为pakkanto(已出发者)。同理,有saṅkanto(已转移者)、nikkhanto(已出离者)。依“do dhassa ca”之句,由ca所摄,k变为kh。词根√bhamu(旋转不定),已迷乱,故为vibbhanto(已迷乱者)、bhanto(已迷乱者)。词根√khamu(忍耐),已忍耐,故为khanto(已忍耐者)。词根√samu(寂止),已寂止,故为santo(已寂止者)。词根√damu(调伏),已调伏,故为danto(已调伏者)。巴利
Pakkamaiccevamādīhi makārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa ntādeso hoti, dhātvanto ca no hoti. Casaddena tippaccayassa nti ca hoti. Kamu padavikkhepe, pakkamīti pakkanto. Evaṃ saṅkanto, nikkhanto, ‘‘do dhassa cā’’ti sutte caggahaṇena kassa khattaṃ. Bhamu anavaṭṭhāne, vibbhamīti vibbhanto, bhanto. Khamu sahane, akkhamīti khanto. Samu upasame, asamīti santo. Damu damane, adamīti danto.
在ti词缀前——“saṅkamanaṃ”(转移)变为“saṅkanti”(转移)。同样有:okkanti(入胎)、vibbhanti(迷乱)、khanti(忍耐)、santi(寂止)、danti(调伏)等。巴利
Timhi – saṅkamanaṃ saṅkanti. Evaṃ okkanti, vibbhanti, khanti, santi danti iccādi.
619 “√jana”等词根,在“ā”词缀与“ti”词缀前。巴利
619.Janādīnamātimhi ca.
以√jana等为首的词根,其词根末辅音在该词缀(tappaccaya)和ti词缀前变为ā。通过瑜伽分别(细分规则),此规则在其他情况中亦适用。词根√jana(生)为例:已生,故为jāto(已生者);她已生育,故为vijātā puttaṃ(她已生子);出生,故为jāti(生)。即使在tappaccaya中已含有ta音,此处再举ti(词缀),是为了在其他词缀的ta音前阻止ā音变,例如:jantu(令生)。然而,在“janitvā(已生)、janituṃ(为生)”等形式中,因被i音隔开,故不发生此变化。巴利
Janaiccevamādīnaṃ dhātūnamantassa byañjanassa āttaṃ hoti tappaccaye, timhi ca. Yogavibhāgena aññatthāpi. Jana janane, ajanīti jāto, vijāyīti puttaṃ vijātā, jananaṃ jāti. Tappaccaye satipi takāre puna tiggahaṇakaraṇaṃ paccayantaratakāre āttanivattanatthaṃ, yathā – jantu. ‘‘Janitvā, janitu’’ntiādīsu pana ikārena byavahitattā na bhavati.
“ā、timhi、ca”等语亦继续适用。巴利
‘‘Ā, timhi, cā’’ti ca vattate.
620 词根√ṭhā与√pā,其词根末尾的ā音,于tappaccaya和ti词缀前,依次变为i与ī。巴利
620.Ṭhāpānamiī ca.
对于词根 ṭhā 与 pā,其词根末尾的 ā 音,在 tappaccaya 和 ti 词缀前,依次变为 i 音和 ī 音。并由“ca”一词兼摄,在其他情况下也偶尔适用。词根 √ṭhā(站立、停止):已站立,故为 ṭhito(已站立者);upaṭṭhito garuṃ(已侍奉师长);ṭhitavā(已站立者);adhiṭṭhitvā(已决意后);站立之处,故为 ṭhānaṃ;站立,故为 ṭhiti。词根 √pā(饮):已饮,故为 pītā(已饮者);yāguṃ pītavā(已饮粥者);饮料,故为 pānaṃ;饮,故为 pīti;pītvā(已饮后)。巴利
Ṭhā pāiccetesaṃ dhātūnaṃ antassa ākārassa yathākkamaṃ ikāraīkārādesā honti tappaccaye, timhi ca. Casaddena aññatrāpi kvaci. Ṭhā gatinivattimhi, aṭṭhāsīti ṭhito, upaṭṭhito garuṃ, ṭhitavā, adhiṭṭhitvā, ṭhānaṃ ṭhiti. Pā pāne, apāyīti pītā, yāguṃ pītavā, pānaṃ pīti, pītvā.
621 以 han 等结尾的词根,其后接词缀时,ti 变为 ha,词根末尾的 ha 变为 la,但 dah(烧)与 hā(离去)两词根除外。此乃 ḍha 替换规则之例外。巴利
621.Hantehi ho hassa lo vā adahanahānaṃ.
以 ha 音结尾的词根,其所接的过去分词词缀 ta 变为 ha,词根末尾的 ha 则变为 la,但表示“燃烧”的 dah 与表示“离去”的 hā 除外。这是对 ḍha 替换规则的例外说明。词根 ruha(生长、攀登):已攀登,故为 āruḷho rukkhaṃ(攀上了树);la 与 ḷa 无别,故亦作 ārulho;攀登之事称为 ruḷhī。词根 gāhu(搅动、深入):已深入,故为 gāḷho;深陷大海,即 ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ。词根 baha(增长):已增长,故为 bāḷho——依“有时词根”等规则作长音化处理。词根 muha(迷惑):已迷惑,故为 mūḷho。词根 guha(遮覆、隐藏):已隐藏,故为 gūḷhaṃ。词根 vaha(到达、携带):已承受,故为 upavuḷho——依“vaca、vasa、vaha 等词根的 va 变为 u”之规则结合运用,故成 u 音。巴利
Hakārantehi dhātūhi parassa tappaccayassa, tissa ca hakārādeso hoti, hassa ca dhātvantassa lakāro hoti vā dahanahe vajjetvā, ḍhattāpavādoyaṃ. Ruha janane, aruhīti āruḷho rukkhaṃ. Laḷānamaviseso, ārulho vā, ruhanaṃ ruḷhī. Gāhu viloḷane, agāhīti gāḷho, ajjhogāḷho mahaṇṇavaṃ. Baha vuddhimhi, abahīti bāḷho, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dīgho. Muha vecitte, amuyhīti mūḷho. Guha saṃvaraṇe, aguhīti gūḷhaṃ. Vaha pāpuṇane , upavahīti upavuḷho, ‘‘vaca vasa vahādīnamukāro vassā’’ti yogavibhāgena uttaṃ.
为何特别排除“dah(燃烧)”与“hā(舍离)”?因为“daḍḍho(已燃烧)”、“sannaddho(已束缚)”等形式依ḍha规则处理。为何提及“vā”字?因为“duddho(已挤奶)”、“siniddho(已润滑)”等形式亦依同一规则。至于“gahitaṃ(已取得)”、“mahitaṃ(已尊崇)”等词,由于插入了“i”音,词根末音与词缀相隔,故此规则不适用于它们。巴利
Adahanahānanti kimatthaṃ? Daḍḍho, sannaddho. Vāti kiṃ? Duddho, siniddho. ‘‘Gahitaṃ, mahita’’ntiādīsu pana ikārāgamena byavahitattā na bhavati.
就词根加词缀所构成的词形而言,亦依“过去时用ta、tavantu、tāvī”之规则,取ta词缀。“abubhukkhī”即是“bubhukkhita(曾渴望饮食者)”。同理,“jighacchita(曾感饥饿者)”、“pipāsita(曾感口渴者)”等,依此类推。巴利
Dhātuppaccayantatopi ‘‘atīte ta tavantutāvī’’ti tappaccayo, abubhukkhīti bubhukkhito. Evaṃ jighacchito, pipāsito iccādi.
此处,“过去时”的语义继续适用。巴利
‘‘Atīte’’ti vattate.
622 在表达状态义和被动义时,使用ta后缀。巴利
622.Bhāvakammesu ta.
过去时被表述时,在状态义与被动义这两种含义上,一切词根都加 ta 后缀。巴利
Atīte kāle gamyamāne sabbadhātūhi tappaccayo hoti bhāvakammaiccetesvatthesu.
词根“ge”意为“声音”或“歌唱”,在表达“歌唱的行为”或“曾被歌唱”的意义时,使用ta后缀。巴利
Ge sadde, gāyanaṃ, agāyitthāti vā atthe tappaccayo.
623 623.在一切情况下,词根“ge(唱诵)”皆替换为“gī”。巴利
623.Sabbattha ge gī.
此词根“ge”在一切情况下皆变为“gī”,而此规则仅适用于ta后缀与tipaccaya(ti后缀)的情况。其过去分词为‘gītaṃ’,‘gāyanaṃ(歌唱)’或‘gāyitabbā(当被歌唱)’亦称为‘gīti’。巴利
Geiccetassa dhātussa gīādeso hoti sabbattha, tappaccayatipaccayesvevāyaṃ. Tassa gītaṃ, gāyanaṃ, gāyitabbāti vā gīti.
表状态义时,以ta后缀结尾之词为中性;表被动义时,则通三性。巴利
Bhāve – tappaccayantā napuṃsakā. Kammani – tiliṅgā.
“nata”用于“弯曲身体”“舞蹈”或“已舞蹈”等义,其后加ta后缀。巴利
Nata gattavināme, naccanaṃ, anaccitthāti vā atthe tappaccayo.
624 诸词缀未至究竟者,依固定用法而得成就。巴利
624.Paccayā daniṭṭhā nipātanā sijjhanti.
凡这类带有词缀之词,若未依词缀规则完成变化,则依固定用法成立。因此,与词根结合时,其后缀 ta 会有 cca、ṭṭa 等替换形式,例如 naccaṃ、naṭṭaṃ。词根 √has(笑)的 hasanaṃ 变为 hasitaṃ,其间插入元音 i。√gam(去)变为 gataṃ。同样地,ṭhitaṃ、sayitaṃ 因“vā”所管辖范围不确定,故发生元音增长。词根 √rud(流泪),源于 arujjhitthā 而有 roditaṃ,或 ruṇṇaṃ 等。巴利
Ye idha sappaccayā saddā paccayehi na niṭṭhaṃ gatā, te nipātanato sijjhantīti dhātvantena saha tappaccayassa cca ṭṭādesā. Naccaṃ, naṭṭaṃ. Hasa hasane, hasanaṃ hasitaṃ, ikārāgamo. Gamanaṃ gataṃ. Evaṃ ṭhitaṃ, sayitaṃ, vādhikārassa vavatthitavibhāsattā vuddhi. Ruda assuvimocane, arujjhitthāti roditaṃ, ruṇṇaṃ vā iccādi.
abhibhūyitthāti:意为“已被征服”,故愤怒已被您征服——即已征服、被征服、已征服者。词根 √bhās 为言语表达,于语言中,“他已说”故,为“已说之法”“已说之偈”“已说之经”。词根 √dis 为发音,属 curādi 组,加 ṇe。“已教示”故,为世尊已教示之法,插入 i 音时,致使元音失落。词根 √ji 为征服,“已征服”故,为已征服之魔。词根 √nī 为引导,“已引导”故,为已被引导至村落者;法已被你听闻,故为已知。巴利
Abhibhūyitthāti abhibhūto kodho bhavatā, abhibhūtā, abhibhūtaṃ. Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ, abhāsittha tenāti bhāsito dhammo, bhāsitā gāthā, bhāsitaṃ suttaṃ. Disī uccāraṇe, curādittā ṇe. Adesīyitthāti desito dhammo bhagavatā, ikārāgame kāritasaralopo. Ji jaye, ajīyitthāti jito māro. Nī pāpuṇane, anīyiṃsūti nītā gāmamajā, suto tayā dhammo, ñāto.
