第7品·派生词品·作用缘终结法
7. 主原派生品解释 · 219 段
作用缘终结法巴利
Kitakappaccayantanaya
现在说明作用缘。巴利
Idāni kitakappaccayā vuccante.
“kara”表示“作”,如先前的词根之义等。巴利
Kara karaṇe, pure viya dhātusaññādi.
或于“作缸、已作、将作”的语词分析中——巴利
‘‘Kumbhaṃ karoti, akāsi, karissatī’’ti vā viggahe –
且有“parā(他)、paccayā(缘)”的规定。巴利
‘‘Parā, paccayā’’ti ca vattate.
561 若词根以业等为初始义,则加“ṇo”。巴利
561.Dhātuyākammādimhi ṇo.
若以业为初,则于词根之后有“ṇa”缘。巴利
Kammasmiṃ ādimhi sati dhātuyā paro ṇappaccayo hoti.
562 其余为kita(作用)。巴利
562.Aññe kita.
在第三章(界论)中,由界所安立的诸缘之外,其余诸缘即称为“基多”;由此安立了“基多”这一名称。巴利
Tatiye dhātvādhikāre vihitā kiccehi aññe paccayā kiticceva saññā hontīti kitasaññā katā.
563 作者(kattari)之基多。巴利
563.Kattari kita.
于作者的作格意义上,基多词缀生起,因此必定出现在作者意义上;且依‘ṇ等缘通三时’之说,它也能出现在三时之中。如前一般,有致使、词干、省略、元音增长等变化;由于词缀末带有词性,在尚未获得si等格尾时,依‘派生词、复合词、基多词在vā tave tunādi等前如同名词’的规定,基多词尾如同名词,生起si等格尾。之后,在‘作瓶’(kumbhaṃ)等义上,依‘ama等缘加于后词’构成依主释(第二格依主释复合词),依‘名词等’等规定获得复合词名称,依‘其格尾亦省略’而省略格尾,依‘若末尾为元音则为原形’而成为原形,再因复合词故,如同名词生起si等格尾。巴利
Kattari kārake kitapaccayo hotīti niyamato kattari bhavati, so ca ‘‘ṇādayo tekālikā’’ti vuttattā kālattaye ca hoti. Pure viya kāritabyapadesaṇalopavuddhiyo, paccayantassāliṅgattā syādimhi asampatte ‘‘taddhitasamāsakitakā nāmaṃvātavetunādīsu cā’’ti kitakantattā nāmaṃva kate syādyuppatti, tato kumbhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti dutiyātappurisasamāso, ‘‘nāmāna’’ntiādinā samāsasaññā, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilopo, ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo, puna samāsattā nāmamiva kate syādyuppatti.
“陶匠”(kumbhakāro)指他;“陶匠们”(kumbhakārā)指他们。阴性形式为“陶匠女”(kumbhakārī)、“陶匠女们”(kumbhakāriyo),等等。同样地,从事“业”(kamma)者,即称为“业作者”(kammakāro)。依此类推,有“花鬘师”(mālākāro)、“木匠”(kaṭṭhakāro)、“车匠”(rathakāro)、“金匠”(suvaṇṇakāro)、“缝纫师”(suttakāro)、“生计者”(vuttikāro)、“注释书作者”(ṭīkākāro)。巴利
So kumbhakāro, te kumbhakārā iccādi. Itthiyaṃ kumbhakārī, kumbhakāriyo iccādi, tathā kammaṃ karotīti kammakāro. Evaṃ mālākāro, kaṭṭhakāro, rathakāro, suvaṇṇakāro, suttakāro, vuttikāro, ṭīkākāro.
“gaha”意为执取。已执取钵、正执取或将执取钵者,即称为“持钵者”(pattaggāho)。同理,有“持光线者”(rasmiggāho)、“持绳者”(rajjuggāho)。巴利
Gaha upādāne, pattaṃ agaṇhi, gaṇhāti, gaṇhissatīti vā pattaggāho. Evaṃ rasmiggāho, rajjuggāho.
“ve”意指纺织相续。已织布、正在织布或将织布者,即称为“织布者”(tantavāyo)。根据“te āvāyā kārite”(在致使句中,它们变为āvāya)而有āyā的替换。但在此句中,依“te āvāyā”的规则分别而有āyā的替换。同理,有“缝纫者”(tunnavāyo)。巴利
Ve tantasantāne, tantaṃ avāyi, vāyati, vāyissatīti vā tantavāyo, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso, vākye panettha ‘‘te āvāyā’’ti yogavibhāgena āyādeso. Evaṃ tunnavāyo.
“mā”表“计量”义。在表示“已量谷物”、“量谷物”、“将量谷物”等义时,安立ṇ词缀——巴利
Mā parimāṇe, dhaññaṃ amini, mināti, minissatīti vā atthe ṇappaccaye kate –
“在ṇ之前”的规则持续有效。巴利
‘‘Ṇamhī’’ti vattate.
564 以ā结尾者变为āya。巴利
564.Ākārantānamāyo.
以ā结尾的词根,当后面带有ṇ字标记的缘时,其末尾变为āya,并发生元音省略等变化。例如,量谷物者(dhaññamāyo)。同样地,施与布施的人,称为施主(dānadāyo)。巴利
Ākārantānaṃ dhātūnaṃ antassa āyādeso hoti ṇakārānubandhe paccaye pare, saralopādi. Dhaññamāyo. Evaṃ dānaṃ dadātīti dānadāyo.
“kamu”(欲)用于爱好的意义。已欲法者、欲法者、将欲法者,称为法欲者(dhammakāmo)男子、法欲女子(dhammakāmā kaññā)、法欲心(dhammakāmaṃ cittaṃ)。如此,有义欲者(atthakāmo)、利欲者(hitakāmo)、乐欲者(sukhakāmo)。护持法的人,称为护法者(dhammapālo),等等。巴利
Kamu kantimhi, dhammaṃ akāmayi, kāmayati, kāmayissatīti vā dhammakāmo puriso, dhammakāmā kaññā, dhammakāmaṃ cittaṃ. Evaṃ atthakāmo, hitakāmo, sukhakāmo, dhammaṃ pāletīti dhammapālo iccādi.
“damu”(调伏)用于调伏的意义。在“已调伏敌人、调伏、将调伏”这样的解析中,“界”的章节持续适用,“在业等(的意义上)”这一规则也持续适用。巴利
Damu damane, ‘‘ariṃ adami, dameti, damissatī’’ti viggahe ‘‘dhātuyā’’ti adhikāro, ‘‘kammādimhī’’ti ca vattate.
565 当“想”被了知时。巴利
565.Saññāyamanu.
若近置词‘想’位于句首且被了知,词根得a-后缀,近置词末亦增生nu音。在此,‘nu niggahītaṃ padante’这条规则中,由‘padante’(词末)之说,应知nu音的增音唯发生于近置词之末。依‘tesu vuddhi’等规则,u音被删除。然而,应知此nu增音唯于作复合词并省略近置词之格尾变化时方得成立。巴利
Kammūpapade ādimhi sati saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dhātuyā appaccayo hoti, upapadante nukārāgamo ca. Ettha ca ‘‘nu niggahītaṃ padante’’ti sutte ‘‘padante’’ti vacanato upapadanteyeva nukārāgamo hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ukāralopo. Ayaṃ pana nvāgamo samāsaṃ katvā upapadavibhattilope kateyeva hotīti veditabbaṃ.
566 nu在词末转变为随韵。巴利
566.Nu niggahītaṃ padante.
置于近置词名词词末的n增音,转变为随韵;随韵依其后的音组而转变。其余部分相同,唯独没有元音增长,这是差别所在。例如:arindamo rājā(降伏敌人者,国王)。巴利
Upapadabhūtanāmapadante vattamāno nukārāgamo niggahītamāpajjate, niggahītassa vaggantattaṃ, sesaṃ samaṃ, vuddhābhāvova viseso, arindamo rājā.
同样地,词根√tar意为“渡越”。渡越商人者,即vessantaro(须大拏);制造渴爱、伤害者,即taṇhaṅkaro bhagavā(渴爱制造者世尊)。依此类推:medhaṅkaro(智慧制造者)、saraṇaṅkaro(皈依制造者)、dīpaṅkaro(明灯制造者)。巴利
Tathā tara taraṇe, vessaṃ taratīti vessantaro, taṇhaṃ karoti hiṃsatīti taṇhaṅkaro bhagavā. Evaṃ medhaṅkaro, saraṇaṅkaro, dīpaṅkaro.
“Ādimhi, a”这条规则在此同样适用。巴利
‘‘Ādimhi, a’’iti ca vattate.
567 在pure和dadā之后,附加iṃ。巴利
567.Pure dadā ca iṃ.
当pure一词位于前方时,词根√dad(给予)后附加a-后缀,且pure词中的a变为i。在此,根据“tadanuparodhena”这一释规,应知i的替换仅发生在pure一词的末尾。虽然ṇādi等后缀可通用于三时,但此处的a-后缀因近置词意义的特殊性,唯用于过去时。例如:pure dānaṃ adadi(从前曾行布施)→ purindado sakko(从前曾富兰陀罗,即帝释天神)。此处亦是在省略格尾变化之后,方发生i的替换。巴利
Purasadde ādimhi sati ‘‘dada dāne’’iccetāya dhātuyā appaccayo hoti, purasadde akārassa iñca hoti. Ettha ca ‘‘tadanuparodhenā’’ti paribhāsato purasaddantasseva iṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Ṇādīnaṃ tekālikattepi upapadatthavisesena atīteyevāyamappaccayo hotīti daṭṭhabbaṃ. Pure dānaṃ adadīti purindado sakko. Idhāpi vibhattilope kateyeva iṃādeso.
“在业等词之后,附加a”这一规则继续适用。巴利
‘‘Kammādimhi, a’’iti ca vattate.
568 于一切(词根)之后,可附加ṇvu、tu、āvī。巴利
568.Sabbato ṇvu tvāvī vā.
于一切词根之后,无论带有业句首还是无业句首,皆可附加a、ṇvu、tu、āvī这四种后缀。句中“vā”一词,意在表示“或无业句首”的可选性。巴利
Sabbato dhātuto kammādimhi vā akammādimhi vā sati a ṇvu tu āvī iccete cattāro paccayā honti. Vāggahaṇaṃ ‘‘akammādimhi vā’’ti vikappanatthaṃ.
首先说a-后缀的情形:词根√dhar(持守)——曾持法、持法、将持法者,即dhammadharo(持法者)。同样,vinayadharo(持律者)。又,作彼者,即takkaro(作彼者),此处辅音重叠。同样,hitakaro(作益者)、divasakaro(作日者)、dinakaro(日作者)、divākaro(昼作者)、nisākaro(夜作者)。执弓者,即dhanuggaho(持弓者);同样,kaṭaggaho(持席者)。施一切欲者,即sabbakāmadado(施一切欲者)、sabbadado(普施者)。巴利
Appaccaye tāva – dhara dhāraṇe, dhammaṃ adhari, dharati, dharissatīti vā dhammadharo. Evaṃ vinayadharo. Tathā taṃ karotīti takkaro, dvittaṃ. Evaṃ hitakaro, divasakaro, dinakaro, divākaro, nisākaro, dhanuṃ gaṇhātīti dhanuggaho. Evaṃ kaṭaggaho, sabbakāmaṃ dadātīti sabbakāmadado, sabbadado.
以“āta”结尾者:曾施食物、正施食物、将施食物者,称为施食者。同理,施财物者,为施财者。“pā”义为饮,饮诸酒者,称为饮酒者。“tā”义为守护,守护牛声者,称为氏族。以上为主动者格。巴利
Āto pana – annaṃ adāsi, dadāti, dadissatīti annado. Evaṃ dhanado, saccaṃ sandahatīti saccasandho. Pā pāne, majjaṃ pivatīti majjapo. Tā pālane, gavaṃ saddaṃ tāyatīti gottaṃ. Evaṃ kattari.
在无业等中,依‘yasmā dapetī’这一经句,通过把握“怖畏”之义,其余诸格亦得ap词缀。巴利
Akammādimhi pana ‘‘yasmā dapetī’’ti sutte bhayaggahaṇena sesasādhanepi appaccayo.
