四、复合词章显示巴利原文
4. Samāsakaṇḍa
如此,仅就名词彼此结合的复合法而言,因其依止于名词,且自身亦为名词,故紧随名词之后的结合即称为复合词。显示巴利原文
Atha nāmameva aññamaññasambandhīnaṃ samāsoti nāmanissitattā, sayañca nāmikattā nāmānantaraṃ samāso vuccate.
依其概念,复有六种:邻近释、持业释、带数释、依主释、有财释与相违释。显示巴利原文
So ca saññāvasena chabbidho abyayībhāvo kammadhārayo digu tappuriso bahubbīhi dvando cāti.
不变词性复合词显示巴利原文
Abyayībhāvasamāsa
此处先释邻近释;
彼又名“恒常复合”,意为“不衰”之词解。
显示巴利原文 Tatra paṭhamaṃ abyayībhāvasamāso vuccate; So ca niccasamāsoti assapadaviggaho.
此处“Upanagaraṃ(近城)”──upa(近)一词取第一格单数语尾si,因其为前缀,依“一切前缀如sam、ā、vu、so等”的规则而省略;nagara(城)一词取第六格单数语尾sa,以他词解析为“城的附近”──显示巴利原文
‘‘Upanagaraṃ’’itīdha – upasaddato paṭhamekavacanaṃ si, tassa upasaggaparattā ‘‘sabbāsamāvusopasagganipātādīhi cā’’ti lopo, nagarasaddato chaṭṭhekavacanaṃ sa, nagarassa samīpanti aññapadena viggahe –
“名词的复合具有正当义”,这是复合施设的规则,于一切处皆适用。显示巴利原文
‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.
330 330. 以前缀或不变词为首的不变复合词。显示巴利原文
330.Upasagganipātapubbako abyayībhāvo.
名词性的适含义,若以前缀或不变词为首,则常与那些前置的前缀和不变词合为一词,这样的复合即得“不变复合词”之称。或者在此应当了知,那些施设复合的规则,只是通过安立概念的方式来开示复合——即由安立“不变复合词”等概念的那些经句所成。显示巴利原文
Upasaggapubbako, nipātapubbako ca nāmiko yuttattho teheva attapubbakehi upasagganipātehi saha niccaṃ samasīyate, so ca samāso abyayībhāvasañño hoti. Idha abyayībhāvādisaññāvidhāyakasuttāneva vā saññāvidhānamukhena samāsavidhāyakānīti daṭṭhabbāni.
其中,“无变”是对前缀和不变词的称谓,因为即使有性、格的变化,它们也无所变易(byaya);由于能明示无变之义,故为“不变复合词”,或者说由非无变者转为无变,故为“不变复合词”——这都是因为无变之义位于前位。实际上,不变复合词是以前词之义为主的;而这里既然说“以前缀与不变词为首”,所指的前词正是前缀和不变词。显示巴利原文
Tattha abyayamiti upasagganipātānaṃ saññā, liṅgavacanabhedepi byayarahitattā, abyayānaṃ atthaṃ vibhāvayatīti abyayībhāvo abyayatthapubbaṅgamattā, anabyayaṃ abyayaṃ bhavatīti vā abyayībhāvo. Pubbapadatthappadhāno hi abyayībhāvo, ettha ca ‘‘upasagganipātapubbako’’ti vuttattā upasagganipātānameva pubbanipāto.
331 331. 名词的复合具有适含义。显示巴利原文
331.Nāmānaṃ samāso yuttattho.
这些名称在被使用时,若意义相合,即称为‘合成词’(samāsa);与此有别者,则依惯例名为‘句’(vākya)。显示巴利原文
Tesaṃ nāmānaṃ payujjamānapadatthānaṃ yo yuttattho, so samāsasañño hoti, tadaññaṃ vākyamiti ruḷhaṃ.
诸名称带有‘si’等格尾变化,合在一起,故称‘合成词’(samāsa),其含义是‘被简缩’。显示巴利原文
Nāmāni syādivibhatyantāni, samassateti samāso, saṅkhipiyatīti attho.
合成词是词语的简缩,含摄词与词缀的连结;
如此,应知这其间的,便名为‘转依词’(taddhita)。
显示巴利原文 ‘‘Samāso padasaṅkhepo, padappaccayasaṃhitaṃ; Taddhitaṃ nāma hotevaṃ, viññeyyaṃ tesamantara’’nti.
其结合有两种:音声结合与意义结合。这两者在‘有省略合成词’(luttasamāsa)中完全具足。而在‘无省略合成词’(aluttasamāse)中,由于没有语尾省略,唯有意义结合;但即使在此中,或因成为一词的缘故,两者也同样可得。因为合成词有两种作用:成为一词,以及拥有同一语尾。显示巴利原文
Duvidhañcassa samasanaṃ saddasamasanamatthasamasanañca, tadubhayampi luttasamāse paripuṇṇameva labbhati. Aluttasamāse pana atthasamasanameva vibhattilopābhāvato, tatthāpi vā ekapadattūpagamanato duvidhampi labbhateva. Dve hi samāsassa payojanāni ekapadattamekavibhattittañcāti.
相合之义即是‘相合义’;或者,相合即聚集、关联之义。具有此义者,即是‘相合义’。以此‘聚集义’来言说‘相合义’,即表明合成词的特征:不同词义合为一义。此处,通过说‘诸名称’,显示了在‘Devadatto pacati’(提婆达多煮)等句中,不与动词构成合成词。而通过以‘关联义’来把握‘相合义’,则揭示了在‘bhaṭo rañño putto devadattassa’(国王的仆人、提婆达多的儿子)等相互期待之语,以及‘devadattassa kaṇhā dantā’(提婆达多的黑牙齿)等期待他者之语中,由于义不相合,故不构成合成词。显示巴利原文
Yutto attho yuttatto, atha vā yutto saṅgato, sambandho vā attho yassa soyaṃ yuttattho, etena saṅgatatthena yuttatthavacanena bhinnatthānaṃ ekatthībhāvo samāsalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca ‘‘nāmāna’’nti vacanena ‘‘devadatto pacatī’’tiādīsu ākhyātena samāso na hotīti dasseti. Sambandhatthena pana yuttatthaggahaṇena ‘‘bhaṭo rañño putto devadattassā’’tiādīsu aññamaññānapekkhesu, ‘‘devadattassa kaṇhā dantā’’tiādīsu ca aññasāpekkhesu ayuttatthatāya samāso na hotīti dīpeti.
‘依义而有语尾的转变’,通过这一转变,故说‘相合义’。显示巴利原文
‘‘Atthavasā vibhattivipariṇāmo’’ti vipariṇāmena ‘‘yuttatthāna’’nti vattate.
332 332. 这些词的语尾也会省略。显示巴利原文
332.Tesaṃ vibhattiyo lopā ca.
在此,通过另一词、转依词缀或'āya'等词缀而成为单一意义,便称为'相合义'。因此,其含义是:'那些相合义的复合词,以及以转依词缀与āya等词缀结尾的词,它们的语尾应被省略。'在〈复合词摄受章〉中,经由'tesaṃ(他们)'一词的摄受,这些词的语尾得以省略;而'ca(亦)'一词的摄受,则是为了避免在'pabhaṅkaro'等词中出现省略。显示巴利原文
Idha padantarena vā taddhitappaccayehi vā āyādippaccayehi vā ekatthībhūtā yuttatthā nāma, tena ‘‘tesaṃ yuttatthānaṃ samāsānaṃ, taddhitāyādippaccayantānañca vibhattiyo lopanīyā hontī’’ti attho. Samāsaggahaṇādhikāre pana sati tesaṃgahaṇena vā taddhitāyādippaccayanta vibhattilopo. Caggahaṇaṃ ‘‘pabhaṅkaro’’tiādīsu lopanivattanatthaṃ.
通过转变,表述为'在已省略的语尾中',并兼摄'相合义'。显示巴利原文
Vipariṇāmena ‘‘luttāsu, vibhattīsū’’ti vattate, yuttatthaggahaṇañca.
333 333. 对于以'sara'结尾者,这便是它的本原。显示巴利原文
333.Pakati cassa sarantassa.
当语尾被省略时,以元音结尾且具有关联意义的三性词会呈现其词干形态。而以 ca 字,也包含了在“缘起”等语中以随韵结尾的词。由于此处并不期望在因相缺失时出现具有因相者,故有此指授。显示巴利原文
Luttāsu vibhattīsu sarantassa assa yuttatthabhūtassa tividhassapi liṅgassa pakatibhāvo hoti. Casaddena kiṃsamudaya idappaccayatādīsu niggahītantassapi. Nimittābhāve nemittakābhāvassa idha anicchitattā ayamatideso.
这里,复合词因缺乏自身意义且无性别,而语尾又尚未生起,因此说此名词的指授。显示巴利原文
Sakatthavirahenidha samāsassa ca liṅgabhāvābhāvā vibhattuppattiyamasampattāyaṃ nāmabyapadesātidesamāha.
334 派生词、复合词与动名词应视为名词,但以 tavetuna 等结尾者除外。显示巴利原文
334.Taddhitasamāsakitakā nāmaṃvā’tavetunādīsu ca.
以 taddhita 结尾者、以 kita 结尾者以及复合词,应视同名词,但排除以 tavetuna、tvāna、tvādi 等结尾者。收录“ca”字,是为令以 kicca 语尾、āīinī 阴性语尾等结尾者,亦得称为名词。此处收录复合词,旨在限定:唯有诸有意义集合体的名词称述,方为复合词——余师作如是说。显示巴利原文
Taddhitantā , kitantā, samāsā ca nāmamiva daṭṭhabbā tavetuna tvāna tvādippaccayante vajjetvā. Caggahaṇaṃ kiccappaccayaāīinīitthippaccayantādissapi nāmabyapadesatthaṃ. Idha samāsaggahaṇaṃ atthavataṃ samudāyānaṃ nāmabyapadeso samāsassevāti niyamatthanti apare.
以下说“不变复合词”。显示巴利原文
‘‘Abyayībhāvo’’ti vattate.
335 335. 该词为中性。显示巴利原文
335.So napuṃsakaliṅgo.