Sāsa 表教诫,在“已教诫”的意义上,加 ta 后缀。巴利
Sāsa anusiṭṭhimhi, anusāsīyitthāti atthe tappaccayo.
625 对于 sāsa、disa 等词根,其后的 ta 后缀有 riṭṭha 等替换形式。巴利
625.Sāsadisato tassa riṭṭho ca.
对于 sāsa、disa 等词根,其后的 ta 后缀有 riṭṭha 等替换;且由 ca 字,ti 后缀有 riṭṭhi 替换;对于 disa 等词根,kicca、taka、ratuṃ、tvā 等后缀则有 raṭṭha、raṭṭhuṃ、raṭṭhā 等替换,同时发生 r 等字母的脱落。例如:anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ。Disa 为“看”,因已见故,即“为我所见之色”(diṭṭhaṃ me rūpaṃ)。巴利
Sāsadisaiccetehi dhātūhi parassa tappaccayassa riṭṭhādeso hoti, casaddena tissa riṭṭhi ca, disato kiccatakāratuṃtvādīnañca raṭṭha raṭṭhuṃ raṭṭhādesā ca honti, rādilopo, anusiṭṭho so mayā, anusiṭṭhā sā, anusiṭṭhaṃ. Disa pekkhaṇe, adissitthāti diṭṭhaṃ me rūpaṃ.
在 ti 后缀中:anusiṭṭhi 意为“教诫”,diṭṭhi 意为“见”。巴利
Timhi – anusāsanaṃ anusiṭṭhi, dassanaṃ diṭṭhi.
于 kicca 等后缀中——应见、应观、应察;见已;为见故前往;见已;为出离而见;见已;因插入 i 音,中间音不出现。例如——已教诫、应教诫、为教诫、教诫已、已示等。巴利
Kiccādīsu – dassanīyaṃ daṭṭhabbaṃ, daṭṭheyyaṃ, passitunti daṭṭhuṃ gacchati, passitvāti nekkhamaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā, ikārāgamena antarikassa na bhavati, yathā – anusāsitaṃ, anusāsitabbaṃ, anusāsituṃ, anusāsitvā, dassitaṃ iccādi.
词根 tusa 意为喜乐。表示“已喜乐”之义时,在主动语态中加上 ta 后缀。巴利
Tusa pītimhi, atussīti atthe kattari tappaccayo.
“tassā”者,是承前统摄之辞。巴利
‘‘Tassā’’ti adhikāro.
626 sādi:因与“sa”等相伴而运作,故名。对于以sa结尾的词根,以及puccha、bhanja、hansa等词根,其后紧接的ta音,与词根末辅音一同替换为ṭṭha。hansa虽已包含在sant一类中,此处重提,是为了显示在某些情形中ṭṭha的替换并非必然,因此在“viddhasto utrasto”等例中不发生此替换。巴利
626.Sādi, santapucchabhanjahansādīhi ṭṭho.
“与‘ādi’等一起运作的,名为sādi。对于以sa音结尾的词根,以及puccha、bhanja、hansa等如此一类的词根,其后紧接的ta音,与词根末辅音一同替换为ṭṭha。hansa虽已包含在sant一类中,此处重提,是为了显示在某些情形中ṭṭha的替换并非必然,因此,在‘viddhasto utrasto’等例中不发生此替换。tuṭṭho,santusito。bhas(bhasa,意为‘呵责’):abhassīti → bhaṭṭho,bhassito。nas(nasa,意为‘不见’):nassīti → naṭṭho。daṃs(daṃsa,意为‘看见’):adaṃsīyitthāti → daṭṭho sappena,或ḍaṃsito,依‘kvaci dhātū’等规则,dassa变为ḍa。phus(phusa,意为‘触’):aphusīyitthāti → phuṭṭho rogena,或phussito。is(isu,意为‘欲求’):esīyitthāti → iṭṭho,icchito,esito。mas(masa,意为‘触摸’):āmasīyitthāti → āmaṭho。vas(vasa,意为‘居住’):avassīti → vuṭṭho devo,pavisīyitthāti → paviṭṭho,uddisīyitthāti → uddiṭṭho。pucch(puccha,意为‘询问’):apucchīyitthāti → puṭṭho pañhaṃ,pucchito。bhanj(bhanja,意为‘压碎’):abhañjīyitthāti → bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ。hans(hansa,意为‘欢喜’):ahaṃsīti → haṭṭho,pahaṭṭho,pahaṃsito。”巴利
Ādinā saha vattatīti sādi. Sakārantehi, puccha bhanjahansaiccevamādīhi ca dhātūhi parassa anantarikassa takārassa sahādibyañjanena dhātvantenaṭṭhādeso hoti. Hansassa satipi santatte punaggabhaṇaṃ kvaci ṭṭhādesassa aniccatādīpanatthaṃ, tena ‘‘viddhasto utrasto’’tiādīsu na hoti. Tuṭṭho, santusito. Bhasa bhassane, abhassīti bhaṭṭho, bhassito. Nasa adassane, nassīti naṭṭho. Daṃsa daṃsane, adaṃsīyitthāti daṭṭho sappena, ḍaṃsito vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dassa ḍattaṃ. Phusa phassane, aphusīyitthāti phuṭṭho rogena, phussito vā. Isu icchāyaṃ, esīyitthāti iṭṭho, icchito, esito. Masa āmasane, āmasīyitthāti āmaṭho. Vasasecane, avassīti vuṭṭho devo, pavisīyitthāti paviṭṭho, uddisīyitthāti uddiṭṭho. Puccha pucchane, apucchīyitthāti puṭṭho pañhaṃ, pucchito. Bhanja avamaddane, abhañjīyitthāti bhaṭṭhaṃ dhaññaṃ. Hansa pītimhi, ahaṃsīti haṭṭho, pahaṭṭho, pahaṃsito.
词根tuṣ(满足):atuṣyat → tuṭṭho,意为“已满足者”(santusito)。巴利
Ādisaddena yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjitthāti atthe tappaccayo, tassa ṭṭhādeso.
627 当后接ṭṭha时,词根yaja的元音替换为i。巴利
627.Yajassa sarassi ṭṭhe.
对于词根yaja,当后接ṭṭha时,其元音替换为i。例如:yiṭṭho mayā jino(我所敬奉的胜者)。词根saja(释放)与前缀saṃ组合:saṃsajjitthā → saṃsaṭṭho tena(为他所联系者),vissaṭṭho(被释放者)。词根maja(清净):amajjī → maṭṭho,等等。巴利
Yajaiccetassa dhātussa sarassa ikārādeso hoti ṭṭhe pare. Yiṭṭho mayā jino. Saja vissagge saṃpubbo, saṃsajjitthāti saṃsaṭṭho tena, vissaṭṭho. Maja suddhimhi, amajjīti maṭṭho iccādi.
在kicca、takāra等词缀之前:tussitabbaṃ变为toṭṭhabbaṃ(所应悦意),phusitabbaṃ变为phoṭṭhabbaṃ(所应触证),pucchituṃ变为puṭṭhuṃ(为了询问),yajituṃ变为yiṭṭhuṃ(为了敬奉),abhiharituṃ变为abhihaṭṭhuṃ(为了带来),tosanaṃ变为tuṭṭhi(悦意),esanaṃ变为eṭṭhi(寻求),vassanaṃ变为vuṭṭhi(雨),vissajjanaṃ变为vissaṭṭhi(流散),等等。巴利
Kiccatakārādīsu tussitabbaṃ toṭṭhabbaṃ, phusitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ, pucchituṃ puṭṭhuṃ, yajituṃ yiṭṭhuṃ, abhiharituṃ abhihaṭṭhuṃ, tosanaṃ tuṭṭhi, esanaṃ eṭṭhi, vassanaṃ vuṭṭhi, vissajjanaṃ vissaṭṭhi iccādi.
“tassa, sādī”这条规则也同样适用。巴利
‘‘Tassa, sādī’’ti ca vattate.
628 词根bhanja加上ta词缀时,词根末辅音与ta一并替换为gga。巴利
628.Bhanjato ggo ca.
从词根 bhanja 起,当其与 ta 词缀结合时,词根末辅音与 ta 词缀一同被替换为 gga,例如:“bhaggo rāgo anena”(因此,贪欲被破坏)。从词根 vas(居住):parivasīyitthā → parivuṭṭho parivāso(已圆满的别住),vusitaṃ brahmacariyaṃ(已修的梵行),其中将 uṭṭha 替换为 uādesa。从词根 vas(穿衣):nivasīyitthā → nivatthaṃ vatthaṃ(已穿的衣服),依据“kvaci dhātū”等规则,stakāra 组合变为 ttha,同理 nivatthabbaṃ(应被穿的)。从词根 saṃsa(称赞):pasaṃsīyitthā → pasattho pasaṃsito(被称赞者),pasaṃsanaṃ → pasatthi(称赞)。从词根 badha(绑缚):abajjhitthā → baddho raññā(被王绑缚者)。从词根 labh(得):alabhīyitthā → laddhaṃ me dhanaṃ(我得财),其中 dhatta、巴利
Bhanjato dhātumhā tappaccayassa sahādibyañjanena ggo ādeso hoti. Bhaggo rāgo anena. Vasanivāse, parivasīyitthāti parivuṭṭho parivāso, vusitaṃ brahmacariyaṃ, uṭṭha uādesā. Vasa acchādane, nivasīyitthāti nivatthaṃ vatthaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā stakārasaṃyogassa tthattaṃ, evaṃ nivatthabbaṃ. Saṃsa pasaṃsane, pasaṃsīyitthāti pasattho pasaṃsito, pasaṃsanaṃ pasatthi. Badha bandhane, abajjhitthāti baddho raññā, alabhīyitthāti laddhaṃ me dhanaṃ, dhattadattāni. Rabha rābhasse, ārabhīyitthāti āraddhaṃ vīriyaṃ. Daha bhasmīkaraṇe , adayhittāti daḍḍhaṃ vanaṃ, abhujjitthāti bhutto odano, bhujādittā dhātvantalopo, dvittañca. Caja hānimhi, pariccajīyitthāti pariccattaṃ dhanaṃ, amuccitthāti mutto saro.
词根 vaca(说),在“viyattiyaṃ vācāyaṃ”的意义上,或于“avacīyitthā”的意义上,其后接 ta 词缀。巴利
Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, avacīyitthāti atthe tappaccayo.
“anto, no, dvi, ca” 这一论题持续适用。巴利
‘‘Anto, no, dvi, cā’’ti ca adhikāro.
629 词根 vaca(说):有时以 vu 替代。巴利
629.Vaca vā vu.
此为四句。此词根 vaca 的 v 有时替换为 u,词根末尾的 c 则不出现,且其词缀发生双化。单词 vā 用于表决定义,即于词根开头增入 v。此已为世尊所说,或已说。巴利
Catuppadamidaṃ. Vacaiccetassa dhātussa vakārassa ukārādeso hoti vā, dhātvanto ca cakāro no hoti, tappaccayassa ca dvibhāvo hoti. Vāggahaṇamavadhāraṇatthaṃ, dhātvādimhi vakārāgamo. Vuttamidaṃ bhagavatā, uttaṃ vā.
630 以及 gup 等词根。巴利
630.Gupādīnañca.