“nī”义为到达;加前缀“vi-”后,若作“以此引导”或“于此引导”讲,或取曾引导、正引导、将引导之义,故称律;又依“其余亦然”之规则增音,并替换为 aya,因是引导者,故称道。“si”义为依附;加前缀“ni-”后,指曾依附、正依附、将依附的状态,故称依止。“si”义为卧;指曾随眠、正随眠、将随眠的烦恼,故称随眠。巴利
Nī pāpuṇane vipubbo, vinesi, vineti, vinessati etena, etthāti vā vinayo, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, ayādeso ca, nayanaṃ nayo. Si sevāyaṃ nipubbo, nissīyittha, nissīyati, nissīyissatīti vā nissayo. Si saye, anusayi, anuseti, anusessatīti vā anusayo.
‘i’义为行,加前缀‘pati’后,依缘于一因而得果,故称为缘、集。‘ci’义为积聚。以此简择,或简择的行为,故称简择;积聚的行为称为积聚、蓄积;简择法者,则称择法。‘khī’义为耗尽,耗尽的行为称为尽。‘ji’义为胜,胜的行为称为胜利、胜。‘kī’义为物品交换,交换的行为称为卖和买。‘lī’义为粘附,附着于此的事物称为执著处、附著。以上为以 i 元音结尾者。巴利
I gatimhi patipubbo, paṭicca ekasmā phalametīti paccayo, samudayo. Ci caye, vinicchīyate anena, vinicchayanaṃ vā vinicchayo, uccayanaṃ uccayo, sañcayo, dhammaṃ vicinātīti dhammavicayo. Khī khaye, khayanaṃ khayo. Ji jaye, vijayanaṃ vijayo, jayo. Kī dabbavinimaye, vikkayanaṃ vikkayo, kayo. Lī silesane, allīyati etthāti ālayo, layo. Evaṃ ivaṇṇantato.
听闻者(āsuṇantī),故称随顺者(assavā),其中‘a’替代了原音;回应之行为(paṭissavanaṃ)称为回应(paṭissavo)。‘su’义为流动,从有顶流注而出者,故称为漏。‘ru’义为声,发声者称为声。存在者称为有。从此而生起者,故称根源。‘lū’义为截断,截断的行为称为割。以上为以 u 元音结尾者。巴利
Āsuṇantīti assavā, avādeso, paṭissavanaṃ paṭissavo. Su gatimhi, ābhavaggā savantīti āsavā. Ru sadde, ravatīti ravo. Bhavatīti bhavo. Pabhavati etasmāti pabhavo. Lū chedane, lavanaṃ lavo. Evaṃ uvaṇṇantato.
制伏者(niggaṇhāti),或制伏的行为(niggahaṇaṃ),称为制伏(niggaho);策励者称为策励(paggaho)。以此摄受(saṅgaṇhāti tena),或摄受的行为(saṅgahaṇaṃ),称为摄受(saṅgaho)。‘vara’义为遮护,遮护的行为称为律仪。‘dara’义为尊重,尊重的行为称为恭敬。来者(āgacchati),或来的行为(āgamanaṃ)称为来(āgamo);或谓于此被学习、借此获得义理,故称来(āgamo),即圣典。爬行者称为蛇。照耀者称为天。‘kamu’义为举步,出发之行为或出发者,称为出发;同理,亦指勇进。巴利
Niggaṇhāti, niggahaṇaṃ vā niggaho, paggaho, saṅgaṇhāti tena, saṅgahaṇaṃ vā saṅgaho. Vara varaṇe, saṃvaraṇaṃ saṃvaro. Dara ādare, ādaraṇaṃ ādaro. Āgacchati, āgamananti vā āgamo, āgamīyanti ettha, etena vā atthāti āgamo pariyatti. Sappatīti sappo. Dibbatīti devo. Kamu padavikkhepe, pakkamanaṃ, pakkamatīti vā pakkamo. Evaṃ vikkamo.
“cara”表“行”。于林行故,名为林行者。欲于此行故,名为欲界;欲界想;欲界心。牛于此行故,名为行境。此是第六格依主释。巴利
Cara caraṇe, vane caratīti vanacaro, kāmo avacarati etthāti kāmāvacaro loko, kāmāvacarā saññā, kāmāvacaraṃ cittaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, chaṭṭhītappuriso.
“以足饮水”故,名为树。同理,龟亦如是。此是第三格依主释。巴利
Pādena pivatīti pādapo. Evaṃ kacchapo, tatiyātappuriso.
“ruha”表“生”。于头上生故,名为头生者。于山洞中卧故,名为洞卧心。同理,腹卧风。“ṭhā”表“住立”。于山曾住、今住、将住者,名为山住人,山住河,山住药。同理,陆住者、水住者。此是第七格依主释。巴利
Ruha janane, sirasmiṃ ruhatīti siroruho, guhāyaṃ sayatīti guhāsayaṃ cittaṃ. Evaṃ kucchisayā vātā. Ṭhā gatinivattimhi, pabbate aṭṭhāsi, tiṭṭhati, ṭhassatīti vā pabbataṭṭho puriso, pabbataṭṭhā nadī, pabbataṭṭhaṃ osadhaṃ. Evaṃ thalaṭṭhaṃ, jalaṭṭhaṃ, sattamītappuriso.
569 或指 gaha 词根的 upadha 替换。巴利
569.Gahassupadhasse vā.
即此 gaha 词根的 upadha 变为 etta,亦可。upadha 是对末音之前那个音节的别称;被执取之处,故名为家,或称为宅。巴利
Gahaiccetassa dhātussa upadhassa ettaṃ hoti vā, upadhāti antakkharato pubbakkharassa parasamaññā, gayhatīti gehaṃ, gahaṃ vā.
在 ṇvu 词缀中,若表“造车”之义,则用 ṇvu 词缀。此词缀因“其余为 kit”而属 kit 类名称,故依“主动者 kit”唯表主动者。由此,在使役的称述中,ṇa 消失并发生增音。巴利
Ṇvuppaccaye rathaṃ karotīti atthe ṇvuppaccayo, so ca ‘‘aññe kita’’ti kitasaññattā ‘‘kattari kita’’ti kattariyeva bhavati, tato kāritabyapadesa ṇalopavuddhiyo.
570 于 yuṇvu 与 ūna 词缀,其替换形为 anaka。巴利
570.Anakā yuṇvūnaṃ.
对于 yuṇvu 等词缀,其替换形为 ana 与 aka,故称 aka 替换。其余如同‘陶匠’一词,例如‘车匠’。同样地,施与食物者名为‘施食者’;依‘以 ā 结尾者转成 āya’之规则,作 āya 替换;依‘阴性于此加 ā 词缀’之规则,加 ā 词缀;依‘于他们作增长’等规则,a 音转为 i 音,如施食女、施食之家。引导世间者名为‘世间导者’;调御众生者名为‘调御者’;依‘他们于使役形中作 āya 替换’之规则,作 āya 替换。巴利
Yuṇvuiccetesaṃ paccayānaṃ ana akaiccete ādesā hontīti akādeso. Sesaṃ kumbhakārasaddasamaṃ, rathakārako. Tathā annaṃ dadātīti annadāyako, ‘‘ākārantānamāyo’’ti āyādeso, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā akārassa ikāro, annadāyikā kaññā, annadāyakaṃ kulaṃ. Lokaṃ netīti lokanāyako, vineti satteti vināyako, ‘‘te āvāyā kārite’’ti āyādeso.
无宾语时,作者称为“作者”,阴性为“作者女”,中性为“作者”。施与者称为“施者”,阴性为“施者女”,中性为“施者”。引导者称为“导者”,阴性为“导者女”,中性为“导者”。曾听闻、正听闻或将听闻世尊教诫者,称为“声闻”,阴性为“声闻女”,此为 āva 替换。割者称为“割者”。“pu”表净化,净化者称为“净化者”;存在者称为“存在者”;亲近者称为“近事男”,阴性为“近事女”。执取者称为“取者”。巴利
Akammūpapade karotīti kārako, kārikā, kārakaṃ. Dadātīti dāyako, dāyikā, dāyakaṃ. Netīti nāyako, nāyikā, nāyakaṃ. Bhagavato ovādānusāsaniṃ asuṇi, suṇāti, suṇissatīti vā sāvako, sāvikā, āvādeso. Lunātīti lāvako. Pu pavane, punātīti pāvako, bhavatīti bhāvako, upāsatīti upāsako, upāsikā. Gaṇhātīti gāhako.
烹煮者,称为“厨者”。曾祭祀、正祭祀或将祭祀者,称为“祭祀者”。在此,依“ca与ja转为ka与ga”之规则,当ca与ja应转为ka与ga时——巴利
Pacatīti pācako. Ayaji, yajati, yajissatīti vā yājako. Ettha hi ‘‘kagā cajāna’’nti cajānaṃ kagatte sampatte –
571 当后续接ṇvu词缀时,ca与ja不转为ka与ga。巴利
571.Nakagattaṃ cajā ṇvumhi.
由于此转变已被遮止,因此当词根末尾的ca与ja遇到后续的ṇvu词缀时,便不转为ka与ga。巴利
Dhātvantabhūtā cakārajakārā kakāra gakārattaṃ nāpajjante ṇvuppaccaye pareti paṭisiddhattā na bhavati.
词根 √jan 表示“生”,令生起故,称为“生者”(janaka),阴性为“生者女”(janikā)。依“ghaṭa 等或”的规则,此处由“或”字所摄,故不增长音长。同样地,挖掘者称为 khanaka,寂静者称为 samaka,去者称为 gamaka,调伏者称为 damaka;已杀、正杀、将杀者称为 vadhaka,依“han 于一切处或为 vadha”的规则,han 替换为 vadha;杀者又称 yātaka,依“han 在 ṇvu 词缀中替换为 ghāta”的规则,han 变为 ghāta;杀牛者称为 goghātaka;障碍者称为 pari-panthaka,此处插入随韵,因有复合辅音故,不增长音长。如是,食者称为 khādaka,买者称为 kretaka,护者称为 pālaka,供养者称为 pūjaka。巴利
Jana janane, janetīti janako, janikā, ‘‘ghaṭādīnaṃ vā’’ti ettha vāggahaṇena vuddhi na hoti. Evaṃ khanatīti khanako, sametīti samako, gametīti gamako, dametīti damako, ahani, hanti, hanissatīti vā vadhako, ‘‘vadho vā sabbatthā’’ti hanassa vadhādeso, hantīti yātako, ‘‘hanassa ghāto’’ti ṇvumhi ghātādeso, gāvo hanatīti goghātako, rundhatīti rundhako, niggahītāgamo, saṃyogantattā na vuddhi hoti. Evaṃ bhuñjatīti bhuñjako, kiṇātīti kāyako, pāletīti pālako, pūjetīti pūjako.
572 于 nud 等词根及使役动词词根之后,yuṇvu 与 ūna 词缀依次替换为 ana、ānana、aka、ānanaka。巴利
572.Nudādīhi yuṇvūnamanānanākānanakā sakāritehi ca.
于 nud 等词根及使役动词词根之后,若遇 yuṇvu 与 ūna 词缀,则依次替换为 ana、ānana、aka、ānanaka 诸形式。巴利
Nudādīhi dhātūhi, sakāritehi ca dhātūhi paresaṃ yuṇvuppaccayānaṃ yathākkamaṃ ana ānana aka ānanakaiccete ādesā honti.
因对使役形式的安排,从使役动词词根及 yuṇvu、ūna 词缀,
应知。由词根与词缀所成之“应作”与“应作者”的意义,亦应了知。巴利
Sakāritehi yuṇvūnaṃ, kāriyassa vidhānato; Kiccakitthambhavo dhātu-ppaccayehipi vediyo.
Nuda 表“驱除、除去”,在 panudi、panudati、panudissati 等词义中,加后缀 ṇvu,此处以 aka 取代该后缀,并依“kvaci dhātū”等规则令 nud 的元音延长,成为 panūdako(除去者)。巴利
Nuda khepe papubbo, panudi, panudati, panudissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā nudissa dīgho, panūdako.
