5. Taddhita 品显示巴利原文
5. Taddhitakaṇḍa
非直系后裔的 taddhita显示巴利原文
Apaccataddhita
复次,名词本身通过语尾变化来表达“后裔”等特殊意义,由此开始讲述名词之后 taddhita 的规则;是故,于名词之后施设 taddhita 法。显示巴利原文
Atha nāmato eva vibhatyantā apaccādiatthavisese taddhituppattīti nāmato paraṃ taddhitavidhānamārabhīyate.
其中,“taddhita”意为:位于三种性词干之后、对其有益且相伴而生者。这是对 ṇa 等词缀的称谓;或者说,这些词缀对名词性成分有益、有帮助,故称 taddhita。依此随顺词源义的通俗名称,ṇ 等词缀即称为 taddhita。显示巴利原文
Tattha tasmā tividhaliṅgato paraṃ hutvā hitā sahitāti taddhitā, ṇādipaccayānametaṃ adhivacanaṃ, tesaṃ vā nāmikānaṃ hitā upakārā taddhitāti anvatthabhūtaparasamaññāvasenāpi ṇādippaccayāva taddhitā nāma.
在“瓦悉塔的后裔”这一解析式中——显示巴利原文
‘‘Vasiṭṭhassa apacca’’nti viggahe –
“且性亦被确定”——由此,对性的把握随转而来。显示巴利原文
‘‘Liṅgañca nipaccate’’ti ito liṅgaggahaṇamanuvattate.
361 361. 于“后裔”之义中,随意加 ṇa 词缀。显示巴利原文
361.Vā ṇa’pacce.
从以第六格语尾结尾的性词干,于“他的后裔”之义中,随意加 ṇa 词缀。显示巴利原文
Chaṭṭhiyantato liṅgamhā ṇappaccayo hoti vikappena ‘‘tassa apacca’’miccetasmiṃ atthe.
362 362. 从词根与名词词干之后,词缀方为后续。显示巴利原文
362.Dhātuliṅgehi parā paccayā.
“从词根与名词词干之后,词缀方为后续”——依此总释,在表示后裔含义的名词词干之后,唯第六格语尾的后缀方为后续。“缘彼而义生起”故名为 paccaya(缘/词缀),或“诸义依此而被了知”故名为 paccaya;“已说之义不再使用”故 apacca 一词不现;“他们语尾消失”故语尾亦消失。显示巴利原文
Dhātūhi, liṅgehi ca paccayā parāva hontīti paribhāsato apaccatthasambandhiliṅgato chaṭṭhiyantāyeva paro hoti. Paṭicca etasmā attho etīti paccayo, patīyanti anena atthāti vā paccayo, ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti apaccasaddassa appayogo, ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā ce’’ti vibhattilopo ca.
363 363. 他们之 ṇ 消失。显示巴利原文
363.Tesaṃṇo lopaṃ.
在这些派生后缀中,凡是带有 ṇ 字标记者,其 ṇ 字即被删除。显示巴利原文
Tesaṃ taddhitappaccayānaṃ ṇānubandhānaṃ ṇakāro lopamāpajjate.
364 第364条:当 saṇa 后缀随后时,以元音开头或不以复辅音结尾的音节,发生 vuddhi 增长。显示巴利原文
364.Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe ca.
当 saṇakāra 后缀随后时,凡以元音开头或不以复辅音结尾的音节,皆发生 vuddhi 增长。所谓“以复辅音结尾”,是指末尾有复辅音;“非以复辅音结尾”则与此相反。又或者,此处的 vā 字表示一种限定性的选择,此时的意义是:在原本的词干中,当 saṇakāra 派生后缀随后时,以元音开头且非以复辅音结尾的音节发生 vuddhi 增长。显示巴利原文
Ādisarassa vā ādibyañjanassa vā asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakārappaccaye pare. Saṃyogo anto assāti saṃyoganto, tadañño asaṃyoganto. Atha vā vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo, tadā ca pakatibhūte liṅge sarānamādisarassa asaṃyogantassa vuddhi hoti saṇakāre taddhitappaccaye pareti attho.
在 Vāsiṭṭha 等词中,此增长是恒常的;在 Oḷumpika 等词中,则非恒常。
在 nīla、pīta 等词中,则不发生 vuddhi,这是由于限定性选择的缘故。
显示巴利原文 Vāsiṭṭhādīsu niccāyaṃ, aniccoḷumpikādisu; Na vuddhi nīlapītādo, vavatthitavibhāsato.
此处取 ca 字,意在表示限定之义。显示巴利原文
Casaddaggahaṇamavadhāraṇatthaṃ.
为避免该 vuddhi 增长出现无定规的情形,为确立规则,故宣说了这段释义。显示巴利原文
Tassā vuddhiyā aniyamappasaṅge niyamatthaṃ paribhāsamāha.
365 第365条:对于 a、i、u 类音,其 vuddhi 分别为 ā、e、o。显示巴利原文
365.Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhī.
对于这些音,即 a 音、i 类音、u 类音,依次以 ā、e、o 为其增长音。纳入 ca 字,意在将非增长音之情形一并归摄,或表限定之义。i 与 u 名为 yu,故 yu 类音即 yuvaṇṇa;a 与 yuvaṇṇa 合称 ayuvaṇṇa。ā、e、o 合称 āyo。再次提及‘增长’,是为了在‘negamajānapadā’等词中,表明后词的增长;而此处说‘ayuvaṇṇānaṃ’,乃一种位置上的限定,以排除 āyo 诸音自身发生增长的可能。显示巴利原文
Tesaṃ akāraivaṇṇuvaṇṇānameva yathākkamaṃ ā eoiccete vuddhiyo honti. Casaddaggahaṇamavuddhisampiṇḍanatthaṃ, avadhāraṇatthaṃ vā. I ca u ca yu, yu eva vaṇṇā yuvaṇṇā, a ca yuvaṇṇā ca ayuvaṇṇā. Ā ca e ca o ca āyo. Puna vuddhiggahaṇaṃ ‘‘negamajānapadā’’tiādīsu uttarapadavuddhibhāvatthaṃ, ettha ca ‘‘ayuvaṇṇāna’’nti ṭhānaniyamavacanaṃ āyonaṃ vuddhibhāvappasaṅganivattanatthaṃ.
正如已发生增长的音,于此不复再增;
同样,本性即为增长音的 āyo 诸音,亦不复再增。
显示巴利原文 Yathā hi katavuddhīnaṃ, puna vuddhi na hotiha; Tathā sabhāvavuddhīnaṃ, āyonaṃ puna vuddhi na.
于是,a音的音相增长。如所说:“于音脱落等替代等缘中,音脱落即是本则”,因音脱落为本则,故依“随后的理则中适宜”而作后续推演;又因其为派生,当依“派生复合词”等施设名称时,便如前产生syād等变化。显示巴利原文
Tato akārassa ākāro vuddhi, ‘‘saralopomādesappaccayādimhi saralope tu pakatī’’ti saralopapakatibhāvā, ‘‘naye paraṃ yutte’’ti paranayanaṃ katvā taddhitattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādinā nāmabyapadese kate pure viya syādyuppatti.
Vāsiṭṭho,或为Vasiṭṭha之子,与Vāsiṭṭhā等阳性词相同。其孙等词亦因该转用,而唯依Vāsiṭṭhā。如是,于一切处,族姓派生词唯以第一本则为缘。显示巴利原文
Vāsiṭṭho, vasiṭṭhassa putto vā, vāsiṭṭhā iccādi purisasaddasamaṃ. Tassa nattupanattādayopi tadupacārato vāsiṭṭhāyeva. Evaṃ sabbattha gottataddhite paṭhamappakatitoyeva paccayo hoti.
于阴性中,因无ṇ缘尾,故依“ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhī”之则,从Vāsiṭṭha词加ī缘。作音脱落等后,因有阴性缘尾,故于“派生复合词”等经中,由ca之摄持,施设名称时产生syād等变化,与vāsiṭṭhī kaññā、vāsiṭṭhī、vāsiṭṭhiyo等阴性词相同。显示巴利原文
Itthiyaṃ ṇappaccayantattā ‘‘ṇava ṇika ṇeyya ṇa ntūhī’’ti vāsiṭṭhasaddato īpaccayo. Saralopādiṃ katvā itthippaccayantattā ‘‘taddhitasamāsa’’iccādisutte caggahaṇena nāmabyapadese kate syādyuppatti, vāsiṭṭhī kaññā, vāsiṭṭhī, vāsiṭṭhiyo iccādi itthisaddasamaṃ.
中性时,如 Vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ、Vāsiṭṭhāni apaccāni 等,与 citta 等中性词相同。因此,亦应知上文所述派生词缀的三性。显示巴利原文
Napuṃsake vāsiṭṭhaṃ apaccaṃ, vāsiṭṭhāni apaccāni iccādi cittasaddasamaṃ. Evaṃ uparipi taddhitantassa tiliṅgatā veditabbā.
Bhāradvāja 之子称为 Bhāradvājo,Vesāmitta 之子称为 Vesāmitto,Gotama 之子称为 Gotamo。此处因无 ayuvaṇṇa(ay 音类),故 ākāra(ā 音)等不发生 vuddhi(元音强化)。Vasudeva 的后裔称为 Vāsudevo、Baladevo。然而,在“Cittako”等情形中,因以辅音连缀结尾,故不发生 vuddhi。显示巴利原文
Bhāradvājassa putto bhāradvājo, vesāmittassa putto vesāmitto, gotamassa putto gotamo. Ettha ca ayuvaṇṇattābhāvā ākārādīnaṃ na vuddhi hoti. Vasudevassa apaccaṃ vāsudevo, baladevo. ‘‘Cittako’’tiādīsu pana saṃyogantattā vuddhi na bhavati.
对“Vacchassa apacca(婆蹉的后裔)”进行解析时,当涉及后缀 ṇa,依“vā ṇa'pacce”之规则,此处的 vā 在一切派生施设中均有效,故在一切处皆有 vā 的语言作用。“Apacce”一词的适用,仅至混合类为止。显示巴利原文
‘‘Vacchassa apacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte ‘‘vā ṇa’pacce’’ti ito vāti taddhitavidhāne sabbattha vattate, tena sabbattha vākyavuttiyo bhavanti. ‘‘Apacce’’ti padaṃ yāva saṃsaṭṭhaggahaṇāva vattate.
366 366. Ṇāyana与ṇāna,加于Vaccha等词之后。显示巴利原文
366.Ṇāyanaṇāna vacchādito.
在Vaccha、Kacca等氏族名称之后,以属格(第六格)结尾,于“彼之后裔”义中,亦可加ṇāyana、ṇāna等后缀。一切处,ṇ音连缀旨在引发强化,其余规则同前;唯独因以复辅音结尾,故无强化,这是差别所在。显示巴利原文
Vaccha kaccaiccevamādito chaṭṭhiyantato gottagaṇato ṇāyana ṇānaiccate paccayā honti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Sabbattha ṇakārānubandho vuddhattho, sesaṃ pubbasamaṃ, saṃyogantattā vuddhiabhāvova viseso.
Vacchāyano或Vacchāno,意为Vaccha之子。同理,Kacca之子称作Kaccāyano或Kaccāno,Moggalla之子称作Moggallāyano或Moggallāno。又如:Aggivessāyano或Aggivessāno,Kaṇhāyano或Kaṇhāno,Sākaṭāyano或Sākaṭāno,Muñcāyano或Muñcāno,Kuñjāyano或Kuñjāno等。此即Ākati族类。显示巴利原文
Vacchāyano vacchāno vacchassa putto vā. Evaṃ kaccassa putto kaccāyano kaccāno, moggallassa putto moggallāyano moggallāno. Evaṃ aggivessāyano aggivessāno, kaṇhāyano kaṇhāno, sākaṭāyano sākaṭāno, muñcāyano muñcāno, kuñjāyano kuñjāno iccādi. Ākatigaṇo’yaṃ.
于「咖帝咖之后裔」的语法分析中——显示巴利原文
‘‘Kattikāya apacca’’nti viggahe –
367 367. 后缀ṇeyya加于Kattikā等词之后。显示巴利原文
367.Ṇeyyo kattikādīhi.
此“等”(ādi)字表种类。于Kattikā、Vinatā、Rohiṇī等阴性词,为表“彼之后裔”之义,可加后缀ṇeyya。显示巴利原文
Ādisaddoyaṃ pakāre vattate. Kattikā vinatārohiṇīiccevamādīhi itthiyaṃ vattamānehi liṅgehi ṇeyyappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe.
省略格尾时,依“保持词基本形”之规则,还原为词基的本来形态。Kattikeyyo,即迦提迦之子。同理,Vinatā的后裔为Venateyyo,其中i音变为e,是元音增长;Rohiṇī之子为Rohiṇeyyo;Gaṅgā的后裔为Gāṅgeyyo;姊妹之子为Bhāgineyyo;河流之子为Nādeyyo。Anteyyo、Āheyyo、Kāmeyyo亦如此。Suci的后裔为Soceyyo,此处u音变为o,是元音增长;Bālā的后裔为Bāleyyo,等等。显示巴利原文
Vibhattilope ‘‘pakati cassa sarantassā’’ti pakatibhāvo. Kattikeyyo, kattikāya putto vā. Evaṃ vinatāya apaccaṃ venateyyo, ikārassekāro vuddhi, rohiṇiyā putto rohiṇeyyo, gaṅgāya apaccaṃ gaṅgeyyo, bhaginiyā putto bhāgineyyo, nadiyāputto nādeyyo. Evaṃ anteyyo, āheyyo, kāmeyyo. Suciyā apaccaṃ soceyyo, ettha ukārassokāro vuddhi, bālāya apaccaṃ bāleyyo iccādi.
在解析「Dakkhassa apaccaṃ」时,当应加Ṇa词缀之际——显示巴利原文
‘‘Dakkhassāpacca’’nti viggahe ṇamhi sampatte –
368 368. 以a结尾的词干,可加Ṇi词缀。显示巴利原文
368.Ato ṇi vā.
对以a结尾的阳性词干而言,在“他的后裔”这一意义上,可选择加Ṇi词缀。例如Dakkhi、Dakkhī、Dakkhayo等,又如Doṇa的后裔为Doṇi。同样地,有Vāsavi、Sakyaputti、Nāṭaputti、Dāsaputti、Dāsarathi;再有Vāruṇi、Kaṇḍi、Bāladevi、Pāvaki等,Jinadatta的后裔为Jenadatti,以及Suddhodani、Anuruddhi等等。显示巴利原文
Akārantato liṅgamhā ṇipaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Dakkhi, dakkhī, dakkhayo, doṇassa apaccaṃ doṇi. Evaṃ vāsavi, sakyaputti, nāṭaputti, dāsaputti, dāsarathi. Vāruṇi, kaṇḍi, bāladevi, pāvaki, jinadattassa apaccaṃ jenadatti, suddhodani, anuruddhi iccādi.
又,因再次提及“vā”,在后裔意义中也可加Ṇika词缀;而从Aditi等词干,则加Ṇya词缀。例如:Sakyaputta之子为Sakyaputtiko,依“tesu vuddhi”等规则,音ka变为ya,而成Sakyaputtiyo。同样地,有Nāṭaputtiko、Jenadattiko等;异母之子则为Vemātiko。显示巴利原文
Puna vāggahaṇena apaccatthe ṇikappaccayo, aditiādito ṇyappaccayo ca. Yathā – sakyaputtassa putto sakyaputtiko, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā kakārassa yakāro, sakyaputtiyo. Evaṃ nāṭaputtiko, jenadattiko, vimātuyā putto vemātiko.
在表示“Aditi之子”的意义时,加Ṇya词缀,并伴以元音增长。显示巴利原文
‘‘Aditiyā putto’’ti atthe ṇyappaccayo, vuddhi ca.
369 369. 当词缀ya随后时,词末元音发生省略。显示巴利原文
369.Avaṇṇo ye lopañca.
当派生的词缀ya随后时,词末元音发生省略。由ca词可知,元音i亦然,即i的省略;依规则‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni ca la ña jakārattaṃ’,ty组合变为cc;依规则‘paradvebhāvo ṭhāne’,该辅音重叠,即成为Ādicco。同样地,Diti之子成为Decco。显示巴利原文
Avaṇṇo taddhitabhūte yappaccaye pare lopamāpajjate. Casaddena ivaṇṇopīti ikāralopo, ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni ca la ña jakāratta’’nti tyakārasaṃyogassa cakāro, ‘‘paradvebhāvo ṭhāne’’ti dvittaṃ, ādicco. Evaṃ ditiyā putto decco.
在表达‘Kuṇḍanī之子’的含义时,添加了Ṇya词缀——显示巴利原文
‘‘Kuṇḍaniyā putto’’ti atthe ṇyappaccaye kate –
“Kvacādimajjhuttaresu”之规则于此适用。显示巴利原文
‘‘Kvacādimajjhuttaresū’’ti vattate.
370 370. 于他们位置中,可有元音增长、省略、增音、变化、颠倒、替换等。显示巴利原文
370.Tesuvuddhilopāgamavikāraviparītādesā ca.