对于gup等词根,其末尾辅音不出现,且接在后面的ta词缀发生双写。词根gupa表“保护”,sugopīyittha则成为sugutto或sugopito;由于有i音相隔,词根末尾音不删除。又依“aññesu ca”规则,因vā的简择性,在完成式词缀中有时亦发生元音强化。“保护”称为gutti。巴利
Gupaiccevamādīnaṃ dhātūnamanto ca byañjano no hoti, parassa takārassa ca dvibhāvo hoti. Gupa gopane, sugopīyitthāti sugutto, sugopito, ikārena byavahitattā na dhātvantalopo, ‘‘aññesu cā’’ti sutte vādhikārassa vavatthitavibhāsattā niṭṭhatakārepi kvaci vuddhi. Gopanaṃ gutti.
Lipa表“涂抹”,alimpīyittha则成litto sugandhena(以香涂饰)。Tapa表“热恼”,santapīyittha则成santatto tejena(为火所炙)。Dīpa表“照亮”,ādīpīyittha则成āditto agginā(被火点燃),元音缩短;“照亮”称为ditti。Apa表“到达”,pāpīyittha则成patto gāmo(到达村庄),pāpuṇīti则成patto sukhaṃ(获得安乐);“到达”称为patti,所应到达之事物。Mada表“迷醉”,pamajjīti则成pamatto(放逸)。Supa表“躺卧”,asupīti则成sutto(已睡)等。巴利
Lipa limpane, alimpīyitthāti litto sugandhena. Tapa santāpe, santapīyitthāti santatto tejena. Dīpa dittimhi, ādīpīyitthātiāditto agginā, rassattaṃ, dīpanaṃ ditti. Apa pāpuṇane, pāpīyitthāti patto gāmo, pāpuṇīti patto sukhaṃ, pāpuṇanaṃ patti, pattabbaṃ. Mada ummāde, pamajjīti pamatto. Supa sayane, asupīti sutto iccādi.
Cara表“行”,acarīyittha则成ciṇṇo dhammo(已行之法),此处有iṇṇa之代换,或作carito。同样地,puṇṇo(充满)、pūrito(充满)。巴利
Cara caraṇe, acarīyitthāti ciṇṇo dhammo, iṇṇādeso, carito vā. Evaṃ puṇṇo, pūrito.
Nuda 意为“驱除”,panujjittha 变为 paṇunno(已驱除),其中的 n 转为 ṇ,亦作 panudito。Dā 意为“给与”,ādīyittha 变为 ādinno(已取),或 atto;依“kvaci dhātū”等规则,词干 dā 的 s 变为 t,且元音缩短。巴利
Nuda khepe, panujjitthāti paṇunno, nassa ṇattaṃ, panudito. Dā dāne, ādīyitthātiādinno, atto vā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dāsaddassa takāro, rassattaṃ.
631 对于 bhid 等词根,有时替换为 inna、anna、īṇa。巴利
631.Bhidādito innaannaīṇā vā.
对于 bhid 等词根,其后的 ta 词缀有时替换为 inna、anna、īṇa,并且词根末音不出现。此处的 vā 字表示限定性选择,并伴有元音省略等现象。巴利
Bhidaiccevamādīhi dhātūhi parassa tappaccayassa inna annaīṇaiccete ādesā honti vā, anto ca no hoti. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, saralopādi.
Bhid 表“破裂”,abhijjittha 即 bhinno ghaṭo bhavatā(瓶被您所破),或 bhijjīti 即 bhinno devadatto(提婆达多破裂)。Chid 表“切割”,achijjittha 即 chinno rukkho(树被砍断),acchinnaṃ cīvaraṃ(衣被割破),ucchijjīti 即 ucchinno(被切断)。Adīyittha 即 dinno suṅko(已给之税)。Sada 表“散落、移动、耗尽”,nisīdīti 即 nisinno(已坐)。Khida 表“惊惧”,或 khida 表“沮丧”,akhijjīti 即 khinno(沮丧)。巴利
Bhidi vidāraṇe, abhijjitthāti bhinno ghaṭo bhavatā, bhijjīti vā bhinno devadatto. Chidi dvidhākaraṇe, achijjitthāti chinno rukkho, acchinnaṃ cīvaraṃ, ucchijjīti ucchinno. Adīyitthābhi dinno suṅko. Sada visaraṇagatyāvasānesu, nisīdīti nisinno. Khida uttāsane, khida dīnabhāve vā, akhijjīti khinno.
在 anna 替代时,chada 表“覆盖”,acchādīyittha 即 channo(已覆盖),paṭicchannaṃ gehaṃ(被遮盖的房屋),pasīdīti 即 pasanno(明净)。Pada 表“去”,uppajjīti 即 uppanno(已生起),jhānaṃ samāpanno(已入禅定)。Rudi 表“流泪”,ruṇṇo(已哭泣),尾音省略。巴利
Annādese chada apavāraṇe, acchādīyitthāti channo, paṭicchannaṃ gehaṃ, pasīdīti pasanno. Pada gatimhi, uppajjīti uppanno, jhānaṃ samāpanno. Rudi assuvimocane, ruṇṇo, paralopo.
Khī 表“耗尽”,替换为 īṇa,akhīyīti 即 khīṇo doso(嗔恚已尽),khīṇā jāti(生已尽),khīṇaṃ dhanaṃ(财富耗尽)。Hā 表“舍弃”,依“kvaci dhātū”等规则,hā 词根于 īṇa 替代时,ṇ 转为 n,pahīyittha 即 pahīno kileso(烦恼已断),parihāyīti 即 parihīno(退失)。Āsa 表“坐”,acchīti 即 āsīno(已坐)。Lī 表“粘着”,līyīti 即 līno(粘着),nilīno(隐藏)。Ji 表“征服”,jiyīti 即 jīno vittamanusocati(败者哀悼财富),或 jito(已征服)。Dī 表“耗尽”,dīno(耗尽)。Pī 表“满足”,pīno(满足)。Lū 表“割断”,lūyittha 即 lūno(已割断)等。巴利
Khī khaye īṇādeso, akhīyīti khīṇo doso, khīṇā jāti, khīṇaṃ dhanaṃ. Hā cāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā hādito īṇādese ṇakārassa nattaṃ, pahīyitthāti pahīno kileso, parihāyīti parihīno. Āsa upavesane , acchīti āsīno. Lī silesane, līyīti līno, nilīno. Ji jaye, jiyīti jīno vittamanusocati, jito vā. Dī khaye, dīno. Pī tappane, pīno. Lū chedane, lūyitthāti lūno iccādi.
“Vamu”意为“吐出”,已吐出故称“vantaṃ”(已吐)、“vamitaṃ”(已呕出),依“pakkamādīhi nto”规则而作“nt”替代。未前往故称“gato gāmo tayā”(你已往之村)或“gāmaṃ gato”(已往之村),依“gamakhanahanaramādīnamanto”规则而截去词根末音。已被掘故称“khato kūpo”(已掘之井);心被损故称“upahataṃ cittaṃ”(已损之心);喜乐故称“rato”(喜悦)、“abhirato”(深喜)。“Mana”意为“了知”,被了知故称“mato”(所了知)、“sammato”(所认同)。“Tanu”意为“展开”,已展开故称“tataṃ”(已展开)、“vitataṃ”(已遍展)。“Yamu”意为“止息”,已被约束故称“niyato”(已决定)。巴利
Vamu uggiraṇe, vamīyitthāti vantaṃ, vamitaṃ, ‘‘pakkamādīhi nto’’ti ntādeso. Agacchīyitthāti gato gāmo tayā, gāmaṃ gato vā, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Akhaññitthāti khato kūpo, upahaññitthāti upahataṃ cittaṃ, aramīti rato, abhirato. Mana ñāṇe, amaññitthāti mato, sammato. Tanu vitthāre, atanitthāti tataṃ, vitataṃ. Yamu uparame, niyacchīti niyato.
“No, tamhi, timhī”等规则继续适用。巴利
‘‘No, tamhi, timhī’’ti ca vattate.
632 632. 及 r 音(rakāra)。巴利
632.Rakāro ca.
再者,当 “-ta” 词缀、“-ti” 词缀在后时,位于词根末的 “r” 音便不再保留。所谓“已作(pakarīyittha)”,即:pakato kaṭo bhavatā——‘垫席已由您作成’;katā me rakkhā——‘守护已由我作’;kataṃ me puññaṃ——‘福德已由我作’。依‘Do dhassa cā’这一规则,借其中的‘ca’字,此处的 “t” 变为 “ṭ”;例如:sukaṭaṃ(善作)、dukkaṭaṃ(恶作)。所谓“于前已作(pure akarīyittha)”,即 purakkhato(已置于前)。依‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’这一规则,出现 “kha” 音。与诸词缀结合后而作(saṅgamma karīyittha),即 saṅkhato(已集成)、abhisaṅkhato(已现行集成)。所谓“已近作(upakarīyittha)”,即 upakkhato、upakkhaṭo(已近作)。所谓“已周作(parikarīyittha)”,即 parikkhato(已周作)。巴利
Rakāro ca dhātūnamantabhūto no hoti tappaccaye, tippaccaye ca pare. Pakarīyitthāti pakato kaṭo bhavatā, katā me rakkhā, kataṃ me puññaṃ. ‘‘Do dhassa cā’’ti etta casaddena ṭo tassa, yathā – sukaṭaṃ, dukkaṭaṃ, pure akarīyitthāti purakkhato, ‘‘purasamupaparīhi karotissa khakharā vā tappaccayesu cā’’ti khakāro, paccayehi saṅgamma karīyitthāti saṅkhato, abhisaṅkhato, upakarīyitthāti upakkhato, upakkhaṭo, parikarīyitthāti parikkhato.
在“-ti”词缀时,为“pakaraṇa”(著作)、“pakati”(自性)。词根“sara”,义为“行走、忆念”:所谓“asarī”,即“sato”(已忆念);所谓“visarī”,即“visaṭo”(已散布);“saraṇaṃ”(忆念/皈依);或者因为“以此而忆念”(sarati etāya),故称“sati”(念);所谓“被取出”(nīharīyittha),即“nīhaṭo”(已取出)。词根“dhara”,义为“持”:所谓“被举起”(uddharīyittha),即“uddhaṭo”(已举起);所谓“被负荷”(abharīyittha),即“bhato”(已负荷);“bharaṇaṃ”(负荷);或者因为“以此而负荷/维持”(bharati etāya),故称“bhati”(工资/负荷)。巴利
Tippaccaye pakaraṇa pakati. Sara gaticintāyaṃ, asarīti sato, visarīti visaṭo, saraṇaṃ, sarati etāyāti vā sati, nīharīyitthāti nīhaṭo. Dhara dhāraṇe, uddharīyitthāti uddhaṭo, abharīyitthāti bhato, bharaṇaṃ, bharati etāyāti vā bhati.
在带有 i 音插入(ikārāgama)的那些词例中,如“gamito”(已行)等,当词根末尾音脱落(dhātvantalopa)应发生之时——巴利
Ikārāgamayuttesu ‘‘gamito’’tiādīsu dhātvantalope sampatte –
“Lopo”(脱落)这一用语继续适用。巴利
‘‘Lopo’’ti vattate.
633 633. n、m、k、r 诸[词根]末尾[辅音],于 niyuttata 情况下。巴利
633.Namakarānamantānaṃ niyuttatamhi.