Sūda 表“流出”,sūdatī 即成 sūdako(流出者)。Ñā 表“觉知”,在 aññāsi、jānāti、jānissati 等词义中,加后缀 ṇvu,此处以 ānana 取代该后缀,以 jā 取代 ñā,并省略元音等,成为 jānanako(知者)。巴利
Sūda paggharaṇe, sūdatīti sūdako. Ñā avabodhane, aññāsi, jānāti, jānissatīti vā atthe ṇvuppaccayo, tassānena ānanakādeso, ‘‘ñāssa jājaṃnā’’ti jādeso, saralopādi, jānanako.
而源于使役动词者:词根 āṇa 含“命令”义,在 āṇāpesi、āṇāpeti、āṇāpessati 等词义中,依“sabbato ṇvutvāvī vā”规则加后缀 ṇvu,此处以 aka 取代该后缀,并省略元音等,即成 āṇāpako(命令者);saññāpetī 即 saññāpako(令了知者);sañjānanako 中,以 ānana 取代后缀,并依“kvaci dhātū”等规则省略使役标记。同样,dāpetī 即 dāpako(令给予者),依“anakā yuṇvūnaṃ”规则,以 aka 取代后缀;patiṭṭhāpetī 即 patiṭṭhāpako(令建立者);nibbānaṃ sampāpetī 即 nibbānasampāpako(令证得涅槃者);kārāpetī 即 kārāpako(令建造者);kārāpikā 等亦如此类推。巴利
Sakāritehi pana āṇa pesane, āṇāpesi, āṇāpeti, āṇāpessatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti ṇvuppaccayo, tassiminā akādeso, saralopādi, āṇāpako, saññāpetīti saññāpako, sañjānanako, ettha ānanakādeso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā kāritalopo. Tathā dāpetīti dāpako, ‘‘anakā yuṇvūna’’nti akādeso, patiṭṭhāpetīti patiṭṭhāpako, nibbānaṃ sampāpetīti nibbānasampāpako, kārāpetīti kārāpako, kārāpikā iccādi.
依“tu”后缀,在“akāsi, karoti, karissati”等义中,依照“sabbato ṇvutvāvī vā”的规则添加“tu”后缀。由于此后缀名为“kit”,故如同“ṇvu”后缀一般,在一切情形下皆仅用于表示主动者(作者)。巴利
Tuppaccaye akāsi, karoti, karissatīti vā atthe ‘‘sabbato ṇvutvāvī vā’’ti tuppaccayo, so ca kitasaññattā ṇvuppaccayo viya sabbattha kattariyeva bhavati.
“antassā”这一规则继续适用。巴利
‘‘Antassā’’ti vattate.
573 【第五七三则】若在“tu”后缀中,“kar”词根的末尾变为“t”。巴利
573.Karassa ca tattaṃ tusmiṃ.
词根“kara”的末尾辅音“r”,在“tu”后缀前转为“t”。以“ca”一词连带含摄“bhar”等词根;由此,如同构成名词一般,于词根后缀接“si”等格尾,依“satthupitādīnamā sismiṃ silopo ca”之规则变为“ā”,并省略“si”。其动作的施事者为“takkattā”,构成第六格依主释。同样地,“bharatī”即“bhattā”(负载者)。巴利
Karaiccetassa dhātussa antassa rakārassa takārattaṃ hoti tuppaccaye pare. Casaddena bharādīnañca, tato nāmamiva kate syādyuppatti, ‘‘satthupitādīnamā sismiṃ silopo cā’’ti āttaṃ, silopo, tassa kattā takkattā, chaṭṭhīsamāso. Tathā bharatīti bhattā.
“hara”表持取,“haratī”即“hattā”(持取者);“bhindatī”即“bhettā”或“bheditā”(分割者);“chindatī”即“chettā”(切断者);“dadātī”即“dātā”(给予者),食物的给予者则为“bhojanadātā”;“sandahatī”即“sandhātā”(调和者);“avaci, vacati, vakkhatī”即“vattā”(说者);依“bhujādīnamanto no dvi cā”规则,省略词根末尾辅音并作重叠,“bhuñjatī”即“bhottā”(食用者);“abujjhi, bujjhati, bujjhissatī”即“bujjhitā”(觉者),并带有“y”与“i”的插入音;“jānātī”即“ñātā”(知者);“jinātī”即“jetā”(胜者);“suṇātī”即“sotā”(听者);“gaṇhātī”即“gahetā”(执取者);“bhavatī”即“bhavitā”(成为者);“saratī”即“saritā”(忆念者)。以“ta”后缀构成。巴利
Hara haraṇe, haratīti hattā, bhindatīti bhettā, bheditā vā, chindatīti chettā, dadātīti dātā, bhojanassa dābhā bhojanadātā, sandahatīti sandhātā, avaci, vacati , vakkhatīti vā vattā, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca, bhuñjatīti bhottā, abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā bujjhitā, yakārikārāgamā, jānātīti ñātā, jinātīti jetā, suṇātīti sotā, gaṇhātīti gahetā, bhavatīti bhavitā, saratīti saritā, gacchatīti gantā. ‘‘Gama khana hanādīnaṃ tuṃ tabbādīsu na’’iti dhātvantassa nattaṃ. Evaṃ khanatīti khantā, hanatīti hantā, maññatīti mantā, pāletīti pāletā, pālayitā.
于使役态中,“bhāvetī”即“bhāvetā”或“bhāvayitā”(令存在者)。依此类推,“sāretā, sārayitā”(令移动者)、“dāpetā, dāpayitā”(令给予者)、“hāpetā, hāpayitā”(令舍弃者)、“nirodhetā, nirodhayitā”(令灭者)、“bodhetā, bodhayitā”(令觉悟者)、“ñāpetā, ñāpayitā”(令知者)、“sāvetā, sāvayitā”(令闻者)、“gāhetā, gāhayitā”(令执取者)、“kāretā, kārayitā”(令作者)、“kārāpetā, kārāpayitā”(令建造者)等。巴利
Kārite bhāvetīti bhāvetā, bhāvayitā. Evaṃ sāretā, sārayitā, dāpetā, dāpayitā, hāpetā, hāpayitā, nirodhetā, nirodhayitā, bodhetā, bodhayitā, ñāpetā, ñāpayitā, sāvetā, sāvayitā, gāhebhā, gāhayitā, kāretā, kārayitā, kārāpetā, kārāpayitā iccādi.
在āvī后缀中,“disa”(见)表示看见;于“bhayaṃ apassi, passati, passissati”等义中,加āvī后缀,依“kvaci dhātū”等规则将“disa”替换为“dassā”,构成“bhayadassāvī”(见怖畏者)、“bhayadassāvino”等,如同“daṇḍī”一般变化。阴性为“bhayadassāvinī”。中性为“bhayadassāvi cittaṃ”。巴利
Āvīpaccaye disa pekkhane, bhayaṃ apassi, passati, passissatīti vā atthe āvīpaccayo, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā disassa dassādeso, bhayadassāvī, bhayadassāvino iccādi daṇḍīva neyyaṃ. Itthiyaṃ bhayadassāvinī. Napuṃsake bhayadassāvi cittaṃ.
“Sāsa”意为教诫,在以现法利益等方式教诫包括天人在内的世间这一义中——巴利
Sāsa anusiṭṭhimhi, sadevakaṃ lokaṃ diṭṭhadhammikādivasena sāsatīti atthe –
574 在“sās”等词根之后加“ratthu”后缀。巴利
574.Sāsādīhi ratthu.
从“sās”等这些词根,构成“ratthu”后缀。巴利
Sāsaiccevamādīhi dhātūhi ratthuppaccayo hoti.
“于‘ramhi’中,‘ranto’的‘rādi’被删除”,即删除r等、删除元音等,得名词性之称谓,生起syādi等后缀,变为ā,删除si。Satthā,Satthāro。巴利
‘‘Ramhi ranto rādi no’’ti rādilopo, saralopādi, nāmabyapadeso, syādyuppatti, āttaṃ, silopo. Satthā, satthāro.
“pā”为保护义,在“保护儿子”的意义中——巴利
Pā rakkhaṇe, puttaṃ pātīti atthe –
575 于“pā”等词根后,生起“ritu”后缀。巴利
575.Pāditoritu.
即是从“pā”等这些词根类别,生起“ritu”后缀,r等被删除、元音等被删除。Pitā(父亲)。Dhara是执持、保持之义,被母与父所持养者,故为dhītā(女儿),依“kvaci dhātū”等规则,i成为长音。巴利
Pāiccevamādito dhātuggaṇato rituppaccayo hoti, rādilopo saralopādi. Pitā. Dhara dhāraṇe, mātāpitūhi dharīyatīti dhītā, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā ikārassa dīgho.
Māna是尊敬之义,在“以法尊敬儿子”的意义中——巴利
Māna pūjāyaṃ, dhammena puttaṃ mānetīti atthe –
576 从“māna”等词根生起后缀“rātu”。巴利
576.Mānādīhi rātu.
从“māna”、“bhāsa”等词根生起后缀“rātu”,并删除r等音,即成为mātā(母亲)。词根“bhāsa”表示言语表达,先前曾说话者,故称bhātā(兄弟),等等。巴利
Māna bhāsaiccevamādīhi dhātūhi rātuppaccayo hoti, rādilopo, mātā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, pubbe bhāsatīti bhātā iccādi.
“visa”词根有进入义,前缀为“pa”,用于表示“已进入、进入、将进入”等意义中——巴利
Visa pavesane papubbo, pāvisi, pavisati, pavisissatīti vā atthe –
577 528, 577. 于visa、ruja、pad等词根后加后缀 ṇa。巴利
577.Visa ruja padādito ṇa.
从词根“visa”“ruja”“pada”等之后,生起后缀“ṇa”。此“ṇa”因是kita语基之故,表作者;另有使役称谓、删除ṇa、元音增长等操作,如paveso(进入)。巴利
Visa ruja padaiccevamādīhi dhātūhi paro ṇappaccayo hotīti ṇappaccayo. So ca kitasaññattā kattari bhavati, kāritabyapadesaṇalopa vuddhiyo, paveso.
同样,“ruja”为疾病义,曾病、正病、将病,故为rogo(病),依“kagācajāna”等规则,ja变为ga;生起,故为uppādo(生起)。“phusa”为触义,曾触、正触、将触,或以此而相应者,故为phasso(触),依“kvaci dhātū”等规则,phusa变为phassa,因是复合辅音结尾,故无元音增长。存在,故为bhāvo(有)。“uca”为集合义,集合者故为oko(住处),ca变为ka。“aya”为去义,曾去、正去、将去,或去者,故为āyo(收入)。“budha”为觉悟义,正自觉者故为sambodho(正觉);带来者故为āhāro(食);伤害者故为upaghāto(害),依“hanassa ghāto”规则,han变为ghāta。巴利
Tathā ruja roge, aruji, rujati, rujissatīti vā rogo, ‘‘kagācajāna’’nti jakārassa gakāro, uppajjatīti uppādo. Phusa phusane, aphusi, phusati, phusissati, phusanti vā tena sampayuttāti phasso, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā phusassa phasso, saṃyogantattā na vuddhi. Bhavatīti bhāvo. Uca samavāye, ucatīti oko, cakārassa kakāro. Aya gatimhi, ayi, ayati, ayissati, ayati vā itoti āyo. Budha avagamane, sammā bujjhatīti sambodho, āharatīti āhāro, upahanatīti upaghāto, ‘‘hanassa ghāto’’ti ghātādeso.
词根‘ranja’意为染色,表达‘染著’(ranjatī)之义时,故加后缀‘ṇa’。巴利
Ranja rāge, ranjatīti atthe ṇappaccayo.
578 第五七八条:于辅音结合等之前,不变为随韵。巴利
578.Niggahīta saṃyogādi no.
于辅音结合中,居于开头的n音转变为随韵。随韵具有音组尾音之性质,j音之体则为raṅgo。巴利
Saṃyogasmiṃ ādibhūto nakāro niggahītamāpajjate. Niggahītassa vaggantattaṃ, jakārassa gattaṃ, raṅgo.