那个不变复合词应视为中性,故为中性。此处,虽有性的指授,但因词音有别,在“adhipañña”等词中并不会出现如“adhiñāṇaṃ”这样的形式,正如“tipañña”等词那样。而且,这并非指授,因为经中并未出现表示指授性的iva字。如前所述,会生起syādi等语尾。显示巴利原文
So abyayībhāvasamāso napuṃsakaliṅgova daṭṭhabboti napuṃsakaliṅgattaṃ. Ettha hi satipi liṅgātidese ‘‘adhipañña’’ntiādīsu ‘‘adhiñāṇaṃ’’ntiādi rūpappasaṅgo na hoti saddantarattā, ‘‘tipañña’’ntiādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ, na cāyaṃ atideso, sutte atidesaliṅgassa ivasaddassa adassanato. Pure viya syādyuppatti.
“某处”这一主题持续有效。显示巴利原文
‘‘Kvacī’’ti vattate.
336 对于以非元音结尾的不变复合词,其语尾在某处变为aṃ。显示巴利原文
336.Aṃ vibhattīnamakārantā abyayībhāvā.
因此,在非元音结尾的不变复合词之后,某些位置的诸格语尾会变为 aṃ,其余情况应如常理解。显示巴利原文
Tasmā akārantā abyayībhāvā parāsaṃ vibhattīnaṃ kvaci aṃ hoti, sesaṃ neyyaṃ.
upanagaraṃ 的意思是‘位于城镇附近’。那些 upanagaraṃ 在呼格中也是如此。你看那个 upanagaraṃ,再看那些 upanagaraṃ。显示巴利原文
Taṃ upanagaraṃ, nagarassa samīpaṃ tiṭṭhatīti attho. Tāni upanagaraṃ, ālapanepevaṃ, taṃ upanagaraṃ passa, tāni upanagaraṃ.
此处第五格不发生 am 的变化,因为‘某处’这一规则的管辖范围仍在持续;
这是第三格、第七格及第六格的词尾,依分别而有。
显示巴利原文 Na pañcamyāyamambhāvo, kvacīti adhikārato; Tatiyāsattamīchaṭṭhī-nantu hoti vikappato.
由彼作近于城镇者,或以近城镇者;由他们作近于城镇者,或以诸近城镇者;应施与其近城镇者;他们之近城镇者;从近城镇取来;从近城镇、从近城镇;以诸近城镇者;近城镇者之所有,或属近城镇者;他们之近城镇者,或属诸近城镇者;应安置近城镇者;于近城镇、于近城镇中;于近城镇,或于诸近城镇。如是,对于近瓶者亦然。显示巴利原文
Tena upanagaraṃ kataṃ, upanagarena vā, tehi upanagaraṃ, upanagarehi vā, tassa upanagaraṃ dehi, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarā ānaya, upanagaramhā upanagarasmā, upanagarehi, upanagaraṃ santakaṃ, upanagarassa vā, tesaṃ upanagaraṃ, upanagarānaṃ vā , upanagaraṃ nidhehi, upanagaramhi upanagarasmiṃ, upanagaraṃ upanagaresu vā. Evaṃ upakumbhaṃ.
无有之义:诸苦恼之无有,是为无苦恼;无我所执。显示巴利原文
Abhāve – darathānaṃ abhāvo niddarathaṃ, nimmasakaṃ.
于“后”义中:车之后方,说为“随车”;风之后方,说为“随风”。显示巴利原文
Pacchāatthe – rathassa pacchā anurathaṃ, anuvātaṃ.
于“适合性”义中:如其自性,即是“随顺”,也就是与自性相应的意思。显示巴利原文
Yoggatāyaṃ – yathāsarūpaṃ, anurūpaṃ, rūpayogganti attho.
于“各别”义中:对于每一个自己,即为“各自”;每半月、每半月地,即为“每半月”。显示巴利原文
Vicchāyaṃ – attānamattānaṃ pati paccattaṃ, addhamāsaṃ addhamāsaṃ anu anvaddhamāsaṃ.
次第之义:于长者中,依其长幼次第,随顺于长,故称“随长者”。显示巴利原文
Anupubbiyaṃ – jeṭṭhānaṃ anupubbo anujeṭṭhaṃ.
逆之义:相对于流而逆向,为“逆流”;逆于路者,为“逆路”;逆于风者,为“逆风”;转向自身而转起者,为“内”。显示巴利原文
Paṭilome – sotassa paṭilomaṃ paṭisotaṃ, paṭipathaṃ, pativātaṃ, attānaṃ adhikicca pavattā ajjhattaṃ.
于遍取、遍满等义中:“至寿终”即“至寿终者”;依“某些复合词中,末尾之词失去阳性词尾”之规则,此为词缀;于诸童子中,迦旃延的声名至于童子,意谓自幼便已著名。显示巴利原文
Pariyādābhividhīsu āpāṇakoṭiyā āpāṇakoṭikaṃ, ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo, ākumārehi yaso kaccāyanassa ākumāraṃ.
于‘成就’:当取乞食成就之义,视同复合词,且转为中性词性时——显示巴利原文
Samiddhiyaṃ – bhikkhāya samiddhīti atthe samāseva napuṃsakaliṅgatte ca kate –
亦说为‘复合词之内部’。显示巴利原文
‘‘Samāsassa, anto’’ti ca vattate.
337 337. 于中性中,元音为短。显示巴利原文
337.Saro rasso napuṃsake.
当复合词为中性时,其词末元音变为短音。此处不应延续对“不变复合词”的援引;由此,双数释、相违释和多财释等中性复合词,其词末元音的短化也得以成立。依据“aṃ vibhattīnaṃ”等规则,出现am替代语尾,如subhikkhaṃ。upagaṅgaṃ指在恒河附近;upamaṇikaṃ指在宝石附近。显示巴利原文
Napuṃsake vattamānassa samāsassa anto saro rasso hoti. Ettha ca abyayībhāvaggahaṇaṃ nānuvattetabbaṃ, tena digudvandabahubbīhīsupi napuṃsake vattamānassa samāsantassarassa rassattaṃ siddhaṃ hoti. ‘‘Aṃ vibhattīna’’miccādinā amādeso, subhikkhaṃ. Gaṅgāya samīpe vattatīti upagaṅgaṃ, maṇikāya samīpaṃ upamaṇikaṃ.
在阴性词中,为表达“amikiccā”等含义,于复合词转为中性、词末元短音化等规则应用之后——显示巴利原文
Itthīsu amikiccāti atthe samāsanapuṃsakarassattādīsu katesu –
“从不变复合词”、“诸格语尾”等规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Abyayībhāvā, vibhattīna’’nti ca vattate.
338 338. 从其他词尾之后,亦有语尾的消失。显示巴利原文
338.Aññasmā lopo ca.
由非a词尾之词干所成的不变复合词之后,后续诸格语尾亦皆消失。例如adhitti,其义为:于阴性词中,发生关于adhikicca的谈论。有adhitthi passa、adhitthi kataṃ等;同理,adhikumāri;靠近媳妇之处为upavadhu;靠近牛之处为upagu,其中o音变为短u。如是,以近接词为前导的复合词亦然。显示巴利原文
Akārantato aññasmā abyayībhāvasamāsā parāsaṃ vibhattīnaṃ lopo ca hoti. Adhitti, itthīsu adhikicca kathā pavattatīti attho. Adhitthi passa, adhitthi kataṃ iccādi, evaṃ adhikumāri, vadhuyā samīpaṃ upavadhu, gunnaṃ samīpaṃ upagu, okārassa rassattaṃ ukāro. Evaṃ upasaggapubbako.
以不变词为前导的复合词,例如:yathāvuḍḍhaṃ,意为依长老的顺序,或随各长老而;yathākkamaṃ(依次)、yathāsatti(尽力)、yathābalaṃ(尽力),其义为不逾越词义而作,即不逾越能力而行。yāvajīvaṃ(尽寿)、yāvatāyukaṃ(尽寿),其中kapp为后缀。yāvadatthaṃ(随需),即依所需之量。tiropabbataṃ(山外)、tiropākāraṃ(墙外)、tirokuṭṭaṃ(壁外),指在山的另一边;antopāsādaṃ(宫殿内)、antonagaraṃ(城内)、antovassaṃ(雨安居内),指在宫殿内部等;bahinagaraṃ(城外),指在城市外部;uparipāsādaṃ(宫殿上)、uparimañcaṃ(床上),指在宫殿的上方等;heṭṭhāmañcaṃ(床下)、heṭṭhāpāsādaṃ(殿下),指在床的下方等;purebhattaṃ(饭前),同样地,pacchābhattaṃ(饭后)。显示巴利原文
Nipātapubbako yathā – vuḍḍhānaṃ paṭipāṭi, ye ye vuḍḍhā vā yathāvuḍḍhaṃ, padatthānatikkame – yathākkamaṃ, yathāsatti, yathābalaṃ karoti, balamanatikkamitvā karotīti attho. Jīvassa yattako paricchedo yāvajīvaṃ, yāvatāyukaṃ, kappaccayo. Yattakena attho yāvadatthaṃ, pabbatassa parabhāgo tiropabbataṃ, tiropākāraṃ, tirokuṭṭaṃ, pāsādassa anto antopāsādaṃ, antonagaraṃ, antovassaṃ, nagarassa bahi bahinagaraṃ, pāsādassa upari uparipāsādaṃ, uparimañcaṃ, mañcassa heṭṭhā heṭṭhāmañcaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, bhattassa pure purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ.
“全部”义中:与苍蝇一起进食,无所回避,此即samakkhikaṃ之意。依“tesu vuddhī”等规则,saha一词替换为sa。如恒河此岸为oragaṅgaṃ等。显示巴利原文
Sākallatthe – saha makkhikāya samakkhikaṃ bhuñjati, na kiñci parivajjetīti attho. ‘‘Tesu vuddhī’’tiādinā sahasaddassa sādeso. Gaṅgāya oraṃ oragaṅgamiccādi.
同格限定复合词显示巴利原文
Kammadhārayasamāsa
今说同格限定复合词。显示巴利原文
Atha kammadhārayasamāso vuccate.
此复合词共有九种,即:前分所修饰、后分所修饰、双分所修饰、后分譬喻、前分可能、前分限定、前分否定词nañ、前分kū、前分pādi等。显示巴利原文
So ca navavidho visesanapubbapado visesanuttarapado visesanobhayapado upamānuttarapado sambhāvanāpubbapado avadhāraṇapubbapado nanipātapubbapado kupubbapado pādipubbapado cāti.