于他们词首、词中、词末之处,凡规则未作规定者,依佛语而不相违,其间可有元音增长、省略、增音、变化、颠倒、替换等。纵使在复合辅音之末,亦有词首元音增长;i省略时,nya变为ñña,而成“Koṇḍañño”;Kuru之子作“Korabyo”,此中亦同,u转为a;兄弟之子作“Bhātabyo”。显示巴利原文
Tesu ādimajjhuttaresu avihitalakkhaṇesu jinavacanānuparodhena kvaci vuddhi lopa āgama vikāra viparītaādesā hontīti saṃyogantattepi ādivuddhi, ikāralope nyassañādeso, koṇḍañño, kuruno putto korabyo, etthāpi teneva ukārassa avādeso, bhātuno putto bhātabyo.
“优婆笈的后裔”之分解:显示巴利原文
‘‘Upagussa apacca’’nti viggahe –
371 371. 以 Ṇava 为后缀者。显示巴利原文
371.Ṇavopagvādīhi.
对于“优婆笈”、“摩奴”等以 u 音结尾的族姓词,在表示“彼之后裔”的意义时,可选择附加 Ṇava 词缀。此处“等”字表示同类,故仅适用于以 u 音结尾者。优婆笈的后裔为 Opagava(优婆笈族),阴性为 Opagavī(优婆笈族女),中性为 Opagavaṃ;摩奴的后裔为 Mānava(摩奴族),这是附加 Ṇa 词缀并增音后所得的词形;跋古的后裔为 Bhaggava(跋古族);般度的后裔为 Paṇḍava(般度族);优婆温杜的后裔为 Opavindava(优婆温杜族),余类推。显示巴利原文
Upagu manuiccevamādīhi ukārantehi gottagaṇehi ṇavappaccayo hoti vā ‘‘tassāpacca’’miccetasmiṃ atthe. Ādisaddassa cettha pakāravācakattā ukārantatoyevāyaṃ. Opagavo, opagavī, opagavaṃ, manuno apaccaṃ mānavo, ‘‘mānuso’’ti ṇappaccaye, sāgame ca kate rūpaṃ, bhagguno apaccaṃ bhaggavo, paṇḍuno apaccaṃ paṇḍavo, upavindussa apaccaṃ opavindavo iccādi.
“寡妇之后裔”之义。显示巴利原文
‘‘Vidhavāya apacca’’nti atthe –
372 372. Ṇera词缀,用于“寡妇”等词之后。显示巴利原文
372.Ṇera vidhavādito.
于“寡妇”等词之后,可加Ṇera词缀,表后裔之义。“其夫已离去”者,即寡妇;寡妇之子,称为Vedhavera;私会女子般度基耶(Bandhukiyā)之子,称为般度基罗(Bandhukera);沙弥(Sāmaṇera)之义,以其为沙门戒师之子,处于子位故;椰子(Nāḷikera)等词,亦同此例。显示巴利原文
Vidhavādito ṇerappaccayo hoti vā apaccatthe. Vigato dhavo pati etissāti vidhavā, vedhavero, bandhukiyā abhisāriṇiyā putto bandhukero, samaṇassa upajjhāyassa putto puttaṭṭhāniyattāti sāmaṇero, nāḷikero iccādi.
混合等多义二次衍生词缀显示巴利原文
Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita
“与芝麻相混”之词义分解:显示巴利原文
‘‘Tilena saṃsaṭṭha’’nti viggahe –
373 373. 表示“以之混合”、“以之渡越”、“以之行走”或“以之运载”之义者,加Ṇika词缀。显示巴利原文
373.Yena vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko.
当表示“以之混合”、“以之渡越”、“以之行走”或“以之运载”之义时,即从这些以第三格结尾的名词,于混合等义中,可有选择地加Ṇika词缀。所谓“Telikaṃ食物”,即“以芝麻调配”之义;“Telikī粥”,即芝麻粥。“以糖混合的食物”称为egāḷika。如是,以酥油混合的称为ghātika,以酪混合的称为dādhika,以胡椒混合的称为māricika,以盐混合的称为loṇika。显示巴利原文
Yena vā saṃsaṭṭhaṃ, yena vā tarati, yena vā carati, yena vā vahati, tato tatiyantato liṅgamhā tesu saṃsaṭṭhādīsvatthesu ṇikappaccayo hoti vā. Telikaṃ bhojanaṃ, tilena abhisaṅkhatanti attho. Telikī yāgu. Guḷena saṃsaṭṭhaṃ egāḷikaṃ. Evaṃ ghātikaṃ, dādhikaṃ, māricikaṃ, loṇikaṃ.
以船渡越者,称为“船渡者”;以筏渡越者,称为“筏渡者”,在不增音的情况下,则是“筏渡者”。同样地,以筏渡者称为“筏渡者”,以牛尾筏渡者称为“牛尾筏渡者”。以车行走者,称为“车行”。同样地,以足行走者称为“步行”,以杖行走者称为“持杖而行”,依法而行、依法而转起者,称为“如法者”。以头运载者,称为“以头运载者”,由于引用了“vā”字,因此“ī”不增音。同样地,以肩运载者称为“以肩运载者”,以背运载者称为“以背运载者”,以手运载者称为“以手运载者”,以指运载者称为“以指运载者”。显示巴利原文
Nāvāya taratīti nāviko, uḷumpena taratīti oḷumpiko, vuddhiabhāvapakkhe uḷumpiko. Evaṃ kulliko, gopucchiko. Sakaṭena caratīti sākaṭiko. Evaṃ pādiko, daṇḍiko, dhammena carati pavattatīti dhammiko. Sīsena vahatīti sīsiko, vāggahaṇena īkārassa vuddhi na hoti. Evaṃ aṃsiko, khandhiko, hatthiko, aṅguliko.
再者,通过引用“vā”字这一规则,在其他意义上也有“ṇika”这个词缀,例如:“去他人之妻者”(pāradārika),“行于道路者”(pathika)。显示巴利原文
Puna vāggahaṇena aññatthesupi ṇikappaccayo, paradāraṃ gacchatīti pāradāriko, pathaṃ gacchatīti pathiko.
在“学习律者、依律而行而学习者”这样的词解中——显示巴利原文
‘‘Vinayamadhīte, aveccādhīte’’ti vā viggahe –
“ṇika”词缀的规则同样适用。显示巴利原文
‘‘Ṇiko’’ti vattate.
374 374. 在“学习此法者、由此所作等、存放、指派、技艺、货品、谋生方式”这些义项中。显示巴利原文
374.Tamadhīte tenakatādisannidhānaniyogasippabhaṇḍajīvikatthesu ca.
此为四句偈。在“学习此法者”之义,以及“由此所作等”诸义中,也就是在“存放于此处者、被指派于此处者、以此为技艺者、以此为货品者、以此为谋生方式者”这些义项中,ṇika词缀可加在语尾为第二格等格的词干之后。例如venayika(持律者)。同样地,有suttantika(持经者)、ābhidhammika(持论者)。显示巴利原文
Catuppadamidaṃ. Tamadhīteti atthe, tena katādīsvatthesu ca tamhi sannidhāno, tattha niyutto, tamassa sippaṃ, tamassa bhaṇḍaṃ , tamassa jīvikā iccetesvatthesu ca dutiyādivibhatyantehi liṅgehi ṇikappaccayo hoti vā. Venayiko. Evaṃ suttantiko, ābhidhammiko.
在“学习语法者”这一含义中,当加上ṇika等词缀时——显示巴利原文
‘‘Byākaraṇamadhīte’’ti atthe ṇikappaccayādimhi kate –
当宣说“对于以vuddha等元音开头且非复合辅音结尾者,于saṇe等之前”这条规则时——显示巴利原文
‘‘Vuddhādisarassa vāsaṃyogantassa saṇe cā’’ti vattamāne –
375 375. 在ṭhāne之处,mā、yūnaṃ有增音āgama。显示巴利原文
375.Māyūnamāgamo ṭhāne.
对于这些以 i、u 等元音开头且非复合辅音结尾者,在 saṇe 之前不发生增长;唯独在 ṭhāne 处有增长增音,即 e 音的增长增音。显示巴利原文
I uiccebhesaṃ ādisarānaṃ asaṃyogantānaṃ mā vuddhi hoti saṇe, tatreva vuddhi āgamo hoti ca ṭhāneti ekāravuddhāgamo.
此中,由于宣说了“ṭhāne”一词,因其为 yūnaṃ 的替代形式,
在 ya、va 之前,e、o 的增长即作为增音先生起。
显示巴利原文 ‘‘Ṭhāne’’ti vacanā cettha, yūnamādesabhūtato; Yavehi pubbeva eo-vuddhiyo honti āgamā.
yakāra(ya音)的双写。显示巴利原文
Yakārassa dvibhāvo.
Veyyākaraṇiko(语法家),即学习尼夜耶(nyāya)者,故称neyyāyiko(论理者)。同样,takkiko(思辨者)、vediko(知吠陀者)、nemittiko(占相者);以身所作的努力为kāyiko(身的),以身所作的业为kāyikaṃ(身业),以语所作的业为vācasikaṃ(语业)。同样,mānasikaṃ(意业)。在此,依“sasare vāgamo”句中所确立的“vā”字,即使在后续词缀前,也有“sa”的增音;由长老们举行的结集称为therikā(上座部结集)。同样,pañcasatikā(五百结集)、sattasatikā(七百结集)。在此,依“ṇavaṇikā”等句中所随的“vā”字摄持,不产生ī词缀。显示巴利原文
Veyyākaraṇiko, nyāyamadhīteti neyyāyiko. Evaṃ takkiko, vediko, nemittiko, kāyena kato payogo kāyiko, kāyena kataṃ kammaṃ kāyikaṃ, vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ. Evaṃ mānasikaṃ, ettha ca ‘‘sasare vāgamo’’ti sutte vavatthitavāsaddena paccaye parepi sāgamo, therehi katā saṅgīti therikā. Evaṃ pañcasatikā, sattasatikā, ettha ‘‘ṇavaṇikā’’disutte anuvattitavāggahaṇena īpaccayo na hoti.
在“依止”这一含义上,依止于身的受是sārīrikā(身的),身的苦是sārīrikaṃ。同样,mānasikā(意的)、mānasikaṃ(意的)。显示巴利原文
Sannidhānatthe sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā, sārīrikaṃ dukkhaṃ. Evaṃ mānasikā, mānasikaṃ.
在“系属”的意义中,系属于门者称dovāriko(守门者)。此处,依“māyūnamāgamo ṭhāne”之规则,于vakāra(字母v)前增入okāra(字母o)。同样地,bhaṇḍāgāriko(库藏守护者)、nāgariko(市民)、navakammiko(新作业者)、vanakammiko(林务者)、ādikammiko(初作业者)、odariko(腹行者)、rathiko(乘车者)、pathiko(行路者);系属于方便者称opāyiko(方便的),系属于心者称cetasikā(心所)。显示巴利原文
Niyuttatthe dvāre niyutto dovāriko, ettha ‘‘māyūnamāgamo ṭhāne’’ti vakārato pubbeokārāgamo. Evaṃ bhaṇḍāgāriko, nāgariko, navakammiko, vanakammiko, ādikammiko, odariko, rathiko, pathiko, upāye niyutto opāyiko, cetasi niyuttā cetasikā.
在“技艺”的意义中,弹奏维那琴称为vīṇā(维那琴),以维那琴为技艺者名veṇiko(维那琴师)。同样地,pāṇaviko(鼓手)、modiṅgiko(圆鼓手)、vaṃsiko(竹笛手)。显示巴利原文
Sippatthe vīṇāvādanaṃ vīṇā, vīṇā assa sippaṃ veṇiko. Evaṃ pāṇaviko, modiṅgiko, vaṃsiko.
在“货物”的意义中,以香为货物者称gandhiko(香料商)。同样地,teliko(油商)、goḷiko(丸药商)、pūviko(糕点商)、paṇṇiko(叶商)、tambūliko(槟榔商)、loṇiko(盐商)。显示巴利原文
Bhaṇḍatthe gandho assa bhaṇḍanti gandhiko. Evaṃ teliko, goḷiko, pūviko, paṇṇiko, tambūliko, loṇiko.
在谋生之义中:杀羊为活命者,或以羊为谋生者,称为 orabbhiko(杀羊者)。同样地,māgaviko(猎鹿者),此处有字母 v 的增音。sūkariko(杀猪者)、sākuṇiko(捕鸟者)、macchiko(渔夫)等,亦复如是。显示巴利原文
Jīvikatthe urabbhaṃ hantvā jīvati, urabbhamassa jīvikāti vā orabbhiko. Evaṃ māgaviko, ettha vakārāgamo. Sūkariko, sākuṇiko, macchiko iccādi.
“tena katādī”句中,由“ādi”所摄,故亦表“以彼所杀”“以彼所缚”“以彼所买”“以彼而赌”“彼为其武器”“彼为其病”“于彼净信”“彼之所有”“彼为其量”“彼之堆聚”“彼应得”“彼为其戒”“于彼生”“于彼住”“于彼被知”“为彼目的而起”“从彼而来”“从彼而生”“彼为其目的”等义。此时产生 ṇika 词缀。例如:以网所杀或杀者,称 jāliko(网师);同样,bāḷisiko(钓师)、vākariko(笼师);以线所缚者,称 suttiko(线缚者);以皮带所缚之象,称 vārattiko(皮带缚象)。显示巴利原文
‘‘Tena katādī’’ti ettha ādiggahaṇena tena hataṃ, tena baddhaṃ, tena kītaṃ, tena dibbati, so assa āvudho, so assa ābādho, tattha pasanno, tassa santakaṃ, tamassa parimāṇaṃ, tassa rāsi, taṃ arahati, tamassa sīlaṃ, tattha jāto, tattha vasati, tatra vidito, tadatthāya saṃvattati, tato āgato, tato sambhūto, tadassa payojananti evamādiatthe ca ṇikappaccayo hoti. Yathā – jālena hato, hanatīti vā jāliko. Evaṃ bāḷisiko, vākariko, suttena baddho suttiko, varattāya baddho vārattiko nāgo.
以布买得的货物,称 vatthikaṃ(布买品)。同理,kumbhikaṃ(罐买品)、phālikaṃ(犁买品)、sovaṇṇikaṃ(金买品)、sātikaṃ(布匹买品)。以骰子而赌者,称 akkhiko(骰子赌者)。同理,sālākiko(签赌者)、tindukiko(柿核赌者)、ambaphaliko(芒果赌者)。弓为其武器者,称 cāpiko(弓手)。同理,tomariko(矛手)、muggariko(槌手)、mosaliko(杵手)。显示巴利原文
Vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ. Evaṃ kumbhikaṃ, phālikaṃ, sovaṇṇikaṃ, sātikaṃ. Akkhena dibbatīti akkhiko. Evaṃ sālākiko, tindukiko, ambaphaliko. Cāpo assa āvudhoti cāpiko. Evaṃ tomariko, muggariko, mosaliko.
若病在风,即称风病者。痰病者、胆病者,如此同理。显示巴利原文
Vāto assa ābādhoti vātiko. Evaṃ semhiko, pittiko.
对佛净信者,名为信佛者。信法者、信僧者,也是如此。属于佛的物品,称为属佛物。同样,属法物;属僧伽物,如僧伽的寺院、僧伽的土地、僧伽的衣;以及个人之物。显示巴利原文
Buddhe pasanno buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko. Buddhassa santako buddhiko. Evaṃ dhammiko, saṅghiko vihāro, saṅghikā bhūmi, saṅghikaṃ cīvaraṃ, puggalikaṃ.
以罐为量者,称为罐量物。同样,担量物、斗量物。罐之堆聚,称为罐堆。应得罐者,称为应罐者。同样地,应斗者、八月者、应钱者、八十偈者、九十偈者、百偈者、千偈者。应得现见者,故称现见的;'来,请看!'——应得此法者,故称来见的。显示巴利原文
Kumbho assa parimāṇanti kumbhikaṃ. Evaṃ khārikaṃ, doṇikaṃ. Kumbhassa rāsi kumbhiko. Kumbhaṃ arahatīti kumbhiko. Evaṃ doṇiko, aṭṭhamāsiko, kahāpaṇiko, āsītikā gāthā, nāvutikā, sātikaṃ, sāhassikaṃ. Sandiṭṭhamarahatīti sandiṭṭhiko, ‘‘ehi passā’’ti imaṃ vidhiṃ arahatīti ehipassiko.
就戒而言,受持粪扫衣即粪扫衣,以此为戒者,称为粪扫衣者。同样地,三衣者;以一座食为戒者,称为一座食者;以树下住为戒者,称为树下住者;阿兰若住者、冢间住者,亦复如是。显示巴利原文
Sīlatthe paṃsukūladhāraṇaṃ paṃsukūlaṃ, taṃ sīlamassāti paṃsukūliko. Evaṃ tecīvariko, ekāsane bhojanasīlo ekāsaniko, rukkhamūle vasanasīlo rukkhamūliko, tathā āraññiko, sosāniko.
生于恶趣者,称恶趣生者;地狱生者亦然。海中的鱼(为水生之类)。生于雨季者,称雨季生者、雨季生者(阴性)、雨季花;秋季生者、冬季生者、春季生者;十四日布萨日生者。生于或住于王舍城者,称王舍城人;生于或住于摩揭陀国者,称摩揭陀人、摩揭陀人(阴性)、摩揭陀物;生于或住于舍卫城者,称舍卫城人;迦毗罗卫城人;毗舍离人。显示巴利原文
Jātatthe apāye jāto āpāyiko. Evaṃ nerayiko, sāmuddiko maccho, vassesu jāto vassiko, vassikā, vassikaṃ pupphaṃ, sāradiko, hemantiko, vāsantiko, cātuddasiko, rājagahe jāto, rājagahe vasatīti vā rājagahiko jano, magadhesu jāto, vasatīti vā māgadhiko, māgadhikā, māgadhikaṃ, sāvatthiyaṃ jāto, vasatīti vā sāvatthiko, kāpilavatthiko, vesāliko.