579 第五七九条:当后缀为ṇ时,词根ranja在表达状态义和工具义时转换为j。巴利
579.Ṇamhi ranjassa jo bhāvakaraṇesu.
当后接带ṇ音的后缀,且该后缀是依状态义与工具义等义项规定的时候,词根ranja末尾的nj即转换为此j字。巴利
Ranjaiccetassa dhātussa antabhūtassa njassa jakārādeso hoti bhāvakaraṇaiccetesvatthesu vihite ṇakāravatippaccaye pare.
ranja 词根于工具(karaṇa)义依 jādesa(j 音替换)之制而现起 j;
当知 ṇ 之现起,不唯在施事者(kattar),亦在其余句法格位(kāraka)中。巴利
Ṇamhi ranjassa karaṇe, jādesassa vidhānato; Akattaripi viññeyyo, kārake ṇassa sambhavoti.
依此而染著,故名为rāgo(贪);或依此而被染著,故名为rāgo;或自己染著,故亦名为rāgo。依‘ṇamhi ranjassa jo’这一句的拆分(yogavibhāgena),而有j音。依此而落步,故名为pādo(足);依此而击打,故名为patodo(杵);依此而变老,故名为jāro(老)。dāro(妻)也是如此。同样地,在业等之中,被享用故,名为bhogo(受用);bhāgo(份)、bhāro(担)也是如此;被获得故,名为lābho(得);被行使故,名为vohāro(俗);被给予故,名为dāyo(施);由此而被折磨故,名为vighāto(难);住于此故,名为vihāro(住);依此而喜乐故,名为ārāmo(园)。papāto(堕)等也是如此。巴利
Ranjanti anenāti rāgo, rañjīyati anenāti vā rāgo, sayaṃ rañjatītipi rāgo. ‘‘Ṇamhi ranjassa jo’’ti yogavibhāgena jakāro. Pajjate anenāti pādo, patujjate anenāti patodo, jarīyati anenāti jāro. Evaṃ dāro. Tathā kammādīsu, bhujjatīti bhogo. Evaṃ bhāgo, bhāro, labbhatīti lābho, voharīyatīti vohāro, dīyatīti dāyo, vihaññati etasmāti vighāto, viharanti etthāti vihāro, āramanti etasminti ārāmo. Evaṃ papāto iccādi.
这称为“ṇa”之规则。巴利
‘‘Ṇa’’iti vattate.
580 于bhāva(状态)义亦然。巴利
580.Bhāve ca.
当表达bhāva(状态)之义或指称bhāva时,词根后加ṇa后缀。bhūyate(被成为)或bhavanaṃ(令成为)即是bhāvo(存在),paccate(被煮)或pacanaṃ(令煮)即是pāko(熟),依‘kagā cajāna’之规则,ka变为ca。巴利
Bhāvatthe bhāvābhidheyye dhātūhi ṇappaccayo hoti. Bhūyate, bhavanaṃ vā bhāvo, paccate, pacanaṃ vā pāko, ‘‘kagā cajāna’’nti kādeso.
“Sica”意为流下,“secanaṃ”为浇灌,“seko”即浇灌。“Suca”意为忧伤,“socanaṃ”为忧伤,“soko”即忧伤。“Caja”意为舍弃,有 acajjittha(已舍弃)、cajjate(被舍弃)、cajjissate(将被舍弃)等变化,其名词 cajanaṃ 或 cāgo 即为舍弃。“Yaja”意为供奉诸天神、结合、布施,有 ijjittha(已供奉)、ijjate(被供奉)、ijjissate(将被供奉)等变化,其名词 yajanaṃ 或 yāgo 即为供奉,yuñjanaṃ 为连接,yogo 即连接。“Bhaja”意为侍奉,有 abhajjittha(已侍奉)、bhajjate(被侍奉)、bhajjissate(将被侍奉)等变化,其名词 bhajanaṃ 或 bhāgo 即为侍奉。此外,arajjittha(已染着)、rajjate(被染着)、rajjissate(将被染着),其名词 rajanaṃ 或 rāgo 为染着,此处 ja 转为 ga。巴利
Sica paggharaṇe, secanaṃ seko. Suca soke, socanaṃ soko. Caja hānimhi, acajjittha, cajjate, cajjissate, cajanaṃ vā cāgo. Yaja devapūjāsaṅgatikaraṇadānesu, ijjittha, ijjate, ijjissate, yajanaṃ vā yāgo, yuñjanaṃ yogo. Bhaja sevāyaṃ, abhajjittha, bhajjate, bhajjissate, bhajanaṃ vā bhāgo, arajjittha, rajjate, rajjissate, rajanaṃ vā rāgo, jassa gakāro.
“Daha”意为烧成灰烬,pariḍayhittha 即已遍烧,pariḍayhati 即遍烧着,pariḍayhissati 即将遍烧,pariḍayhanaṃ 即遍烧——在此意义上附加 ṇa 后缀。巴利
Daha bhasmīkaraṇe, pariḍayhittha, pariḍayhati, pariḍayhissati, pariḍayhanaṃ vāti atthe ṇappaccayo.
而“Ṇamhi, vā”这条规则亦随之适用。巴利
‘‘Ṇamhi, vā’’ti ca vattate.
581 第581条:词根 daha 中的 da 变为 la。巴利
581.Dahassa do laṃ.
词根 daha 中的 da,在 ṇa 后缀或其他后续成分前变为 la。例如 pariḷāha 或 paridāha(遍烧)。Bhanja 意为压碎,bhañjanaṃ 为破碎,bhaṅgo 为破碎。Sanja 意为附着,sañjanaṃ 为附着,saṅgo 为附着;其中 na 变为随韵。巴利
Dahaiccetassa dhātussa dakāro lattamāpajjate ṇappaccaye pare vā. Pariḷāho, paridāho. Bhanja avamaddane, bhañjanaṃ bhaṅgo. Sanja saṅge, sañjanaṃ saṅgo, nassa niggahītaṃ.
由诸缘和合而被造作,或依彼而造作——在此意义上,依 visarujapada 等方法加 ṇa 后缀;或在‘造作’的意义上,依‘bhāve ca’规则加 ṇa 后缀。巴利
Paccayehi saṅgamma karīyati, saṅkharīyati tena vāti atthe visarujapadādinā, saṅkharaṇanti atthe ‘‘bhāve cā’’ti vā ṇappaccayo.
‘Ṇamhi’这条规则依然适用。巴利
‘‘Ṇamhī’’ti vattate.
582 在 pura、saṃ、upa、pari 之后,词根 karoti 在那些后缀前变为 kha 或 khara。巴利
582.Purasamupaparīhikarotissa khakharā vā tappaccayesu ca.
若前缀为 pura、saṃ、upa、pari,其后词根 karoti 的替代形式有 kha、khara,可用于相应后缀前,以及 ṇa 后缀前。‘在那些后缀前’此复数表述亦涵盖 tuṃ、tvā 等后缀。由于这些替代形式依位置而被称为词根,故依‘非复合词尾的元音在致使式中增长’之规则,元音增长,从而形成 saṅkhāro(行)。同样,parikkhāro(资具)、purekkhāro(尊敬)也是如此。巴利
Pura saṃ upa pariiccetehi parassa karotissa dhātussa kha kharaiccete ādesā honti vā tappaccaye, ṇappaccaye ca pare. ‘‘Tappaccayesū’’ti bahuvacananiddesena tuṃ tvādīsupi. Dhātvādesassāpi ṭhānopacārena dhātuvohārato ‘‘asaṃyogantassa vuddhi kārite’’ti vuddhi, saṅkhāro. Evaṃ parikkhāro, purekkhāro.
“vā”在此意为何义?意为“帮助”(upakāro)。巴利
Vāti kiṃ? Upakāro.
Lubha 意为贪欲,因它而贪,或自己贪,或仅是贪之行为,故称为“贪”(lobho)。Dusa 意为嗔怒,因它而嗔,或自己嗔,或仅是嗔之行为,故称为“嗔”(doso)。Muha 意为痴迷,因它而痴,或自己痴,或仅是痴之行为,故称为“痴”(moho)。上述这些,应恰当地结合作者、工具、行为等义而作解释。巴利
Lubha giddhimhi, lubbhanti tena, sayaṃ vā lubbhati, lubbhanamattameva vā tanti lobho. Dusa appītimhi, dussanti tena, sayaṃ vā dussati, dussanamattameva vā tanti doso. Muha vecitte, muyhanti tena, sayaṃ vā muyhati, muyhanamattameva vā tanti moho iccādi kattukaraṇabhāvesu yathārahaṃ yojetabbaṃ.
Gaha 意为执取,在“被执取”的意义上,依 visarujapada 等方法,于业处加 ṇa 后缀。巴利
Gaha upādāne, gayhatīti atthe visarujapadādinā kammani ṇappaccayo.
583 词根gaha在接尾词ṇa前,可替换为ghara。巴利
583.Gahassa ghara ṇe vā.
词根gaha在后接尾词ṇa时,可替换为ghara,并伴以元音省略等音变;例词:gharaṃ(一所房屋,单数宾格)、gharāni(诸房屋,复数宾格)。巴利
Gahaiccetassa dhātussa gharādeso hoti vā ṇappaccaye pare, saralopādi, gharaṃ, gharāni.
问:为何说“或”?答:意指也可以不替换。例如:gaṇhāti(他执取);或保留词根形构成的名词,如gahaṇaṃ(执取,动名词)或gāho(执取,阳性名词)。巴利
Vāti kiṃ? Gaṇhāti, gahaṇaṃ vā gāho.
“sambhavatīti”意为:巴利
Sambhavatīti atthe –
一切词根皆可附加“kvi”词缀,此词缀因属“kita”(动词派生词缀),故表示施动者。巴利
Sabbadhātūhi kvipaccayo hoti, so ca kitasaññattā kattari bhavati.
585 “kvi”词缀的省略,也是如此。巴利
585.Kvilopo ca.
“kvi”词缀整体省略。因属于“kita”一类,故视同名词,生起“si”等格位语尾,省略“si”,而成“sambhū”。如是,“vibhavatīti”成“vibhū”,“abhibhū”成“abhibhū”,“sayambhū”成“sayambhū”。巴利
Kvino sabbassa lopo hoti. Kitantattā nāmamiva katvā syādyuppatti, silopo, sambhū. Evaṃ vibhavatīti vibhū, abhibhū, sayambhū.
同样地,“dhū”表震动义,“sandhunātīti”即成“sandhū”。“bhā”表光照义,“vibhātīti”即成“vibhā”,“pabhātīti”即成“pabhā”。一起或聚集而照耀,或在此中说话,故为“sabhā”;其中“saha”替换为“sa”,并省略随韵。巴利
Tathā dhū kampane, sandhunātīti sandhū. Bhā dittimhi, vibhātīti vibhā, pabhātīti pabhā, saha, saṅgamma vā bhanti, bhāsanti vā etthāti sabhā, sahassa sādeso, niggahītalopo ca.
在表示“以臂而行”的意义时,加上“kvi”词缀。巴利
Bhujena gacchatīti atthe kvippaccayo.
586 在kvi词缀之前,词根末尾的辅音发生省略。巴利
586.Dhātvantassa lopo kvimhi.
当后接kvi词缀时,词根末尾的辅音省略。kvi词缀本身也脱落,成为bhujago。以此类推:urasā gacchatīti → urago(以胸行者);turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti → turago(疾速、匆匆而行者);khe gacchatīti → khago(空中行者);vihāyase gacchatīti → vihago(天空行者),此处替换为vihā;na gacchatīti → ago、nago(不行者)。巴利
Dhātvantassa byañjanassa lopo hoti kvippaccaye pare. Kvilopo, bhujago. Evaṃ urasā gacchatīti urago, turaṃ sīghaṃ turitaturito gacchatīti turago, khe gacchatīti khago, vihāyase gacchatīti vihago, vihādeso, na gacchatīti ago, nago.