先说前分修饰:如“mahanta purisa”(伟大的人),此处二词皆用第一格单数语尾si,为成立同位关系,加ca词与ta词作释词:“mahanto ca so puriso cā”(他是伟大的,且他是人),其分解释为——显示巴利原文
Tattha visesanapubbapado tāva – ‘‘mahanta purisa’’itīdha ubhayattha paṭhamekavacanaṃ si, tulyādhikaraṇabhāvappasiddhatthaṃ casadda tasaddappayogo, mahanto ca so puriso cāti viggahe –
自此以下,“vibhāsā”一词在如“vibhāsā rukkhatiṇa”等所示的复合词规则中,于一切处皆适用。显示巴利原文
Ito paraṃ ‘‘vibhāsā rukkhatiṇa’’iccādito ‘‘vibhāsā’’ti samāsavidhāne sabbattha vattate.
339 339. 二词同格位时,为持业释。显示巴利原文
339.Dvipade tulyādhikaraṇe kammadhārayo.
两个名词,若处于同一格位,则可随意彼此复合;当此两词处于同一格位时,该复合词即称为持业释。显示巴利原文
Dve padāni nāmikāni tulyādhikaraṇāni aññamaññena saha vibhāsā samasyante, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe sati so samāso kammadhārayasañño ca hoti.
所谓“两词”,即两个词。同格位,是指两个词具有相同、共同的依处——意义;就此两词同格位而言。生起因相异的两个词,以能修饰与所修饰的关系,在同一意义上生起,这便是同格位性。如同“业”执持二者,故称持业释。正如业执持行为与目的——因有业,行为与目的方得成立;同样,此复合词执持同一意义的两个名称——因有此复合词,表达同一意义的两个名称方得存在。显示巴利原文
Dve padāni dvipadaṃ, tulyaṃ samānaṃ adhikaraṇaṃ attho yassa padadvayassa taṃ tulyādhikaraṇaṃ, tasmiṃ dvipade tulyādhikaraṇe. Bhinnappavattinimittānaṃ dvinnaṃ padānaṃ visesanavisesitabbabhāvena ekasmiṃ atthe pavatti tulyādhikaraṇatā. Kammamiva dvayaṃ dhārayatīti kammadhārayo. Yathā hi kammaṃ kriyañca payojanañca dvayaṃ dhārayati, kamme sati kriyāya, payojanassa ca sambhavato, tathā ayaṃ samāso ekassa atthassa dve nāmāni dhārayati, tasmiṃ samāse sati ekatthajotakassa nāmadvayassa sambhavato.
如前一样,此中亦有复合词想、格位消失及词干形式等;由于同格位性已由复合词本身表达,依“已表达之义不再使用”的原则,ca词、ta词等便不再使用。显示巴利原文
Pure viya samāsasaññāvibhattilopapakatibhāvā, samāseneva tulyādhikaraṇabhāvassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casadda tasaddānamappayogo.
340 在同格位复合词中,当后词存在时,词根“大”变为 mahā。显示巴利原文
340.Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade.
“大”(mahanta)这个词在同格位中,且后词随后出现时,变为 mahā 。通过引用复数形式“大等”(mahataṃ),可知某些情况下也有 maha 的替代形式;而此处,作为修饰成分的前置词之所以产生 mahā 替代形式,正是从为修饰性前置词制定的规则中得知的。显示巴利原文
Mahanta saddassa mahā hoti tulyādhikaraṇe uttarapade pare. Mahatanti bahuvacanaggahaṇena kvaci mahaādeso ca, ettha ca visesanassa pubbanipāto visesanabhūtassa pubbapadassa mahādesavidhānatova viññāyati.
“持业释”与“带数释”等规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Kammadhārayo, digū’’ti ca vattate.
341 341. 两者皆是依主释。显示巴利原文
341.Ubhe tappurisā.
持业释与带数释两种复合词,皆得依主释之称谓。显示巴利原文
Ubhe kammadhārayadigusamāsā tappurisasaññā honti.
‘彼人’即依主释,因与依主释相似,此复合词亦依随义之名而称为依主释。正如‘依主释’一词超越了功德之意,此复合词亦然。因依主释以后分词义为主,由此得名词之名称,并生起格位等变化。然而,此依主释是所表义之言说,且随他词之性。显示巴利原文
Tassa puriso tappuriso, tappurisasadisattā ayampi samāso anvatthasaññāya tappurisoti vutto. Yathā hi tappurisasaddo guṇamativatto, tathā ayaṃ samāsopi. Uttarapadatthappadhāno hi tappurisoti. Tato nāmabyapadeso syādyuppatti. Ayaṃ pana tappuriso abhidheyyavacano, paraliṅgo ca.
“大人”“诸大人”等词,与“人”字的变化相同。同样,“大勇者”“大牟尼”;“大且彼力”故为“大力”;“大怖畏”;maha的替代形式。“善且彼人”故为“善人”,依“善字于复合词中,在bhe、bo等前变为so”之规则,此处由ca字之力,善字在复合词中虽无bh音,亦作so替代;同样,“前人”“后人”“第一人”“中人”“最上人”“调伏人”“最胜人”“勇者人”“白象”“黑蛇”“青莲花”“红栴檀”。显示巴利原文
Mahāpuriso, mahāpurisā iccādi purisasaddasamaṃ, evaṃ mahāvīro, mahāmuni, mahantañca taṃ balañcāti mahābalaṃ, mahabbhayaṃ, mahaādeso. Santo ca so puriso cāti sappuriso, ‘‘santasaddassa so bhe bo cante’’ti ettha casaddena santasaddassa samāse abhakārepi sādeso, tathā pubbapuriso, parapuriso, paṭhamapuriso, majjhimapuriso, uttamapuriso, dantapuriso, paramapuriso, vīrapuriso, setahatthī, kaṇhasappo, nīluppalaṃ, lohitacandanaṃ.
有时依“随应分别”之规则而不作变化,例如:“富楼那·满慈子”“质多居士”“帝释天王”。显示巴利原文
Kvaci vibhāsādhikārato na bhavati, yathā – puṇṇo mantāniputto, citto gahapati, sakko devarājāti.
为表达“既是男性,又是杜鹃”之义而作复合词时——显示巴利原文
Pumā ca so kokilo cāti atthe samāse kate –
“Lopa”一词,指省略、脱落之义。显示巴利原文
‘‘Lopa’’nti vattate.
342 第342条,关于在复合词中,当涉及性别等语尾时,对puṃ的处理。显示巴利原文
342.Pumassa liṅgādīsu samāsesu.
此puṃ的末音a,在复合词中当后分具有性别等语尾时,发生脱落;又依“aṃ与mo在jhalapehi前转为随韵”之规则,ma转为随韵。例如puṅkokilo。同理,punnāgo。显示巴利原文
Pumaiccetassa anto akāro lopamāpajjate liṅgādīsu parapadesu samāsesu, ‘‘aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti makārassa niggahītaṃ. Puṅkokilo. Evaṃ punnāgo.
“她既是刹帝利,又是少女”——如此解析后,构成复合词时——显示巴利原文
Khattiyā ca sā kaññā cāti viggayha samāse kate –
“在同格关系中,于后分、于阴性词中,若前分本为阳性而以阴性形式表达,则视同阳性”,此规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Tulyādhikaraṇe, pade, itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce’’ti ca vattate.
343 343. 此规则亦适用于持业释复合词。显示巴利原文
343.Kammadhārayasaññe ca.
在持业释复合词中,若表达阴性、且后分居于同位格时:前分虽为阴性词,但若其先前曾以阳性形式表达,则应视同阳性——由此,前分上的阴性词缀便消失。显示巴利原文
Kammadhārayasaññe ca samāse itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe uttarapade pare pubbabhūto itthivācako saddo pubbe bhāsitapumā ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayassa nivatti hoti.
例如:khattiyakaññā(刹帝利少女)、khattiyakaññāyo(刹帝利少女们)等。同理:rattalatā(红藤)、dutiyabhikkhā(第二比丘尼);又如“她既是婆罗门女,又是少女”复合而成 brāhmaṇadārikā(婆罗门少女);nāgamāṇavikā(龙族学童女)。显示巴利原文
Khattiyakaññā, khattiyakaññāyo iccādi. Evaṃ rattalatā, dutiyabhikkhā, brāhmaṇī ca sā dārikā cāti brāhmaṇadārikā, nāgamāṇavikā.
此阳性转化仅适用于前分,因此,在“khattiyakumārī(刹帝利童女)、kumārasamaṇī(童女沙弥尼)、taruṇabrāhmaṇī(年轻婆罗门女)”等词中,后分上的阴性词缀并不消失。显示巴利原文
Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena ‘‘khattiyakumārī kumārasamaṇī taruṇabrāhmaṇī’’tiādīsu uttarapadesu itthippaccayassa na nivatti hoti.
为何单举阴性词为例?如“kumārīratanaṃ(童女宝)”、“samaṇīpadumaṃ(沙弥尼莲华)”。显示巴利原文
Itthiyamicceva kiṃ? Kumārīratanaṃ, samaṇīpadumaṃ.
“所谓男性指称”是指什么?恒河、渴爱之河、地界。而在“难陀莲池”、“难陀天女”等词中,由于“想(感知)”一词(为阴性),则不属此例。显示巴利原文
Bhāsitapumāti kiṃ? Gaṅgānadī, taṇhānadī, pathavīdhātu. ‘‘Nandāpokkharaṇī, nandādevī’’tiādīsu pana saññāsaddattā na hoti.
同样,东方与身组合,成为“东身”,此处“身”一词指身体的一部分。同理,有西身、下身、上身、全身、旧住处、新住处、何等身、何者身、因缘条件、将不常作转为常作,即“常作”、以命为首的新,即“命新”等。显示巴利原文
Tathā puratthimo ca so kāyo cāti puratthimakāyo, ettha ca kāyekadeso kāyasaddo. Evaṃ pacchimakāyo, heṭṭhimakāyo, uparimakāyo, sabbakāyo, purāṇavihāro, navāvāso, kataranikāyo, katamanikāyo, hetuppaccayo, abahulaṃ bahulaṃ katanti bahulīkataṃ, jīvitappadhānaṃ navakaṃ jīvitanavakaṃ iccādi.