世间所知的,称为世间;导向世间的,也称为世间。同样地,从母亲方面传来的,称为母系名;从父亲方面传来的,称为父系名。显示巴利原文
Loke vidito lokiko, lokāya saṃvattatītipi lokiko. Tathā mātito āgataṃ mātikaṃ, pitito āgataṃ pettikaṃ nāmaṃ.
就‘出生’义而言,从母亲所生的,称为母系(mattikaṃ)。父系(pettikaṃ)也是如此。以执著为因的,称为有执著(opadhikaṃ)。显示巴利原文
Sambhūtatthe mātito sambhūtaṃ mattikaṃ. Evaṃ pettikaṃ. Upadhitassa payojanaṃ opadhikaṃ.
就‘自性义’而言,无行本身就是无行(asaṅkhārikaṃ)。同样地,有行(sasaṅkhārikaṃ);名本身就是名(nāmikaṃ)。动词(ākhyātikaṃ)、前缀(opasaggikaṃ)、不变词(nepātikaṃ)也如此;崇信四大王者,这些是四大王天众(cātumahārājikā)。在其他意义上,也应如此类推。显示巴利原文
Sakatthepi asaṅkhāroyeva asaṅkhārikaṃ. Evaṃ sasaṅkhārikaṃ, nāmameva nāmikaṃ. Evaṃ ākhyātikaṃ, opasaggikaṃ, nepātikaṃ, catumahārāje bhatti etesanti cātumahārājikā. Evaṃ aññatthepi yojetabbaṃ.
于‘以袈裟所染’作词释时——显示巴利原文
‘‘Kasāvena ratta’’nti viggahe –
376 376. 后缀ṇā可加于表示贪染等义的词干之后,表示‘以此染色的’、‘此属于他的’、‘此物’等义。显示巴利原文
376.Ṇa rāgā tenarattaṃ tassedamaññatthesu ca.
从表示贪染等义的词干后,在‘以此染色的’义、以第六格结尾的‘此属于他的’义、‘此物’义及其他义中,可选择性地附加后缀ṇā。显示巴利原文
Rāgatthavācakā liṅgamhā ‘‘tena ratta’’miccetasmiṃ atthe, ‘‘tasse’’ti chaṭṭhiyantato ‘‘ida’’miccetasmiṃ atthe ca aññatthesu ca ṇappaccayo hoti vā.
袈裟衣。同理,有藏红花色衣(kāsāyaṃ);以红花染色的红花色衣(kosumbhaṃ);以姜黄染色的姜黄色衣(hāliddaṃ);紫檀色衣(pattaṅgaṃ)、茜草色衣(mañjiṭṭhaṃ)、藏红花色衣(kuṅkumaṃ);以蓝色染成的蓝色衣(nīlaṃ)。同理,黄色衣(pītaṃ)。显示巴利原文
Kāsāvaṃ vatthaṃ. Evaṃ kāsāyaṃ, kusumbhena rattaṃ kosumbhaṃ, haliddiyā rattaṃ hāliddaṃ, pattaṅgaṃ, mañjiṭṭhaṃ, kuṅkumaṃ, nīlena rattaṃ nīlaṃ. Evaṃ pītaṃ.
在“此属此者”的意义上,由“水牛”(mahiṃsa)而来的(māhiṃsaṃ)指水牛肉,或酪、酥油、皮革等;由“猪”(sūkara)而来的(sūkaraṃ)指猪肉;由“迦旃延”(kaccāyana)而来的(kaccāyanaṃ)指迦旃延语法。同样地,由“善逝”(sugata)而来的(sogataṃ)指善逝的教法。显示巴利原文
Idamatthe mahiṃsassa idaṃ māhiṃsaṃ maṃsaṃ, dadhi sappi cammādikaṃ vā, sūkarassa idaṃ sūkaraṃ, kaccāyanassa idaṃ kaccāyanaṃ byākaraṇaṃ. Evaṃ sogataṃ sāsanaṃ.
在“此属仙人”的意义上,附加ṇā后缀并作元音强化时——显示巴利原文
‘‘Isissa ida’’nti atthe ṇappaccaye kate vuddhimhi sampatte –
“于Saṇa等词中,在合适位置增入yūnam”的规则亦适用。显示巴利原文
‘‘Saṇe, yūnamāgamo ṭhāne’’ti ca vattate.
377 377. 变为ā的规则。显示巴利原文
377.Āttañca.
以i、u等元音为首的词根,当后续为轻音(saṇakāra)缘时,i变为ā;并以ca字表示在该处插入ri音。显示巴利原文
I uiccetesaṃ ādisarānaṃ āttañca hoti saṇakārappaccaye pare, casaddena rikārāgamo ca ṭhāneti ikārassa āttaṃ.
据“处所章”所说,i变为ā,如isa、usabha、uja等词根。
而对于词根 isa,在元音 ā 之后则会插入 ri 音。
显示巴利原文 Ṭhānādhikārato āttaṃ, isūsabhaujādinaṃ; Isissa tu rikārāga-mo cāttānantare bhave.
ārisyaṃ,是由 usabha 派生的词,指 āsabhaṃ ṭhānaṃ(牛王之位)和 āsabhī vācā(牛王语)。显示巴利原文
Ārisyaṃ, usabhassa idaṃ āsabhaṃ ṭhānaṃ, āsabhī vācā.
再者,依‘别处’(aññattha)的示例,在表示‘不远处存在’、‘在那里存在’、‘在那里出生’、‘从那里来’、‘那是他的住处’、‘那是他的主宰’、‘与昴宿等星宿相关的月份’、‘那是他的天神’、‘学习通达它’、‘它的范围区域’、‘在那个区域存在’、‘由它产生’、‘它值得’、‘它的变化’、‘那是它的量度’等意义时,也使用后缀 ṇa。例如:源于 vidisā 的不远处村庄称为 vediso;源于 udumbara 的不远处宫殿称为 odumbaraṃ。显示巴利原文
Aññatthaggahaṇena pana avidūrabhavo, tatra bhavo, tatra jāto, tato āgato, so assa nivāso, tassa issaro, kattikādīhi niyutto māso, sāssa devatā, tamaveccādhīte, tassa visayo deso, tasmiṃ dese atthi, tena nibbattaṃ, taṃ arahati, tassa vikāro, tamassa parimāṇanti iccevamādīsvatthesu ca ṇappaccayo. Yathā – vidisāya avidūre bhavo vediso gāmo, udumbarassa avidūre bhavaṃ odumbaraṃ vimānaṃ.
就“存在”这一意义而言,存在于心意(manasi)之中的,称为 mānasaṃ sukhaṃ(心乐),其间有 s 的插入。存在于湖(sare)中的,称为 sāraso sakuṇo(湖鸟)、sārasā sakuṇī(雌湖鸟)、sārasaṃ pupphaṃ(湖花);存在于胸膛(urasi)之中的,称为 oraso putto(亲生儿子),因为是在胸前养育成长的;存在于朋友(mitte)之中的,称为 mettā 或 mettī(慈爱);存在于城邑(pure)之中的,称为 porī vācā(城语)。显示巴利原文
Bhavatthe manasi bhavaṃ mānasaṃ sukhaṃ, sāgamo. Sare bhavo sāraso sakuṇo, sārasā sakuṇī, sārasaṃ pupphaṃ , urasi bhavo oraso putto, urasi saṃvaḍḍhitattā, mitte bhavā mettā, mettī vā, pure bhavā porī vācā.
在“出生”等意义上,于雨季(pāvuse)出生的,称为 pāvuso megho(雨季云)、pāvusā ratti(雨季夜)、pāvusaṃ abbhaṃ(雨季云);于秋季(sarade)出生的,称为 sārado māso(秋季月)、sāradā ratti(秋季夜)、sāradaṃ pupphaṃ(秋季花)。同样地,有 sisiro(冬季)、hemanto(寒季)、vasanto(春季)、vimho(初夏);于摩吐罗(mathurāyaṃ)出生的,称为 māthuro jano(摩吐罗人)、māthurā gaṇikā(摩吐罗妓女)、māthuraṃ vatthaṃ(摩吐罗衣)。从摩吐罗来的,称为 māthuro;以摩吐罗为住处者,称为 māthuro;摩吐罗的统治者,称为 māthuro rājā(摩吐罗王)。在“sabbato ko”之处,借助提及“sabbato”,某些情况下从 taddhita 后缀也会插入带有 sasakāra 的 ka 音,从而形成 māthurako 等形式;在王舍城(Rājagaha)……显示巴利原文
Jātādīsu pāvuse jāto pāvuso megho, pāvusā ratti, pāvusaṃ abbhaṃ, sarade jāto sārado māso, sāradā ratti, sāradaṃ pupphaṃ. Evaṃ sisiro, hemanto, vasanto, vimho, mathurāyaṃ jāto māthuro jano, māthurā gaṇikā, māthuraṃ vatthaṃ. Mathurāya āgato māthuro, mathurā assa nivāsoti māthuro, mathurāya issaro māthuro rājā. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena taddhitatopi kvaci sasarakakārāgamo, māthurako vā, rājagahe jāto, rājagahā āgato, rājagaho assa nivāsoti vā, rājagahassa issaroti vā rājagaho, rājagahako vā. Evaṃ sāgalo, sāgalako vā, pāṭaliputto, pāṭaliputtako vā, vesāliyaṃ jātotiādiatthe vesālo, vesālako vā, kusināre jāto kosināro, kosinārako vā. Evaṃ sāketo, sāketako vā, kosambo, kosambako vā, indapatto, indapattako vā, kapillo, kapillako vā, bhārukaccho, bhārukacchako vā, nagare jāto, nagarā āgato, nagare vasatīti vā nāgaro, nāgarako vā. Evaṃ jānapado.
然而,对于国名而言,完全只用复数形式。例如:在鸯伽(Aṅga)出生的、从鸯伽来的、以鸯伽为住处者,或是鸯伽的主宰者,称为 aṅgo 或 aṅgako;摩揭陀(Magadha)人,称为 māgadho 或 māgadhako;拘萨罗(Kosala)人,称为 kosalo 或 kosalako;韦提诃(Videha)人,称为 vedeho 或 vedehako;甘菩阇(Kamboja)人,称为 kambojo 或 kambojako;犍陀罗(Gandhāra)人,称为 gandhāro 或 gandhārako;苏毗罗(Sovīra)人,称为 sovīro 或 sovīrako;信度(Sindhu)人,称为 sindhavo 或 sindhavako;阿湿迦(Assaka)人;羯陵伽(Kāliṅga)人;般阇罗(Pañcāla)人;释迦(Sakka)人。同样地,在速罗吒(Suraṭṭha)出生的,或是速罗吒的主宰者,称为 soraṭṭho 或 soraṭṭhako。同样地,有 mahāraṭṭho 或 mahāraṭṭhako 等等。显示巴利原文
Janapadanāmesu pana sabbattha bahuvacanameva bhavati. Yathā – aṅgesu jāto, aṅgehi āgato, aṅgā assa nivāso, aṅgānaṃ issaro vā aṅgo, aṅgako vā, māgadho, māgadhako vā, kosalo, kosalako vā , vedeho, vedehako vā, kambojo, kambojako vā, gandhāro, gandhārako vā, sovīro, sovīrako vā, sindhavo, sindhavako vā, assako, kāliṅgo, pañcālo, sakko, tathā suraṭṭhe jāto, suraṭṭhassa issaro vā soraṭṭho, soraṭṭhako vā. Evaṃ mahāraṭṭho, mahāraṭṭhako vā iccādi.
在星宿的关联中,与满月所处的昴宿(kattikā)相应的月份,名为kattiko;与月亮所处的星宿magasira相应的月份,名为māgasiro。同样,与phussa星宿相应的月份,名为phusso;与maghā星宿相应的月份,名为māgho;与phaggunī星宿相应的月份,名为phagguno;与cittā星宿相应的月份,名为citto;与visākhā星宿相应的月份,名为vesākho;与jeṭṭhā星宿相应的月份,名为jeṭṭho;与uttarāsāḷhā星宿相应的月份,名为āsāḷho或āsāḷhī;与savaṇa星宿相应的月份,名为sāvaṇo或sāvaṇī;与bhadda星宿相应的月份,名为bhaddo;与assayuja星宿相应的月份,名为assayujo。以佛陀为天神者,名为buddho。同样地,有sogato、māhindo、yāmo、somo。显示巴利原文
Nakkhattayoge kattikāya puṇṇacandayuttāya yutto māso kattiko, magasirena candayuttena nakkhattena yutto māso māgasiro. Evaṃ phussena yutto māso phusso, maghāya yutto māso māgho, phagguniyā yutto māso phagguno, cittāya yutto māso citto, visākhāya yutto māso vesākho, jeṭṭhāya yutto māso jeṭṭho, uttarāsāḷhāya yutto māso āsāḷho, āsāḷhī vā, savaṇena yutto māso sāvaṇo, sāvaṇī. Bhaddena yutto māso bhaddo, assayujena yutto māso assayujo, buddho assa devatāti buddho. Evaṃ sogato, māhindo, yāmo, somo.
学习通达语法(byākaraṇaṃ)的人,称为veyyākaraṇo。同样地,学习通达占星术的人,称为mohutto;学习通达相术的人,称为nemitto;学习通达身相学的人,称为aṅgavijjo;学习通达宅地学的人,称为vatthuvijjo。Vasātī人所居的区域,称为vāsāto;因该地有优昙婆罗树(udumbarā),故称odumbaro deso(优昙婆罗地)。显示巴利原文
Byākaraṇaṃ aveccādhīte veyyākaraṇo. Evaṃ mohutto, nemitto, aṅgavijjo, vatthuvijjo. Vasātīnaṃ visayo deso vāsāto, udumbarā asmiṃ padese santīti odumbaro deso.
由一千所成就的,称为sāhassī parikhā(千壕沟);由乳所成就的,称为pāyāsaṃ(乳粥);堪值一千的,称为sāhassī gāthā(千偈);铁的变体,称为āyaso(铁制的)。同样地,sovaṇṇo(金制的);以人身为量度的,称为porisaṃ udakaṃ(人深之水)。显示巴利原文
Sahassena nibbattā sāhassī parikhā, payasā nibbattaṃ pāyāsaṃ, sahassaṃ arahatīti sāhassī gāthā, ayaso vikāro āyaso. Evaṃ sovaṇṇo, puriso parimāṇamassāti porisaṃ udakaṃ.
举ca以显其义:在‘在那里出生’、‘在那里居住’、‘对此有益’、‘此人值得’等意义上,使用ṇeyya后缀。生于波罗奈或居住于彼者,称为波罗奈人(bārāṇaseyyako),如前加插ka音。同样地,有瞻波人(campeyyako)、娑祇多人(sāgaleyyako)、弥提罗人(mithileyyako jano);恒河鱼(gaṅgeyyo maccho);从石而生者为石生者(seleyyakaṃ);在族姓中出生者为家生狗(koleyyako sunakho);在森林中出生者为林花生(vāneyyaṃ pupphaṃ)。同理,山居人(pabbateyyo mānuso)、山中之河(pabbateyyā nadī)、山中之药(pabbateyyaṃ osadhaṃ);对道路有益者为路粮(pātheyyaṃ);对财产有益者为自有财(sāpateyyaṃ dhanaṃ);灯油(padīpeyyaṃ telaṃ);对母亲有益者即孝母者(matteyyaṃ)。同样,孝父者(petteyyaṃ)。应供者(dakkhiṇeyya)。显示巴利原文
Caggahaṇena tattha jāto, tattha vasati, tassa hitaṃ, taṃ arahatītiādīsu ṇeyyappaccayo. Bārāṇasiyaṃ jāto, vasatīti vā bārāṇaseyyako, pure viya kakārāgamo. Evaṃ campeyyako, sāgaleyyako, mithileyyako jano, gaṅgeyyo maccho, silāya jātaṃ seleyyakaṃ, kule jāto koleyyako sunakho, vane jātaṃ vāneyyaṃ pupphaṃ. Evaṃ pabbateyyo mānuso, pabbateyyā nadī, pabbateyyaṃ osadhaṃ, pathassa hitaṃ pātheyyaṃ, sapatissa hitaṃ sāpateyyaṃ dhanaṃ, padīpeyyaṃ telaṃ, mātu hitaṃ matteyyaṃ. Evaṃ petteyyaṃ. Dakkhiṇamarahatīti dakkhiṇeyyo iccādi.
378 于‘生’等词,亦以ima与iya为后缀。显示巴利原文
378.Jātādīnamimiyā ca.
于‘生’等如是诸词,为表其义,有ima与iya等后缀。显示巴利原文
Jātaiccevamādīnaṃ saddānaṃ atthe ima iyaiccete paccayā honti vā.
后生者,名为pacchimo;后之众人,名为pacchimā;后之心,名为pacchimaṃ。终末生者,名为antimo;终末女性,名为antimā;终末者,名为antimaṃ。同样地,中者为majjhimo,前(东)者为purimo,上者为uparimo,下者为heṭṭhimo,边者为paccantimo,踝者为gopphimo,结者为ganthimo。显示巴利原文
Pacchā jāto pacchimo, pacchimā janatā, pacchimaṃ cittaṃ, ante jāto antimo, antimā, antimaṃ. Evaṃ majjhimo, purimo, uparimo, heṭṭhimo, paccantimo, gopphimo, ganthimo.