词根khanu,意为“挖掘”,加上前缀saṃ-,构成saṅkhanati、saṅkhanissati等形式,或即“螺贝”(saṅkho)。词根ramu,意为“游戏”,“于丛林中游戏者”即“象”(kuñjaro)。词根jana,意为“产生”,在“由业所生”之义中,加kvi词缀,词根末尾音节的省略等与前述相同,其差别在于此处为第五格依主释。例如“业所生之果报”、“业所生之结生”、“业所生之色”。同理,有“心所生”、“时节所生”、“食物所生”;“自身所生之子”等。“生于水中者”即“水生者”(vārijo)。以此类推,有“陆生者”、“泥生者”(莲花,paṅkajaṃ)、“水生者”、“卵生者”、“头生者”(sirajaṃ),此为第七格依主释。“两次出生者”即“再生者”(dvijo),“后出生者”即“弟”(anujo),等等。巴利
Khanu avadhāraṇe saṃpubbo, saṅkhani, saṅkhanati, saṅkhanissatīti vā saṅkho. Ramu kīḷāyaṃ, kuñje ramatīti kuñjaro. Jana janane, kammato jātoti atthe kvippaccayo, dhātvantassa lopādi purimasamaṃ, pañcamītappurisova viseso. Kammajo vipāko, kammajā paṭisandhi, kammajaṃ rūpaṃ . Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ, attajo putto. Vārimhi jāto vārijo. Evaṃ thalajo, paṅkajaṃ, jalajaṃ, aṇḍajaṃ, sirajaṃ, sattamīsamāso. Dvikkhattuṃ jāto dvijo, pacchā jāto anujo iccādi.
词根vida,意为“知”,在“了知世间”之义中,加kvi词缀。巴利
Vida ñāṇe, lokaṃ avedīti atthe kvippaccayo.
“于kvi词缀中”这一规则此处适用。巴利
‘‘Kvimhī’’ti vattate.
587 在“vida”等词根之后,附上词尾“ū”。巴利
587.Vidante ū.
当词根“vida”等后接“kvi”词缀时,词根末尾增入“ū”音,“kvi”词缀则脱落。如“lokavidū”(世间知者)。巴利
Vidadhātuno ante ūkārāgamo hoti kvimhi, kvilopo. Lokavidū.
词根“disa”意为“观见”。在表达“如是见彼”、“见”、“将见”,或“如是彼被见”等义时,加上“kvi”词缀。巴利
Disa pekkhaṇe, imamiva naṃ apassi, passati, passissatīti, ayamiva dissatīti vā atthe kvippaccayo.
依“于kvi词缀,词根末音脱落”之规则,当词根末音应行脱落时——巴利
‘‘Dhātvantassa lopo kvimhī’’ti dhātvantalope sampatte –
588 在kvi词缀中,对于ima、ya、ta、amha、kim、eta、samāna这些代词,当它们作为喻词或近义词而成为词根disa的修饰语时,其末尾元音变为长音;而词根disa的末尾音则有时变为sa、kkha、ī等替代形式,disa中的da转为ra,并出现sakkhī等词形。巴利
588.Iyatamakiesānamantassaro dīghaṃ kvaci disassa guṇaṃ do raṃ sakkhī ca.
对于ima、ya、ta、amha、kim、eta、samāna这些代词,当它们作为喻词或近义词而成为词根disa的修饰语时,其末尾元音转为长音;而词根disa的末尾音则有sa、kkha、ī等替代形式。disa中的da转为ra。在kvi词缀中,将词根末音变为sa等替代形式,并完成kvi脱落等操作后,依不规则变化将ima变为i,并延长其元音,再附加性、数、格词尾。巴利
Ima ya ta amha kiṃ eta samānaiccetesaṃ sabbanāmānaṃ upamānupapadabhāvena disassa dhātussa guṇabhūtānaṃ anto saro dīghamāpajjate, disaiccetassa dhātussa antassa sa kkha īiccete ādesā ca honti. Disassa dakāro rakāramāpajjateti kvimhi dhātvantassa sasaddādesaṃ katvā kvilopādimhi ca kate iiti nipātanena imasaddassikāre, tassiminā dīghe ca kate syādyuppatti.
īdiso puriso,意为“如此之人”;īdisā kaññā,意为“如此之女”,或作īdisī;īdisaṃ cittaṃ,意为“如此之心”。同样,表示“如见彼人”、“如彼人所显现”,即得yādiso、yādisā、yādisī、yādisaṃ。表示“如见此人”、“如此人所显现”,即得tādiso、tādisā、tādisī、tādisaṃ。表示“如见我”、“如我所显现”,即得mādiso、mādisā、mādisī、mādisaṃ;此处为不规则变化,将amha词干转为ma。表示“如见何人”、“如何人所显现”,即得kīdiso、kīdisā、kīdisī、kīdisaṃ。表示“如见此”、“如此所显现”,即得ediso或etādiso、edisā、edisī、edisaṃ;此处为不规则变化,将eta词干转为e。表示“见为相同者”、“如相同者所显现”,即得sādiso、sadiso;此处为不规则变化,将samāna转为sā,或延其末音为长音;即得sādisā、sādisī、sadisā、sadisī、sādisaṃ、sadisaṃ。巴利
Īdiso puriso, īdisā kaññā, īdisī vā, īdisaṃ cittaṃ. Tathā yamiva naṃ passati, yo viya dissatīti vā yādiso, yādisā, yādisī, yādisaṃ. Tamiva naṃ passati, so viya dissatīti vā tādiso, tādisā, tādisī, tādisaṃ. Mamiva naṃ passati, ahaṃ viya so dissatīti vā mādiso, mādisā, mādisī, mādisaṃ, maiti nipātanena amhasaddassa masaddādeso. Kimiva naṃ passati, ko viya dissatīti vā kīdiso, kīdisā, kīdisī, kīdisaṃ. Etamiva naṃ passati, eso viya dissatīti vā ediso, etādiso vā, edisā, edisī, edisaṃ, eiti nipātanena etasaddassa ekāro. Samānaṃ katvā naṃ passati, samāno viya dissatīti sādiso, sadiso, saiti nipātanena samānassa sādeso, tadantassa vā dīgho, sādisā, sādisī, sadisā, sadisī, sādisaṃ, sadisaṃ.
若将da替换为ra,则有īriso、yāriso、tāriso、māriso、kīriso、eriso、sāriso、sariso。若替换为kkha,则有īdikkho、yādikkho、tādikkho、mādikkho、kīdikkho、edikkho、sādikkho、sadikkho。若替换为ra再加kkha,则有sārikkho、sarikkho。若替换为ī,则有īdī、yādī、tādī、mādī、kīdī、edī、sādī。巴利
Dakārassa rakārādese pana īriso, yāriso, tāriso, māriso, kīriso, eriso, sāriso, sariso. Kkhādese īdikkho, yādikkho, tādikkho, mādikkho, kīdikkho, edikkho, sādikkho, sadikkho. Rakārādese sārikkho, sarikkho, īkārādese īdī, yādī, tādī, mādī, kīdī, edī, sādī.
通过ca一词,当tumha等词作为近义词出现时,亦同此理:意为“如见你们”、“如你们所显现”,而有tumhādiso、tumhādisī;意为“如见诸蕴”、“如诸蕴所显现”,而有khandhādisā等。巴利
Casaddena tumhādiupapadepi tumhe viya dissatīti tumhādiso, tumhādisī, khandhā viya dissantīti khandhādisā iccādi.
“持”(dhara),用于执持之义:令已证得道果等的有情不堕于恶趣而持之,或依彼而持,或持自相,或因诸缘而被持——此为其义。巴利
Dhara dhāraṇe, apāyesvapatamāne adhigatamaggādike satte dhāreti, dharanti tenāti vā, salakkhaṇaṃ dhāreti vā, paccayehi dharīyati vāti atthe –
589 从“持”(dhara)等字根,有ramma。巴利
589.Dharādīhirammo.
即由“持”(dhara)等如此之类的字根,有ramma缘。巴利
Dharaiccevamādīhi dhātūhi rammappaccayo hoti.
于业之执取与存在、于业之中,此处应知;
虽非作者亦有,故于作格中有ramma缘。巴利
Kammaggahaṇabho bhāva- kammesūtettha vediyo; Akattaripi hotīti, kārake rammappaccayo.
有ra等音的删去;“法”(dhamma)意为“如此而造作”,故称为“业”(kamma)。“vara”为选择之义,有“vamma”一词。巴利
Rādilopo, dhammo, evaṃ karīyatīti kammaṃ. Vara varaṇe, vammaṃ.
“saṃsa”为称赞之义,前加“pa”,以“piya”为伴随词。其义为:乐于称赞为习性者,或乐于称赞法者,或即善于称赞者——巴利
Saṃsa pasaṃsane papubbo, piyaiccupapadaṃ, piyaṃ pasaṃsituṃ sīlaṃ yassāti vā piyaṃ pasaṃsanasīlo, piyaṃ pasaṃsanadhammo, piyaṃ pasaṃsane sādhukārīti vā atthe –
590 在“īla”等词根之后,添加“ṇtvā”与“vī”词缀。巴利
590.Tassīlādīsu ṇītvāvī ca.
当所要表达的意义为“习性”“本性”“彼之法”“彼之善作”等时,从一切词根可加ṇī、tu、āvī等缘;因此,在表作者义时加ṇī缘,由于有复合辅音,故元音不增长。其余可类推。巴利
Sīlaṃ pakati, tassīla taddhamma tassādhukārīsvatthesu gamyamānesu sabbadhātūhi ṇī tu āvīiccete paccayā hontīti kattari ṇīpaccayo, saṃyogantattāna vuddhi. Sesaṃ neyyaṃ.
Piyapasaṃsī rājā(喜赞叹王)。或作:piyaṃ pasaṃsi(乐赞叹者),谓现在赞叹、或未来赞叹,或以戒、以法而善赞叹者,故为piyapasaṃsī(乐赞叹者),阴性piyapasaṃsinī(乐赞叹女),piyapasaṃsi kulaṃ(乐赞叹之家)。Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassa(以梵行为习性者),或brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vā(以戒、以法、以善而行梵行者),故为brahmacārī(梵行者),阴性brahmacārinī(梵行女),中性brahmacāri。如是,有saccavādī(实语者)、dhammavādī(法语者)、sīghayāyī(速行者)、pāpakārī(作恶者)、mālākārī(作花鬘者)等。巴利
Piyapasaṃsī rājā. Atha vā piyaṃ pasaṃsi, pasaṃsati, pasaṃsissati vā sīlena vā dhammena vā sādhu vāti piyapasaṃsī, piyapasaṃsinī, piyapasaṃsi kulaṃ. Brahmaṃ carituṃ sīlaṃ yassāti vā brahmaṃ carati sīlena, dhammena, sādhu vāti brahmacārī, brahmacārinī, brahmacāri. Evaṃ saccavādī, dhammavādī, sīghayāyī, pāpakārī, mālākārī iccādi.
由“ca”字,在“自慢”之义中亦加ṇī缘。如paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo(自以为智者,即愚者的智慢者),bahussutamānī(多闻慢者)等。巴利
Casaddena attamānepi ṇī, paṇḍitaṃ attānaṃ maññatīti paṇḍitamānī bālo, bahussutamānī iccādi.
在“说、讲述”义中,取“有强行推动之习性者”之义,此词带 yu 后缀,即“强行推动者”。或于“语、言语”义中,有强行推动之习性者,名为“强行推动者”,其复数为“强行推动者们”;因属 bhujādi 类,故有词根末音省略与双写等变化,其余构造与主动者相同。巴利
Vatu vattane papubbo, pasayha pavattituṃ sīlaṃ yassāti atthe iminā tuppaccayo, pasayhapavattā. Atha vā vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ, pasayha pavattituṃ sīlamassāti pasayhapavattā, pasayhapavattāro, bhujādittā dhātvantalopadvittāni, sesaṃ kattusamaṃ.
又或者,具足见怖畏习性者,即“见怖畏者”,谓以见怖畏为法、于见怖畏中善行,故称 bhayadassāvī。其阴性形为 bhayadassāvinī,其心则为 bhayadassāvi 心。类推可知,“见过患者”即 ādīnavadassāvī。巴利
Bhayaṃ passituṃ sīlaṃ yassāti vā bhayaṃ dassanasīlo, bhayaṃ dassanadhammo, bhayaṃ dassane sādhukārīti vā bhayadassāvī, bhayadassāvinī, bhayadassāvi cittaṃ. Evaṃ ādīnavadassāvī.