若限定词作后置词,为随顺世尊的言教,将“长老”“阿阇梨”“智者”等限定词置于后面。例如:“舍利弗”与“长老”合为“舍利弗长老”。同理,大目犍连长老、大迦叶长老、佛音阿阇梨、法护阿阇梨,或阿阇梨古提罗;“大药”与“智者”合为“大药智者”。同理,梵授智者。这是事物种类的差别。显示巴利原文
Visesanuttarapade jinavacanānuparodhato therācariyapaṇḍitādi visesanaṃ parañca bhavati. Yathā – sāriputto ca so thero cāti sāriputtatthero. Evaṃ mahāmoggallānatthero, mahākassapatthero, buddhaghosācariyo, dhammapālācariyo, ācariyaguttiloti vā, mahosadho ca so paṇḍito cāti mahosadhapaṇḍito. Evaṃ vidhurapaṇḍito, vatthuviseso.
若限定词兼具两肢,例如:“冷”与“热”合成“冷热”;“湿润”与“热”合成“湿热”(指月份)。“跛”与“驼背”合成“跛驼”。同理,有“盲聋”“所作未作”“有洞无洞”“高低”“碎断”“洒扫”“去来”等。显示巴利原文
Visesanobhayapado yathā – sītañca taṃ uṇhañcāti sītuṇhaṃ, siniddho ca so uṇho cāti siniddhuṇho, māso. Khañjo ca so khujjo cāti khañjakhujjo. Evaṃ andhabadhiro, katākataṃ, chiddāvachiddaṃ, uccāvacaṃ, chinnabhinnaṃ, sittasammaṭṭhaṃ, gatapaccāgataṃ.
当比喻词作后置词时,为随顺名称,将作为喻体的限定词置于后。例如:“如狮之狮”的结构;而“牟尼”与“狮子”合为“牟尼狮”。同理,“牟尼牛王”“牟尼雄牛”“佛陀龙”“佛陀日”;“正法”与“光芒”合为“正法光”。同理,“律海”;“沙门”与“莲花”合为“沙门莲”。同理,“沙门红莲”;“面”与“月”合为“面月”。同理,“面莲”等。显示巴利原文
Upamānuttarapade abhidhānānurodhato upamānabhūtaṃ visesanaṃ paraṃ bhavati. Yathā – sīho viya sīho, muni ca so sīho cāti munisīho. Evaṃ munivasabho, munipuṅgavo, buddhanāgo, buddhādicco, raṃsi viya raṃsi, saddhammo ca so raṃsi cāti saddhammaraṃsi. Evaṃ vinayasāgaro, puṇḍarīkamiva puṇḍarīko, samaṇo ca so puṇḍarīko cāti samaṇapuṇḍarīko, samaṇapadumo. Cando viya cando, mukhañca taṃ cando cāti mukhacando. Evaṃ mukhapadumaṃ iccādi.
以推度为前置词者,如:“法”与“慧”构成“法慧”。同样的道理,还有法想、法所施设、法所共许、命想、不净想、无常想、无我想、界想、女想、我想、有想、我见等。显示巴利原文
Sambhāvanāpubbapado yathā – dhammo iti buddhi dhammabuddhi. Evaṃ dhammasaññā, dhammasaṅkhāto, dhammasammato, pāṇasaññitā, asubhasaññā, aniccasaññā, anattasaññā, dhātusaññā, dhītusaññā, attasaññā, atthisaññā, attadiṭṭhi iccādi.
以限定为前置词者,如:“功德即是财富”构成“功德财”。同样的道理,还有信财、戒财、慧财;“眼即是根”构成“眼根”。同样的道理,还有眼处、眼界、眼门、色所缘等。显示巴利原文
Avadhāraṇapubbapado yathā – guṇo eva dhanaṃ guṇadhanaṃ. Evaṃ saddhādhanaṃ, sīladhanaṃ, paññādhanaṃ, cakkhu eva indriyaṃ cakkhundriyaṃ. Evaṃ cakkhāyatanaṃ, cakkhudhātu, cakkhudvāraṃ, rūpārammaṇamiccādi.
以否定词为前置词者,如:在表示“非婆罗门”之义时,作持业释复合词,并完成语尾省略等变化后——显示巴利原文
Nanipātapubbapado yathā – na brāhmaṇoti atthe kammadhārayasamāse, vibhattilopādimhi ca kate –
“两词俱属依主释”,此为依主释想。显示巴利原文
‘‘Ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.
344 344. 于依主释中,否定词“na”变为“a”。显示巴利原文
344.Attaṃ nassa tappurise.
当否定词“na”后接依主释的后置词时,其整个“na”变为“a”。因构成依主释之一分,故得依主释之名,如“非婆罗门”。显示巴利原文
Nassa nipātapadassa tappurise uttarapade pare sabbasseva attaṃ hoti. Tappurisekadesattā tappuriso, abrāhmaṇo.
对于实有者,否定词即不相应;
离于教授与律制者,
是故于非实者,则为无果,
若问:何为非婆罗门?
以表禁止之义的随说,于某处而有遮止的法则;
为显了他人的邪智而生起。
显示巴利原文 Na nisedho sato yutto, Desādiniyamaṃ vinā; Asato cāphalo tasmā, Kathamabrāhmaṇoti ce? Nisedhatthānuvādena, paṭisedhavidhi kvaci; Parassa micchāñāṇattā-khyāpanāyopapajjate.
此中义有二种,即通遍遮止与简别。显示巴利原文
Duvidho cassattho pasajjappaṭisedhapariyudāsavasena.
其中,凡如“非日所见的王后”等,显示后分义完全不存在,即名为通遍遮止之语。而凡如“非婆罗门”“非人”等,简别后分义后,令其作用于相似的事物上,即名为简别之语。显示巴利原文
Tattha yo ‘‘asūriyapassā rājadārā’’tiādīsu viya uttarapadatthassa sabbathā abhāvaṃ dīpeti, so pasajjappaṭisedhavācī nāma. Yo pana ‘‘abrāhmaṇa amanussā’’tiādīsu viya uttarapadatthaṃ pariyudāsitvā taṃsadise vatthumhi kāriyaṃ paṭipādayati, so pariyudāsavācī nāma.
通遍遮止的特征在于事体不存在;
于事体之外而转起,是简别的特征。
显示巴利原文 ‘‘Pasajjappaṭisedhassa, lakkhaṇaṃ vatthunatthitā; Vatthuto aññatra vutti, pariyudāsalakkhaṇa’’nti.
既然如此,在“非婆罗门”等词中,怎么会以后分义为主导呢?显示巴利原文
Nanvevaṃ santepi ‘‘abrāhmaṇo’’tiādīsu kathamuttarapadatthappadhānatā siyāti?
答曰:因为婆罗门等词能表示婆罗门等义,以及与其相似等义。婆罗门等词确实仅在纯粹的婆罗门等义上明显,如同“bhū”词在“存在”义上明显。然而,当它们与表示相似等的其他词语,即“na”字结合时,便也用于表达彼相似、彼相异、彼相违及彼无有等义,如同“bhū”词在与“anu”“abhi”等结合时,用于表达随受、征服等义。因此,在此处,“na”字只是后分义的显示者,并非词缀,故无过失。由此,“非婆罗门”即说为“婆罗门相似者”。同理,“非人”、“非沙门”亦然。显示巴利原文
Vuccate – brāhmaṇādisaddānaṃ brāhmaṇādiatthasseva taṃsadisādiatthassāpi vācakattā, brāhmaṇādisaddā hi kevalābrāhmaṇādiatthesveva pākaṭā, bhūsaddo viyasattāyaṃ, yadā te pana aññena sadisādivācakena naiti nipātena yujjanti, tadā taṃsadisatadaññatabbiruddhatadabhāvesupi vattanti, bhūsaddo viya anvabhiyādiyoge anubhavanaabhibhavanādīsu, tasmā uttarapadatthajotakoyevettha naiti nipātoti na doso, tena abrāhmaṇoti brāhmaṇasadisoti vuttaṃ hoti. Evaṃ amanusso, assamaṇo.
在别义中:指未被记说、非记说,未被染污,不属三界所摄。显示巴利原文
Aññatthe – na byākatā abyākatā, asaṃkiliṭṭhā, apariyāpannā.
在反义中:“非善”即不善,是善的对立面,这是其义。同样,“无贪”、“非友”也是如此。显示巴利原文
Viruddhatthe – na kusalā akusalā, kusalapaṭipakkhāti attho. Evaṃ alobho, amitto.
在遮止执着中——未作、非作,即未作而未造作福。显示巴利原文
Pasajjappaṭisedhe – na katvā akatvā, akātuna puññaṃ akaronto.
再者,“na”的依主释同样成立。显示巴利原文
‘‘Nassa, tappurise’’ti ca vattate.
345 345. 此规则适用于元音之前。显示巴利原文
345.Sareana.
此词 na 在依主释中,若后分以元音开头,则变为 ana。显示巴利原文
Naiccetassa padassa tappurise uttarapade ana hoti sare pare.
非马、非非马,非圣、非非圣。同样,无主、不可爱、无诽谤、不执取、不观察等。显示巴利原文
Na asso anasso, na ariyo anariyo. Evaṃ anissaro, aniṭṭho, anupavādo, na ādāya anādāya, anoloketvā iccādi.
以前分“ku”为例:“kucchitamanna”是常合词,故以他词释义;当作持业释复合时——显示巴利原文
Kupubbapado yathā – kucchitamannanti niccasamāsattā aññapadena viggaho, kammadhārayasamāse kate –
而在依主释复合词中,若后词以元音开头,此规则亦适用。显示巴利原文
‘‘Tappurise, sare’’ti ca vattate.
346 346. ku 变为 kada。显示巴利原文
346.Kadada kussa.
此语助词 ku 在依主释复合词中,当后词以元音开头时,变为 kada。例如:kadanna(劣食)。kadasana(劣餐)亦同。显示巴利原文
Kuiccetassa nipātassa tappurise uttarapade kada hoti sare pare. Kadannaṃ. Evaṃ kadasanaṃ.