同样,依iya缘,从人类种族而生者,名为manussajātiyo;人类种族(阴性),名为manussajātiyā;人类种族(中性),名为manussajātiyaṃ。同理,assajātiyo为马种,hatthijātiyo为象种,bodhisattajātiyo为菩萨种,dabbajātiyo为草种,samānajātiyo为沙门种,lokiyo为世间者等。显示巴利原文
Tathā iyappaccaye manussajātiyā jāto manussajātiyo, manussajātiyā, manussajātiyaṃ. Evaṃ assajātiyo, hatthijātiyo, bodhisattajātiyo, dabbajātiyo, samānajātiyo, lokiyo iccādi.
由‘等’字所摄,在‘系属于彼’、‘彼有此’、‘于彼处存在’等义中,ima与iya亦用作缘;由ca声,ika亦用作缘。系属于末端者,为antimo、antiyo、antiko;彼有子,或其中有子,为puttimo、puttiyo、vuttiko;彼有kappa,为kappiyo;彼有jaṭā,为jaṭiyo;彼有退分,为hānabhāgiyo。同样地,住分者为ṭhitibhāgiyo,菩提分者为bodhipakkhiyā,五群者为pañcavaggiyā。如此,六群者为chabbaggiyo,腹部的为udariyaṃ,属于自己的为attaniyaṃ,此乃n音的插入。显示巴利原文
Ādiggahaṇena tattha niyutto, tadassa atthi, tattha bhavotiādīsvapi ima iyappaccayā honti, casaddena ikappaccayo ca. Ante niyutto antimo, antiyo, antiko, putto assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti puttimo, puttiyo, vuttiko, kappo assa atthīti kappiyo, jaṭā assa atthīti jaṭiyo, hānabhāgo assa atthīti hānabhāgiyo. Evaṃ ṭhitibhāgiyo, bodhissa pakkhe bhavā bodhipakkhiyā, pañcavagge bhavā pañcavaggiyā. Evaṃ chabbaggiyā, udariyaṃ, attano idanti attaniyaṃ, nakārāgamo.
取ca声,则kiya与yaṇ亦为缘。与生相系属者,名为jātikiyo。如是,与暗相系属者名为andhakiyo,与生盲相系属者名为jaccandhakiyo。谓“此是我有”者,名为sakiyo。如是,parakiyo(他属者)亦然。显示巴利原文
Casaddaggahaṇena kiya yaṇyappaccayā ca. Jātiyā niyutto jātikiyo. Evaṃ andhakiyo, jaccandhe niyutto jaccandhakiyo. Sassa ayanti sakiyo. Evaṃ parakiyo.
ya-缘用于善、利、存在、生等义。例如:于业善者名为kammaññaṃ;于会堂善者名为sabbhaṃ,依“yavataṃ talanā”等而有u-音等变化。如是,于慧有利者名为mejjhaṃ,于罐有利者名为ghaṭaṃ;于足有利者名为pajjaṃ,于油有利者名为telaṃ;于车有利者名为racchā;于村存在者名为gammo,于牛存在者名为gabyaṃ;依“osare ca”句,于ca声之后ya-缘亦有a-音替换。于诗人存在者名为kabyaṃ,于天存在者名为dibyā,由乳酪所生者名为thaññaṃ,趣向财富者名为dhaññaṃ。显示巴利原文
Yappaccayo sādhuhitabhavajātādiatthesu. Yathā – kammani sādhu kammaññaṃ. Sabhāyaṃ sādhu sabbhaṃ, ‘‘yavataṃ talanā’’dinā ukārādi. Evaṃ medhāya hitaṃ mejjhaṃ ghaṭaṃ. Pādānaṃ hitaṃ pajjaṃ telaṃ, rathassa hitā racchā, gāme bhavo gammo , gave bhavaṃ gabyaṃ, ‘‘osare cā’’ti sutte casaddena yappaccaye parepi avādeso. Kavimhi bhavaṃ kabyaṃ, divi bhavā dibyā, thanato jātaṃ thaññaṃ, dhanāya saṃvattatīti dhaññaṃ.
ṇya-缘:于众中善者名为pārisajjo,于此插入了d-音;于沙门有利者名为sāmaññā,于人有利者名为brāhmaññā,于无色存在者名为āruppā等。显示巴利原文
Ṇyappaccayo parisāyaṃ sādhu pārisajjo, dakārāgamo, samaṇānaṃ hitā sāmaññā janā, brāhmaṇānaṃ hitā brāhmaññā, arūpe bhavā āruppā iccādi.
“王子等之群”——在词语分解中:显示巴利原文
‘‘Rājaputtānaṃ samūho’’ti viggahe –
379 379. 在表“群”的意义上,有接辞 kaṇaṇā 等。显示巴利原文
379.Samūhatthe kaṇaṇā.
于带有第六格词尾的词,在“他们之群”的意义上,有 kaṇaṇa 等这些接辞。例如:rājaputtako、rājaputtakaṃ 或 rājaputto。同样地,mānussako、mānusso;māthurako、māthuro;porisako、poriso;“长者之群”为 vuddhako、vuddho。同样地,māyūrako、māyūro;kāpoto;kokilo;māhiṃsako、māhiṃso;oṭṭhako;orabbhako;“八之群”为 aṭṭhako,“王之群”为 rājako,“比丘之群”为 bhikkho,“修习之群”为 sikkho,“二之群”为 dvayaṃ,依“tesu vuddhī”等规则,而有将 i 音替换为 a 音的情形。同样,“三之群”为 tayaṃ 等也是如此。显示巴利原文
Chaṭṭhiyantato ‘‘tesaṃ samūho’’ti atthe kaṇaṇaiccete paccayā honti. Rājaputtako, rājaputtakaṃ vā, rājaputto. Evaṃ mānussako, mānusso, māthurako, māthuro, porisako, poriso, vuddhānaṃ samūho vuddhako, vuddho. Evaṃ māyūrako, māyūro, kāpoto, kokilo, māhiṃsako, māhiṃso, oṭṭhako, orabbhako, aṭṭhannaṃ samūho aṭṭhako, rājānaṃ samūho rājako, bhikkhānaṃ samūho bhikkho, sikkhānaṃ samūho sikkho, dvinnaṃ samūho dvayaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassa ayādeso. Evaṃ tiṇṇaṃ samūho tayaṃ iccādi.
“于聚集义”——此为所说。显示巴利原文
‘‘Samūhatthe’’ti vattate.
380 380. 由村民、亲属、同伴等。显示巴利原文
380.Gāmajanabandhusahāyādīhi tā.
由村民、亲属、同伴等,在聚集义中成为 tā 词缀。村庄的聚集,即 gāmatā。同样地,janatā(人群)、bandhutā(亲属群)、sahāyatā(同伴群)、nāgaratā(市民群)。通过语法分析,tā 词缀也可用于自身义,例如 devo 即是 devatā(天神),以 tā 结尾的词恒为中性。显示巴利原文
Gāmajanabandhusahāyaiccevamādīhi tāpaccayo hoti samūhatthe. Gāmānaṃ samūho gāmatā. Evaṃ janatā, bandhutā, sahāyatā, nāgaratā. ‘‘Tā’’ti yogavibhāgena sakatthepi devoyeva devatā, tāpaccayantassa niccamitthiliṅgatā.
381 381. 以及“这是其处所”之义。显示巴利原文
381.Tadassa ṭhānamiyo ca.
当表示“这是其处所”之义时,属格形式的词后加 iya 词缀。迷乱(madana)的处所即 madaniyo(迷乱处)、madaniyā、madaniyaṃ;束缚(bandhana)的处所即 bandhaniyaṃ(束缚处)。同样地,mucchaniyaṃ(昏厥处)、rajaniyaṃ(染著处)、gamaniyaṃ(应去处)、dassaniyaṃ(应见处)、upādāniyaṃ(执取处)、pasādaniyaṃ(净信处)也是如此。通过 ca 字,也用于利益等义,如 upādānānaṃ hitā upādāniyā(于执取有利益的,即执取处)等。显示巴利原文
‘‘Tadassa ṭhāna’’miccetasmiṃ atthe chaṭṭhiyantato iyappaccayo hoti. Madanassa ṭhānaṃ madaniyo, madaniyā, madaniyaṃ, bandhanassa ṭhānaṃ bandhaniyaṃ. Evaṃ mucchaniyaṃ. Rajaniyaṃ, gamaniyaṃ, dassaniyaṃ, upādāniyaṃ, pasādaniyaṃ. Casaddena hitādiatthepi upādānānaṃ hitā upādāniyā iccādi.
382 382. 譬喻义之状态。显示巴利原文
382.Upamatthāyitattaṃ.
比喻义中,从表示比喻的词与词性后加 āyitatta 词缀。如烟一般显现,故称 dhūmāyitattaṃ(烟状);同理,timirāyitattaṃ(暗昧状)。显示巴利原文
Upamatthe upamāvāciliṅgato āyitattappaccayo hoti. Dhūmo viya dissatīti dhūmāyitattaṃ. Evaṃ timirāyitattaṃ.
“这是它的处所”这一规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Tadassa ṭhāna’’nti vattate.
383 383. 表“依止于彼”之义时,加 la 词缀。显示巴利原文
383.Tannissitatthe lo.
在“依止于彼”(tannissita)以及“这是它的处所”(tadassaṭhāna)这两个意义中,有 la 词缀。恶依止或恶处所,便是 duṭṭhullaṃ(恶秽),由此有 duṭṭhullā vācā(恶秽语),其中 la 变为双写。对 vedallaṃ(毗陀罗)也可同样理解。显示巴利原文
‘‘Tannissita’’nti atthe, ‘‘tadassaṭhāna’’nti atthe ca lappaccayo hoti. Duṭṭhu nissitaṃ, duṭṭhu ṭhānaṃ vā duṭṭhullaṃ, duṭṭhullā vācā, lassa dvibhāvo. Evaṃ vedallaṃ.
在“贪欲是其本性,贪欲是其常习”的释义中——显示巴利原文
‘‘Abhijjhā assa pakati, abhijjhā assa bahulā’’ti vā viggahe –
384 384. 词缀 ālu 用于“以彼为常习”之义。显示巴利原文
384.Ālu tabbahule.
由第一格收尾之词,加 ālu 后缀,表“此是其常习”之义。例如:abhijjhālu(常贪者)、abhijjhālū、abhijjhālavo。同样地:sītālu(常冷者)、dhajālu(常旗者)、dayālu(常悲者)。又依“一切处加 ko”之规则,由 sabbato 所引,增入 ka 音,即成 abhijjhāluko、abhijjhālukā、abhijjhālukaṃ。如此,sītāluko、dayāluko。同样地,hīno 即成 hīnako(卑劣者)。如是,potako(幼崽)、kumārako(童子)、māṇavako(学童)、muduko(柔软者)、ujuko(正直者)、appamattakaṃ(少量)、oramattakaṃ(仅此)、sīlamattakaṃ(唯戒)等。显示巴利原文
Paṭhamāvibhatyantato āluppaccayo hoti ‘‘tadassa bahula’’miccetasmiṃ atthe. Abhijjhālu, abhijjhālū, abhijjhālavo. Evaṃ sītālu, dhajālu, dayālu. ‘‘Sabbato ko’’ti ettha puna sabbatoggahaṇena kakārāgamo, abhijjhāluko, abhijjhālukā, abhijjhālukaṃ. Evaṃ sītāluko, dayāluko, tathā hīnova hīnako. Evaṃ potako, kumārako, māṇavako, muduko, ujuko, appamattakaṃ, oramattakaṃ, sīlamattakaṃ iccādi.
依“Yadanupapannā nipātanā sijjhantī”此句,此处 kappa 后缀表相似、卑劣、想、怜悯等义。表相似义:如 hatthino iva hatthikā(如象之象群)。同样地,assakā(如马之马群)。表卑劣义:如 kucchito samaṇo samaṇako(卑劣的沙门)。同样地,brāhmaṇako(卑劣的婆罗门)、muṇḍako(卑劣的剃度者)、paṇḍitako(卑劣的智者)、veyyākaraṇako(卑劣的论师)。表想义:如 katako(被造作想)、bhaṭako(被雇佣想)。表怜悯义:如 puttako(可怜的儿子)。显示巴利原文
‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti iminā paṭibhāgakucchitasaññānukampādiatthesu kappaccayo. Paṭibhāgatthe hatthino iva hatthikā. Evaṃ assakā. Kucchitatthe kucchito samaṇo samaṇako. Evaṃ brāhmaṇako, muṇḍako, paṇḍitako, veyyākaraṇako. Saññāyaṃ katako, bhaṭako. Anukampāyaṃ puttako.
同样地,表“多少”之数量义时,用 ttaka 与 vant 等后缀。若问“其数量几何?”则为 kittakaṃ。同样地,yattakaṃ(多少)、tattakaṃ(那么多)、ettakaṃ(这么多)。带 vant 后缀者,如 yāvā(尽其所有)、yāvanto(尽其所有之众),其变格同 guṇavant。同样地,tāvā、tāvanto;etāvā、etāvanto 等。显示巴利原文
Tathā kiṃyatetato parimāṇatthe ttakavantuppaccayā. Kiṃ parimāṇamassāti kittakaṃ. Evaṃ yattakaṃ, tattakaṃ, ettakaṃ. Vantumhi āttañca, yaṃ parimāṇamassāti yāvā, yāvanto , guṇavantusamaṃ. Evaṃ tāvā, tāvanto. Etāvā, etāvanto iccādi.
在分析“以黄金所造”一词时——显示巴利原文
‘‘Suvaṇṇena pakata’’nti viggahe –
385 385. mayo 表示“由彼物所制作”之义。显示巴利原文
385.Tappakativacane mayo.
在表达“由彼物所制作”之义时,使用接尾词 maya。“pakati”意为“被造作之物”,即本质、材料;以该材料所制者,称为“tappakati”;表述该材料的言词,即为“tappakativacana”(材料语)。例如:suvaṇṇamaya ratho(以黄金所造的车),或亦作 sovaṇṇamaya;suvaṇṇamayā bhājanavikati(以黄金所成的器皿之类);suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ(以黄金所成的器皿)。同样地,还有 rūpiyamayaṃ(以银制成)、rajatamayaṃ(以银料制成)、jatumayaṃ(以漆制成)、dārumayaṃ(以木制成)、mattikāmayaṃ(以泥制成),以及由神通力所化生者(iddhiyā nibbattaṃ),即称为 iddhimayaṃ(神通所成)。显示巴利原文
Tappakativacanatthe mayappaccayo hoti, pakarīyatīti pakati, tena pakati tappakati, tappakatiyā vacanaṃ kathanaṃ tappakativacanaṃ. Suvaṇṇamayo ratho, sovaṇṇamayo vā, suvaṇṇamayā bhājanavikati, suvaṇṇamayaṃ bhājanaṃ. Evaṃ rūpiyamayaṃ, rajatamayaṃ, jatumayaṃ, dārumayaṃ, mattikāmayaṃ, iddhiyā nibbattaṃ iddhimayaṃ.
从意所成者,称为 manomaya(意所成);以铁所造者,称为 ayomaya(铁所成)。在此,当陈述“manogaṇādīnaṃ”这一规则时——显示巴利原文
Manato nipphannā manomayā, ayasāpakataṃ ayomayaṃ. Ettha ca ‘‘manogaṇādīna’’nti vattamāne –
386 386. 省略时,这些词之尾音变为 o。显示巴利原文
386.Etesamo lope.
当变格词尾被省略时,这些 manogaṇa 等词的末尾音即转为 o。显示巴利原文
Etesaṃ manogaṇādīnaṃ anto ottamāpajjate vibhattilope kateti okāro.
由牛所造之物,称为 karīsa(牛粪);或由牛所生之物,称为 gomaya(牛所成)。通过对“maya”后缀用法的区分,即便在“本身状态”的意义上,也有 dānamaya(布施所成)、sīlamaya(戒所成)等的用法。显示巴利原文
Gavena pakataṃ karīsaṃ, goto nibbattanti vā gomayaṃ. ‘‘Mayo’’tiyogavibhāgena sakatthepi dānameva dānamayaṃ, sīlamayaṃ iccādi.
状态二次衍生后缀显示巴利原文
Bhāvataddhita
“懈怠者的状态”,在分析时——显示巴利原文
‘‘Alasassa bhāvo’’ti viggahe –
387 387. 在“状态”义上,用 ṇya 等后缀。—— ṇya 等后缀用于表示“其状态”(tassa bhāvo)的意义。显示巴利原文
387.Ṇyattatā bhāve tu.