以 -na、-ma、-ka、-ra 结尾的词根,在接有 ikāra 增音(ikārāgama)的 takāra 之后时,不发生省略(lopa),此即‘不省略’(lopābhāvo)。例如:agacchī(他去)、gamīyitthā 或 gamito(被去)、ramitthā 或 ramito(被乐)。如是 vamito(被吐)、namito(被弯)。saki saṅkāyaṃ(能……于聚集)、saṅkito(被疑)、sarito(被忆)、bharito(被持)。同样:khanitabbaṃ(应掘)、hanitabbaṃ(应杀)、gamitabbaṃ(应去)、ramitabbaṃ(应乐)等。巴利
Nakāra makāra kakāra rakārānaṃ dhātvantānaṃ lopo na hoti ikārāgamayutte takāre pareti lopābhāvo. Agacchī, gamīyitthāti vā gamito, ramitthāti ramito. Evaṃ vamito, namito. Saki saṅkāyaṃ, saṅkito, sarito, bharito. Tathā khanitabbaṃ, hanitabbaṃ, gamitabbaṃ, ramitabbaṃ iccādi.
“Nidhīyittha”(被安放了)即 nihito(已安放)。依据“kvaci dhātū”(某些词根)等规则,在 -ta 词缀前,dhā 词根中的 dh 音变为 hi。同样,vihito(已安排)也是如此。巴利
Nidhīyitthāti nihito, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhissa hi tappaccaye. Evaṃ vihito.
在使役式(kārita)中,当表达“abhāvīyittha”(被使有、被修习)这一意义时,依“bhāvakammesu ta”(在存在状态与所作之义中加 -ta)这一规则而有 -ta 后缀;依“yathāgamamikāro”(按出现之处增 i 音)这一规则而有 ikārāgama(插入 i 音),并有 saralopādi(元音省略等)。例如:bhāvito maggo tena(道由他/它而已被修习)、bhāvayito。当表达“apācīyittha”(被使煮)这一意义时,例如:pācito odanaṃ yaññadatto devadattena(祠皮子(Yaññadatta)被天与(Devadatta)使令煮饭)、pācayito、pācāpito、pācāpayito。在“kammaṃ kārīyittha”(业被使作)这一意义上,例如:kārito、kārayito、kārāpito、kārāpayito 等等。巴利
Kārite abhāvīyitthāti atthe ‘‘bhāvakammesu ta’’iti tappaccayo, ‘‘yathāgamamikāro’’ti ikārāgamo, saralopādi, bhāvito maggo tena, bhāvayito, apācīyitthāti pācito odanaṃ yaññadatto devadattena, pācayito, pācāpito, pācāpayito, kammaṃ kārīyitthāti kārito, kārayito, kārāpito, kārāpayito iccādi.
在“bhāvakammesu ta”(于存在态与所作态中加“ta”)这一规则中,此处的“ta”通过“yogavibhāga”(词语分释),对于表示不动、行走、饮食等意义的词根,也可用于处所格(adhikaraṇa)。例如:“āsa”(词根,义为“upavesana”坐)——在处所格中,“acchiṃsu ettha te”(他们坐于此)即“idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ”(这是他们所坐之处);存在态中为“idha tehi āsitaṃ”(此处被他们所坐);所作态中为“ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo”(这个村庄被他们靠近而坐);主体格中为“idha te āsitā”(他们坐于此)。同样地,“aṭṭhaṃsu ettha”(他们立于此)——处所格为“idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ”(这是他们所立之处),存在态为“idha tehi ṭhitaṃ”(此处被他们所立),所作态为“ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso”(这处场地被他们所安立),主体格为“idha te ṭhitā”(他们立于此)。“nisīdiṃsu ettha”(他们坐于此)中:“idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ”(这是他们所坐之处),“ayaṃ tesaṃ nisinnakālo”(这是他们坐的时间),“te idha nisinnā”(他们坐于此)。“nipajjiṃsu ettha”(他们卧于此)中:“idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ”(这是他们所卧之处),“idha te nipannā”(他们卧于此)。巴利
‘‘Bhāvakammesu ta’’iti ettha ‘‘ta’’iti yogavibhāgena acalana gati bhojanatthādīhi adhikaraṇepi tappaccayo, yathā – āsa upavesane, adhikaraṇe acchiṃsu ettha teti idaṃ tesaṃ āsitaṃ ṭhānaṃ. Bhāve idha tehi āsitaṃ. Kammani ayaṃ tehi ajjhāsito gāmo. Kattari idha te āsitā. Tathā aṭṭhaṃsu etthāti idaṃ tesaṃ ṭhitaṃ ṭhānaṃ, idha tehi ṭhitaṃ, ayaṃ tehi adhiṭṭhito okāso, idha te ṭhitā. Nisīdiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nisinnaṃ ṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ nisinnakālo, te idha nisinnā. Nipajjiṃsu etthāti idaṃ tesaṃ nipannaṃ ṭhānaṃ, idha te nipannā.
“yā”表到达之义。“他们曾行至此处”,意思是:此路是他们所行之道,此处是他们所行之处,此道是他们行过的路,这里便是他们行到的地方。同样,此处是他们到达的处所,此时是他们到达的时刻,此处是他们到达的地方,此村是他们进入的村落,这里便到了他们所在之处。巴利
Yā gatipāpuṇane. Ayāsuṃ te etthāti ayaṃ tesaṃ yāto maggo, idha tehi yātaṃ, ayaṃ tehi yāto, maggo, idha te yātā. Tathā idaṃ tesaṃ gataṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ gatakālo, idha tehi gataṃ, ayaṃ tehi gato gāmo, idha te gatā.
“他们曾食用于此”,意思是:此处是他们进食的处所,此时是他们进食的时刻,此处是他们所食用的饭,这里便是他们饱食的地方。“他们曾饮用于此”,意思是:此处是他们饮用的处所,此处是他们所饮用的粥,这里便是他们解渴的地方。“他们曾见于此”,意思是:此处是他们看见的处所,等等。巴利
Bhuñjiṃsu etasminti idaṃ tesaṃ bhuttaṭṭhānaṃ, ayaṃ tesaṃ bhuttakālo, idha tehi bhutto odano, idha te bhuttā. Piviṃsu te etthāti idaṃ tesaṃ pītaṃ ṭhānaṃ, idha tehi pītā yāgu, idha te pītā. Dissanti etthāti idaṃ tesaṃ diṭṭhaṭṭhānaṃ iccādi.
由“kattari kiti”这一句,依蛙跳之法,“kattari”一词得以延续下来。巴利
‘‘Kattari kiti’’ti ito maṇḍūkagatiyā ‘‘kattarī’’ti vattate.
634 当第二转示表业格时,加kta词缀。巴利
634.Kammani dutiyāyaṃ kto.
当表业格的第二转示存在时,诸词根后加kta词缀,表作者义。此语即表明:业等已被表达时,便不再使用第二等格语尾。于“他施与布施”之义中,加kta词缀,依“kvaci dhātū”等规则,词缀中的ka字母脱落,且替换为in,故成“布施已被施与,为提婆达多所施”。rakkha(保护)表守护义,“他守护了戒”即“戒被守护”;“他食用了食物”即“食物被食用”;“他侍奉了师长”即“师长被侍奉”,等等。巴利
Kammatthe dutiyāyaṃ vibhattiyaṃ vijjamānāyaṃ dhātūhi kattari ktappaccayo hoti. Idameva vacanaṃ ñāpakaṃ abhihite kammādimhi dutiyādīnamabhāvassa. Dānaṃ adāsīti atthe ktappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā paccayakakārassa lopo, tassa innādeso, dānaṃ dinno devadatto. Rakkha pālane, sīlaṃ arakkhīti sīlaṃ rakkhito, bhattaṃ abhuñjīti bhattaṃ bhutto, garuṃ upāsīti garumupāsito iccādi.
635 从bhī等,以及mati、budhi、pūjā等词根之后,加kta词缀。巴利
635.Bhyādīhi matibudhipūjādīhi ca kto.
于bhī等词根,以及mati、budhi、pūjā等词根后,加kta词缀。此词缀依“bhāvakammesu kiccattakkhatthā”之说,唯表状态与被动义。巴利
Bhīiccevamādīhi dhātūhi, mati budhi pūjādīhi ca ktappaccayo hoti. So ca ‘‘bhāvakammesu kiccattakkhatthā’’ti vuttattā bhāvakammesveva bhavati.
bhī(恐惧)词根:如“abhāyitthā”,即“bhītaṃ bhavatā”(被您所恐惧)。supa(躺卧)词根:如“asupīyitthā”,即“suttaṃ bhavatā”(被您所睡)。同理,“sayitaṃ bhavatā”(被您所卧)。asa(进食)词根:如“asitaṃ bhavatā”(被您所食),又如“pacito odano bhavatā”(饭被您煮了)。巴利
Bhī bhaye, abhāyitthāti bhītaṃ bhavatā. Supa saye, asupīyitthāti suttaṃ bhavatā. Evaṃ sayitaṃ bhavatā. Asa bhojane, asitaṃ bhavatā, pacito odano bhavatā.
此处,mati等词根表意愿之义,budhi等词根表智了之义。巴利
Idha matyādayo icchatthā, budhiādayo ñāṇatthā.
mana(思)表智了义,带前缀 sam;当依“budhagamāditthe kattarī”规则应加 ta 词缀时,依此于业格加 kta 词缀,复依“gama khanā”等规则词根末音脱落,故称为“sammato”(被国王所认可)。kappa(分别)表思量义,故称为“saṅkappito”(被思量)。dhara(持)表执持义,属 curādi 类,加 ṇe,作元音增长、插入 i 字母、元音省略等,故称为“avadhārito”(被确定)。巴利
Mana ñāṇe saṃpubbo, ‘‘budhagamāditthe kattarī’’ti tappaccaye sampatte iminā kammani ktappaccayo, ‘‘gama khanā’’tiādinā dhātvantalopo, raññā sammato. Kappa takkane, saṅkappito. Dhara dhāraṇe, curādittā ṇe, vuddhi, ikārāgamo, saralopādi, avadhārito.
budha(觉)表了悟义。“他觉悟了”,故世尊是“buddho”,即被大威德之天人所觉悟者。i(学)表学习义。“他学习了”,故称“adhīto”(被学习)。巴利
Budha avagamane, avabujjhitthāti buddho bhagavā mahesakkhehi devamanussehi. I ajjhayane, adhīyitthāti adhīto.
i(往)表行去义,故为“abhisamito”(已等至)。vida(知)表智了义;“他知道了”,故为“vidito”(被知)。ñā(了)表觉悟义;“他了知了”,故为“ñāto”(被了知)。vidha(刺)表穿透义;“他通达了”,故“法被通达”称“paṭividdho dhammo”。takka(思)表思惟义,故为“takkito”(被思惟)。巴利
I gatimhi, abhisamito. Vida ñāṇe, avedīyitthāti vidito. Ñā avabodhane, aññāyitthāti ñāto. Vidha vedhane, paṭivijjhitthāti paṭividdho dhammo. Takka vitakke, takkito.