为何说“在元音前”?是指劣妻、劣子、劣奴、邪见。显示巴利原文
Sareti kiṃ? Kudārā, kuputtā, kudāsā, kudiṭṭhi.
“Kussā”一词同样适用。显示巴利原文
‘‘Kussā’’ti vattate.
347 347. 在表达“卑劣”等义时,也是如此。显示巴利原文
347.Kāppatthesu ca.
当此 ku 表示“少量”义时,若后词为依主释而后置词在后,则变为 kā。因读诵复数形式,故在表示“卑劣”义的依主释中有时亦如此。例如:少量盐为 kālavaṇaṃ,少量花为 kāpupphaṃ;卑劣的人为 kāpuriso 或 kupuriso。显示巴利原文
Kuiccetassa appatthe vattamānassa kā hoti tappurise uttarapade pare. Bahuvacanuccāraṇato kucchitatthe ca kvaci tappurise. Appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ. Evaṃ kāpupphaṃ, kucchito puriso kāpuriso, kupuriso vā.
以 pa 等为前分的词常为不变复合词。例如:殊胜之语为 pāvacana,极为增长为 pavaddhaṃ,身体为 sarīraṃ,平等或如理执持为 samādhānaṃ,种种见解为 vimati,种种分别或殊胜分别为 vikappo,殊胜之天为 atidevo。同样,adhidevo(殊胜天)、adhisīlaṃ(殊胜戒)、妙香为 sugandho、恶香为 duggandho、善作之事为 sukataṃ、不善作之事为 dukkaṭaṃ 等。显示巴利原文
Pādipubbapado ca niccasamāsova, padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, bhusaṃ vaddhaṃ pavaddhaṃ, sarīraṃ, samaṃ, sammā vā ādhānaṃ samādhānaṃ, vividhā mati vimati, vividho kappo vikappo, visiṭṭho vā kappo vikappo, adhiko devo atidevo. Evaṃ adhidevo, adhisīlaṃ, sundaro gandho sugandho, kucchito gandho duggandho, sobhanaṃ kataṃ sukataṃ, asobhanaṃ kataṃ dukkaṭaṃ iccādi.
对于此处未明确标示其相的名词、不变词和前缀,应依“名词之复合”这一规则的分释来理解其复合。例如:apunageyyā gāthā(不应再唱的偈颂)、acandamullokikāni mukhāni(不望月之面)、assaddhabhojī(不信者所食)、alavaṇabhojī(无盐而食者)等。这些词义不相契合,故不能以其他方式复合。显示巴利原文
Ye idha avihitalakkhaṇā nāmanipātopasaggā, tesaṃ ‘‘nāmānaṃ samāso’’ti yogavibhāgena samāso daṭṭhabbo. Yathā – apunageyyā gāthā, acandamullokikāni mukhāni, assaddhabhojī, alavaṇabhojītiādīsu ayuttatthattā nāññena samāso.
同样地,“曾见”即曾见(diṭṭhapubbo),如曾见如来。同样地,“曾闻法”即曾闻法(sutapubbo dhammaṃ),“曾行路”即曾行路(gatapubbo maggaṃ),而“于业中曾见”即彼诸天曾见于业(diṭṭhapubbā devā tena)。同样地,“曾闻诸法”即曾闻诸法(sutapubbā dhammā),“曾至诸方”即曾至诸方(gatapubbā disā),此外还有“打击”(pahāro)、“败亡”(parābhavo)、“住处”(vihāro)、“食物”(āhāro)、“供品”(upahāro)等,亦复如是。显示巴利原文
Tathā diṭṭho pubbanti diṭṭhapubbo tathāgataṃ. Evaṃ sutapubbo dhammaṃ, gatapubbo maggaṃ, kammani diṭṭhā pubbanti diṭṭhapubbā devā tena. Evaṃ sutapubbā dhammā, gatapubbā disā, pahāro, parābhavo, vihāro, āhāro, upahāro iccādi.
接着,说明数词复合词。显示巴利原文
Atha digusamāso vuccate.
“三界”由心统合、总集而成,或者也可理解为三界的总集——在此义中:显示巴利原文
Tayo lokā samāhaṭā cittena sampiṇḍitā, tiṇṇaṃ lokānaṃ samāhāroti vā atthe –
当“名词的复合具有适当之义”这条规则继续适用时,以“dvipade”(双足)等为例,构成同格限定复合词。由此,在获得复合词名称、删除格位词尾、保持词基形式之后——显示巴利原文
‘‘Nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti vattamāne ‘‘dvipade’’tiādinā kammadhārayasamāso, tato samāsasaññāyaṃ, vibhattilope, pakatibhāve ca kate –
“同格限定复合词”这条规则继续适用。显示巴利原文
‘‘Kammadhārayo’’ti vattate.
348 第348条:数词前置的复合词名为digu。显示巴利原文
348.Saṅkhyāpubbodigu.
数词前置的持业释复合词,称为双牛释。显示巴利原文
Saṅkhyāpubbo kammadhārayasamāso digusañño hoti.
两头牛这复合词即为双牛释,因与牛双相似,此复合词亦称为双牛释。又或,因具备数词前置、中性、单数此二相,故称双牛释——即具备二相者;或以二相而行、而住,故称双牛释。此处,因已言“数词前置”,故仅有数词前置;而“二者皆为依主释”,故得依主释之名。显示巴利原文
Dve gāvo digu, digusadisattā ayampi samāso digūti vutto. Atha vā saṅkhyāpubbattanapuṃsakekattasaṅkhātehi dvīhi lakkhaṇehi gato avagatoti digūti vuccati, dvīhi vā lakkhaṇehi gacchati pavattatīti digu. Ettha ca ‘‘saṅkhyāpubbo’’ti vuttattā saṅkhyāsaddasseva pubbanipāto, ‘‘ubhe tappurisā’’ti tappurisasaññā.
“中性”一词沿用。显示巴利原文
‘‘Napuṃsakaliṅgo’’ti vattate.
349 第349条 digu复合词具有单一性。显示巴利原文
349.Digussekattaṃ.
digu复合词具有单一性,且为中性。显示巴利原文
Digussa samāsassa ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.
这是指集合digu复合词。其中,一切处唯用单数;但在其他情况下亦可用复数。名词的语尾变化等,亦有amādesa等。显示巴利原文
Samāhāradigussetaṃ gahaṇaṃ, tattha sabbatthekavacanameva hoti, aññatra pana bahuvacanampi, nāmabyapadesasyādyuppatti amādesādi.
三界一词的变格形式:tilokaṃ(业格)、he tiloka(呼格)、tilokaṃ(业格)、tilokena(具格)、tilokassa(与格)、tilokā、tilokasmā、tilokamhā(从格)、tilokassa(属格)、tiloke、tilokamhi、tilokasmiṃ(位格)。显示巴利原文
Tilokaṃ, he tiloka, tilokaṃ, tilokena, tilokassa, tilokā tilokasmā tilokamhā, tilokassa, tiloke tilokamhi tilokasmiṃ.
同理,三杖称tidaṇḍaṃ,三垢之聚或三垢合集称timalaṃ,三相称tilakkhaṇaṃ,四谛称catussaccaṃ,四方称catuddisaṃ(依“中性词中元音缩短”规则而缩短),五学处称pañcasikkhāpadaṃ,六处称saḷāyatanaṃ,七日称sattāhaṃ,八戒称aṭṭhasīlaṃ,九出世间法称navalokuttaraṃ,十戒称dasasīlaṃ,百由旬称satayojanaṃ。显示巴利原文
Evaṃ tayo daṇḍā tidaṇḍaṃ, tīṇi malāni samāhaṭāni, tiṇṇaṃ malānaṃ samāhāroti vā timalaṃ, tilakkhaṇaṃ, catussaccaṃ, catasso disā catuddisaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pañcasikkhāpadaṃ, saḷāyatanaṃ, sattāhaṃ, aṭṭhasīlaṃ, navalokuttaraṃ, dasasīlaṃ, satayojanaṃ.
同样地,两夜称dvirattaṃ,三夜称tirattaṃ,两指称dvaṅgulaṃ,七条哥达瓦里河,或其合集称sattagodāvaraṃ。显示巴利原文
Tathā – dve rattiyo dvirattaṃ, tisso rattiyo tirattaṃ, dve aṅguliyo dvaṅgulaṃ, satta godāvariyo, tāsaṃ samāhāroti vā sattagodāvaraṃ.
此处,ratti(夜)、aṅguli(指)、godāvarī(哥达瓦里河)的语尾——显示巴利原文
Ettha ca ratti aṅguli godāvarīnamantassa –
350 第350条 某些复合词末尾的词干以a音结尾。显示巴利原文
350.Kvaci samāsantagatānamakāranto.
这是对“王”等一类词的把握。由此,位于复合词末尾的“王”等名称,其末尾有时变为a音(akāra),这是此处的义趣。通过把握“kāra”(音),在有财释等复合词的语尾,有时会生起kappaccaya(词缀);而对于surabhi、su du pūtī等词,则有gandhantassikāra等音变。显示巴利原文
Rājādigaṇassetaṃ gahaṇaṃ, tena samāsantagatānaṃ rājādīnaṃ nāmānaṃ anto kvaci akāro hotīti attho. Kāraggahaṇena bahubbīhādimhi samāsante kvaci kappaccayo hoti, surabhi su du pūtīhi gandhantassikāro ca.
又或者,a与ka合称akā,其中的r字母用于连音。由此,在某些复合词末尾会出现a与ka这两种词缀,这就是其含义。因此,对于“五头牛被聚集”这一意义,先构成复合词,在复合词末尾加上a词缀,再依“o sare cā”等规则变为av,从而形成“pañcagava”等形式。而在“dviratta”等例子中,加上a词缀后,依“saralopo”等规则,前位的元音被省略。显示巴利原文
Atha vā a ca ko ca akā, rakāro padasandhikaro, tena kvaci samāsantagatānamanto hutvā a ka iccete paccayā hontīti attho. Tena pañca gāvo samāhaṭāti atthe samāsādiṃ katvā samāsante appaccaye, ‘‘o sare cā’’ti avādese ca kate ‘‘pañcagava’’ntiādi ca sijjhati. ‘‘Dviratta’’ntiādīsu pana appaccaye kate pubbasarassa ‘‘saralopo’’tiādinā lopo.