自第六格词干之后,附加 ṇya、tta、tā 等后缀,用以表达“其状态”这一意义;而通过含摄“tu”,亦包含了 ttana、ṇeyya 等后缀。由这些后缀所成的语词即称为“性”(bhāva),亦即语言生起的所依。昔有言:“由于某功德之性,名称遂安立于事物之上,为诠显此性,故有 ṇya、tta、tā 等。”以 ṇya、tta、tana 结尾者恒为中性;以 tā 后缀结尾者,依自性恒为阴性。此 ṇya 后缀施用于婆罗门等表性质形容词后,此时依“avaṇṇa 于 ya 前失落”等规则,avaṇṇa 失落,词首元音得以增强。显示巴利原文
Chaṭṭhiyantato ṇyattatāiccete paccayā honti ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe, tusaddaggahaṇena ttanaṇeyyādippaccayā ca. Bhavanti etasmā buddhisaddā iti bhāvo, saddappavattinimittaṃ vuccati, vuttañca – ‘‘yassa guṇassa hi bhāvā dabbe saddaniveso tadabhidhāneṇyattatādayo’’ti. Ṇyattattanantānaṃ niccaṃ napuṃsakattaṃ, tāpaccayantassa sabhāvato niccamitthiliṅgatā. Ṇyappaccayoyaṃ guṇavacane brāhmaṇādīhi, tattha ‘‘avaṇṇo ye lopañcā’’ti avaṇṇalopo, ādivuddhi.
“惰性”表懒惰之性质。同理,“健康性”表健康之性质,“欢喜性”表欢喜者之性质,“友性”表有友者之性质,“无债性”表无债者之性质,“寡居性”表寡妇之性质,“羸弱性”表羸弱者之性质,“轻浮性”表轻浮者之性质。显示巴利原文
Ālasyaṃ. Evaṃ ārogyaṃ, udaggassa bhāvo odagyaṃ, sakhino bhāvo sakhyaṃ, aṇaṇassa bhāvo āṇaṇyaṃ, vidhavāya bhāvo vedhabyaṃ, dubbalassa bhāvo dubbalyaṃ, capalassa bhāvo cāpalyaṃ.
聪慧者之性质为聪慧性,悭吝者之性质为悭吝性。同理,有自在性、懈怠性、剃头性、愚痴性。此处,“聪慧性”等词,是依“他们中增音”等规则,于相应位置插入 i 音而成。显示巴利原文
Viyattassa bhāvo veyyattiyaṃ, maccharassa bhāvo macchariyaṃ. Evaṃ issariyaṃ, ālasiyaṃ, muṇḍiyaṃ, mūḷhiyaṃ. Ettha ‘‘veyyattiya’’ntiādīsu ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā yamhi ikārāgamo.
在“贤智者之性质为贤智性”等词中,依“ya、va 等之后的 ta、la、na、da 等辅音转为 ca、la、ña、ja”之规则,tya 等组合转为 ca、la、ña、ja 等替代,并施以重叠,故得“贤智性”。多闻者之性质为“多闻性”,依“对他们施以增音”等规则,u 音转为 a 音;同理得“祭司长职性”;领主之性质为“领主性”;失念者之性质为“失念性”,i 类元音失落。善巧者之性质为“善巧性”。同理:“广大性”;平等者之性质为“平等性”;病者之性质为“病态性”;依“有时于词首、词中、词末”等规则,在辅音群前施以短音化。显示巴利原文
‘‘Paṇḍitassa bhāvo paṇḍitya’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanadakārānaṃ byañjanāni calañajakāratta’’nti tyakārasaṃyogādīnaṃ calañajakārādesā , dvittaṃ. Paṇḍiccaṃ, bahussutassa bhāvo bāhussaccaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ukārassa akāro, evaṃ porohiccaṃ, adhipatissa bhāvo ādhipaccaṃ, muṭṭhassatissa bhāvo muṭṭhassaccaṃ, ivaṇṇalopo. Kusalassa bhāvo kosallaṃ. Evaṃ vepullaṃ, samānānaṃ bhāvo sāmaññaṃ, gilānassa bhāvo gelaññaṃ, ‘‘kvacādimajjhuttarā’’disuttena saṃyoge pare rassattaṃ.
善心者之性质为“善心性”。同理:“无畏性”;懈怠者之性质为“懈怠性”,依“对他们施以增音”等规则,ī 音转为 a 音。同样,在“人之性质为人性”等词中,依“ya、va 等之后的 ta、la、na”等规则,通过摄取“ka”一词,ya、va 等及 sa 组、ca 组、ṭa 组、pa 组各自转为对应的 sa 组、ca 组、ṭa 组、pa 组替代。善意者之性质为“善意性”。同理:“忧意性”;“善语性”;“恶语性”,此处插入 sa 音。同样:谨慎者之性质为“谨慎性”,施以重叠;同理:“超胜性”;丑陋者之性质为“丑陋性”;商人之性质为“商业性”;王者之性质为“王权”,依“有时”等规则施以短音化。相似者之性质为“相似性”。同理:“譬喻性”;“精微性”。显示巴利原文
Suhadassa bhāvosohajjaṃ. Evaṃ vesārajjaṃ, kusīdassabhāvokosajjaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā īkārassa akāro. Tathā ‘‘purisassa bhāvo porisa’’ntiādīsu ‘‘yavataṃ talanā’’disutte kāraggahaṇena yavataṃ sakārakacaṭapavaggānaṃ sakārakacaṭapavaggādesā. Sumanassa bhāvo somanassaṃ. Evaṃ domanassaṃ, sovacassaṃ, dovacassaṃ, ettha sakārāgamo. Tathā nipakassa bhāvo nepakkaṃ, dvittaṃ. Evaṃ ādhikkaṃ, dubhagassa bhāvo dobhaggaṃ, vāṇijassa bhāvo vāṇijjaṃ, rājino bhāvo rajjaṃ, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ. Sarūpassa bhāvo sāruppaṃ. Evaṃ opammaṃ, sokhummaṃ.
真实者之性质为“真实”;愚慧者之性质为“愚慧”;沙门之性质为“沙门性”。同理:“婆罗门性”;精妙者之性质为“精妙性”。在“真实”等词中,同样通过摄取“ka”一词,ya、va 等之后的 tha、dha、ṇa、ka 等转为 cha、jha、ña、ka 等替代。显示巴利原文
Tathassa bhāvo tacchaṃ, dummedhassa bhāvo dummejjhaṃ, samaṇassa bhāvo sāmaññaṃ. Evaṃ brāhmaññaṃ, nipuṇassa bhāvo nepuññaṃ. ‘‘Taccha’’ntiādīsupi kāraggahaṇeneva yavataṃ thadhaṇakārānaṃ chajhañakārādesā.
在 tta、tā 后缀中——粪扫衣者的状态,为粪扫衣者性、粪扫衣者态。同理:三衣者性、三衣者态;大食者性、大食者态;人态、人性,表生类;蓝色态、蓝色性,表属性;乞者态、乞者性,表行为;杖罚态、杖罚性,表事物;实语者性;波罗蜜性;知恩者性;一切知者性;又依“有时”等规则,tā 后缀前令其短音化,如:少欲性、不杂居性、乐谈论性、乐睡眠性、轻快性等。显示巴利原文
Ttatāpaccayesu – paṃsukūlikassa bhāvo paṃsukūlikattaṃ, paṃsukūlikatā. Evaṃ tecīvarikattaṃ, tecīvarikatā, odarikattaṃ, odarikatā, manussattaṃ, manussatā jāti, nīlattaṃ, nīlatā guṇo, yācakattaṃ, yācakatā kriyā, daṇḍittaṃ, daṇḍitā dabbaṃ, saccavāditā, pāramitā, kataññutā, sabbaññutā, ‘‘kvacā’’dinā tāpaccaye rassattaṃ, appicchatā, asaṃsaggatā, bhassārāmatā, niddārāmatā, lahutā iccādi.
在 ttana 后缀中——凡夫的状态,为凡夫性、受性、妻性。显示巴利原文
Ttanapaccaye – puthujjanassa bhāvo puthujjanattanaṃ, vedanattanaṃ, jāyattanaṃ.
在 ṇeyya 后缀中——清净者的状态,为清净性。同理:应供性;诗人的状态,为诗性;盗贼的状态,为盗性;依大语法规则,na 失落。显示巴利原文
Ṇeyye – sucissa bhāvo soceyyaṃ. Evaṃ ādhipabheyyaṃ, kavissa bhāvokāveyyaṃ, thenassa bhāvo theyyaṃ, mahāvuttinā nakārassa lopo.
“ṇya、tta、tā”这些后缀通过瑜伽分释,既能表业,也可表自义;ṇya 等后缀也是如此:勇者的状态或业,即为“勇”(vīriya);被供养者的业,即为“供养”(pāribhaṭya);供养的状态,则为“供养性”(pāribhaṭyatā)。同理,“善语性”(sovacassatā);医者的业,即为“药”(bhesajja);服务者的业,即为“服务”(veyyāvacca);狡诈者的状态或业,即为“狡诈”(sāṭheyya)。显示巴利原文
‘‘Ṇyattatā’’ti yogavibhāgena kammani, sakatthe ca ṇyādayo, vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ vā vīriyaṃ, paribhaṭassa kammaṃ pāribhaṭyaṃ, pāribhaṭyassa bhāvo pāribhaṭyatā. Evaṃ sovacassatā, bhisaggassa kammaṃ bhesajjaṃ, byāvaṭassa kammaṃ veyyāvaccaṃ, saṭhassa bhāvo, kammaṃ vā sāṭheyyaṃ.
在自义中则——如实即是如实性;悲悯即是悲悯性;适时即是适时性;空无边即是空无边性;身适业性即是身适业性等。显示巴利原文
Sakatthe pana – yathābhūtameva yathābhuccaṃ, karuṇāyeva kāruññaṃ, pattakālameva pattakallaṃ, ākāsānantameva ākāsānañcaṃ, kāyapāguññameva kāyapāguññatā iccādi.
『不均等之状态』的释解是——显示巴利原文
‘‘Visamassa bhāvo’’ti viggahe –
又云:‘tta、tā,表状态义。’显示巴利原文
‘‘Ttatā, bhāve’’ti ca vattate.
388 388. 于visama等词后,加后缀ṇa。显示巴利原文
388.Ṇa visamādīhi.
在visama等第六格尾词之后,加上后缀ṇa,以及tta、tā,即表‘其状态’之义。此为随举之聚。vesamaṃ、visamattaṃ、visamatā。suci的状态是socaṃ、sucittaṃ、sucitā;garu的状态是gāravo,有首音增广,依‘o sare cā’句中的ca字摄持,u变为av。paṭu的状态是pāṭavaṃ、paṭuttaṃ、paṭutā。显示巴利原文
Visamaiccevamādīhi chaṭṭhiyantehi ṇappaccayo hoti, tta tā ca ‘‘tassa bhāvo’’ iccetasmiṃ atthe. Ākatigaṇoyaṃ. Vesamaṃ, visamattaṃ, visamatā. Sucissa bhāvo socaṃ, sucittaṃ, sucitā, garuno bhāvo gāravo, ādivuddhi, ‘‘o sare cā’’ti sutte casaddaggahaṇena ukārassa ca avādeso. Paṭuno bhāvo pāṭavaṃ, paṭuttaṃ, paṭutā.
uju 之状态为 ajjavaṃ,mudu 之状态为 maddavaṃ。此处依“āttañcā”句:在 ṇa 后缀前,i、u 变为 ā,并成二音;在复辅音前,首音亦变为 ā。由此成 ujutā、mudutā。同样地,isi 之状态为 ārisyaṃ、āsabhaṃ;kumāra 之状态为 komāraṃ;yuva 之状态为 yobbanaṃ,据大语法家之说增入 n 音;parama 之状态或业为 pāramī,即布施等行,依“ṇavaṇikā”等句加 ī 后缀;samagga 之状态为 sāmaggī。显示巴利原文
Ujuno bhāvo ajjavaṃ, muduno bhāvo maddavaṃ iccatra ‘‘āttañcā’’ti ṇamhi ikārukārānaṃ āttaṃ, dvibhāvo, saṃyoge ādirassattañca. Ujutā, mudutā. Evaṃ isissa bhāvo ārisyaṃ, āsabhaṃ, kumārassa bhāvokomāraṃ, yuvassa bhāvo yobbanaṃ, mahāvuttinā nakārāgamo, paramānaṃ bhāvo, kammaṃ vā pāramī dānādikriyā, ‘‘ṇavaṇikā’’disuttena īpaccayo, samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.
389 389. 于 ramaṇīya 等词之后加 kaṇa。显示巴利原文
389.Ramaṇīyādito kaṇa.
从 ramaṇīya 等词之后加后缀 kaṇa,以及 tta、tā,表状态义。ramaṇīya 之状态为 rāmaṇīyakaṃ、ramaṇīyattaṃ、ramaṇīyatā。同样地,mānuññakaṃ、manuññattaṃ、manuññatā;piyarūpakaṃ、piyarūpattaṃ、piyarūpatā;kalyāṇakaṃ、kalyāṇattaṃ、kalyāṇatā;corakaṃ、corikā 或 corattaṃ、coratā;aḍḍhakaṃ、aḍḍhattaṃ、aḍḍhatā 等。显示巴利原文
Ramaṇīyaiccevamādito kaṇapaccayo hoti, tta tā ca bhāvatthe. Ramaṇīyassa bhāvo rāmaṇīyakaṃ, ramaṇīyattaṃ, ramaṇīyatā . Evaṃ mānuññakaṃ, manuññattaṃ, manuññatā, piyarūpakaṃ, piyarūpattaṃ, piyarūpatā, kalyāṇakaṃ, kalyāṇattaṃ, kalyāṇatā, corakaṃ, corikā vā, corattaṃ, coratā, aḍḍhakaṃ, aḍḍhattaṃ, aḍḍhatā iccādi.
表差别义的次级派生显示巴利原文
Visesataddhita
释曰:“于此一切恶中,此恶尤为殊甚。”显示巴利原文
‘‘Sabbe ime pāpā ayamimesaṃ visesena pāpo’’ti viggahe –
390 390.【表差异比较时用「tara」、「tama」、「isika」、「iya」、「iṭṭha」诸后缀。】——当表示程度上的区别或比较(即「较…」「最…」等比较级与最高级之义)时,分别使用「tara」(比较级)、「tama」(最高级)、「isika」、「iya」、「iṭṭha」等后缀。显示巴利原文
390.Visese taratamisikiyiṭṭhā.
表差别义时,有tara、tama、isika、iya、iṭṭha等后缀。pāpataro、pāpatarā、pāpataraṃ。较此更甚者为pāpatamo、pāpatamā、pāpatamaṃ。pāpisiko、pāpisikā、pāpisikaṃ。pāpiyo、pāpiyā、pāpiyaṃ。pāpiṭṭho、pāpiṭṭhā、pāpiṭṭhaṃ。以最胜义而言,pāpiṭṭho,又pāpiṭṭhataro。同样地,paṭutaro、paṭutamo、paṭisiko、paṭiyo、paṭiṭṭho。于一切中,依最胜义,有varo、varataro、varatamo、varisiko、variyo、variṭṭho。如是,paṇītataro、paṇītatamo。显示巴利原文
Visesatthe tara tama isika iya iṭṭhaiccete paccayā honti. Pāpataro, pāpatarā, pāpataraṃ. Tatopi adhiko pāpatamo, pāpatamā, pāpatamaṃ. Pāpisiko, pāpisikā, pāpisikaṃ. Pāpiyo, pāpiyā, pāpiyaṃ. Pāpiṭṭho, pāpiṭṭhā, pāpiṭṭhaṃ. Atisayena pāpiṭṭho, pāpiṭṭhataro. Evaṃ paṭutaro, paṭutamo, paṭisiko, paṭiyo, paṭiṭṭho. Sabbesaṃ atisayena varo varataro, varatamo, varisiko, variyo, variṭṭho. Evaṃ paṇītataro, paṇītatamo.
“这些人都是年长者,而此人是他们中尤为年长者”——在此义上,有 iya、iṭṭha 等词缀。显示巴利原文
‘‘Sabbe ime vuḍḍhā ayamimesaṃ visesena vuḍḍho’’ti atthe iyaiṭṭhappaccayā honti.
391 391. 在 iya、iṭṭha 等词缀前,vuḍḍha 变为 jo。显示巴利原文
391.Vuḍḍhassajo iyiṭṭhesu.
整个 vuḍḍha 词在 iya、iṭṭha 等词缀前变为 jo。对于 jeyyo、jeṭṭho,在此,依“saralopādi”经,因未包含 tu 而不作删除;又依“sarā sare lopaṃ”经,前一元音被删除后,再依“kvacāsavaṇṇaṃ lutte”经,变为 e 音。显示巴利原文
Sabbasseva vuḍḍhasaddassa jo hoti iya iṭṭhaiccetesu paccayesu. Jeyyo, jeṭṭho, ettha ca ‘‘saralopādi’’sutte tuggahaṇena lopamakatvā ‘‘sarā sare lopa’’nti pubbasare lutte ‘‘kvacāsavaṇṇaṃ lutte’’ti ekāro.
“iyiṭṭhesu”为摄引之规则,“jo”则随之而适用。显示巴利原文
‘‘Iyiṭṭhesū’’ti adhikāro, ‘‘jo’’ti ca vattate.
392 392. 于pasattha一词,亦有so。显示巴利原文
392.Pasatthassa so ca.
凡pasattha一词,悉变为sā,且在iya、iṭṭha等词缀前变为jo。此者殊胜,彼者亦殊胜,凡此一切皆为殊胜者;此者于他们中特为殊胜,故为seyyo、seṭṭho、jeyyo、jeṭṭho。显示巴利原文
Sabbasseva pasatthasaddassa sādeso hoti, jo ca iyiṭṭhesu. Ayañca pasattho ayañca pasattho sabbe ime pasatthā ayamimesaṃ visesena pasatthoti seyyo, seṭṭho, jeyyo, jeṭṭho.