这些词用于表示供养的意义:“于此曾食”——这是他们进食之处,这是他们进食之时,食物在此处被他们食用,他们于此已食;“于此曾饮”——这是他们饮用之处,粥在此处被他们饮用,他们于此已饮;“于此得见”——这是他们被看见之处,如此宣说。巴利
Pūjanatthesu –
Pūja为“供养”义,已受供养故,世尊称为pūjito(已受供养者)。此词在相续供养义中加前缀apa,成为apacāyito(已受尊敬者)。Māna为“尊敬”义,故有mānito(已受尊敬者)。Ci为“积聚”义,故有apacito(已受积聚/已受尊敬者)。Vanda为“礼敬”义,故有vandito(已受礼敬者)。Kara为“做”义,故有sakkato(已受恭敬者)。Sakkāra为“恭敬”即供养义,故有sakkārito(已受恭敬者),等等。巴利
Pūja pūjāyaṃ, apūjīyitthāti pūjito bhagavā. Cāya santānapūjanesu apapubbo, apacāyito. Māna pūjāyaṃ, mānito. Ci caye, apacito. Vanda abhivandane, vandito. Kara karaṇe, sakkato. Sakkāra pūjāyaṃ, sakkārito iccādi.
已受供者、已行供者、已献供者;已栖住者、已住圆满者、已衰老者。
已成熟者、已离去者、已出生者;已安立者、已生长者、已受饥者。
已歌唱、已舞蹈、已战胜、已得见,已满足、已祭祀与已破坏的;
已说与已护、已截断,已断除、已遣去、已逝去。
已作的、已备办的、已食用的;住处、已承事师长的;
已畏惧、被认可、已觉悟、已供养——这些是过去时。巴利
Huto hutāvī hutavā, vuṭṭho vusita jiṇṇako; Pakkaṃ pakkantako jāto, ṭhito ruḷho bubhukkhito. Gītaṃ naccaṃ jito diṭṭho, tuṭṭho yiṭṭho ca bhaggavā; Vuttañca gutto acchinno, pahīno gamito gato. Katobhisaṅkhato bhuttaṃ, ṭhānaṃ garumupāsito; Bhītañca sammato buddho, pūjitotītakālikā.
Tavetunādi等过去缘的理趣。巴利
Tavetunādippaccayantanaya
在分析“欲作福、正欲作、将欲作”时——巴利
‘‘Puññāni kātumicchi, icchati, icchissati vā’’ti viggahe –
636 在愿望义中,若作者相同,则用 ta、ve、tuṃ 等。巴利
636.Icchatthesu samāna kattu kesu ta ve tuṃ vā.
若其具有“渴望”之义,则他们即是“渴望者”。于此类“渴望”等词根中,当作者相同时,一切词根均可附加 tave、tuṃ 等语尾,或通过“tave、tuṃ”的连用与分别,来表其目的之行为;且它们作为造作者,处于主格。巴利
Icchā attho yesaṃ te icchatthā, tesu icchatthesu dhātūsu samānakattukesu santesu sabbadhātūhi tavetuṃiccete paccayā honti vā, ‘‘tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena tadatthakriyāyañca, te ca kitakattā kattari honti.
而且,亦说“或以 karoti 等”。巴利
‘‘Karotissa, vā’’ti ca vattate.
637 在tavetuṃ等中,有词缀kā。巴利
637.Tavetunādīsu kā.
当 tave、tuna 等词缀在后时,karoti 词根可任选地变为 kā;由“等”字,在 tuṃ、tvāna、tvā、tabba 诸词缀中亦然。巴利
Tavetunaiccevamādīsu paccayesu paresu karotissa dhātussa kādeso hoti vā, ādisaddena tuṃtvāna tvā tabbesu ca.
所谓“taddhita、samāsa、kitaka,即于nāma、vā、tavetuṃ等中”这句话,此处,由“在atave、tuṃ等中”否定了名词的称呼,故以它们结尾的便成立为不变词;由于是不变词,从tavetuṃ的末尾起,如“sabbāsaṃ āvuso”等,变格语尾脱落。他欲作福德,即kātuṃ icchati。巴利
‘‘Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti ettha ‘‘atave tunādīsū’’ti nāmabyapadesassa nisedhanato tadantānaṃ nipātattaṃ siddhaṃ bhavati, tato nipātattā tavetunamantato ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo. So puññāni kātave icchati, kātumicchati.
当没有kā词缀时,“在tuṃ、tuna、tave等中”的r音变为t。想要作,即“欲作者”(kattukāmo),指想要造作。同样地,想要听闻正法,即欲闻、欲听或欲聆。像这样,想要受用、想要煮、想要去、想要赴、想要掘、想要穿、想要杀、想要击、想要思、想要思考、想要持、想要随念,在这些情形中,由于在发生i音替换的地方已被“namakarāna”等规则所否定,词根末音不会脱落。巴利
Kādesābhāve ‘‘tuṃtunatabbesu vā’’ti rakārassa tattaṃ. Kattuṃ kāmetīti kattukāmo, abhisaṅkharitumākaṅkhati. Tathā saddhammaṃ sotave, sotuṃ, suṇituṃ vā pattheti. Evaṃ anubhavituṃ, pacituṃ, gantuṃ, gamituṃ, khantuṃ, khanituṃ, hantuṃ, hanituṃ, mantuṃ, manituṃ, harituṃ, anussaritumicchati, ettha ikārayuttatamhi ‘‘namakarāna’’miccādinā paṭisiddhattā na dhātvantalopo.
同样地,在词根tud(刺穿)的含义中:想要刺、想要入、想要诵、想要有、想要卧、想要导、想要供、想要舍、想要断、想要施。想要哭、想要阻——在tuṃ、tuna等形式中,也通过分析构词法,加上主格的动词词缀,并发生元音省略等变化。想要食、想要受用食物、想要切、想要割断。想要缝、想要觉悟、想要了知。想要出生、想要产生。想要到达、想要证得。想要战胜、想要克服、想要寻求、想要买、想要决断、想要决了、想要认识、想要了别、想要取、想要执取。想要偷盗、想要行窃、想要保护、想要守护。巴利
Tathā tudabyathane, tudituṃ, pavisituṃ, uddisibhuṃ, hotuṃ, sayibhuṃ, netuṃ, juhotuṃ, pajahituṃ, pahātuṃ, dātuṃ. Roddhuṃ, rundhituṃ, tuṃtunādīsupi yogavibhāgena kattari vikaraṇappaccayā, saralopādi ca. Bhottuṃ, bhuñjituṃ, chettuṃ, chindituṃ. Sibbituṃ, boddhuṃ, bujjhituṃ. Jāyituṃ, janituṃ. Pattuṃ, pāpuṇituṃ. Jetuṃ, jinituṃ, ketuṃ, kiṇituṃ, vinicchetuṃ, vinicchinituṃ, ñātuṃ, jānituṃ, gahetuṃ, gaṇhituṃ. Coretuṃ, corayituṃ, pāletuṃ, pālayituṃ.
在使役态中:想要修习、想要令修习、想要做、想要令做、想要使做、想要令使做。巴利
Kārite bhāvetuṃ, bhāvayituṃ, kāretuṃ, kārayituṃ, kārāpetuṃ, kārāpayitumicchati iccādi.
由“或以tave、tuṃ”连词分别,转向作用与动作时,此tuṃ为缘。如:我将善觉,他去食,即去为了食。如是去看、出发去、使去、说为了示等。巴利
‘‘Tavetuṃ vā’’ti yogavibhāgena kriyatthakriyāyañca gammamānāyaṃ tuṃpaccayo. Yathā – subuddhuṃ vakkhāmi, bhottuṃ vajati, bhojanāya vajatīti attho. Evaṃ daṭṭhuṃ gacchati, gantumārabhati, gantuṃ payojayati, dassetumāha iccādi.
所说的是“tu”。巴利
‘‘Tu’’miti vattate.
638 对于arahati、sakkoti等动词也是如此。巴利
638.Arahasakkādīsu ca.
当运用于“值得”(araha)、“能”(sakkoti)、“可能”(bhabba)、“适宜”(anucchavika)、“相应”(anurūpa)等意义时,一切词根皆加词缀 tuṃ 以成不定式;而由 ca(及)字可知,在表示“时”(kāla)、“时机”(samaya)、“时刻”(velā)等时亦然。于指责中:谁能指责你?国王值得成为,尊者值得说。能以财富取胜,能获得,将能作。能入正性决定,不能作。此不宜施与者,此宜作。宜施,得说,如是宜说,不宜断等。如是时宜食,机宜食,刻宜食。巴利
Arahasakkabhabbānucchavikānurūpaiccevamādīsvatthesu payujjamānesu sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, casaddena kālasamayavelādīsupi. Ninda garahāyaṃ, ko taṃ ninditumarahati , rājā arahasi bhavituṃ, araho bhavaṃ vattuṃ. Sakkā jetuṃ dhanena vā, sakkā laddhuṃ, kātuṃ sakkhissati. Bhabbo niyāmaṃ okkamituṃ, abhabbo kātuṃ. Anucchaviko bhavaṃ dānaṃ paṭiggahetuṃ. Idaṃ kātuṃ anurūpaṃ. Dānaṃ dātuṃ yuttaṃ, dātuṃ vattuñca labhati, evaṃ vaṭṭati bhāsituṃ, chindituṃ na ca kappati iccādi. Tathā kālo bhuñjituṃ, samayo bhuñjituṃ, velā bhuñjituṃ.
“Tu”此词条继续有效。巴利
‘‘Tu’’miti vattate.
639 在表“获得”之义与“足够”之义时。巴利
639.Pattavacane alamatthesu ca.
当在表达“足够”义时涉及“达到”之说,则一切词根之后加tuṃ后缀。Alaṃ一词的含义为“足够”,其义有庄严、圆满、遮止,这些皆属“足够”之意义范围。“达到之言”即pattavacana,意为“足以作布施”“足以作福德”,即是已成就、已圆满之义。巴利
Alamatthesu pattavacane sati sabbadhātūhi tuṃpaccayo hoti, alaṃsaddassa atthā alamatthā bhūsanapariyattinivāraṇā, tesu alamatthesu. Pattassa vacanaṃ pattavacanaṃ, alameva dānāni dātuṃ, alameva puññāni kātuṃ, sampattameva pariyattamevāti attho.
在表达“作完业后已去、正去、将去”等义时——巴利
Katvā kammaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā atthe –
640 若表先前时间且动作主体相同,则加tuna、tvāna或tvā。巴利
640.Pubbakālekakattukānaṃ tuna tvāna tvā vā.
“先前时间”指先前的动作;若若干动作同属一个作者,这些词根便称为“同一作者”。在同一作者、也就是相同作者的诸词根当中,若要表示的行为发生在先前时间,那么可在表示正在进行的词根之后加 tuna、tvāna、tvā 等后缀。巴利
Pubbakāloti pubbakriyā, eko kattā yesaṃ te ekakattukā, tesaṃ ekakattukānaṃ samānakattukānaṃ dhātūnamantare pubbakāle vattamānadhātumhā tuna tvāna tvāiccete paccayā honti vā.
因“vā”一词具有确定、简别的含义,tuṃ后缀仅在某些地方出现。而这些后缀因被称作kita,且已说“同一作者”,故唯用于主动语态。在tuna中,依“tavetunādīsu kā”的规则而发生kā替代;因是不变词,故发生si词尾脱落。例如:kātuna kammaṃ gacchati(作了业之后而去),akātuna puññaṃ kilamissanti sattā(众生因不作福德而受苦)。巴利
Vāsaddassa vavatthitavibhāsattā tunappaccayo katthaciyeva bhavati. Te ca kitasaññattā, ‘‘ekakattukāna’’nti vuttattā ca kattariyeva bhavanti. Tune ‘‘tavetunādīsu kā’’ti kādeso, nipātattā silopo. So kātuna kammaṃ gacchati, akātuna puññaṃ kilamissanti sattā.