“于 tassīla 等义中”,此句标示后续规则的适用范围。巴利
‘‘Tassīlādīsū’’ti adhikāro.
591 于 sadda(发声)、kudha(忿怒)、cala(动摇)、maṇḍa(装饰)、ttha(求义)等词根,以及 ruca(喜好)等词根之后,加 yu 后缀。巴利
591.Sadda ku dha ca la ma ṇḍa ttha rucādīhi yu.
从 sadda、kudha、cala、maṇḍa、attha 等义的词根,以及 ruca 等词根之后,在 tassīla 等意义中,得 yu 后缀。巴利
Sadda ku dha ca la maṇḍatthehi dhātūhi, rucādīhi ca yuppaccayo hoti tassīlādīsvatthesu.
Ghusa 词根意为“发声”。对于“有发声之习性者”(ghosituṃ sīlaṃ assa)或“以发声为习性者”(ghosanasīla)之义,构成 aghosayi、ghosayati、ghosayissati;又以“以习性、以法或善”之义,此词带有 yu 后缀。该后缀依规则“anakā yuṇvūnaṃ”变为 ana,依“aññesu ca”规则发生元音增长,故成阳性 ghosano、阴性 ghosanā。Bhāsa 词根意为“言语、表达”。对于“有说之习性者”(bhāsituṃ sīlam assa)之义,可解释为“以说为习性者”、“以说为法者”或“于说中善作者”,故称 bhāsano。巴利
Ghusa sadde, ghosituṃ sīlaṃ assāti vā ghosanasīloti vā aghosayi, ghosayati, ghosayissati sīlena, dhammena, sādhu vāti atthe iminā yuppaccayo, tassa ‘‘anakā yuṇvūna’’nti anādeso, ‘‘aññesu cā’’ti vuddhi, so ghosano, sā ghosanā. Bhāsa viyattiyaṃ vācāyaṃ, bhāsituṃ sīlamassāti vā bhāsanasīlo, bhāsanadhammo, bhāsane sādhukārīti vā bhāsano.
Kudha 于“忿怒”之义中,以“具发怒之习性者”或“以发怒为习性者”之义,故称 kodhano(阳性)、kodhanā(阴性)、kodhanaṃ(中性)。巴利
Kudha kope, kujjhituṃ sīlamassāti vā kujjhanasīloti vā kodhano, kodhanā, kodhanaṃ.
Rusa 意为“恼怒”;又因其习性即是恼怒,故为“具恼怒之习性者”,或径直说“以恼怒为习性者”——由此名为 rosano。巴利
Rusa rose, rosituṃ sīlamassāti vā rosanasīloti vā rosano.
Cala 于“摇动”之义中,以“具摇动之习性者”或“以习性而摇动者”之义,故称 calano。Kapi 于“颤动”之义中,以“具颤动之习性者”之义,构成 akampi、kampati、kampissati;又以“以习性而颤动者”之义,故称 kampano——此因该词根带 i 音,依“kvaci dhātū”等规则,或依“niggahītañca”规则,而增入 niggahīta。Phadi 于“微动”之义中,以“具微动之习性者”或“以习性而微动者”之义,故称 phandano。巴利
Cala kampane, calituṃ sīlaṃ yassāti vā calati sīlenāti vā calano. Kapicalane, kampituṃ sīlaṃ yassāti vā akampi, kampati, kampissati sīlenāti vā kampano, ikārānubandhidhātusarato ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā, ‘‘niggahītañcā’’ti vā niggahītāgamo. Phadi kiñcicalane, phandituṃ sīlaṃ yassāti vā phandati sīlenāti vā phandano.
Maḍi 词根义为“装饰”,或解作“有装饰之习性者”,或解作“以习性而装饰者”,故称 maṇḍano。Bhūsa 词根义为“庄严”,若解作“以庄严为习性者”,则构成 abhūsayi、bhūsayati、bhūsayissati;若解作“以习性而庄严者”,则有 bhūsano(阳性)、bhūsanā(阴性)、bhūsanaṃ(中性)。巴利
Maḍi bhūsāyaṃ, maṇḍayituṃ sīlaṃ yassāti vā maṇḍayati sīlenāti vā maṇḍano. Bhūsa alaṅkāre, bhūsanasīloti vā abhūsayi, bhūsayati, bhūyayissati sīlenāti vā bhūsano, bhūsanā, bhūsanaṃ.
Ruca 词根义为“光明”,由此构成 arucci、ruccati、ruccissati;又解作“以习性而光明者”,故称 rocano。Juta 词根义为“光明”,由此构成 ajoti、jotati、jotissati;又解作“以习性而光明者”,故称 jotano。Vaḍḍha 词根义为“增长”,解作“有增长之习性者”,故称 vaḍḍhano,等等。巴利
Ruca dittimhi, arucci, ruccati, ruccissati sīlenāti vā rocano. Juta dittimhi, ajoti, jotati, jotissati sīlenāti vā jotano. Vaḍḍha vaḍḍhane, vaḍḍhituṃ sīlamassāti vaḍḍhano iccādi.
592 于 pāra 等词与 gam 等词根之后,安立 rū 后缀。巴利
592.Pārādigamimhā rū.
以“pāra”等词为首时,从词根“gami”(去)之后,在表达“有该习惯”等意义时,仅对行为主体加 rū 词缀。以“pāra”等为首者称为“pārādi”,由“pārādi”和“gami”构成“pārādigami”。省略 r 等后,指“有往有之彼岸的习惯者”,或“有往有之彼岸的习惯”、“有往有之彼岸的性行”、“于往有之彼岸善巧者”,即 bhavapāragū(有之彼岸到达者)、bhavapāraguno(有之彼岸具德者)。有往终点之习惯者为 antagū(终点到达者);同理,vedagū(明到达者)、addhagū(旅途到达者)。巴利
Pārādiupapadehi parasmā gamiiccetasmā dhātumhā paro rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattariyeva. Pāro ādi yesaṃ te pārādayo, pārādīhi gami pārādigami. Rādilopo, bhavapāraṃ gantuṃ sīlaṃ yassāti vā bhavapāraṃ gamanasīlo, bhavapāraṃ gamanadhammo, bhavapāraṃ gamane sādhukārīti vā bhavapāragū, bhavapāraguno. Antaṃ gamanasīlo antagū. Evaṃ vedagū, addhagū.
“rū”词缀沿用。巴利
‘‘Rū’’ti vattate.
593 从“bhikkha”等词根之后也加 rū 词缀。巴利
593.Bhikkhādito ca.
对于词根“bhikkha”(乞求)等,当要表达“有该习惯”等意义时,加上 rū 词缀。“bhikkha”意为乞求,依习惯等义,可释为“有乞求习惯者”,或“abhikkhi”(已乞求)、“bhikkhati”(正在乞求)、“bhikkhissati”(将乞求)——由习惯得名,或“具乞求性质者”,或“于乞求中善巧者”,即是“bhikkhu”(比丘)。依“kvaci dhātū”等规则,发生元音缩短。“ikkha”意为“看”等,于轮回中见怖畏者,亦名“bhikkhu”。有知晓习惯者,或具知晓性质者,为“viññū”(智者)。遍知一切者为“sabbaññū”(一切知者)。同样,还有“mattaññū”(知量者)、“dhammaññū”(知法者)、“atthaññū”(知义者)、“kālaññū”(知时者)、“kataññū”(知恩者)等。巴利
Bhikkhaiccevamādīhi dhātūhi rūpaccayo hoti tassīlādīsvatthesu. Bhikkha yācane, bhikkhituṃ sīlaṃ yassāti vā abhikkhi, bhikkhati, bhikkhissati sīlenāti vā bhikkhanadhammoti vā bhikkhane sādhukārīti vā bhikkhu, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā rassattaṃ. Ikkha dassanaṅkesu, saṃsāre bhayaṃ ikkhatītipi bhikkhu, vijānituṃ sīlaṃ yassa, vijānanasīloti vā viññū, sabbaṃ jānātīti sabbaññū. Evaṃ mattaññū, dhammaññū, atthaññū, kālaññū, kataññū iccādayo.
594 对词根“hana”等加上 ṇuka 词缀。巴利
594.Hanatyādīnaṃ ṇuko.
在词根“hana”等的末尾,当表达“有该习惯”等意义时,对行为主体加上 ṇuka 词缀;此处第六格表示对词根末尾的关联。ṇ 字母用于元音增强(vuddhi)。有杀害习惯者为“āghātuko”(怀嗔害者),其中发生 ghāta 替代、元音省略等变化。有造作习惯者为“kāruko”(工匠)、“sippi”(工艺师)。“bhī”是恐惧,有恐惧习惯者为“bhīruko”(怖畏者),插入 r 字母。“ava”是保护,“āvuko pitā”即保护的父亲。巴利
Hanatyādīnaṃ dhātūnamante ṇukappaccayo hoti tassīlādīsvatthesu kattari, antāpekkhāyaṃ chaṭṭhī, ṇakāro vuddhattho. Āhananasīlo āghātuko, ghātādeso, saralopādi, karaṇasīlo kāruko sippi. Bhī bhaye, bhāyanasīlo bhīruko, rakārāgamo. Ava rakkhaṇe, āvuko pitā.
595 在‘saṃhana’或其他词根之后,亦可加 ra 词缀,且发生 gha 替代。巴利
595.Saṃhanaññāya vā ro gho.
在以‘saṃ’为前缀的‘hana’词根及其他词根之后,加上 ra 词缀,且‘hana’变为‘gha’。此处‘vā’一词用于总集诸义,或表可选性;由此,‘saṅghāto’(合聚)一词也得以成立。巴利
Saṃpubbāya hanaiccetāya dhātuyā, aññāya ca dhātuyā paro rappaccayo hoti, hanassa gho ca. Vāggahaṇaṃ sampiṇḍanatthaṃ, vikappanatthaṃ vā, tena saṅghātotipi siddhaṃ hoti.
此‘gha’仅为‘hana’的替代,依语义表达而确定。
若先前并无“saṃ”为前缀,则通过加入ra词缀,“paṭigho”(瞋恚、对抗)也因此得以成立。巴利
Hanassevāyaṃ gho hoti, abhidhānānurūpato; Asaṃpubbā ca ro tena, paṭighotipi sijjhati.
“hana”有伤害、去等含义,加上前缀“saṃ”,便成为“saṃhanati”,意为和合而行、达成和合之业,或意为如实摧破烦恼尘垢,因此称“saṅgho”(僧团),其中发生了r等字母的省略。从城的四周外部挖掘而成,故称“parikhā”(壕沟),属阴性名词,加ā词缀。作终结者,名为“antako”(终结者),意指死亡。巴利
Hana hiṃsāgatīsu saṃ pubbo, saṃhanati samaggaṃ kammaṃ samupagacchati, sammadeva kilesadarathe hanatīti vā saṅgho, rādilopo , samantato nagarassa bāhiye khaññatīti parikhā, itthiyaṃ āpaccayo, antaṃ karotīti antako maccu.
“于被动和业的意义上”这一说法,在此仍继续沿用。巴利
‘‘Bhāvakammesū’’ti vattate.
596 从‘nanda’等词根之后接 yu 词缀。巴利
596.Nandādīhi yu.
“Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu”的意思是:在被动语态与业用中,yu 词缀接在 nanda 等词根之后。“Anakā yuṇvūna”是有关 yu 词缀以 ana 替代的说明;nanda 有增盛之义,或意为喜悦。于被动语态中——nandīyate(被喜悦)、nandanaṃ(喜悦)。于业用中——anandīyittha(曾喜悦)、nandīyati(正喜悦)、nandīyissati(将喜悦),或 nanditabbaṃ(应喜悦)、nandanaṃ(喜悦)、vanaṃ(林野)、gayhati(被执取)、gahaṇīyaṃ(应执取)或 gahaṇaṃ(执取)、gaṇhanaṃ(握取)、caritabbaṃ(应行)、caraṇaṃ(行)、bhūyate(被生长)、bhavanaṃ(生长/住所)、hūyate(被献供)、havanaṃ(献供)。rundhitabbaṃ(应制止)、rundhanaṃ(制止),或 rodhanaṃ(制止)、bhuñjitabbaṃ(应食)、bhuñjanaṃ(食),或 bhojanaṃ(食物)。bujjhitabbaṃ(应觉)、bujjhanaṃ(觉),或 bodhanaṃ(觉)。sūyati(被听闻)、suti(听闻)或 savaṇaṃ(听闻)、pāpīyatīti(被到达)pāpuṇanaṃ(到达),或 pāpanaṃ(到达)、pālīyatīti(被保护)pālanaṃ(保护)等等。巴利
Nandaiccevamādīhi dhātūhi paro yuppaccayo hoti bhāvakammesu. ‘‘Anakā yuṇvūna’’nti yuppaccayassa anādeso, nanda samiddhimhi, nanda nandane vā. Bhāve – nandīyate nandanaṃ. Kamme – anandīyittha, nandīyati, nandīyissati, nanditabbanti vā nandanaṃ vanaṃ, gayhati, gahaṇīyaṃ vā gahaṇaṃ, gaṇhanaṃ vā, caritabbaṃ caraṇaṃ, bhūyate bhavanaṃ, hūyate havanaṃ. Rundhitabbaṃ rundhanaṃ, rodhanaṃ vā, bhuñjitabbaṃ bhuñjanaṃ, bhojanaṃ vā. Bujjhitabbaṃ bujjhanaṃ, bodhanaṃ vā. Sūyati, suti vā savaṇaṃ, pāpīyatīti pāpuṇanaṃ, pāpanaṃ vā, pālīyatīti pālanaṃ iccādi.
这里提及“yu”词缀。巴利
‘‘Yū’’ti vattate.
597 以及在作者、工具、处所等义中。巴利
597.Kattukaraṇapadesesu ca.
在作者、工具、处所等义中,一切词根皆可接yu词缀。此处“处所”指处格。先论作者义——“携除尘垢者”,故称“除尘水器”。“了知所缘者”,故称“识”;或作“了知”义,依ānana等变化规则而成。词根ghā表摄取香气,“嗅之者”,故称“鼻”。词根jhe表思惟,“禅修者”,故称“禅那”,依“词根有时……”等规则,其元音转为长音。巴利
Kattukaraṇapadesaiccetesvatthesu ca sabbadhātūhi yuppaccayo hoti. Ettha ca padesoti adhikaraṇakārakaṃ vuccati. Kattari tāva – rajaṃ haratīti rajoharaṇaṃ toyaṃ. Āramaṇaṃ vijānātīti viññāṇaṃ, vijānanaṃ vā, ānanajādesā. Ghā gandhopādāne, ghāyatīti ghānaṃ, jhe cintāyaṃ, jhāyatīti jhānaṃ, ‘‘kvaci dhātū’’tiādinā āttaṃ.
工具义:词根kara(造作),以此造作,故名“作具”(karaṇa);依此正确解释诸言语,故名“文法”(byākaraṇa)。词根pūra(充满),以此充满,故名“充满具”(pūraṇa)。以此施与,故名“布施”(dāna);以此衡量,故名“量度”(pamāna);以此言说,故名“言语”(vacana);推除(panudati),或借此得以推除,故名“推除具”(panūdana)。词根sūda(渗漏),渗漏(sūdati),或借此得以流渗,故名“流渗具”(sūdana);听(suṇāti),或借此得以听,故名“听闻具”(savana)。词根lū(截断),割(lunāti),或借此得以割取,故名“割取具”(lavana),即lavanaṃ(割取物)、lavaṇaṃ(盐)或loṇaṃ(盐)。引导(nayati),或借此得以引导,故名“引导具”(nayana)。词根pū(吹净),净化(punāti),或借此得以净化,故名“净风”(pavana);平息(sameti),或借此令恶平息,故名“沙门”(samaṇa),或samaṇaṃ(平息者)。同样,修习(bhāveti),或借此专一修习,故名“修习”(bhāvanā)。如此,“烹煮具”“令他烹煮具”等,皆可类推。巴利
Karaṇe– kara karaṇe, karoti tenāti karaṇaṃ, yathāsarūpaṃ saddā byākarīyanti etenāti byākaraṇaṃ. Pūra pūraṇe, pūrayati tenāti pūraṇaṃ. Dīyati anenāti dānaṃ, pamīyati anenāti pamānaṃ, vuccati anenāti vacanaṃ, panudati, panujjate anenāti vā panūdano. Sūda paggharaṇe, sūdati, sujjate anenāti vā sūdano, suṇāti, sūyati etenāti vā savaṇaṃ. Lū chedane, lunāti, lūyati anenāti vā lavanaṃ, lavaṇaṃ, loṇaṃ vā. Nayati, nīyati etenāti vā nayanaṃ. Pū pavane, punāti, pūyate anenāti vā pavano, sameti, samīyati vā pāpaṃ anenāti samaṇo, samaṇaṃ vā. Tathā bhāveti, bhāvīyati ekāyāti vā bhāvanā. Evaṃ pācanaṃ, pācāpanaṃ iccādi.
处格之义:词根ṭhā有行、回转之义,tiṭṭhati(停留)于彼处故,名为ṭhānaṃ(处所)。如是sayanaṃ(床)、senaṃ(卧具)、āsanaṃ(座),于此处被执持(adhikarīyati),故称adhikaraṇaṃ(处所、事处)。巴利
Adhikaraṇe – ṭhā gatinivattimhi, tiṭṭhati tasminti ṭhānaṃ. Evaṃ sayanaṃ, senaṃ vā, āsanaṃ, adhikarīyati etthāti adhikaraṇaṃ.
由ca(及)字,亦摄为格与离格——sammā pakārena dadāti assāti 故称 sampadānaṃ(为格、给予);apecca etasmā ādadāti 故称 apādānaṃ(离格、远离)。巴利
Casaddena sampadānāpādānesupi – sammā pakārena dadāti assāti sampadānaṃ, apecca etasmā ādadātīti apādānaṃ.
598 在认知之义中,词根dā与dhā后接i词缀。巴利
598.Saññāyaṃ dādhāto i.
在表认知之义时,由dā、dhā等词根接i词缀,这是用于被动语态等情形,伴有元音省略等音变规则。dā在“给予”义中,前接ā词缀,如ādīyatīti(被取用)等。同理,upādi(被执取)也是如此。dhā在“保持、持”义中,如udakaṃ dadhātīti(持水者)故称udadhi(海),在此类词中,通过增音、删略等规则,认知义中水(udaka)以uda为表称。jalaṃ dhīyate asminti(水被持于此中)故称jaladhi(海),vālāni dadhāti tasminti(彼持诸毛)故称vāladhi(尾),sandhīyati(被连结)、sandadhātīti(连结者)故称sandhi(连结/关节),nidhīyatīti(被隐藏)故称nidhi(宝藏)。同样,vidhīyati(被安排)、vidadhāti(安排者)、vidhānaṃ(安排)故称vidhi(规则),sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti(正确、平等地持心)故称samādhi(定)。巴利
Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ dādhāiccetehi dhātūhi ippaccayo hoti, bhāvakammādiadhikārevāyaṃ, saralopādi. Dā dāne āpubbo, ādīyatītiādi. Evaṃ upādi. Dhā dhāraṇe , udakaṃ dadhātīti udadhi, tesu vuddhilopādinā saññāyaṃ udakassa udādeso. Jalaṃ dhīyate asminti jaladhi, vālāni dadhāti tasminti vāladhi, sandhīyati, sandadhātīti vā sandhi, nidhīyatīti nidhi. Evaṃ vidhīyati, vidadhāti, vidhānaṃ vā vidhi, sammā, samaṃ vā cittaṃ ādadhātīti samādhi.
599 在表示阴性之义时,可选择接aka、āti、iya等词缀。巴利
599.Itthiyamatiyavo vā.
若所诠为阴性,于一切词根,可在被动语态等情形中接aka、āti、iyu等词缀。先看无词缀的情形:jara在“衰损耗减”义中,由jīrati(变老)或jīraṇanti(老衰)故称jarā(老);“阴性接ā词缀”,如paṭisambhijjatīti(被通达明辨)故称paṭisambhidā(无碍解)。paṭipajjati etāyāti(依此而行)故称paṭipadā(道)。同理,有sampadā(成就)、āpadā(厄难)。upādīyatīti(被执取)故称upādā(取)。sañjānātīti(认知)故称saññā(想)。pajānātīti(了知)故称paññā(慧)。upekkhatīti(被观照/舍)故称upekkhā(舍)。cintanaṃ(思虑)故称cintā(思)。patiṭṭhānaṃ(安立处)故称patiṭṭhā(立足处)。sikkha在“生起明”义中,由sikkhanaṃ(修学)或sikkhīyatīti(被修学)故称sikkhā(学)。bhikkhā(乞食)等也是如此。巴利
Itthiyaṃ abhidheyyāyaṃ sabbadhātūhi akāratiyuiccete paccayā honti vā bhāvakammādīsu. Appaccaye tāva jara vayohānimhi, jīrati, jīraṇanti vā jarā, ‘‘itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, paṭisambhijjatīti paṭisambhidā. Paṭipajjati etāyāti paṭipadā. Evaṃ sampadā, āpadā. Upādīyatīti upādā. Sañjānātīti saññā, pajānātīti paññā. Upekkhatīti upekkhā. Cintanaṃ cintā. Patiṭṭhānaṃ patiṭṭhā. Sikkha vijjopādāne, sikkhanaṃ, sikkhīyatīti vā sikkhā. Evaṃ bhikkhā. Jhe cintāyaṃ, parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, hitesitaṃ upaṭṭhapetvā jhāyatīti upajjhā, upajjhāyo, sammā jhāyati etthāti sajjhā.
“isu(欲求)”词根表“寻求”义时,取零后缀;依“isu yamūnamanto ccho vā”规则发生ccha替代,成为icchā(欲求)。“puccha(问)”词根表询问,询问为pucchā(问);治疗为tikicchā(治疗);想吃为jighacchā(饥饿);titikkhā(忍耐);bubhukkhā(渴望);想喝为pipāsā(渴);而或依“青蛙行进方式”,或依vādhikara规则,则不发生替代。想遍满为vicchā(遍求)等。巴利
Isu icchāyaṃ, esananti atthe appaccayo, ‘‘isu yamūnamanto ccho vā’’ti cchādeso, icchā. Puccha pucchane, pucchanaṃ pucchā, tikicchanaṃ tikicchā, ghasitumicchā jighacchā, titikkhā, bubhukkhā, pātumicchā pipāsā, maṇḍūkagatiyā vādhikārato vādesābhāvo. Byāpitumicchā vicchā iccādi.
使用ti后缀时,生起称为sambhūti(生起)。依vādhikara规则,ti后缀不发生元音强化;听闻为suti(闻);引导为nīti(引导),即“依此而被引导”。“mana(想)”词根表示了知,认为者称为mati(慧/思惟)。巴利
Tippaccaye sambhavanaṃ sambhūti. Vādhikārato tippaccayamhi na vuddhi, savaṇaṃ suti, nayanaṃ, nīyati etāyāti vā nīti. Mana ñāṇe, maññatīti mati.
“te, no, timhi”等规则在此同样适用。巴利
‘‘Te, no, timhī’’ti ca vattate.
600 gama、khana、hana、rama等词根的末尾辅音。巴利
600.Gamakhanahanaramādīnamanto.