393 对于 antika 一词,则变为 neda。显示巴利原文
393.Antikassa nedo.
整词 antika 在 iya、iṭṭha 等词缀前均变为 neda。因其表“特别邻近”之义,故有 nediyo、nediṭṭho 等形。显示巴利原文
Sabbasseva antikasaddassa nedādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena antikoti nediyo, nediṭṭho.
394 对于 bāḷha 一词,则变为 sādha。显示巴利原文
394.Bāḷhassa sādho.
整个 bāḷha 一词在 iya、iṭṭha 等词缀之前变为 sādha。因特别强烈,故称 sādhiyo、sādhiṭṭho。显示巴利原文
Sabbasseva bāḷhasaddassa sādhādeso hoti iyiṭṭhesu. Visesena bāḷhoti sādhiyo, sādhiṭṭho.
395 395. 对于 appa,依规则变为 kaṇa。显示巴利原文
395.Appassa kaṇa.
整个 appa 一词在 iya、iṭṭha 等词缀之前变为 kaṇa。因特别微少,故称 kaṇiyo、kaṇiṭṭho。显示巴利原文
Sabbassa appasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. Visesena appoti kaṇiyo, kaṇiṭṭho.
在“特别地是青年”这一意义上,称为“kaṇa”。显示巴利原文
‘‘Visesena yuvā’’ti atthe ‘‘kaṇa’’iti vattate.
396 396. 及yuvānañca。显示巴利原文
396.Yuvānañca.
整个yuvasadda(青年一词)在比较级与最高级后缀前变为kaṇa。依“tesu vuddhi”等规则,ṇakāra变为nakāra,例如:kaniyo, kaniṭṭho。显示巴利原文
Sabbassa yuvasaddassa kaṇa hoti iyiṭṭhesu. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā ṇakārassa nakāro. Kaniyo, kaniṭṭho.
397 vantu、mantu 及 vī 的省略。显示巴利原文
397.Vantu mantu vīnañca lopo.
在 iyiṭṭhesu(比较级与最高级后缀)之前,后缀 vantu、mantu、vī 发生省略。所有具功德者中,特别具功德者,称为 guṇiyo、guṇiṭṭho;特别具念者,称为 satiyo、satiṭṭho;特别具慧者,称为 medhiyo、medhiṭṭho,等等。显示巴利原文
Vantumantuvī iccetesaṃ paccayānaṃ lopo hoti iyiṭṭhesu. Sabbe ime guṇavanto ayamimesaṃ visesena guṇavāti guṇiyo, guṇiṭṭho, visesena satimāti satiyo, satiṭṭho, visesena medhāvīti medhiyo, medhiṭṭho iccādi.
表“此存在”义的taddhita(次级派生词缀)。显示巴利原文
Assatthitaddhita
在“他有慧,或慧存在于他之中”这一语法解析中——显示巴利原文
‘‘Medhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –
398 398. 在“他有此”的意义上,加vī等后缀。显示巴利原文
398.Tadassatthīti vī ca.
以第一格词尾结尾的词,在表示“彼具有此”或“此存在于彼中”之义时,加vī后缀。该后缀用于以“慧”“幻”等词为词基时。例如:具慧者(单数主格)、具慧者(复数主格)。阴性形式:因其以长音ī结尾,依“与比丘、王及以长ī结尾的词连用时,加inī后缀”之规则,加inī后缀,成为具慧女(单数)、具慧女(复数)。中性形式:具慧之族。同理:具幻者(男性)、具幻女(女性)、具幻之心(中性)。显示巴利原文
Paṭhamāvibhatyantā ‘‘tadassa atthi, tasmiṃ vā vijjati’’ iccetesvatthesu vīpaccayo hoti. Medhāmāyā saddehi cāyaṃ. Medhāvī, medhāvino. Itthiyaṃ īkārantattā ‘‘patibhikkhurājīkārantehi inī’’ti inī, medhāvinī, medhāviniyo. Napuṃsake medhāvi kulaṃ. Evaṃ māyāvī, māyāvinī, māyāvi cittaṃ.
由“ca”一词,亦摄so、i、lava、āla等后缀。例如:他有妙慧,或妙慧存在于他之中,则为sumedhaso,其中发生缩短。同样地,lomaso。他有羽毛,或羽毛存在于他之中,则为picchilo。同样地,phenilo、tuṇḍilo、jaṭilo。他有头发,则为kesavo;vācālo等等。显示巴利原文
Caggahaṇena so i lava ālādippaccayā ca. Yathā – sumedhā yassa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti sumedhaso, rassattaṃ. Evaṃ lomaso. Picchaṃ assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti picchilo. Evaṃ phenilo, tuṇḍilo, jaṭilo. Kesā assa atthīti kesavo, vācālo iccādi.
在“苦行存在于他之中,或他拥有苦行”的解析中——显示巴利原文
‘‘Tapo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –
「此为其所有」——此为所摄规则。显示巴利原文
‘‘Tadassatthī’’ti adhikāro.
399 399. 于tapa等词之后,附加sī。显示巴利原文
399.Tapādito sī.
对于tapa等词,加上后缀sī,表示“有此”之义。其中s有两种变化形式:tapassī(苦行者)、tapassino(苦行者,复数)、tapassinī(苦行女)、tapassi(苦行者)。同样地,tejassī(具光者)、yasassī(具荣者)、manassī(具意者)、payassī(具水者)。显示巴利原文
Tapaiccevamādito sīpaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Sassa dvibhāvo. Tapassī, tapassino, tapassinī, tapassi. Evaṃ tejassī, yasassī, manassī, payassī.
“他有杖,或杖在其中”——在析义中:显示巴利原文
‘‘Daṇḍo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –
400 400. 从daṇḍa等词根,加上后缀ika与ī。显示巴利原文
400.Daṇḍādito ikaī.
“ādi(等)”一词,表示“诸如此类”之义。对于以a音结尾的daṇḍa等词,加上ika与ī后缀,即构成“此为其所有”之义。例如:daṇḍiko(持杖者)、daṇḍī(持杖者)、daṇḍino(持杖者,复数)、daṇḍinī(持杖女)。如是还有:māliko(持花鬘者)、mālī(持花鬘者)、mālinī(持花鬘女);chattiko(持伞者)、chattī(持伞者);rūpiko(具色者)、rūpī(具色者);kesiko(具发者)、kesī(具发者);saṅghī(具僧团者)、ñāṇī(具智者)、hatthī(具手者)等。显示巴利原文
Ādisaddoyaṃ pakārattho, daṇḍaiccevamādito avaṇṇantā ika ī iccete paccayā honti ‘‘tadassatthi’’ iccetasmiṃ atthe. Daṇḍiko, daṇḍī, daṇḍino, daṇḍinī. Evaṃ māliko, mālī, mālinī, chattiko, chattī, rūpiko, rūpī, kesiko, kesī, saṅghī, ñāṇī, hatthī iccādi.
401 401. 由madhu等词,加ra后缀。显示巴利原文
401.Madhvādito ro.
由madhu等词,加ra后缀,也表示“此为其所有”之义。“彼有蜜,或于其中存在蜜”,故有madhuro guḷo(甘甜的糖块)、madhurā sakkharā(甘甜的砂糖)、madhuraṃ khīraṃ(甘甜的乳汁);“彼有颊与颌”,故有kuñjaro(象);于一切可说之处,“彼有口”,故有mukharo(多口的、饶舌的);“彼有孔”,故有susiro(中空的、多孔的)。同理,ruciro(悦目的)、nagaro(城市的)亦如是。显示巴利原文
Madhuādito rappaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Madhu assa atthi, tasmiṃ vā vijjatīti madhuro guḷo, madhurā sakkharā, madhuraṃ khīraṃ, kuñjā hanū etassa santīti kuñjaro, sabbasmiṃ vattabbe mukhamassa atthīti mukharo, susi assa atthīti susiro. Evaṃ ruciro, nagaro.
「他有功德,或于此中存在」——此为释义。显示巴利原文
‘‘Guṇo assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –
402 402. 在guṇa等词后加上vantu。显示巴利原文
402.Guṇāditovantu.
在guṇa等词后加上vantu后缀,表“此为其所有”之义。省略格语尾并以名词形式使用时,则生起si等语尾。如guṇavantu si,依“具语尾者,ntussā”规则,以“ā simhī”代入,便成guṇavā puriso(具功德之男子),其余可知。同样,还有gaṇavā(具群者)、kulavā(具族者)等。在阴性中,依“ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhī”加上ī后缀,若有“vā”,则依“ntussa takāro”变为t,故成guṇavatī、guṇavantī等。在中性中,依“aṃ napuṃsake”,具语尾的ntussa变为am,故成guṇavaṃ等。显示巴利原文
Guṇaiccevamādito vantuppaccayo hoti ‘‘tadassa atthī’’ti atthe. Vibhattilope, nāmabyapadese ca kate syādyuppatti. Guṇavantu si, ‘‘savibhattissa, ntussā’’ti adhikicca ‘‘ā simhī’’ti āttaṃ, guṇavā puriso, sesaṃ ñeyyaṃ. Evaṃ gaṇavā, kulavā iccādayo. Itthiyaṃ ‘‘ṇava ṇika ṇeyyaṇantūhī’’ti īpaccayo, ‘‘vā’’ti vattamāne ‘‘ntussa tamīkāre’’ti takāro, guṇavatī, guṇavantī iccādi. Napuṃsake ‘‘aṃ napuṃsake’’ti savibhattissa ntussa amādeso, guṇavaṃ iccādi.
“他有念,或念在其中可见”——于释义中:显示巴利原文
‘‘Sati assa atthi, tasmiṃ vā vijjatī’’ti viggahe –
“那物属于他”之义,如是宣说。显示巴利原文
‘‘Tadassatthī’’ti vattate.
493 第493条:以念等结尾的词,之后加上mantu后缀。显示巴利原文
493.Satyādīhi mantu.
以“念”等结尾、无插入元音、居于第一格词干之间的语基,在表示“他拥有此物”的意义上,加上 mantu 后缀。其余变化与 guṇavantu 相同。例如 satimā(有念者,男)、satimatī(有念者,女)、satimantī(有念者,女)、satimaṃ(有念者,中)。同样,还有 dhitimā(有慧者)、gatimā(有去处者)等。显示巴利原文
Satiiccevamādīhi avaṇṇantarahitehi paṭhamāvibhatyantehi liṅgehi mantuppaccayo hoti ‘‘tadassatthī’’ti atthe. Sesaṃ guṇavantusamaṃ. Satimā, satimatī, satimantī, satimaṃ. Evaṃ dhitimā, gatimā iccādayo.
同样,“他有寿命,故称 āyumantu(有寿命者)”这一例中——显示巴利原文
Tathā ‘‘āyu assa atthīti āyu mantu’’iccatra –
404 404. 当 mantu 后缀加在 āyu 上时,āyu 的 u 变为 asa。显示巴利原文
404.Āyussukārāsamantumhi.
当位于 mantu 后缀之前时,āyu 的 u 变为 asa,也就是 asa 替换。如 āyasmā(具寿),其余类推。‘他有牛’一语,可析为 gomā(有牛者,男)、gomanto(有牛者,男)、gomatī(有牛者,女)、gomantī(有牛者,女)、gomaṃ kulaṃ(有牛之家,中)等。显示巴利原文
Āyussa ukāro asa hoti mantumhīti asādeso. Āyasmā, sesaṃ samaṃ. Gāvo assa santīti gomā, gomanto, gomatī, gomantī, gomaṃ kulaṃ iccādi.
在‘他有信心’的分解中——显示巴利原文
‘‘Saddhā assa atthī’’ti viggahe –
405 405. 以 saddhā 等开头的词,加 ṇa 后缀。显示巴利原文
405.Saddhādito ṇa.
以 saddhā、paññā 等开头的词,为表示“有彼”之义,加 ṇa 后缀。例如:saddho puriso(具信的男子)、saddhā kaññā(具信的女子)、saddhaṃ kulaṃ(具信的家族)。同理,pañño(具慧者)、amaccharo(无悭者),至于 buddhaṃ,因“他有觉”,故成为 buddho(觉者)等。显示巴利原文
Saddhā paññāiccevamādito ṇappaccayo hoti ‘‘tadassatthi’’iccetasmiṃ atthe. Saddho puriso, saddhā kaññā, saddhaṃ kulaṃ. Evaṃ pañño, amaccharo, tathā buddhaṃ, buddhi assa atthīti buddho iccādi.
表数量义的次级派生显示巴利原文
Saṅkhyātaddhita
在“五的满数”的分解释中——显示巴利原文
‘‘Pañcannaṃ pūraṇo’’ti viggahe –
406 406. 构成序数词时,加后缀 mo。显示巴利原文
406.Saṅkhyāpūraṇe mo.
“以此填满数目”,故名为“填满者”;数目的填满者,即是“序数词”。在序数词的意义中,以第六格词尾结尾的词干之后,加后缀“ma”。第五(pañcamo),填满五者即为第五(pañcamī);依“nadādi 类词干之后可选加‘ī’”的规则,加后缀“ī”。依“在阴性中,词干之后加后缀‘ā’”的规则,加后缀“ā”,例如:第五(pañcamā)、精进巴拉密、第五禅。同理类推:第七(sattamo)、第七(sattamī)、第七(sattamā)、第七(sattamaṃ);第八(aṭṭhamo)、第八(aṭṭhamī)、第八(aṭṭhamā)、第八(aṭṭhamaṃ);第九(navamo)、第九(navamī)、第九(navamā)、第九(navamaṃ);第十(dasamo)、第十(dasamī)、第十(dasamā)、第十(dasamaṃ)等。显示巴利原文
Pūrayati saṅkhyā anenāti pūraṇo, saṅkhyāya pūraṇo saṅkhyāpūraṇo, tasmiṃ saṅkhyāpūraṇatthe chaṭṭhiyantato mappaccayo hoti. Pañcamo, pañcannaṃ pūraṇī pañcamī, ‘‘nadādito vā ī’’ti īpaccayo. ‘‘Itthiyamato āpaccayo’’ti āpaccayo, pañcamā vīriyapāramī, pañcamaṃ jhānaṃ. Evaṃ sattamo, sattamī, sattamā, sattamaṃ, aṭṭhamo, aṭṭhamī, aṭṭhamā, aṭṭhamaṃ, navamo , navamī, navamā, navamaṃ, dasamo, dasamī, dasamā, dasamaṃ iccādi.
这是关于“序数词构成”这一主题的统领规则。显示巴利原文
‘‘Saṅkhyāpūraṇe’’ti adhikāro.
407 第407条:在“四”与“六”之后,加后缀“tha”或“ṭha”。显示巴利原文
407.Catucchehi thaṭhā.
这些后缀“tha”与“ṭha”,在表达序数词义时,接于“四”和“六”等词之后。“四”的序数词为第四、第二、第四、第四、第四;“六”的序数词为第六、第六、第六、第六,而第六也就是第六。显示巴利原文
Catuchaiccetehi thaṭhaiccete paccayā honti saṅkhyāpūraṇatthe. Catunnaṃ pūraṇo catuttho, dvittaṃ, catutthī, catutthā, catutthaṃ, channaṃ pūraṇo chaṭṭho, chaṭṭhī, chaṭṭhā, chaṭṭhaṃ, chaṭṭho eva chaṭṭhamo.
如“六日”、“六处”等,于此——显示巴利原文
Chāhaṃ, chaḷāyatanaṃ iccatra –
408 第408条。“sa”在数词中,可替代“cha”。显示巴利原文
408.Sa chassa vā.
在数词中,「cha」可替换为「sa」音。例如:「chāhaṃ」或作「sāhaṃ」(我的生命)、「chāhaṃ」或作「sāhaṃ」(六日)、「saḷāyatanaṃ」(六处)。显示巴利原文
Chassa sakārādeso hoti vā saṅkhyāne. Chāhamassa jīvitaṃ sāhaṃ, chāhaṃ vā, saḷāyatanaṃ.
“二者之填满者”这一词析——显示巴利原文
‘‘Dvinnaṃ pūraṇo’’ti viggahe –
409 第409条。在「二」之后加上「tiya」后缀。显示巴利原文
409.Dvitīhi tiyo.
在序数意义中,从“dvi”等词根加“tiya”后缀。通过词形变化,当说到“dvi tiṇṇaṃ”时——显示巴利原文
Dvitiiccetehi tiyappaccayo hoti saṅkhyāpūraṇatthe. Vipariṇāmena ‘‘dvi tiṇṇa’’nti vattamāne –
410 第410条:在“tiya”后,也可加“duta”后缀。显示巴利原文
410.Tiye dutāpi ca.
当“tiya”等后缀随后时,“dvi”与“ti”等词干会替换为“duti”等形式。例如:dutiyo puriso(第二人,阳性),dutiyā(阴性),dutiyaṃ(中性)。同样,三的序数词为:tatiyo(第三,阳性),tatiyā(阴性),tatiyaṃ(中性)。由于包含了“api”,“dvi”词干在其他地方也有“du”的替代形式;由于包含了“ca”,也有“di”的替代形式。如:durattaṃ(二夜),duvidhaṃ(二种),duvaṅgaṃ(二肢),dirattaṃ(二夜),diguṇaṃ(二重),digu(牛)。显示巴利原文
Dvitiiccetesaṃ dutaiccādesā honti tiyappaccaye pare. Dutiyo puriso, dutiyā, dutiyaṃ. Evaṃ tiṇṇaṃ pūraṇo tatiyo, tatiyā, tatiyaṃ. Apiggahaṇena aññatthāpi dvisaddassa duādeso hoti, casaddena di ca. Dve rattiyo durattaṃ, duvidhaṃ, duvaṅgaṃ, dirattaṃ, diguṇaṃ, digu.