在tvāna和tvā中,依“rakāro cā”的规则而删去词根尾音。如:kammaṃ katvāna bhadrakaṃ(作善业已),dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati(行布施等福业已,得生天界),abhisaṅkharitvā(造作已),karitvā(作已)。同样,sibbitvā(缝已),jāyitvā(生已),janitvā(产生已),dhammaṃ sutvā(闻法已),sutvāna dhammaṃ modati(闻法已而喜悦),suṇitvā(听已),patvā(达已),pāpuṇitvā(至已)。kiṇitvā(买已),jetvā(胜已),jinitvā(胜已),jitvā(胜已)。coretvā(盗已),corayitvā(偷盗已),pūjetvā(供养已),pūjayitvā(供养已)。巴利
Tvānatvāsu ‘‘rakāro cā’’ti dhātvantalopo, kammaṃ katvāna bhadrakaṃ, dānādīni puññāni katvā saggaṃ gacchati, abhisaṅkharitvā, karitvā. Tathā sibbitvā, jāyitvā, janitvā, dhammaṃ sutvā, sutvāna dhammaṃ modati, suṇitvā, patvā, pāpuṇitvā. Kiṇitvā, jetvā, jinitvā, jitvā. Coretvā, corayitvā, pūjetvā, pūjayitvā. Tathā mettaṃ bhāvetvā, bhāvayitvā, vihāraṃ kāretvā, kārayitvā, kārāpetvā, kārāpayitvā saggaṃ gamissanti iccādi.
所谓“先前时间”,意在何处?例如:paṭhati(读),pacati(煮)。所谓“同一作者”,意在何处?例如:bhutte devadatte yaññadatto vajati(提婆达多食后,耶输达多行)。巴利
Pubbakāleti kimatthaṃ? Paṭhati, pacati. Ekakattukānanti kiṃ? Bhutte devadatte yaññadatto vajati.
然而,在“apatvāna nadiṃ pabbato(山未至河)”、“atikkamma pabbataṃ nadī(河越过山)”等句中,因各处均与“bhavati(是/有)”关联,故可理解为同一作者性与先前时间性。巴利
‘‘Apatvāna nadiṃ pabbato, atikkamma pabbataṃ nadī’’tiādīsu pana sabbattha ‘‘bhavatī’’ti sambandhato ekakattukatā, pubbakālatā ca gamyate.
“vā”这一词条继续有效。巴利
‘‘Vā’’ti vattate.
641 在所有词根之后,tuna等语尾的ya音替代。巴利
641.Sabbehi tunādīnaṃ yo.
对于一切带或不带近置词(upasagga)的词根,其后续的tunādi等语尾,可以有ya音的语基替代。Vanda为‘礼敬’义,加前缀abhi时,tvā语尾变为ya,并增入i音,即成abhivandiya(礼敬已而我将说)、abhivanditvā、vandiya、vanditvā。同理,abhibhuyya,有辅音重叠及元音缩短,即abhibhavitvā、abhibhotvā。巴利
Sabbehi sopasaggānupasaggehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yasaddādeso hoti vā. Vanda abhivandane abhipubbo, tvāpaccayassa yo, ikārāgamo ca, abhivandiya bhāsissaṃ, abhivanditvā, vandiya, vanditvā. Tathā abhibhuyya, dvittarassattāni, abhibhavitvā, abhibhotvā.
Si是‘侍奉、依止’义,依‘kvaci dhātū’等规则,i音转为ā,成nissāya、nissitvā。巴利
Si sevāyaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa āttaṃ, nissāya, nissitvā.
Bhaja意为“服务、亲近”,依照“tathā kattari cā”等规则发生前音同化,而有vibhajja、vibhajiya、vibhajitvā等形式。巴利
Bhaja sevāyaṃ, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, vibhajja, vibhajiya, vibhajitvā.
Disa意为“指向、指定”,有uddissa、uddisiya、uddisitvā等形式。Pavissa、pavisiya、pavisitvā。巴利
Disa atisajjane, uddissa, uddisiya, uddisitvā. Pavissa, pavisiya, pavisitvā.
Nī意为“到达、引导”,有upanīya、upanetvā。Atiseyya、atisayitvā。Ohāya、ohitvā、jahitvā、hitvā。Ādāya、ādiyitvā,依“divādito yo”规则加ya语尾,又依“kvaci dhātū”等规则将词根末音变为i;另有datvā、datvāna。Pidhāya、pidahitvā。Bhuñjiya、bhuñjitvā、bhotvā。Viceyya、vicinitvā。Viññāya、vijānitvā、ñatvā。巴利
Nī pāpuṇane, upanīya, upanetvā. Atiseyya, atisayitvā. Ohāya, ohitvā, jahitvā, hitvā. Ādāya, ādiyitvā, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā dhātvantassikāro ca, datvā, datvāna. Pidhāya, pidahitvā. Bhuñjiya, bhuñjitvā, bhotvā. Viceyya, vicinitvā. Viññāya, vijānitvā, ñatvā.
“Yathāgamaṃ, tunādīsū”这条规则依然适用。巴利
‘‘Yathāgamaṃ, tunādīsū’’ti ca vattate.
642 以dadh等音结尾的词根,有时会附加ya。巴利
642.Dadhantato yo kvaci.
对于以d音和dh音结尾的词根,在tunādi等语尾前,依循相应规则,有时会插入y音。当d音转为j音时,如:samāpajjitvā、uppajjitvā、bhijjitvā、chijjitvā gato。Budha是“觉悟”义,根据“tathā kattari cā”等规则,sakhātvanta的y音转为cavagga,如:bujjhiya、bujjhitvā。又如:virajjhiya、virajjhitvā;rundhiya、rundhitvā。巴利
Dakāradhakārantehi dhātūhi yathāgamaṃ yakārāgamo hoti kvaci tunādīsu paccayesu. Yavato dakārassa jakāro, samāpajjitvā, uppajjitvā, bhijjitvā, chijjitvā gato. Budha avagamane, ‘‘tathā kattari cā’’ti sakhātvantassa yakārassa cavaggo, bujjhiya, bujjhitvā. Virajjhiya, virajjhitvā. Rundhiya, rundhitvā.
‘Tunādīnaṃ’是指tunādi等语尾的范围,‘vā’字亦同。巴利
‘‘Tunādīna’’nti adhikāro, ‘‘vā’’ti ca.
643 以c音和n音结尾的词根,可变为racca。巴利
643.Canantehi raccaṃ.
以c音和n音结尾的词根,当其后续tunādi等语尾时,可替换为racca形式。通过‘racca’这一规则的分离,也适用于其他情况。此处的vā字表示受特定条件限制的可选性,且伴随r等音的消失。Vica意为‘分别、审察’,加上前缀vi后,有vivicca、viviccitvā等形式;借‘yo kvacī’规则的分离,插入y音。巴利
Cakāranakārantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ raccādeso hoti vā, ‘‘racca’’nti yogavibhāgena aññasmāpi, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, rādilopo. Vica vivecane vipubbo, vivicca, viviccitvā, ‘‘yo kvacī’’ti yogavibhāgena yakārāgamo.
词根“paca”意为烧煮、成熟,衍为“pacca”、“pacciya”、“paccitvā”等形式。另有“vimucca”、“vimuccitvā”。巴利
Pava pāke, pacca, pacciya, paccitvā. Vimucca, vimuccitvā.
词根“han”兼有伤害与行进二义,由此衍生出“āhacca”、“upahacca”、“āhantvā”、“upahantvā”等形式。巴利
Hana hiṃsāgatīsu, āhacca, upahacca, āhantvā, upahantvā.
“vā”是何义?即词根“avamañña”、“avamaññitvā”、“mantvā”中,“nya”转变为“ñakāra”。巴利
Vāti kiṃ? Avamañña, avamaññitvā, mantvā, nyassañakāro.
词根“i”有行进之义。依语法分析,“ra”等被替换为“cca”,由此衍生出“paṭicca”“avecca”“upecca”“upetvā”。词根“kara”有做作之义,由此衍生出“sakkacca”“adhikicca”,并插入“i”音,以及“kariya”。巴利
I gatimhi, yogavibhāgena raccādeso, paṭicca, avecca, upecca upetvā. Kara karaṇe, sakkacca, adhikicca, ikārāgamo, kariya.
词根“disa”有观看之义——巴利
Disa pekkhaṇe –
644 对于“disā”,省略了“svāna”与“svānta”。巴利
644.Disā svānasvāntalopo ca.
对于词根“disa”,当其连接“tuna”等缘时,可有“svāna”“svā”等替换,且词根末尾音省略。例如:“disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā”。巴利
Disaiccetāya dhātuyā paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ svāna svāiccādesā honti vā, dhātvantassa lopo ca. Disvānassa etadahosi, cakkhunā rūpaṃ disvā.
“vā”是何义?例如“nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā”。巴利
Vāti kiṃ? Nekkhammaṃ daṭṭhuṃ, daṭṭhā. Passiya, passituna, passitvā.
对“anta”的取用以及对“antalopa”的取用,亦延续适用。巴利
Antaggahaṇaṃ antalopaggahaṇañcānuvattate.
645 对于以 ma、ha、da、bha 结尾的词根,依次替换为 mma、yha、jja、bbha、ddhā。巴利
645.Ma ha da bhehi mma yha jja bbha ddhā ca.
对于以 ma、ha、da、bha 结尾的词根,当后接 tuna 等后缀时,依次替换为 mma、yha、jja、bbha、ddhā,并省略词根末尾音。以 ma 结尾的示例:如 āgamma, āgantvā。词根 kamu(意为跨步)则有 okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā。巴利
Ma ha da bhaiccevamantehi dhātūhi paresaṃ tunādīnaṃ paccayānaṃ yathākkamaṃ mma yha jja bbha ddhāiccete ādesā honti vā, dhātvantalopo ca. Makārantehi tāva āgamma, āgantvā. Kamu padavikkhepe, okkamma, okkamitvā, nikkhamma, nikkhamitvā, abhiramma, abhiramitvā.
以 ha 结尾的示例:如 paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā。词根 muha(意为迷乱)则有 sammuyha, sammuyhitvā。带 ya 增音的则有 āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā。巴利
Hakārantehi paggayha, paggaṇhitvā, paggahetvā. Muha vecitte, sammuyha, sammuyhitvā, yakārāgamo, āruyha, āruhitvā, ogayha, ogahetvā.
以“da”结尾的:[例如]“uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā”。以“chidi”(割截、分为二)的:[例如]“acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā”。巴利
Dakārantehi uppajja, uppajjitvā, pamajja, pamajjitvā, upasampajja, upasampajjitvā. Chidi dvidhākaraṇe, acchijja, chijja, chijjitvā, chindiya, chinditvā, chetvā.
以“bha”结尾的:[例如]“rabha rābhasse”(开始、已开始),“ārabbha kathesi”(你开始后说),“āraddhā”(已开始),“ārabhitvā”(开始后)。以“labha”(获得)的:[例如]“lābhe”(在获得中),“upalabbha”(获得后),“upaladdhā”(已获得),“saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti”(获得信心后行功德)等等。巴利
Bhakārantehi rabha rābhasse, ārabbha kathesi, āraddhā, ārabhitvā. Labha lābhe, upalabbha, upaladdhā, saddhaṃ paṭilabhitvā puññāni karonti iccādi.