非相违释等如下:例如,“一个且是那个人”称为ekapuggalo(一个人)。同理,ekadhammo(一法)、ekaputto(一子)、tayo bhavā tibhavā(三有)、catasso disā catuddisā(四方)、dasasahassacakkavāḷāni(一万世界轮)等等。显示巴利原文
Asamāhāradigu yathā – eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Evaṃ ekadhammo, ekaputto, tayo bhavā tibhavā, catasso disā catuddisā, dasasahassacakkavāḷāni iccādi.
依主复合词。显示巴利原文
Tappurisasamāsa
现在,说明依主释复合词。显示巴利原文
Atha tappurisasamāso vuccate.
依主释依第二格等六种格的关系,分为六类。其中,第二格依主释由“gata”(已去)、“nissita”(依附)、“atīta”(过去)、“atikkanta”(超越)、“ppatta”(到达)、“āpanna”(进入)等词构成。显示巴利原文
So pana dutiyādīsu chasu vibhattīsu bhāvato chabbidho. Tattha dutiyātappuriso gatanissitātītātikkantappattāpannādīhi bhavati.
“已皈依”的分解是——显示巴利原文
Saraṇaṃ gatoti viggahe –
此处仍适用“依主释”的规则。显示巴利原文
‘‘Tappuriso’’ti vattate.
351 351. 以ā等结尾者与后分显示巴利原文
351.Amādayoparapadebhi.
以ā等结尾、意义适当的前分,与名词后分,有时复合成一,该复合词名为依主释。又,此依主释的语法性别,依所表义之词性而定。显示巴利原文
Amādivibhatyantāni yuttatthāni pubbapadāni nāmehi parapadebhi saha vibhāsā samasyante, so samāso tappurisasañño hoti. Ayañca tappuriso abhidheyyavacanaliṅgo.
“gata”等词因为是过去分词,故通三性;格位省略等一切规则,皆与前面所述相同。例如:他是皈依者,他们是皈依者们;她是皈依者,她们是皈依者们;那个家族是皈依者,那些家族是皈依者们,等等。显示巴利原文
Gatādisaddā kitantattā tiliṅgā, vibhattilopādi sabbaṃ pubbasamaṃ. So saraṇagato, te saraṇagatā. Sā saraṇagatā, tā saraṇagatāyo. Taṃ kulaṃ saraṇagataṃ, tāni kulāni saraṇagatāni iccādi.
如此,已至林野、已至地面、依止法、依止义、超越有、超越时间、超越量、超越世间、已得乐、已得苦、已入流、已入灭尽定、已登车、整夜光辉、片刻乐者。显示巴利原文
Evaṃ araññagato, bhūmigato, dhammaṃ nissito dhammanissito, atthanissito, bhavaṃ atīto bhavātīto, kālātīto, pamāṇaṃ atikkantaṃ pamāṇātikkantaṃ. Lokātikkantaṃ, sukhaṃ patto sukhappatto, dukkhappatto, sotaṃ āpanno sotāpanno, nirodhasamāpanno, rathaṃ āruḷho rathāruḷho, sabbarattiṃ sobhano sabbarattisobhano, muhuttasukhaṃ.
然而,在限定复合词中,由于其恒常性,规则依旧适用。例如:‘造作业者’为造业者,‘造罐者’为陶工,‘希求义利者’为求义者,‘希求法者’为求法者,‘持守法者’为持法者,‘持守律者’为持律者,‘以说真实为习性者’为说真语者,等等。显示巴利原文
Upapadasamāse pana vuttiyeva tassa niccattā. Yathā – kammaṃ karotīti kammakāro, kumbhakāro, atthaṃ kāmetīti atthakāmo, dhammakāmo, dhammaṃ dhāretīti dhammadharo, vinayadharo, saccaṃ vadituṃ sīlamassāti saccavādī iccādi.
然而,对于带有-tavant、-mānanta等后缀的构词,基于确定的分别规则,仅凭语句本身便可确立。例如:已食饭者、听法者、正在听法者、正在做席者;或者,由于未予表述,因为派生词、复合词、初级派生词的本质在于表述。显示巴利原文
Tavantumānantādikitantehi vākyameva vavatthitavibhāsādhikārato. Yathā – odanaṃ bhuttavā, dhammaṃ suṇamāno, dhammaṃ suṇanto, kaṭaṃ karāno, anabhidhānato vā, abhidhānalakkhaṇā hi taddhitasamāsakitakāti.
第三格与 kitaka(初级派生词)、pubba、sadisa、samūna、attha、kalaha、nipuṇa、missa、sakhila 等词连用。显示巴利原文
Tatiyā kitaka pubba sadisa samūnattha kalaha nipuṇa missasakhilādīhi.
“由佛所说”即佛所说,指法。同理,“由胜者所说”“由师所称赞”即师所称赞、“由智者所呵责”即智者所呵责、“由智者所称赞”、“自在所作”、“自己所作”、“由鹦鹉所带来”、“由王所杀”、“被病所逼”、“被火烧”、“被蛇咬”、“被箭所刺”、“被欲所败坏”。……“具足戒”。同样,“与乐俱行”、“与智相应”、“与友交往”、“与可爱者别离”、“因生而傲慢”、“功德减损”、“功德增长”、“四类应作”、“四类等应作”、“可被乌鸦饮者”、“河流”。显示巴利原文
Buddhena bhāsito buddhabhāsito, dhammo. Evaṃ jinadesito, satthārā vaṇṇito satthuvaṇṇito, viññūhi garahito viññugarahito, viññuppasattho, issarakataṃ, sayaṃkataṃ, sukehi āhaṭaṃ sukāhataṃ, raññā hato rājahato, rogapīḷito, aggidaḍḍho, sappadaṭṭho, sallena viddho sallaviddho, icchāya apakato icchāpakato, sīlena sampanno sīlasampanno. Evaṃ sukhasahagataṃ, ñāṇasampayuttaṃ, mittasaṃsaggo, piyavippayogo, jātitthaddho, guṇahīno, guṇavuḍḍho, catuvaggakaraṇīyaṃ, catuvaggādikattabbaṃ, kākehi peyyā kākapeyyā, nadī.
有时只是惯用语,如“以胸行走者”指蛇,“以脚饮水者”指树。有时只是句子,如“被斧砍断者”、“应被乌鸦饮者”、“应以见断除者”。显示巴利原文
Kvaci vuttiyeva, urena gacchatīti urago, pādena pivatīti pādapo. Kvaci vākyameva, parasunā chinnavā, kākehi pātabbā, dassanena pahātabbā.
关于“pubba”等词的复合:“以月为先”称为“月前”(māsapubbo)。同样地,有“与母相似者”、“与父相等者”、“少一为二十”(即十九)、“戒不全者”、“剑斗”、“语巧妙者”、“与时限食混合者”、“语粗涩者”、“与师相似者”、“以福为需求者”、“功德超胜者”;“与糖混合的饭”即糖饭,“乳饭”;“与马连结的车”即马车;“道心”;“以阎浮树为标志的岛”即阎浮岛;“以一超过十”即十一;“生而盲者”、“本性聪慧者”等。显示巴利原文
Pubbādiyoge – māsena pubbo māsapubbo. Evaṃ mātusadiso, pitusamo, ekūnavīsati, sīlavikalo, asikalaho, vācānipuṇo, yāvakālikasaṃmissaṃ, vācāsakhilo, satthārā sadiso satthukappo, puññena atthiko puññatthiko, guṇādhiko, guḷena saṃsaṭṭho odano guḷodano, khīrodano, assena yutto ratho assaratho, maggacittaṃ, jambuyā paññāto lakkhito dīpo jambudīpo, ekena adhikā dasa ekādasa, jātiyā andho jaccandho, pakatiyā medhāvī pakatimedhāvī iccādi.
第四格与tadattha(为彼目的)、atthita(有需求者)、deyya(应施者)等词连用。显示巴利原文
Catutthī tadatthaatthahitadeyyādīhi.
为彼目的:咖提那衣的布为咖提那衣布,意为为了咖提那衣。如此,衣布、衣价、为粥而用的米为粥米、饭米、为僧团而用的饭为僧团饭、为来客而用的饭为来客饭。如此,行者饭、为殿堂而用的资具为殿堂资具。显示巴利原文
Tadatthe – kathinassa dussaṃ kathinadussaṃ, kathinacīvaratthāyāti attho. Evaṃ cīvaradussaṃ, cīvaramūlyaṃ, yāguyā atthāya taṇḍulā yāgutaṇḍulā, bhattataṇḍulā, saṅghassatthāya bhattaṃ saṅghabhattaṃ, āgantukānamatthāya bhattaṃ āgantukabhattaṃ. Evaṃ gamikabhattaṃ, pāsādāya dabbaṃ pāsādadabbaṃ.
在‘目的’义中:为比丘僧团而用的住处为比丘僧团目的的住处,为比丘僧团目的的粥,为比丘僧团目的的衣服。凡为彼目的者,即彼目的、彼目的之、彼目的。如此,为此目的、为此目的之、为此目的。为此目的的精进、为此目的的言论、为此目的的倾听。为何目的?自利目的、利他目的,律为防护目的,乐为定目的,厌为离欲目的,离欲为解脱目的。同样,世间之利为世间利,应供佛者为供佛物,花。应供僧者为供僧物,衣。此处不有‘应施与僧团’、‘欲施与僧团’等。显示巴利原文
Atthe bhikkhusaṅghassatthāya vihāro bhikkhusaṅghattho vihāro, bhikkhusaṅghatthā yāgu, bhikkhusaṅghatthaṃ cīvaraṃ. Yassatthāya yadattho, yadatthā, yadatthaṃ. Evaṃ tadattho, tadatthā. Tadatthaṃ. Etadattho vāyāmo, etadatthā kathā, etadatthaṃ sotāvadhānaṃ. Kimatthaṃ, attatthaṃ, paratthaṃ, vinayo saṃvaratthāya, sukhaṃ samādhatthāya, nibbidā virāgatthāya, virāgo vimuttatthāya. Tathā lokassa hito lokahito, buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, pupphaṃ. Saṅghadeyyaṃ, cīvaraṃ. Idha na bhavati, saṅghassa dātabbaṃ, saṅghassa dātuṃ iccādi.