411 411. 那些以aḍḍha为前置词的词,依次变为aḍḍhuḍḍha、divaḍḍha、diyaḍḍha、aḍḍhatiya。显示巴利原文
411.Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaḍḍhatiyā.
那些第四、第二、第三等以aḍḍha为前置词的词,在与前置词aḍḍha结合后,依次有aḍḍhuḍḍha、divaḍḍha、diyaḍḍha、aḍḍhatiya等替代形式。显示巴利原文
Tesaṃ catutthadutiyatatiyānaṃ aḍḍhūpapadānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍhadivaḍḍhadiyaḍḍhaaḍḍhatiyādesā honti.
以aḍḍha为前置词,凭其自身能力,构成以aḍḍha开头的词语。
显示巴利原文 Aḍḍhūpapadapādāna-sāmatthā aḍḍhapubbakā; Tesaṃsaddena gayhante, catutthadutiyādayo.
aḍḍha(半)与第四序数结合成aḍḍhuḍḍha,与第二序数结合成divaḍḍha或diyaḍḍha,与第三序数结合成aḍḍhatiya。显示巴利原文
Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena dutiyo divaḍḍho, diyaḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.
于“一与十”之意,作并列复合词;或于“比十多一”之意,作依主释复合词后,依现行规则“数词”中,“二与八位置”的ā音变发生。此处的vā一词,意在表示局限性选择。显示巴利原文
‘‘Ekañca dasa cā’’ti atthe dvandasamāse, ‘‘ekena adhikā dasā’’ti atthe tappurisasamāse vā kate ‘‘saṅkhyāne’’ti vattamāne ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti āttaṃ. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.
此处,据其义释如下:显示巴利原文
Tena cettha –
于十位数中,二与八恒常如此;于九十二中的二,则为九。
而其余诸词,若缺省时,则以“vā”一词明示接续“ā”。
显示巴利原文 Dvekaṭṭhānaṃ dase niccaṃ, dvissā’navutiyā navā; Itaresa’masantañca, āttaṃ dīpeti vāsuti.
在从一等开始的十位数词中,为“rattaṃ”。显示巴利原文
‘‘Ekādito dasara saṅkhyāne’’ti rattaṃ.
“Rādeso”者,以其唯是色法程度之故,亦会招致唯竟色法程度之过。
对于‘十’的第十种形式,可能因其相状(nimitta)邻近而成立。
显示巴利原文 Rādeso vaṇṇamattattā, vaṇṇamattappasaṅgipi; Siyā dasassa dasseva, nimittāsannabhāvato.
因此,复数形式‘pañcādīnamakāro’(即‘五等词中的a’)是指,带格尾词的词尾变为a。Ekārasa、ekādasa,在三性中也是如此。显示巴利原文
Tato bahuvacanaṃ yo, ‘‘pañcādīnamakāro’’ti savibhattissa antassa attaṃ. Ekārasa, ekādasa, liṅgattayepi samānaṃ.
‘或’字承上,继续适用。显示巴利原文
‘‘Vā’’ti vattate.
412 于“一”(eka)至“十”(dasa)的词尾加后缀ī。显示巴利原文
412.Ekāditodasassī.
从“一”(eka)开始,在随后“十”(dasa)的末尾,可选择性地加后缀ī,以表序数义。显示巴利原文
Ekādito parassa dasassa ante īpaccayo hoti vā pūraṇatthe.
从意义上说,由于“十”(dasa)与后缀(ī)的结合,而获得了词尾(anta)。
显示巴利原文 Dasassa paccayāyogā, laddhamanteti atthato; Tadantassa sabhāvena, itthiyaṃyeva sambhavo.
“十一”(ekādasa)的序数,阴性形式为 ekādasī;其他情况则为 ekādasamo、ekādasamaṃ。显示巴利原文
Ekādasannaṃ pūraṇī ekādasī, aññatra ekādasamo, ekādasamaṃ.
“二与十”,或“以二超过十”,即“dvi dasa”。此处“vā”(或)一词持续适用。显示巴利原文
Dve ca dasa ca, dvīhi vā adhikā dasāti ‘‘dvi dasa’’iccatra ‘‘vā’’ti vattate.
在“vīsati”和“dasa”之中,“dvi”变为“bā”,“dasa”变为“ra”,因此,“dvi”作“bā”,“dasa”作“ra”,合为“bārasa”。此外,另一形式中“dvi”变为“dvā”,即“dvādasa”。“十二”的序数词为“bārasamo”“dvādasamo”“dvādasī”。显示巴利原文
‘‘Vīsati dasesu bā dvissa tū’’ti bādeso, dassa rādeso. Bārasa, aññatra āttaṃ, dvādasa. Dvādasannaṃ pūraṇo bārasamo, dvādasamo, dvādasī.
三与十相合,或说以三超过十,是为“terasa”。依“tesu vuddhi lopā”等规则,“ti”变为“te”,与“dasa”结合,末尾变为“ā”,即成“terasa”。其序数词为“terasamo”“terasī”。显示巴利原文
Tayo ca dasa ca, tīhi vā adhikā dasāti terasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā tissa teādaso ānavutiyā, terasamo, terasī.
四与十相合,或以四超过十,是为十四。此处,在“于计数中,十之……”的规则继续叙述时,又云“以四为下位词,其末音脱落,后分词开头的c亦脱落,且c变为新音”,故有末音脱落及c音变化。由此得词形“cuddasa”“coddasa”“catuddasa”。其序数词为“cuddasamo”“catuddasamo”,以及“cakuddasī”或“cātuddasī”。显示巴利原文
Cattāro ca dasa ca, catūhi vā adhikā dasāti catuddasa iccatra ‘‘gaṇane dasassā’’ti ca vattamāne ‘‘catūpapadassa lopo tuttarapadādi cassa cucopi navā’’ti tulopo, cuco ca. Cuddasa, coddasa, catuddasa. Cuddasamo, catuddasamo, cakuddasī, cātuddasī vā.
“五与十,或以五多于十”则为“十五”。依“其中增广、脱落”等规则,“五”之词在“十”的各别变化中有panna、paṇṇa等替换;又依“以八等为始”而有ratta。故有pannarasa、pañcadasa。第十五,或说pannarasī、pañcadasī。显示巴利原文
Pañca ca dasa ca, pañcahi vā adhikā dasāti pañcadasa, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā pañcasaddassa dasa vīsesu pannapaṇṇaādesāpi, ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Pannarasa, pañcadasa. Pannarasamo, pañcadasamo, pannarasī, pañcadasī.
“六与十,或以六多于十”组成复合词时,在“六之……”这一既定条件下,“于十,so为常”故有so;同时“数目之……”的规则亦在起作用,“la darāna”所以有latta。此处的vā字正是为了表示分别决定的意义。显示巴利原文
‘‘Cha ca dasa ca, chahi vā adhikā dasā’’ti samāse kate ‘‘chassā’’ti vattamāne ‘‘dase so niccañcā’’ti so, ‘‘saṅkhyānaṃ, vā’’ti ca vattate, ‘‘la darāna’’nti lattaṃ, vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.
ḷo 恒常于十六、四十与十三中出现;
在其他地方则不生起此,这是由分别决定故。
显示巴利原文 Ḷo niccaṃ soḷase dassa, cattālīse ca terase; Aññatra na ca hotāyaṃ, vavatthitavibhāsato.
la与ḷa在某些地方没有差别。soḷasa(十六)。teḷasa、cattālīsaṃ、cattārīsaṃ。soḷasamo(第十六)、soḷasī。显示巴利原文
Laḷānamaviseso kvaci, soḷasa. Teḷasa, cattālīsaṃ, cattārīsaṃ. Soḷasamo, soḷasī.
“vā, dasara saṅkhyāne”——于“十”的计数中特加说明,“以八等为始”而有ratta音。aṭṭhārasa(十八)、aṭṭhādasa、āttaṃ。十八的满数,为第十八:aṭṭhārasamo、aṭṭhādasamo。同样,十七为sattarasa、sattadasa。第十七为sattarasamo、sattadasamo。显示巴利原文
‘‘Vā, dasara saṅkhyāne’’ti adhikicca ‘‘aṭṭhādito cā’’ti rattaṃ. Aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, āttaṃ. Aṭṭhārasannaṃ pūraṇo aṭṭhārasamo, aṭṭhādasamo. Evaṃ sattarasa, sattadasa. Sattarasamo, sattadasamo.
“以八等为始”是何意?即十四。显示巴利原文
Aṭṭhāditoti kimatthaṃ? Catuddasa.
“一不足二十”为依主释,即十九。十九等,乃至九十九,语尾为单数,且应视为阴性。它们用于数目与所计数时:当用于数目时,例如“十九位比丘站立”“尊者!请十九位比丘站立”“看见十九位比丘”“由十九位比丘所作”等。显示巴利原文
Ekena ūnā vīsatīti tappuriso, ekūnavīsati. Ekūnavīsatādayo ānavutiyā ekavacanantā, itthiliṅgā ca daṭṭhabbā, te ca saṅkhyāne, saṅkhyeyye ca vattante, yadā saṅkhyāne vattante, tadā bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhati, bhoti bhikkhūnamekūnavīsati tiṭṭhatu, bhikkhūnamekūnavīsatiṃ passa, bhikkhūnamekūnavīsatiyā kataṃ iccādi.
当用于所计数时,例如“十九位比丘站立”“诸尊者!请十九位比丘站立”“看见十九位比丘”“由十九位比丘所作”等。对于二十等,亦应如此配合。十九的满数,即为第十九。显示巴利原文
Saṅkhyeyye pana ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhanti, bhonto ekūnavīsati bhikkhavo tiṭṭhatha, ekūnavīsatiṃ bhikkhū passa, ekūnavīsatiyā bhikkhūhi kataṃ iccādi. Evaṃ vīsatādīsupi yojetabbaṃ, ekūnavīsatiyā pūraṇo ekūnavīsatimo.
“十与十”之义,作并列复合词后当说“dasadasā”,而依“同形者以单残存”规则作单残存处理,从“十”一词得第一格复数 yo。此处“Dasa yo”——显示巴利原文
Dasa ca dasa cāti atthe dvandasamāsaṃ katvā ‘‘dasadasā’’ti vattabbe ‘‘sarūpānamekasesvasaki’’nti ekasese kate dasasaddato paṭhamābahuvacanaṃ yo. ‘‘Dasa yo’’itīdha –
413 413. 于计数中,与十相关的二、三、四、五、六、七、八、九的替换形式,依次为 vīti、cattāra、paññā、cha、sattāsa、navā;在 yos 中,yonañca,复合词,ṭhiri tītuti。显示巴利原文
413.Gaṇane dasassa dviti catu pañca cha satta aṭṭhanavakānaṃ vīti cattāra paññā cha sattāsa navā yosu yonañcī samāsaṃ ṭhiri tītuti.
在计数中,与十相关的有二、三、四、五、六、七、八、九等,当取其一而省略其余时,依次替换为 vī、ti、cattāra、paññā、cha、satta、asa、nava 等,这些是用于后续词之前的替换形式;对于 yo 语干,则有 īsa、āsa、ṭhi、ri、ti、īti、uti 等替换。因此,表示二与十义的“十”变为 vī;表示 yo 义的,变为 īsa,且伴有元音省略等。显示巴利原文
Gaṇane dasassa sambandhīnaṃ dvika tika catukka pañcaka chakkasattaka aṭṭhaka navakānaṃ katekasesānaṃ yathākkamaṃ vīti cattāra paññā cha satta asa nava iccādesā honti yosu paresu, yonañca īsaṃ āsaṃ ṭhi riti īti utiiccete ādesā hontīti dvidasatthavācakassa dasassa vīādeso hoti, yovacanassa īsañca, saralopādi.
“数词,或者,在末尾”这一规则也继续有效。显示巴利原文
‘‘Saṅkhyānaṃ, vā, ante’’ti ca vattate.
414 规则四一四:以及 ti。显示巴利原文
414.Ti ca.
在那些数词的末尾,可选择性地增入 ti 音。此处的“vā”字表示确定分别的用意。显示巴利原文
Tāsaṃ saṅkhyānamante tikārāgamo hoti vā. Vavatthitavibhāsatthoyaṃ vāsaddo.
在“二十”与“三十”数词的末尾,可选择性增添 ti 音;
而在其他数词中则不发生此变化,因为此乃特定情形下的分别说。
显示巴利原文 Vibhāsā vīsa tiṃsāna-mante hoti tiāgamo; Aññattha na ca hoteva, vavatthitavibhāsato.
“于辅音中”等规则导致随韵脱落,又因属派生词,故在名词称谓中生起 si 等词尾。例如:“比丘们的二十”,或称“二十”;“二十比丘”,或称“二十”等。第二十。同样地:“二十一善心”,或称“二十一”。第二十一。“二十二”,或称“二十二”。第二十二。“二十三”,或称“二十三”。第二十三。“二十四”,或称“二十四”。第二十四。“二十五”,或称“二十五”。第二十五。“二十六”,或称“二十六”。第二十六。“二十七”,或称“二十七”。第二十七。“二十八”,或称“二十八”。第二十八。“二十九”,或称“二十九”。第二十九。显示巴利原文
‘‘Byañjane cā’’ti niggahītalopo, puna taddhitattā nāmabyapadese syādyuppatti. Bhikkhūnaṃ vīsati, vīsaṃ vā, vīsati bhikkhū, vīsaṃ vā iccādi. Vīsatimo. Tathā ekavīsati kusalacittāni, ekavīsaṃ vā. Ekavīsatimo. Bāvīsati, bāvīsaṃ vā. Bāvīsatimo. Dvāvīsati, dvāvīsaṃ vā. Dvāvīsatimo. Tevīsati, tevīsaṃ vā. Tevīsatimo. Catuvīsati, catuvīsaṃ vā. Catuvīsatimo. Paṇṇavīsati, paṇṇavīsaṃ vā. Paṇṇavīsatimo. Pañcavīsati, pañcavīsaṃ vā. Pañcavīsatimo. Chabbīsati , chabbīsaṃ vā. Chabbīsatimo. Sattavīsati, sattavīsaṃ vā. Sattavīsatimo. Aṭṭhavīsati, aṭṭhavīsaṃ vā. Aṭṭhavīsatimo. Ekūnatiṃsati, ekūnatiṃsaṃvā. Ekūnatiṃsatimo.
“十与十与十”——当说“十、十、十”时,取其一而省略其余,再依据“在计数中,与十相关的”等规则转为 tiṃsa 等替代形式;又依据“在某些地方”等规则变为短音,并增入随韵。其余规则与二十相同。故有 tiṃsati、tiṃsaṃ、tiṃsa vassāni;随韵脱落后,则为 tiṃsaṃ、tiṃsāya 等。三十一为 ekatiṃsati 或 ekatiṃsaṃ;三十二为 bāttiṃsaṃ、dvattiṃsaṃ;三十三为 tettiṃsaṃ。显示巴利原文
Dasa ca dasa ca dasa cāti ‘‘dasa dasa dasā’’ti vattabbe ekasese kate ‘‘gaṇane dasassā’’tiādinā tiīsamādesā, ‘‘kvacā’’dinā rassattaṃ, niggahītāgamo ca, sesaṃ vīsatisamaṃ. Tiṃsati, tiṃsaṃ, tiṃsa vassāni, niggahītalopo, tiṃsaṃ, tiṃsāya iccādi. Ekatiṃsati, ekatiṃsaṃ vā, bāttiṃsaṃ, dvattiṃsaṃ, tettiṃsaṃ iccādi.
表示四与十含义的“十”,取其一而省略其余后,变为 cattāra;表示 yo 含义的,变为 īsa,合为 cattālīsa。再依“la darāna”等规则转为短音,或成 tālīsa。第四十为 cattālīsatimo。四十一为 ekacattālīsaṃ,四十二为 dvācattālīsaṃ、dvicattālīsaṃ,四十三为 tecattālīsaṃ、ticattālīsaṃ 等。显示巴利原文
Catudasatthavācakassa katekasesassa dasassa cattāra, yovacanassa īsaṃ, cattālīsaṃ, ‘‘la darāna’’nti rassa lattaṃ, tālīsaṃ vā. Cattālīsatimo. Ekacattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ iccādi.
表示五与十含义的“十”,变为 paññā;表示 yo 含义的,变为 āsa,合为 paññāsa。依“在其中,增长、消失”等规则,转为 paṇṇā 替换,或成 paṇṇāsa。五十一为 ekapaññāsaṃ,五十二为 dvepaññāsaṃ、dvipaññāsaṃ。显示巴利原文
Pañcadasatthavācakassa dasassa paññā, yovacanassa āsañca. Paññāsaṃ, ‘‘tesu vuddhi lopā’’dinā paṇṇādeso, paṇṇāsaṃ vā. Ekapaññāsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ.