现在时、时间、以māna结尾的语法词缀之方法。巴利
Vattamānakālikamānantappaccayantanaya
646 现在时中以māna结尾的(即现在分词后缀),等等。巴利
646.Vattamāne mānantā.
当意义已开始而尚未完成、正在进行时,于那动作正在进行、时间正在流逝之际,一切词根之后皆接以 māna 等结尾的此类词缀。而这些词缀因被命名为 kit,依“kattari kita”(作者意义上的 kit)之规则,皆用于作者义。巴利
Āraddho aparisamatto attho vattamāno, tasmiṃ vattamāne kāle gammamāne sabbadhātūhi mānaantaiccete paccayā honti. Te ca kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattari bhavanti.
此处,anta 与 māna 词缀也如此:依照“parasamaññāpayoge”(通用名称之使用)这一规则,它们由通用名称而获得 parassapada 与 attanopada 之称谓;因此,正如 ti 等词尾的情形那样,vikaraṇa 词缀也出现在 anta 与 māna 结尾的形式中。巴利
Antamānappaccayānañcettha ‘‘parasamaññāpayoge’’ti parasamaññāvasena parassapadattanopadasaññattā tyādīsu viya antamānesu ca vikaraṇappaccayā bhavanti.
是故,māna 词缀依“attanopadāni bhāve ca kammanī”(attanopada 词尾亦用于状态与被动义)之规则,亦用于状态义与被动义;而依“attanopadāni parassapadatta”(attanopada 词尾转为 parassapada)之规则,于某些情形下,anta 词缀便取而代之。巴利
Teneva mānappaccayo ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti bhāvakammesupi hoti, tassa ca ‘‘attanopadāni parassapadatta’’nti kvaci antappaccayādeso ca.
词根√gam、√sapp(行走),在“行走”的意义上,加anta词缀;依规则“bhūvādito a”,加a词缀;又依规则“gamissanto ccho vā sabbāsū”,词根末尾音变为cch;随后发生元音省略等变化;在名词形式中,接续si等格尾。就gacchanta si(正在行走的)这一形式而言,当“vā”规则现前时,依规则“simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ”,nta变为aṃ。巴利
Gamu, sappa gatimhi, gacchatīti atthe antappaccayo, ‘‘bhūvādito a’’iti appaccayo, ‘‘gamissanto ccho vā sabbāsū’’ti dhātvantassa cchādeso, saralopādi, nāmabyapadese syādyuppatti. Gacchanta si itīdha ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘simhi gacchantādīnaṃ ntasaddo aṃ’’ iti ntassa amādeso.
由于vā一词具有确定、区分、选择等含义,它不会接在仅有单一元音a或ā的词形之后;发生元音省略等变化。例如:so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti(那个男子正走着,取),其余变化与guṇavant词相同。巴利
Vāsaddassa vavatthibhavibhāsattā ekārokāraparassa na bhavati, saralopādi, so puriso gacchaṃ, gacchanto gaṇhāti, sesaṃ guṇavantusamaṃ.
在阴性中,依规则“nadādito vā ī”,加上ī词缀。当依据规则“sesesu ntuvā”而得称为ntu形式时,再特别就“vā”这一规则,依“ntussa tamīkāre”,在t音处发生元音省略和辅音脱落。例如:sā kaññā gacchatī, gacchantī(那位女子正走着)等,其余变化与阴性名词相同。巴利
Itthiyaṃ ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo, ‘‘sesesu ntuvā’’ti ntubyapadese ‘‘vā’’ti adhikicca ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāre saralopasilopā, sā kaññā gacchatī, gacchantī iccādi itthisamaṃ.
于中性词,如前所述,nta 变为 aṃ;例如 taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni 等,其余变化与阳性词相同。巴利
Napuṃsake pure viya ntassa amādeso, taṃ cittaṃ gacchaṃ, gacchantaṃ, gacchantāni iccādi pulliṅgasamaṃ.
同样,在表达“行走”义时,加上 māna 后缀,并进行 cch 替代等变化;如 so gacchamāno gaṇhāti(那位正在走者拿取)、te gacchamānā 等,变化与 purisa 一词相同。阴性:sā gacchamānā, tā gacchamānāyo 等,变化与 kaññā 一词相同。中性:taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni 等,变化与 citta 一词相同。巴利
Tathā gacchatīti atthe mānappaccayo, cchādesādi ca, so gacchamāno gaṇhāti, te gacchamānā iccādi purisasaddasamaṃ. Sā gacchamānā, tā gacchamānāyo iccādi kaññāsaddasamaṃ. Taṃ gacchamānaṃ, tāni gacchamānāni iccādi cittasaddasamaṃ.
在表达“被去”的意义时,依“于自身所作及被动中,加 māna 后缀”之规,加上 māna 后缀;依“于被动与业中加 ya”之规,加上 ya 后缀;依“或增入 i 音”之规,增入 i 音;并进行 ccha 替换。由此构成 gacchiyamāno(他正被去)、sā gacchiyamānā(她正被去)、taṃ gacchiyamānaṃ(它正被去)。巴利
Gacchīyatīti atthe ‘‘attanopadāni bhāve ca kammanī’’ti kammani mānappaccayo, ‘‘bhāvakammesu yo’’ti yappaccayo, ‘‘ivaṇṇāgamo vā’’ti ikārāgamo, cchādeso, so tena gacchiyamāno, sā gacchiyamānā, taṃ gacchiyamānaṃ.
若无 ccha 替换,依“前形亦成”之规,ya 变为 ma。例如:dhammo adhigammamāno hitāya bhavati(法正被证得时,为利益而存在)、adhigammamānā(她正被证得)、adhigammamānaṃ(它正被证得)。巴利
Cchādesābhāve ‘‘pubbarūpañcā’’ti yakārassa makāro, dhammo adhigammamāno hitāya bhavati, adhigammamānā, adhigammamānaṃ.
同样,词根 maha(敬拜):mahatī 即 mahaṃ、mahanto、mahatī、mahantī、mahaṃ、mahantaṃ、mahamāno、mahamānā、mahamānaṃ。在业句中,依规则“当词根末音 a 在 yamhi 等环境下,maha、matha 等词根的 a 变为 ī”,词根末音 a 变为 ī:mahīyamāno(彼正被敬拜)、mahīyamānā(她正被敬拜)、mahīyamānaṃ(它正被敬拜)。巴利
Tathā maha pūjāyaṃ, mahatīti mahaṃ, mahanto, mahatī, mahantī, mahaṃ, mahantaṃ, mahamāno, mahamānā, mahamānaṃ. Kammani ‘‘yamhi dādhāmāṭhāhāpā maha mathādīnamī’’iti dhātvantassa akārassa īkāro, mahīyamāno, mahīyamānā, mahīyamānaṃ.
同样地,carati(行)有 caraṃ、caratī、carantī、carantaṃ、caramāno、cariyamāno。pacati(煮)有 pacaṃ、pacatī、pacantī、pacantaṃ、pacamāno、paccamāno,依“彼之 ca 类音”等规则,转成 ca 类音并双写。巴利
Evaṃ caratīti caraṃ, caratī, carantī, carantaṃ, caramāno, cariyamāno, pacatīti pacaṃ, pacatī, pacantī, pacantaṃ, pacamāno, paccamāno, ‘‘tassa cavagga’’iccādinā cavaggattaṃ, dvittañca.
bhū(存在)词根:表“成为”义,加anta后缀,并进行a后缀、元音增长等替换,成为so bhavaṃ、bhavanto。阴性加ī后缀,依“bhavato变为bhoto”之规,作bhota替换,成bhotī、bhotī、bhotiyo。中性为bhavaṃ、bhavantaṃ、bhavantāni。abhibhavamāno(彼正胜伏)。状态义(非人称)中作bhūyamānaṃ(彼正被存在)。业句中作abhibhūyamāno(彼正被胜伏)。巴利
Bhū sattāyaṃ, bhavatīti atthe antappaccayo, appaccayavuddhiavādesādi, so bhavaṃ, bhavanto. Itthiyaṃ īpaccayo, ‘‘bhavato bhoto’’ti bhotādeso, bhotī, bhotī, bhotiyo. Napuṃsake bhavaṃ, bhavantaṃ, bhavantāni, abhibhavamāno. Bhāve bhūyamānaṃ. Kammani abhibhūyamāno.
jara(衰老)词根:依“jara marāna”等规则,变为jīra、jīyya等形式。jīrati即jīraṃ、jīrantī、jīrantaṃ、jīramāno、jīrīyamāno;jīyaṃ、jīyantī、jīyantaṃ、jīyamāno、jīyyamāno。巴利
Jara vayohānimhi, ‘‘jara marāna’’ntiādinā jīra jīyyādesā, jīratīti jīraṃ, jīrantī, jīrantaṃ, jīramāno, jīrīyamāno, jīyaṃ, jīyantī, jīyantaṃ, jīyamāno, jīyyamāno.
mara(死)词根:依“于某些词根”等规则,删除一个ya。marati即mīyaṃ、mīyantī、mīyantaṃ、mīyamāno、mīyyamāno;maraṃ、marantī、marantaṃ、maramāno、marīyamāno。labhaṃ、labhantī、labhantaṃ、labhamāno、labbhamāno。vahaṃ、vahantī、vahantaṃ、vahamāno、vuyhamāno。依“isu、yamu等词根末音可变为ccha”之规,作ccha替换。icchati即icchaṃ、icchantī、icchantaṃ、icchamāno、icchīyamāno、issamāno。巴利
Mara pāṇacāge, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ekassa yakārassa lopo, maratīti mīyaṃ, mīyantī, mīyantaṃ, mīyamāno, mīyyamāno, maraṃ, marantī, marantaṃ, maramāno, marīyamāno. Labhaṃ, labhantī, labhantaṃ, labhamāno, labbhamāno. Vahaṃ, vahantī, vahantaṃ, vahamāno, vuyhamāno. ‘‘Isuyamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchatīti icchaṃ, icchantī, icchantaṃ, icchamāno, icchīyamāno, issamāno.
根据“disa词根可替换为passa、dissa、dakkha”之规则,进行passa、dissa、dakkha的替换。passati的现在分词形式有passaṃ、passantī、passantaṃ、passamāno、vipassīyamāno。又有dissamāno、dissanto(此为māna替换为anta)、dissaṃ、dissantī、dissantaṃ。dakkhaṃ、dakkhantī、dakkhantaṃ、dakkhamāno、dakkhiyamāno等。巴利
‘‘Disassa passadissadakkhā vā’’ti passa dissa dakkhādesā, passatīti passaṃ, passantī, passantaṃ, passamāno, vipassīyamāno, dissamāno, dissanto, mānassa antādeso, dissaṃ, dissantī, dissantaṃ, dakkhaṃ, dakkhantī, dakkhantaṃ, dakkhamāno dakkhiyamāno iccādi.
tuda(刺)词根:tudati的现在分词形式为tudaṃ、tudantī、tudantaṃ、tudamāno、tujjamāno。pavisati(入)则为pavisaṃ、pavisantī、pavisantaṃ、pavisamāno、pavisīyamāno等。巴利
Tuda byathane, tudatīti tudaṃ, tudantī, tudantaṃ, tudamāno, tujjamāno. Pavisatīti pavisaṃ, pavisantī, pavisantaṃ, pavisamāno, pavisīyamāno iccādi.
hū、bhū(存在)词根:去除a后缀。pahoti的现在分词形式有pahonto、pahontī、pahontaṃ、pahūyamānaṃ tena。seti(卧)的现在分词有sento、sentī、sentaṃ、semāno。又有sayaṃ、sayantī、sayantaṃ、sayamāno,或者sayāno(由māna替换为āna而来)。atisīyamāno(彼正被超越而卧)。巴利
Hū,bhū sattāyaṃ, appaccayalopo, pahotīti pahonto, pahontī, pahontaṃ, pahūyamānaṃ tena. Setīti sento, sentī, sentaṃ, semāno, sayaṃ, sayantī, sayantaṃ, sayamāno, sayāno vā, mānassa ānādeso, atisīyamāno.
asa(存在)词根:按照“于一切处,asa 词根首音 a 可省略”的规则,省略 a。atthi 即 saṃ、santo、satī、santī、santaṃ、samāno、samānā、samānaṃ。巴利
Asa sabbhāve, ‘‘sabbatthāsassādilopo cā’’ti akārassa lopo, atthīti saṃ, santo, satī, santī, santaṃ, samāno, samānā, samānaṃ.