对gama、khana、hana、rama等以ma或na收尾的词根,当位于ta后缀和ti后缀前时,词根末尾的辅音会消失,这称为词根末尾音省略。gamana(去),而“所应去”称作gati(趣);upahanana(打击)即upahati;他们以此而乐,或者说乐本身即rati;根tanu(扩展)表示扩展,即tati;根yamu(止息)表示止息,即niyati。然而在“ramato(乐者)”“ramatī(他乐)”等形式中,由于中间有元音a隔开,不发生词根末尾音省略。bhutti(受用)与yutti(连接)依“bhujādīnamanto no dvi cā”的规则,发生词根末尾音省略与辅音双写。samāpatti(等至)与sampatti(成就)依“gupādīnañcā”的规则,也发生词根末尾音省略与双写。又依“kvaci dhātū”等规则,从hā等根而来的ti变为ni,如hāni(减损)、jāni(损失)等。巴利
Gama khana hana ramaiccevamādīnaṃ makāranakārantānaṃ dhātūnaṃ anto byañjano no hoti tappaccaye, timhi cāti dhātvantalopo. Gamanaṃ, gantabbāti vā gati, upahananaṃ upahati, ramanti tāya, ramaṇaṃ vā rati. Tanu vitthāre, tananaṃ tati. Yamu uparame, niyamanaṃ niyati. ‘‘Ramato, ramatī’’tiādīsu pana akārabyavahitattā na dhātvantalopo, bhuñjanaṃ bhutti, yuñjanaṃ yutti, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca. Samāpajjanaṃ, samāpajjateti vā samāpatti, sampatti, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. ‘‘Kvaci dhātū’’tiādinā hādito tissa ni hoti. Hāni, jāni iccādi.
在yu后缀中,根cita(思惟)表思惟,取思惟者之义而使用yu后缀,经历元音强化并加上ā后缀,构成cetanā(思)。根vida(感受)表感受,感受者即vedanā(受)。根disī(教导)表宣说,所教导者即desanā(教导),所应修习者即bhāvanā(修习),等等。巴利
Yuppaccaye cita sañcetane, cetayatīti atthe yuppaccayo, anādesavuddhī, āpaccayo, cetanā. Vida anubhavane , vedayatīti vedanā. Disī uccāraṇe, desīyatīti desanā, bhāvīyatīti bhāvanā iccādi.
“在阴性中,或者”这一规则也继续适用。巴利
‘‘Itthiyaṃ, vā’’ti ca vattate.
601 从kara(作)词根,接ririya后缀。巴利
601.Karato ririya.
从kara词根,表达阴性或非阴性意义时,使用ririya后缀,并省略r等音。由此构成表“应作”义的阴性词kiriyā,以及表“应作”义的中性词kiriyaṃ。巴利
Karadhātuto itthiyamanitthiyaṃ vā abhidheyyāyaṃ ririyappaccayo hoti, rādilopo. Kattabbā kiriyā. Karaṇīyaṃ kiriyaṃ.
此规则继续适用于“作者”之义。巴利
‘‘Kattarī’’ti vattate.
602 从ji词根,在一切时态中,于作者之义,接ina后缀。巴利
602.Jito ina sabbattha.
从ji词根之后,在一切时态中,于作者之义,接ina后缀。词根ji(征服)表“胜利”义:已征服恶不善法者、正在征服者或将征服者,即为jino(胜者)。巴利
Jiiccetāya dhātuyā paro inappaccayo hoti sabbakāle kattari. Ji jaye, pāpake akusale dhamme ajini, jināti, jinissatīti vā jino.
“依那”这一词形仍可成立。巴利
‘‘Inā’’ti vattate.
603 六〇三.从“苏巴达”根亦然。巴利
603.Supato ca.
于词根“苏巴”之后,加“依那”词缀。“苏巴”意为“睡眠”,故得“苏巴帝”;或由“苏巴那”(做梦)变化而来,指梦,即“苏比那”。巴利
Supaiccetāya dhātuyā ca paro inappaccayo hoti. Supa saye, supati, supananti vā supino, supinaṃ.
词根“西”义为“睡卧”,以“伊萨姆”为前置词,意为“稍稍睡卧而生起”——巴利
Sī saye, ‘‘īsaṃ’’iti upapadaṃ, īsaṃ sīyati bhavatāti atthe –
604 第六百零四条:以“伊萨姆”、“杜”、“苏”等为前置词时,加“卡”词缀。巴利
604.Īsaṃdusūhi kha.
以“伊萨姆”、“杜”、“苏”等为前置词,置于词根之前时,该词根后加“卡”词缀。巴利
Īsaṃdusuiccetehi upapadehi parehi dhātūhi khappaccayo hoti.
605 在被动与状态义中,表示“所作”、“应作”、“动作”等义。巴利
605.Bhāvakammesukiccaktakkhatthā.
在被动与状态等义中,这些表示“所作”、“应作”、“动作”等义的词缀,依规则唯出现在被动与状态义中。根据“某处词根”的规则,带 kkh 标记的词缀会被删除,并发生元音增长、aya 替换及重叠等变化。īsassayo 意为“由彼而存”,dussayo 意为“因苦而卧”,sussayo 意为“因乐而卧”。巴利
Bhāvakammaiccetesvatthesu kiccaktakkhatthaiccete paccayā hontīti niyamato bhāvakammesveva hoti. ‘‘Kvaci dhātū’’ti kkhakārānubandhassa lopo, vuddhi, ayādesadvittāni, īsassayo bhavatā, dukkhena sīyati dussayo, sukhena sīyati sussayo.
于“业”的被动义中:“īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ”,即稍作即办,由此得名为业;同样地,“dukkhena karīyatīti dukkaraṃ”,即难行能办之善,由此得名;“sukaraṃ pāpaṃ bālena”,即愚者易作之恶;“dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho”,即多欲者难以奉养;“sukhena bharīyatīti subharo appiccho”,即少欲者易于奉养;“dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ”,即心难以守护;“dukkhena passitabboti duddaso dhammo”,即法难以得见;“sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ”,即他人过失容易见到;“dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo”,即法难以了悟;“sukhena bujjhitabbanti subodhaṃ”,即容易觉悟的,等等。巴利
Kamme – īsaṃ karīyatīti īsakkaraṃ kammaṃ bhavatā. Evaṃ dukkhena karīyatīti dukkaraṃ hitaṃ bhavatā, sukaraṃ pāpaṃ bālena, dukkhena bharīyatīti dubbharo mahiccho. Sukhena bharīyatīti subharo appiccho. Dukkhena rakkhitabbanti durakkhaṃ cittaṃ. Dukkhena passitabboti duddaso dhammo. Sukhena passitabbanti sudassaṃ paravajjaṃ. Dukkhena anubujjhitabboti duranubodho dhammo. Sukhena bujjhitabbanti subodhamiccādi.
词根“布达”意为“了知”。于一切有为法、无为法及假名安立等种种法中,已了知、了知、将了知——即是在此意义上。巴利
Budha avagamane, sabbe saṅkhatāsaṅkhatasammutibhede dhamme abujjhi, bujjhati, bujjhissatīti vā atthe –
“塔”一词继续有效。巴利
‘‘Ta’’iti vattate.
606 第六百零六则,在表达知者、行者等义时,于词根 budha、gamu 等后,添加主动语态后缀。巴利
606.Budhagamāditthe kattari.
这条规则是:对于 budha、gamu 等词根,在表达该词根所表之义时,于一切时态中,添加主动语态后缀。巴利
Budhagamuiccegamādīhi dhātūhi tadatthe gamyamāne kattari tappaccayo hoti sabbakāle.
“她的”一词,承上而来。巴利
‘‘Tassā’’ti vattate.
607 第六百零七则:以 dha、ḍha 结尾的词根,以及以 bha 等结尾的词根,其后缀 ta 分别替换为 dha 和 ḍhā。巴利
607.Dhaḍhabhahehi dha ḍhā ca.
以 dha、ḍha 结尾以及以 bha 等结尾的词根,其后缀 ta 中的 t 依次替换为 dh 和 ḍh。因此,从 dha、bha 等词根而来的 ta 中的 t 变为 dh;又因“hacatutthāna”规则中提及 ha,故有时从 ha 也变为 dh。这一替换仅在没有间隔时才会发生,所以在“rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito”等例子中,由于存在后缀或增音的间隔,替换便不发生。巴利
Dhaḍhanta bhahantehi dhātūhi parassa paccayatakārassa yathākkamaṃ dhakāraḍhakārādesā hontīti dhabhato takārassa dhakāro, ‘‘hacatutthāna’’nti ettha hakāraggahaṇato hakāratopi kvaci dhattaṃ, abyavadhāne cāyaṃ, tena ‘‘rundhati, ārādhito, vaḍḍhito, labhitvā, gahito’’tiādīsu paccayāgamabyavahitattā na bhavati.
608 611, 608. 词末的 ha 与第四组音,于 dhe 前变为 do。巴利
608.Hacatutthānamantānaṃ do dhe.
当词根末尾的 ha 组第四音后接 dh 时,该音替换为 d。例如:buddho bhagavā(佛陀世尊)。saraṇaṅgato upāsako(已皈依、正皈依或当皈依的近事男),依“gam、khan、han、ram 等词根末尾音省略”之规则,词根末尾音省略。因 evaṃ jānāti 而得 ñāto(所知者)。词根 i 为“行进”义,upeti 故为 upeto(所趋者)。词根 cinta 为“思惟”义,cinteti 故为 cittaṃ(心),依“gup 等词根末尾音省略及重叠”之规则,词根末尾音省略并重叠。词根 sanja 为“执著”义,于色等境执著、正在执著或当执著故为 satto(有情),依“bhuj 等词根末尾音省略及重叠”之规则,词根末尾音省略并重叠。巴利
Hakāravaggacatutthānaṃ dhātvantabhūtānaṃ dakārādeso hoti dhakāre pare. Buddho bhagavā. Saraṇaṃ agacchi, gacchati, gacchissatīti vā saraṇaṅgato upāsako, ‘‘gamakhanahanaramādīnamanto’’ti dhātvantalopo. Evaṃ jānātīti ñāto. I gatimhi, upetīti upeto. Cinta cintāyaṃ, cintetīti cittaṃ, ‘‘gupādīnañcā’’ti dhātvantalopadvittāni. Sanja saṅge, rūpādīsu asajji, sajjati, sajjissatīti vā satto, ‘‘bhujādīnamanto no dvi cā’’ti dhātvantalopo, dvittañca.
“于名称中”此语,承上而来。巴利
‘‘Saññāya’’miti vattate.
609 第六百零九条:若表祝愿之义,则加 ti 后缀。巴利
609.Tikiccāsiṭṭhe.
当所表达的名称、所指义为祝愿时,从词根加 ti 后缀,亦可加 kit 类后缀。例如:jino enaṃ bujjhatu 而成 jinabuddhi(胜觉),此中 dh 替换为 d;dhanam assa bhavatu 而成 dhanabhūti(财生)。巴利
Saññāyamabhidheyyāyaṃ āsiṭṭhe gamyamāne dhātūhi tippaccayo hoti, kitapaccayo ca. Jino enaṃ bujjhatūti jinabuddhi, dhakāradakārādesā, dhanamassa bhavatūti dhanabhūti.
在 kit 类后缀中:bhavatu 而成 bhūto(已生);dhammo enaṃ dadātu 而成 dhammadinno(法乐),依“bhid 等词根后用 inna、anna、īṇa 等”之规则,该后缀替换为 inna。vaḍḍhatu 而成 vaḍḍhamāno(增长者),依“bhū 等词根加 a”之规则,在 māna 类词中加 a 后缀;nandatu 而成 nandako(喜悦者);jīvatu 而成 jīvako(生存者),等等。巴利
Kitapaccaye bhavatūti bhūto, dhammo enaṃ dadātūti dhammadinno, ‘‘bhidādito inna anna īṇā vā’’ti tappaccayassa innādeso. Vaḍḍhatūti vaḍḍhamāno, ‘‘bhūvādito a’’iti mānantesu appaccayo, nandatūti nandako, jīvatūti jīvako iccādi.
610 第六百一十则:关于 āgama 与 ātuka。巴利
610.Āgamātuko.
由“āpubbā”而来的“gamito”带有后缀“tuka”,因是“kit”词缀,表主动者。“Āgacchati”意为“来者”,即“āgantuka”。巴利
Āpubbā gamito tukappaccayo hoti, kitakattā kattari. Āgacchatīti āgantuko.
“Gamā”一词被沿用。巴利
‘‘Gamā’’ti vattate.
611 于“能够”义,加后缀“ika”。巴利
611.Bhabbe ika.
后缀“ika”由“gamito”而来,表“能够”之义。能去者,即“gamika bhikkhu”(能去的比丘)。巴利
Gamito ikappaccayo hoti bhabbatthe. Gantuṃ bhabboti gamiko bhikkhu.
1 2 3 4