表示“六”与“十”之义的“十”,变为 cha;表示 yo 之义的,变为 ṭhi;依“sa chassa vā”等规则,发生 s 音替换,遂成 saṭṭhi。又如 dvāsaṭṭhi、dvesaṭṭhi、dvisaṭṭhi 为“六十二”,tesaṭṭhi、tisaṭṭhi 为“六十三”。显示巴利原文
Chadasatthavācakassa dasassa cha, yovacanassa ṭhiādeso, ‘‘sa chassa vā’’ti sakārādeso, saṭṭhi, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvisaṭṭhi, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi.
表示“七”与“十”之义的“十”,变为 satta;表示 yo 之义的,变为 ri 与 ti,遂成 sattari、sattati。如 dvāsattari、dvāsattati、dvisattari、disattati 为“七十二”,tesattati、tisattati 等为“七十三”。显示巴利原文
Sattadasatthavācakassa dasassa satta, yovacanassa ri, ti ca. Sattari, sattati, dvāsattari, dvāsattati, dvisattari, disattati, tesattati, tisattati iccādi.
表示“十八”之义的,由“十”与“八”构成,其中“十”变为 asa;表示 yo 之义的,变为 īti 等。遂成 asīti(八十)、ekāsīti(八十一)、dveasīti(八十二)、teasīti(八十三)、caturāsīti(八十四)。依“kvaci”等规则,元音变长。显示巴利原文
Aṭṭhadasatthavācakassa dasassa asa, yovacanassa ītiādeso ca. Asīti, ekāsīti, dveasīti, teasīti, caturāsīti, ‘‘kvacā’’dinā dīgho.
表达“十九”的词,由“十”与“九”组合而成,还有表示“言语”等的词尾变化。例如navuti(九十)、dvānavuti(九十二)、dvenavuti(九十二)、dvinavuti(九十二)、tenavuti(九十三)、tinavuti(九十三)、catunavuti(九十四)、channavutiyā(九十六的)、channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ(九十六种异端)。显示巴利原文
Navadasatthavācakassa dasassa nava, yovacanassa uti ca, navuti, dvānavuti, dvenavuti, dvinavuti, tenavuti, tinavuti, catunavuti, channavutiyā, channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ.
又如:“在计数中,属于十的”。显示巴利原文
‘‘Gaṇane, dasassā’’ti ca vattate.
415 十的十倍为百,百的十倍为千。显示巴利原文
415.Dasadasakaṃ sataṃ dasakānaṃ sataṃ sahassañca yomhi.
在计数中,表示十之十倍的词为“百”(sataṃ),表示百之十倍的词为“千”(sahassaṃ)。依此规则,有y音脱落(yolopo);由于接续词缀,又产生新的名辞,鼻音脱落(niggahītassa lopo),以“si”为替换词尾,例如yojanānaṃ sataṃ(百由旬)、sahassaṃ(千)。Sataṃ(百)是中性单数词尾,sahassaṃ(千)也是如此;在词形变化中,一切处亦现为复数。如dve vīsatiyo(两个二十),同样地,tiṃsā(三十)等也是如此;dve satāni(两百)、bahūni satāni(多百)、dve sahassāni(两千)、bahūni sahassāni(多千)。显示巴利原文
Gaṇane pariyāpannassa dasadasakatthavācakassa dasasaddassa sataṃ hoti, satadasakatthavācakassa dasassa sahassaṃ hoti yomhi. Iminā nipātanena yolopo, taddhitattā puna nāmabyapadese syādyuppatti, niggahītassa lopo, ‘‘si’’nti amādeso, yojanānaṃ sataṃ, sahassaṃ. Sataṃ napuṃsakamekavacanantañca, tathā sahassaṃ, vaggabhede sabbattha bahuvacanampi bhavati. Dve vīsatiyo. Evaṃ tiṃsādīsupi, dve satāni, bahūni satāni, dve sahassāni, bahūni sahassāni.
当表达“百的二倍”这一含义时,作第六格依主释,本应说“sataṃ dvika”,但依“dvikādi及taduttarapada语尾变化”之语,根据这一规则,后词移至前位,且k音脱落。例如Dvisataṃ(二百)。同样地,“百的三倍”为Tisataṃ(三百),Catusataṃ(四百)、Pañcasataṃ(五百)、Chasataṃ(六百)、Sattasataṃ(七百)、Aṭṭhasataṃ(八百)、Navasataṃ(九百),而Dasasataṃ(十百)即是Sahassaṃ(千)。或者,dve satāni(两百)结合成dvisataṃ,这是二合。同理,Tisataṃ(三百)、Catusataṃ(四百)等也是如此。显示巴利原文
Satassa dvikanti atthe chaṭṭhītappurisaṃ katvā ‘‘sataṃ dvika’’nti vattabbe ‘‘dvikādīnaṃ taduttarapadānañca nipaccante’’ti vuttiyaṃ vacanato iminā nipātanena uttarapadassa pubbanipāto, kakāralopo ca hoti. Dvisataṃ. Evaṃ satassa tikaṃ tisataṃ, tathā catusataṃ, pañcasataṃ, chasataṃ, sattasataṃ, aṭṭhasataṃ, navasataṃ, dasasataṃ sahassaṃ hoti. Atha vā dve satāni dvisatanti digusamāso. Evaṃ tisataṃ, catusataṃ iccādi.
416 416. 乃至其上,亦以十倍递增。显示巴利原文
416.Yāva taduttari dasaguṇitañca.
凡超过这些数目的,皆应十倍计之。此处d音为连声所生之音。例如:十数的十倍即成为百,百的十倍即成为千,千的十倍即成为万,此亦称为Nahuta;万的十倍即成为十万,此称为Lakkha;十万的十倍即成为百万。显示巴利原文
Yāva tāsaṃ saṅkhyānamuttari, tāva dasaguṇitañca kātabbaṃ, ettha dakāro sandhijo. Yathā – dasassa gaṇanassa dasaguṇitaṃ sataṃ hoti, satassa dasaguṇitaṃ sahassaṃ, sahassassa dasaguṇitaṃ dasasahassaṃ, idaṃ nahutantipi vuccati, dasasahassassa dasaguṇitaṃ satasahassaṃ, taṃ lakkhantipi vuccati, satasahassassa dasaguṇitaṃ dasasatasahassaṃ.
如说:“依随顺之规则,即得成就。”显示巴利原文
‘‘Yadanupapannā nipātanā sijjhantī’’ti vattate.
417 417. 以各自之名。显示巴利原文
417.Sakanāmehi.
对于那些未单独标立名称的数目,它们各自以相应的名相来表述。十万为Koṭi(亿),属阴性、单数词尾,随词类变化亦可为复数;十万亿为Pakoṭi,百亿为Koṭippakoṭi。如此次第为Nahuta、Ninnahuta、Akkhobhinī、Bindu、Abbuda、Nirabbuda、Ahaha、Ababa、Aṭaṭa、Sogandhika、Uppala、Kumuda、Puṇḍarīka、Paduma、Kathāna、Mahākathāna,乃至Asaṅkhyeyya(无数)。显示巴利原文
Yāsaṃ pana saṅkhyānaṃ aniddiṭṭhanāmadheyyānaṃ yāni rūpāni, tāni sakehi nāmehi nipaccante. Satasahassānaṃ sataṃ koṭi, itthiliṅgā, ekavacanantā ca, vaggabhede bahuvacanañca bhavati, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi, pakoṭisatasahassānaṃ sataṃ koṭippakoṭi. Evaṃ nahutaṃ, ninnahutaṃ, akkhobhinī, bindu, abbudaṃ, nirabbudaṃ, ahahaṃ, ababaṃ, aṭaṭaṃ, sogandhikaṃ, uppalaṃ, kumudaṃ, puṇḍarīkaṃ, padumaṃ, kathānaṃ, mahākathānaṃ, asaṅkhyeyyanti.
如此,由前一数位到后一数位,皆许为百倍、千倍、万倍之递增;
从Koṭi等开始,及至二十等数目,依次第排列。
显示巴利原文 Iccevaṃ ṭhānato ṭhānaṃ, satalakkhaguṇaṃ mataṃ; Koṭippabhutinaṃ vīsa-saṅkhyānañca yathākkamaṃ.
对此“有两种量度”的释义——显示巴利原文
‘‘Dve parimāṇāni etassā’’ti viggahe –
418 418. 从“二”起始者,亦表单一之义。显示巴利原文
418.Dvādito konekatthe ca.
从“二”等计数起始,附以kappaccaya词缀,即表多义。“二之聚”为“二聚”。如是,有三聚、四聚、五聚、六聚、七聚、八聚、九聚、十聚、五十聚、百聚、千聚等。显示巴利原文
Dviiccevamādito gaṇanato kappaccayo hoti anekatthe. Dviko rāsi dvikaṃ. Evaṃ tikaṃ, catukkaṃ, pañcakaṃ, chakkaṃ, sattakaṃ, aṭṭhakaṃ, navakaṃ, dasakaṃ, paṇṇāsakaṃ, satakaṃ, sahassakaṃ iccādi.
不变词派生显示巴利原文
Abyayataddhita
“一次进食,两次进食”之释义——显示巴利原文
‘‘Ekasmiṃ vāre bhuñjati, dvivāre bhuñjatī’’ti viggahe –
419 419. 从“一”等数词,表示次数义,于自处,加kkhattuṃ后缀。显示巴利原文
419.Ekādito sakissa kkhattuṃ.
从“一、二”等计数起始,依“诸贤友,一切……”等,于表示次数义时,加kkhattuṃ后缀。一次、两次进食,依“诸贤友,一切……”等而有省略。如是,三次、四次、五次、六次、七次、八次、九次、十次、百次、千次、多次、几次。显示巴利原文
Ekadvitiiccevamādito gaṇanato sakissa ṭhāne vāratthe kkhattuṃpaccayo hoti. Ekakkhattuṃ, dvikkhattuṃ bhuñjati, ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā silopo. Evaṃ tikkhattuṃ, catukkhattuṃ, pañcakkhattuṃ, chakkhattuṃ, sattakkhattuṃ, aṭṭhakkhattuṃ, navakkhattuṃ, dasakkhattuṃ, satakkhattuṃ, sahassakkhattuṃ, bahukkhattuṃ, katikkhattuṃ.
“以一种分类”者,即在分析中所说。显示巴利原文
‘‘Ekena vibhāgenā’’ti viggahe –
数词的取用,如青蛙行进的方式随转。显示巴利原文
Maṇḍūkagatiyā saṅkhyāggahaṇamanuvattate.
420 420. 在分类的情况下,也加上dhā。显示巴利原文
420.Vibhāge dhā ca.
在表示划分的意义上,有以“一”等数字为后缀的构词成分。通过 ca 字,表示从“一、二”等数词亦可构成 jjha 后缀,从“经”等亦可构成 so 后缀。Ekadhā 意为以一种方式。以两种划分,称为 dvidhā、dudhā 或 dvedhā。以三种划分,称为 tidhā 或 tedhā;依“tesu vuddhi”等规则,i 变为 e。同样地,有 catudhā、pañcadhā、chadhā、sattadhā、aṭṭhadhā、navadhā、dasadhā、satadhā、sahassadhā、katidhā、bahudhā。显示巴利原文
Vibhāgatthe ekādisaṅkhyāto dhāpaccayo hoti. Casaddena ekadvito jjha ca, suttādito so ca. Ekadhā. Dvīhi vibhāgehi dvidhā, dudhā vā, dvedhā. Tīhi vibhāgehi tidhā, tedhā vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ikārassekāro. Evaṃ catudhā, pañcadhā, chadhā, sattadhā, aṭṭhadhā, navadhā, dasadhā, satadhā, sahassadhā, katidhā, bahudhā.
在带 jjha 后缀时,ekadhā karoti(作一种)便成 ekajjhaṃ;同样地,有 dvejjhaṃ。显示巴利原文
Jjhappaccaye ekadhā karotīti ekajjhaṃ. Evaṃ dvejjhaṃ.
在带 so 后缀时,以经的划分称为 suttaso。同样地,有 byañjanaso(以字句)、padaso(以词)、atthaso(以义)、bahuso(以多数),以一切方式即 sabbaso,以及 upāyaso(以方法)、hetuso(以因)、ṭhānaso(以处)、yoniso(如理)。显示巴利原文
Sopaccaye suttena vibhāgena suttaso. Evaṃ byañjanaso, padaso, atthaso, bahuso, sabbākārena sabbaso , upāyaso, hetuso, ṭhānaso, yoniso.
421 421. 于一切代词,表方式义时,用 thā 后缀。显示巴利原文
421.Sabbanāmehi pakāravacane tu thā.
于一切代词,表方式义时,有 thā 后缀;以 tu 一词,亦示 thattā 后缀。共相之别异,即是特殊方式,当其表述此时,即:彼方式为 tathā,彼方式(业格)为 tathā,以彼方式(具格)为 tathā,以何方式(具格)为 yathā。如是,有 sabbathā、aññathā、itarathā、ubhayathā。于 thattā 后缀时,以彼方式为 tathattā。如是,有 yathattā、aññathattā。显示巴利原文
Sabbanāmehi pakāravacanatthe thāpaccayo hoti, tusaddena thattāpaccayo ca. Sāmaññassa bhedako viseso pakāro, tassābhidhāneti attho, so pakāro tathā, taṃ pakāraṃ tathā, tena pakārena tathā, yena pakārena yathā. Evaṃ sabbathā, aññathā, itarathā, ubhayathā, thattāpaccaye tena pakārena tathattā. Evaṃ yathattā, aññathattā.
于“何种方式”之义时——显示巴利原文
Ko pakāroti atthe –
422 422. kiṃ、ima 等词可加 thaṃ 后缀。显示巴利原文
422.Kimimehi thaṃ.
kiṃ、ima 等词,在表示“方式”的意义时,有 thaṃ 后缀。依据“kissa ka ve ca”规则,其中因 ca 一词,kissa 发生 kā 替换。Kathaṃ(如何):什么方式(业格)称为 kathaṃ,以什么方式(具格)称为 kathaṃ。这种方式称为 itthaṃ:这种方式(业格)称为 itthaṃ,以这种方式(具格)称为 itthaṃ。根据“imassa thaṃ dāniha to dhesu ca”规则,词干 ima 变为 i,并双写。在此,以 ādi 到 thaṃ 等后缀结尾的词属于不变词派生词,因此赋予其名词名称后,在加格尾时,依“sabbāsamāvuso”等规则,格尾被省略;而依“kvaci to pañcamyatthe”等规则所说的以 to 等后缀结尾的词,也一并收录在此处的不变词派生词中。显示巴利原文
Kiṃimaiccetehi thaṃpaccayo hoti pakāravacanatthe. ‘‘Kissa ka ve cā’’ti ettha casaddena kissa kādeso. Kathaṃ, kaṃ pakāraṃ kathaṃ, kena pakārena kathaṃ, ayaṃ pakāro itthaṃ, imaṃ pakāraṃ itthaṃ. Anena pakārena itthaṃ, ‘‘imassi thaṃ dāniha to dhesu cā’’ti imasaddassa ikāro, dvittaṃ. Ettha hi kkhattuṃ ādithaṃpariyosānappaccayantānaṃ abyayataddhitattā nāmabyapadesaṃ katvā vibhattimhi kate ‘‘sabbāsamāvuso’’tiādinā vibhattilopo, ‘‘kvaci to pañcamyatthe’’tiādinā vuttatoādippaccayantā ca idheva abyayataddhite saṅgayhanti.
423 423. 那些不规则的、通过固定用法而成立的词得以成立。显示巴利原文
423.Yadanupapannānipātanā sijjhanti.
那些词,若从字母、名词、前缀、不变词,或复合词、派生词等方面来看,既不依构词规则成立,也未被规则明示,它们唯依固定用法而成立。显示巴利原文
Ye saddā lakkhaṇena anupapannā aniddiṭṭhalakkhaṇā akkharādito, nāmopasagganipātato vā samāsataddhitādito vā, te nipātanā sijjhanti.
首先,就派生词而言:显示巴利原文
Taddhitato tāva –
从此词根于表时间义时可有 jja 后缀;于 samāna 与 apara 之后则有 jju 后缀。
显示巴利原文 Imasmā jja siyā kāle, samānāparato jju ca; Imasaddassa’kāro ca, samānassa ca so siyā.
在此时、此日即‘ajja’(今日);在同一时间即‘sajju’(立即);在他日即‘aparajju’(他日)。于不变词,以‘存在’之义加‘tan’后缀。今日存在者,名为‘ajjatana’(今日的),今日存在(阴性)为‘ajjatanī’(今日的);明日存在者,名为‘svātana’(明日的)。同样,‘purātana’(昔日的),昨日存在者为‘hiyyattana’(昨日的),昨日存在(阴性)为‘hiyyattanī’(昨日的),等等。显示巴利原文
Imasmiṃ kāle, imasmiṃ divase vā ajja, samāne kāle sajju, aparasmiṃdivase aparajju. Nipātehi bhavatthe tanappaccayo. Ajja bhavaṃ ajjatanaṃ, ajja bhavā ajjatanī, sve bhavaṃ svātanaṃ. Evaṃ purātanaṃ, hiyyo bhavaṃ hiyyattanaṃ, hiyyo bhavā hiyyattanī iccādi.
从表示通称、状态、存在等义的不变化词,所派生的词有三种。
其中,起始等(后缀)有四种,对多种义、存在义、数义(而用)。
显示巴利原文 Sāmaññavuttibhāvatthā-byayato taddhitaṃ tidhā; Tatrādi catudhāpaccā-nekatthassatthisaṅkhyāto.