ṭhā(站立、停止)词根:依“vā”规则,在现在时中,按“ṭhā 变为 tiṭṭha”之规定,替换为 tiṭṭha。例如:tiṭṭhaṃ、tiṭṭhantī、tiṭṭhantaṃ、tiṭṭhamāno。若无 tiṭṭha 替换,则依“于某些词根”等规则,在 ṭhā 中增入 ha 音并缩短元音:upaṭṭhahaṃ、upaṭṭhahantī、upaṭṭhahantaṃ、upaṭṭhahamāno。ṭhīyamānaṃ tena、upaṭṭhīyamāno、upaṭṭhahīyamāno。巴利
Ṭhā gatinivattimhi, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ṭhā tiṭṭho’’ti tiṭṭhādeso, tiṭṭhaṃ, tiṭṭhantī, tiṭṭhantaṃ, tiṭṭhamāno. Tiṭṭhābhāve ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ṭhāto hakārāgamo, rassattañca, upaṭṭhahaṃ, upaṭṭhahantī, upaṭṭhahantaṃ, upaṭṭhahamāno. Ṭhīyamānaṃ tena, upaṭṭhīyamāno, upaṭṭhahīyamāno.
词根 pā(饮):依“pā 替换为 piba”之规则,有 piba 等替换形。pibati(饮)的现在分词形式为 pibaṃ、pibantī、pibantaṃ、pibamāno;又依“有时词根”等规则,将 ba 转为 va,而得 pivaṃ、pivantī、pivantaṃ、pivamāno;被动现在分词则为 pīyamāno、pīyamānā、pīyamānaṃ 等。巴利
Pā pāne, ‘‘pā pibo’’ti pibādeso, pibatīti pibaṃ, pibantī, pibantaṃ, pibamāno, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā bakārassa vattaṃ, pivaṃ, pivantī, pivantaṃ, pivamāno, pīyamāno, pīyamānā, pīyamānaṃ iccādi.
词根 hu,有布施、给予、供养、舍弃等义。在无后缀时,如前发生重叠等变化。juhati(供养)的现在分词形式为 juhaṃ、juhantī、juhantaṃ、juhamāno,被动语态为 hūyamāno。同理,jahati(舍弃)的现在分词为 jahaṃ、jahantī、jahantaṃ、jahamāno,被动为 jahīyamāno。dadāti(给予)的现在分词为 dadaṃ、dadantī、dadantaṃ、dadamāno;无重叠时,则有 dānaṃ dento、dentī、dentaṃ,被动为 dīyamāno。巴利
Hu dānādanahabyappadānesu, appaccaye pure viya dvibhāvādi, juhotīti juhaṃ, juhantī, juhantaṃ, juhamāno, hūyamāno. Evaṃ jahaṃ, jahantī, jahantaṃ, jahamāno, jahīyamāno. Dadātīti dadaṃ, dadantī, dadantaṃ, dadamāno, dvittābhāve dānaṃ dento, dentī, dentaṃ, dīyamāno.
词根 rudhi,有障碍、覆盖之义。依‘rudh 等词根前加随韵’的规则,在无后缀时加随韵。rundhati(障碍)的现在分词形式为 rundhaṃ、rundhantī、rundhantaṃ、rundhamāno,被动语态为 rujjhamāno。bhuñjati(受用、食)的现在分词为 bhuñjaṃ、bhuñjantī、bhuñjantaṃ、bhuñjamāno,被动为 bhujjamāno 等。巴利
Rudhi āvaraṇe, ‘‘rudhādito niggahītapubbañcā’’ti appaccayaniggahītāgamā, rundhatīti rundhaṃ, rundhantī, rundhantaṃ, rundhamāno, rujjhamāno. Bhuñjatīti bhuñjaṃ, bhuñjantī, bhuñjantaṃ, bhuñjamāno, bhujjamāno iccādi.
词根 divu,有游戏、玩耍之义。依‘div 等词根加 ya’的规则加 ya 后缀,又依‘同样在主动语态中’的规则,发生同化及增音。dibbati(游戏)的现在分词形式为 dibbaṃ、dibbantī、dibbantaṃ、dibbamāno。同理,bujjhati(觉知)的现在分词为 bujjhaṃ、bujjhanto、bujjhamāno,有 cavagga 音替代。词根 janī,有出现、生起之义。依‘jan 等词根变为 ā’的瑜伽分别而得 ā,jāyati(生起)的现在分词为 jāyaṃ、jāyamāno,被动为 jaññamāno。巴利
Divu kīḷāyaṃ, ‘‘divādito yo’’ti yappaccayo, ‘‘tathā kattari cā’’ti pubbarūpattaṃ, battañca, dibbatīti dibbaṃ, dibbantī, dibbantaṃ, dibbamāno. Evaṃ bujjhatīti bujjhaṃ, bujjhanto, bujjhamāno, cavaggādeso. Janī pātubhāve, ‘‘janādīnamā’’ti yogavibhāgena āttaṃ, jāyatīti jāyaṃ, jāyamāno, jaññamāno.
词根 su(听闻),依“su 等词根”之规则加 ṇu、ṇā、uṇā 等后缀。suṇāti(听闻)的现在分词形式有 suṇaṃ、suṇanto、suṇamāno,被动形式有 sūyamāno、suyyamāno。pāpuṇāti(到达)的现在分词形式有 pāpuṇaṃ、pāpuṇamāno,被动形式为 pāpīyamāno。巴利
Su savaṇe, ‘‘svādito’’tiādinā ṇu ṇā uṇā ca, suṇātīti suṇaṃ, suṇanto, suṇamāno, sūyamāno, suyyamāno. Pāpuṇātīti pāpuṇaṃ, pāpuṇamāno, pāpīyamāno.
依“ki 等词根加 nā”之规则加 nā,并作短化。kiṇāti(买)的现在分词形式有 kiṇaṃ、kīṇamāno,被动形式有 kīyamāno。vinicchināti(决断)的现在分词形式有 vinicchinaṃ、vinicchinamāno,被动形式有 vinicchīyamāno;cinaṃ 的被动形式为 cīyamāno。jānāti(知)的现在分词形式有 jānaṃ、jānamāno,发生 ja 替换,被动形式为 ñāyamāno。gaṇhāti(执取)的现在分词形式有 gaṇhaṃ、gaṇhamāno,被动形式为 gayhamāno。巴利
‘‘Kiyādito nā’’ti nā, rassattaṃ, kiṇātīti kiṇaṃ, kīṇamāno, kīyamāno. Vinicchinātīti vinicchinaṃ, vinicchinamāno, vinicchīyamāno, cinaṃ, cīyamāno. Jānātīti jānaṃ, jānamāno, jādeso, ñāyamāno. Gaṇhātīti gaṇhaṃ, gaṇhamāno, gayhamāno.
词根 kara(做、造),在 karoti(做)之义上,依“现在时加 māna-anta”之规则加 anta 后缀,依“tan 等词根变为 o”之规则得 o;又依“其变为 u”等规则得 u;依“kara 的 a 变为 u”之规则将 a 变为 u。依“ya、va 等”之规则,在元音后变 u 为 va 并重叠;依“bo 变为 bba”之规则得双 b;又依“有时词根”等规则删除 ra。其形式为 kubbaṃ、kubbanto、kubbatī、kubbantī、kubbantaṃ。未发生 u 变化时,有 kammaṃ karonto、karontī、karontaṃ。在 māna 后缀中,有双 u 形:kurumāno、kurumānā、kurumānaṃ,或 kubbāno。被动形式为 kayiramāno 或 karīyamāno 等。巴利
Kara karaṇe, karotīti atthe ‘‘vattamāne mānantā’’ti antappaccayo, ‘‘tanādito oyirā’’ti o, ‘‘tassa vā’’ti adhikicca ‘‘uttamokāro’’ti uttaṃ, ‘‘karassākāro cā’’ti akārassukāro. ‘‘Yavakārā cā’’ti sare ukārassa vattaṃ, dvittaṃ, ‘‘bo vassā’’ti bakāradvayañca, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ralopo, so kubbaṃ, kubbanto, kubbatī, kubbantī, kubbantaṃ. Uttābhāve – kammaṃ karonto, karontī, karontaṃ. Māne – uttadvayaṃ, kurumāno, kurumānā, kurumānaṃ, kubbāno vā. Kammani kayiramāno, karīyamāno vā iccādi.
词根 cura(偷盗),依“cur 等词根”的规则加后缀 ṇe、ṇaya 等。coreti(偷盗)的现在分词形式有 corento、corentī、corentaṃ、corayaṃ、corayatī、corayantaṃ、corayamāno;其被动形式为 corīyamāno。pāleti(保护)的现在分词形式有 pālento、pālentī、pālentaṃ、pālayaṃ、pālayantī、pālayantaṃ、pālayamāno;被动形式为 pālīyamāno 等。巴利
Cura theyye, ‘‘curādito’’tiādinā ṇe ṇayā, coretīti corento, corentī, corentaṃ, corayaṃ, corayatī, corayantaṃ, corayamāno, corīyamāno. Pāletīti pālento, pālentī, pālentaṃ, pālayaṃ, pālayantī, pālayantaṃ, pālayamāno, pālīyamāno iccādi.
在使役态中,bhāveti(使存在、修习)的现在分词形式有 bhāvento、bhāventī、bhāventaṃ、bhāvayaṃ、bhāvayantī、bhāvayantaṃ、bhāvayamāno;其被动形式为 bhāvīyamāno。kāreti(使做)的现在分词形式有 kāronto、kārentī、kārentaṃ、kārayaṃ、kārayantī、kārayantaṃ、kārayamāno;被动形式为 kārīyamāno。此外,另有一组形式为 kārāpento、kārāpentī、kārāpentaṃ、kārāpayaṃ、kārāpayantī、kārāpayantaṃ、kārāpayamāno;被动形式为 kārāpīyamāno 等。巴利
Kārite bhāvetīti bhāvento, bhāventī, bhāventaṃ, bhāvayaṃ, bhāvayantī, bhāvayantaṃ, bhāvayamāno, bhāvīyamāno. Kāretīti kāronto, kārentī, kārentaṃ, kārayaṃ, kārayantī, kārayantaṃ, kārayamāno, kārīyamāno, kārāpento, kārāpentī, kārāpentaṃ, kārāpayaṃ, kārāpayantī, kārāpayantaṃ, kārāpayamāno, kārāpīyamāno iccādi.
1 2 3 4