第五格(出处格)表示由离、怖畏、远离、解脱等义。显示巴利原文
Pañcamī apagamana bhaya virati mocanatthādīhi.
远离淫欲者,即脱离淫欲者。如此,远离过失者;出城者;从乞食返回者;从村出发者,即出村者;从树顶落下者,即树顶落者;脱离教法者;从罪中出离者;堕入地狱者;从一切有中脱离者,即脱离一切有者。显示巴利原文
Methunasmā apeto methunāpeto. Evaṃ palāpāpagato, nagaraniggato, piṇḍapātapaṭikkanto. Gāmato nikkhantaṃ gāmanikkhantaṃ, rukkhaggā patito rukkhaggapatito, sāsanacuto, āpattivuṭṭhānaṃ, dharaṇitaluggato, sabbabhavehi nissaṭo sabbabhavanissaṭo.
在怖畏等意义结合时,例如:从国王来的怖畏即‘王怖畏’,从盗贼来的怖畏即‘贼怖畏’,从非人来的怖畏即‘非人怖畏’,从火来的怖畏即‘火怖畏’。对恶怖畏者即‘恶怖畏者’‘恶恐惧者’,由不应作而远离即‘不应作远离’。同样,身恶行远离、语恶行远离;从束缚中解脱者即‘束缚解脱者’‘森林解脱者’‘束缚解脱’。从所作而生即‘业生’;胜中之胜者、劣中之劣者。显示巴利原文
Bhayatthādiyoge yathā – rājato bhayaṃ rājabhayaṃ, corehi bhayaṃ corabhayaṃ, amanussehi bhayaṃ amanussabhayaṃ, aggito bhayaṃ aggibhayaṃ. Pāpato bhīto pāpabhīto , pāpabhīruko, akattabbato virati akattabbavirati. Evaṃ kāyaduccaritavirati, vacīduccaritavirati, bandhanā mutto bandhanamutto, vanamutto, bandhanamokkho, kammato samuṭṭhitaṃ kammasamuṭṭhitaṃ, ukkaṭṭhukkaṭṭhaṃ, omakomakaṃ.
有时仅按惯例:从业而生即‘业生’。同样,‘心生’‘时节生’‘食生’。此处不适用,如‘从高楼堕落者’。显示巴利原文
Kvaci vuttiyeva, kammato jātaṃ kammajaṃ. Evaṃ cittajaṃ, utujaṃ, āhārajaṃ. Idha na bhavati, pāsādā patito.
属格关系:国王之子即‘王子’。同样,国王之臣仆、阿阇梨之奉事者、佛陀之声闻、佛陀之形像、胜者之语、海之音声、谷物之堆即‘谷堆’、花之香、果之味、身之轻性即‘身轻性’、死之随念、树之根、铁之钵即‘铁钵’,如是金锅、水瓶、酥罐。显示巴利原文
Chaṭṭhī rañño putto rājaputto. Evaṃ rājapuriso, ācariyapūjako, buddhasāvako, buddharūpaṃ, jinavacanaṃ, samuddaghoso, dhaññānaṃ rāsi dhaññarāsi, pupphagandho, phalaraso, kāyassa lahutā kāyalahutā, maraṇassati, rukkhamūlaṃ, ayassa patto ayopatto, evaṃ suvaṇṇakaṭāhaṃ, pānīyathālakaṃ, sappikumbho.
“诸天之王”这一含义,在构成复合词等时,依据“某些复合词末尾的a音”之规则,a音得以保留,因此不适用“syā cā”规则。其词形如devarājo、devarājā、devarājaṃ、devarāje等,变格与“人”词相同。作为无生物时,so devarājā、te devarājāno等,则与“王”词的变格相同。同样地,“诸天之友”即devasakho、devasakhā,其词形有so devasakhā、te devasakhāno等。显示巴利原文
‘‘Devānaṃ rājā’’ti atthe samāsādimhi kate ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti akāro, tato ‘‘syā cā’’ti āttaṃ na bhavati. Devarājo, devarājā, devarājaṃ, devarāje iccādi purisasaddasamaṃ. Attābhāve so devarājā, te devarājāno iccādi rājasaddasamaṃ. Tathā devānaṃ sakhā devasakho, devasakhā, so devasakhā, te devasakhāno iccādi.
男性的性别即是阳性。同样地,阳性状态、阳性词尾等,也是如此。显示巴利原文
Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ. Evaṃ pumbhāvo, pumantalopādi.
例如hatthipadaṃ(象迹)、itthirūpaṃ(女性形相)、bhikkhunisaṅgho(比丘尼僧团)、jambusākhā(阎浮树枝),在这些词中,依据“有时初后等之中间”等规则,位于中间的ī音与ū音变为短音。显示巴利原文
Hatthipadaṃ, itthirūpaṃ, bhikkhunisaṅgho, jambusākhā, ettha ca ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhe īkārūkārānaṃ rassattaṃ.
依分别论,此处唯是文句:业之顿作者、破裂之结合者、劫之三分之一、半月之第八日、人中刹帝利最勇健者。显示巴利原文
Vibhāsādhikārato kvaci vākyameva, sahasā kammassa kattāro, bhinnānaṃ sandhātā, kappassa tatiyo bhāgo, yā ca pakkhassa aṭṭhamī, manussānaṃ khattiyo sūratamo.
语义相应吗?“国王之士兵、德瓦达塔之人”——在此,依“于士兵关系中为第六格”,因相互不观待而语义不相应,故不成复合词;而在“憍萨罗国王之子”等中,虽有观待关系却无能力故不成立;然而,于有关联之词,纵使常相观待,因能表达意义故可成复合词,例如:德瓦达塔之师门、世尊之声闻僧团等。显示巴利原文
Yuttattho icceva? ‘‘Bhaṭo rañño puriso devadattassā’’ti ettha ‘‘bhaṭasambandhe chaṭṭhī’’ti aññamaññānapekkhatāya ayuttatthabhāvato samāso na bhavati, ‘‘kosalassa rañño putto’’tiādīsu pana sāpekkhatāya asamatthattā na bhavati, sambandhīsaddānaṃ pana niccaṃ sāpekkhattepi gamakattā samāso, yathā – devadattassa gurukulaṃ, bhagavato sāvakasaṅghotiādi.
第七格(依格)依主释复合词。例如:色上的想——色想;同样,色思、轮回苦、依止于眼的识——眼识;于法喜乐者——法喜乐者;法喜、法乐、法敬、于法的言说——法言说;布施胜解、他世所作、见上的味——见味;林中的住——林住;非时食、时雨、林花。如此,林牛、村猪、海鱼、坑龟、坑蛙、井蛙、渡船、于女人中放纵者——女人放纵者;阴影中的干物——阴影干物;炭烤的、监牢所缚者。显示巴利原文
Sattamī rūpe saññā rūpasaññā, evaṃ rūpasañcetanā, saṃsāradukkhaṃ, cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, dhamme rato dhammarato, dhammābhirati, dhammaruci, dhammagāravo, dhammesu nirutti dhammanirutti, dānādhimutti, bhavantarakataṃ, dassane assādo dassanassādo, araññe vāso araññavāso, vikāle bhojanaṃ vikālabhojanaṃ, kāle vassaṃ kālavassaṃ, vane pupphaṃ vanapupphaṃ. Evaṃ vanamahiso, gāmasūkaro, samuddamaccho, āvāṭakacchapo, āvāṭamaṇḍūko, kūpamaṇḍūko, titthanāvā, itthīsu dhutto itthidhutto chāyāya sukkho chāyāsukkho, aṅgārapakkaṃ, cārakabaddho.
此处为依主释,例如:“于林中行走”故为林行者,“于腹中卧”故为腹卧者,“于陆地站立”故为陆地立者。同理,水立者、山立者、道立者、“于泥中生”故为泥生者、“于头上生”故为头生者等。显示巴利原文
Idha vuttiyeva, yathā – vane caratīti vanacaro, kucchimhi sayatīti kucchisayo, thale tiṭṭhatīti thalaṭṭho. Evaṃ jalaṭṭho, pabbataṭṭho, maggaṭṭho, paṅke jātaṃ paṅkajaṃ, sire ruhatīti siroruhaṃ iccādi.
此处则非依主释:于食知量、于诸根守护门、于座上已坐、于座上应坐。显示巴利原文
Idha na bhavati, bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.
由于说“随彼不违”,依主释中,依所说之理,有时前分以“遍满”(accanta)等义为首、以“aṃ”等格尾结尾,后分随之而起。显示巴利原文
‘‘Tadanuparodhenā’’ti vuttattā yathābhidhānaṃ tappurise kvaci accantādīsu amādivibhatyantaṃ pubbapadaṃ paraṃ sambhavati.
例如:越过了边际的,称为accanta(终极者),其复数accantāni;越过了时限的,称为ativela(过时者),rassatta为短性。同样地,越过了花环的,称为atimāla(过花环者);pattajīvika为以叶为生者;āpannajīvika为陷入生计者;归向骰子、依附骰子的,称为paccakkha(现前者),由此有paccakkha dassana(现见)、paccakkha attabhāva(现前自身)、paccakkhā buddhi(现前智);随义而行的,称为anvattha(随义者);被杜鹃鸟鸣叫的森林,称为avakokila vana(被杜鹃鸟鸣叫的森林);pariccatta意为已遍舍。avamayūra为劣孔雀;因学习而疲惫的,称为pariyajjhayana(疲于学习者);于业足够、能胜任的,称为alaṃkamma(胜任业者);于言语足够的,称为alaṃvacana(胜任言语者);从林中出来的,称为nibbāna(涅槃);从烦恼出来的,称为nikkilesa(离烦恼者);nir显示巴利原文
Yathā – antaṃ atikkantaṃ accantaṃ, accantāni, velaṃ atikkanto ativelo, rassattaṃ. Evaṃ mālaṃ atīto atimālo, pattajīviko, āpannajīviko, akkhaṃ patigataṃ nissitanti paccakkhaṃ dassanaṃ, paccakkho attabhāvo, paccakkhā buddhi, atthaṃ anugataṃ anvatthaṃ, kokilāya avakuṭṭhaṃ avakokilaṃ vanaṃ, pariccattanti attho. Avamayūraṃ, ajjhayanāya parigilāno pariyajjhayano, kammassa alaṃ samatthoti alaṃkammo, vacanāya alanti alaṃvacano, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ, kilesehi nikkhanto nikkileso, niraṅgaṇo, kosambiyā nikkhanto nikkosambī, vanato niyyāto nibbano, ācariyato paro pācariyo. Evaṃ payyako, parahiyyo, gaṅgāya upari uparigaṅgaṃ. Evaṃ heṭṭhānadī, antosamāpatti, haṃsānaṃ rājā rājahaṃso, haṃsarājā vā, māsassa addhaṃ addhamāsaṃ, māsaddhaṃ vā, āmalakassa addhaṃ addhāmalakaṃ, āmalakaddhaṃ vā, kahāpaṇassa aḍḍhaṃ aḍḍhakahāpaṇaṃ, aḍḍhamāsakaṃ, rattiyā aḍḍhaṃ aḍḍharattaṃ, rattiyā pubbaṃ pubbarattaṃ, rattiyā pacchā pacchārattaṃ. Ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti rattisaddantassa attaṃ, ahassa pubbaṃ pubbanhaṃ. Evaṃ sāyanhaṃ, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā ahassa anhādeso.
有时在依主复合词中,如“pabhaṅkara”等词,格尾并不省略。显示巴利原文
Kvaci tappurise ‘‘pabhaṅkarā’’dīsu vibhattilopo na bhavati.
例如,在“作光明”的意义上,依“aṃ等格尾于后词”的规则构成复合,依“诸名词的复合是相应义”的规则确立为复合词;继而依“它们格尾亦省略”的规则本应省略格尾,但此处由ca字摄持,前分格尾便不省略。余者同理。如pabhaṅkaro(作光明者,即太阳),施不死者称为amatandado(施不死者),舍战者称为raṇañjaho(舍战者),持光辉者称为jutindharo(持光辉者)。同样地,有sahasākataṃ(以强力所作)、parassapada(为他词)、attanopada(为己词)、从怖畏现起称为bhayatūpaṭṭhāna(怖畏现起)、paratoghoso(他音)、gavaṃpatitthero(牛主长老)、manasikāro(作意)、pubbenivāso(宿住)、pubbenivāsānussati(宿住随念)、majjhekalyāṇaṃ(中间善)、antevāsī(内住者)、antevāsiko(内住者)、janesuto(生于人中)、urasilomo(胸有毛者)、kaṇṭh显示巴利原文
Yathā – pabhaṃ karotīti atthe ‘‘amādayo parapadebhī’’ti samāso, ‘‘nāmānaṃ samāso yuttattho’’ti samāsasaññā, tato ‘‘tesaṃ vibhattiyo lopā cā’’ti vibhattilope sampatte tattheva caggahaṇena pubbapade vibhattilopābhāvo. Sesaṃ samaṃ. Pabhaṅkaro, amataṃ dadātīti amatandado, raṇaṃ jahātīti raṇañjaho, jutiṃ dhāretīti jutindharo, tathā sahasākataṃ, parassapadaṃ. Attanopadaṃ, bhayato upaṭṭhānaṃ bhayatūpaṭṭhānaṃ, paratoghoso, gavaṃpatitthero, manasikāro, pubbenivāso, pubbenivāsānussati, majjhekalyāṇaṃ, antevāsī, antevāsiko, janesuto, urasilomo, kaṇṭhekāḷo, sarasijamiccādi.
有财复合词。显示巴利原文
Bahubbīhisamāsa
接下来说明有财复合词。显示巴利原文
Atha bahubbīhisamāso vuccate.
它又有九种,即:二词同依、二词异依、三词以否定词为首、以“俱”为首、以譬喻为首、数词双词、表方向间隙义,以及表交互特征。显示巴利原文
So ca navavidho dvipado tulyādhikaraṇo, dvipado bhinnādhikaraṇo, tipado nanipātapubbapado, sahapubbapado upamānapubbapado saṅkhyobhayapado disantarāḷattho byatihāralakkhaṇo cāti.
其中,二词同依有财复合词出现于业等六种格的意义中。显示巴利原文
Tattha dvipado tulyādhikaraṇo bahubbīhi kammādīsu chasu vibhatyatthesu bhavati.
其中,首先就第二格的意义来说——当解析为「沙门已来到此僧园」时——显示巴利原文
Tattha dutiyatthe tāva – ‘‘āgatā samaṇā imaṃ saṅghārāma’’nti viggahe –
352 第352条:有财释表示其他词的意义。显示巴利原文
352.Aññapadatthesu bahubbīhi.
当名词的意义不同于正在复合的诸词,而是以第一格、第二格等词尾结束的其他词的意义时,这些相应的名词可在适当的情形下复合起来,这种复合即称为有财释。显示巴利原文
Samasyamānapadato aññesaṃ paṭhamadutiyādivibhatyantānaṃ padānamatthesu yuttatthāni nāmāni vibhāsā samasyante, so samāso bahubbīhisañño ca hoti.
拥有许多稻谷者,即称为“有财”(bahubbīhi)。由于与“有财”相似,此复合词也依随义立名,称为有财复合词,因为有财复合词是以他词之义为主的。显示巴利原文
Bahavo vīhayo yassa so bahubbīhi, bahubbīhisadisattā ayampisamāso anvatthasaññāvasena bahubbīhīti vutto, aññapadatthappadhāno hi bahubbīhi.
此有财复合词又分两种:依属性感知与不依属性感知。其中,凡是作为区别属性的意义,在把握他词之义时亦被把握,即属依属性感知,例如——“把垂耳者带来”。显示巴利原文
Duvidho cāyaṃ bahubbīhi tagguṇasaṃviññāṇātagguṇasaṃviññāṇavasena, tesu yattha visesanabhūto attho aññapadatthaggahaṇena gayhati, so tagguṇasaṃviññāṇo, yathā – lambakaṇṇamānayāti.
若不被把握,则属不依属性感知,例如——“把多财者带来”。显示巴利原文
Yattha pana na gayhati, so atagguṇasaṃviññāṇo, yathā – bahudhanamānayāti.
此处,正如有财释中那样,限定词置于前,其余则与前说相同。显示巴利原文
Idha bahubbīhisadde viya visesanassa pubbanipāto, sesaṃ pubbasamaṃ.
“沙门已来的僧园”。在此,“已来”一词与“沙门”一词不取各自本义,而是依于另一词义——即作为第二格意义而存在的“僧园”这一所表——来发挥作用。为显了此义,遂于其后接用“僧园”这一别词。由此,因复合词本身已表业的意义,故不再出现第二格,且不使用“此”一词,一切处皆然。此有财释随所表对象的性、数而变化。显示巴利原文
Āgatasamaṇo saṅghārāmo. Ettha ca āgatasaddo, samaṇasaddo ca attano atthe aṭṭhatvā dutiyāvibhatyatthabhūte saṅghārāmasaṅkhāte aññapadatthe vattanti, tadatthajotanatthameva tadanantaraṃ ‘‘saṅghārāmo’’ti padantaraṃ payujjati, tato samāseneva kammatthassa abhihitattā puna dutiyā na hoti. Idaṃsaddassa ca appayogo, evaṃ sabbattha. Bahubbīhi cāyaṃ abhidheyyaliṅgavacano.
同样地,如来所至的沙门在舍卫城,如来所至的沙门在祇园,行人所行之路即此“行人所行路”,商人所登之船即此“商人所登船”。如是,此乃业处格中的有财释。显示巴利原文
Tathā āgatasamaṇā sāvatthi, āgatasamaṇaṃ jetavanaṃ, paṭipannā addhikā yaṃ pathaṃ soyaṃ paṭipannaddhiko patho , abhiruḷhā vāṇijā yaṃ nāvaṃ sā abhiruḷhavāṇijā nāvā. Evaṃ kammatthe bahubbīhi.
第三处释(tatiyatthe)中的多财释,例如:彼沙门已调伏诸根,故为调根者(jitindriyo)沙门。如是,见法者(diṭṭhadhammo)、得法者(pattadhammo)、所作已办者(katakicco),世尊已战胜诸魔,故为胜魔者(jitamāro),已通达一切法者(paṭividdhasabbadhammo)。显示巴利原文
Tatiyatthe bahubbīhi yathā – jitāni indriyāni yena samaṇena soyaṃ jitindriyo samaṇo. Evaṃ diṭṭhadhammo, pattadhammo, katakicco, jitā mārā anenāti jitamāro bhagavā, paṭividdhasabbadhammo.
第四处释(catutthiyatthe)中的多财释,例如:已纳税之王为已纳税王(dinnasuṅko rājā),食物已呈上之沙门为已呈食沙门(upanītabhojano samaṇo),供品已奉献之夜叉为已献供夜叉(upahaṭabali yakkho)。显示巴利原文
Catutthiyatthe bahubbīhi yathā – dinno suṅko yassa rañño soyaṃ dinnasuṅko rājā, upanītaṃ bhojanaṃ assa samaṇassāti upanītabhojano samaṇo, upahaṭo bali assāti upahaṭabali yakkho.
于第五处释(pañcamiyatthe)的多财释中,例如:众人已离去之村,即是“已离人村”(niggatajano gāmo);铁(苦)已出离之处,即是“地狱”(nirayo);烦恼已出离之人,即是“无烦恼者”(nikkileso);识已离去之身,即是“识离身”(apetaviññāṇo matakāyo);怖畏已远离之阿罗汉,即是“离怖畏阿罗汉”(apagatabhayabheravo arahā)。显示巴利原文
Pañcamiyatthe bahubbīhi yathā – niggatā janā asmā gāmā soyaṃ niggatajano gāmo, niggato ayo asmāti nirayo, niggatā kilesā etasmāti nikkileso, apetaṃ viññāṇaṃ asmāti apetaviññāṇo matakāyo, apagataṃ bhayabheravaṃ asmāti apagatabhayabheravo arahā.
第六处释中的多财释,例如:“手已被断之人”即断手人(chinnahattho puriso)。同样地,圆满思惟者(paripuṇṇasaṅkappo)、漏尽者(khīṇāsavo)、离贪者(vītarāgo)、二足者(dvipado)、二肘衣(dvihattho paṭo)、三明者(tevijjo)、四足者(catuppado);世尊有五眼,故为五眼者(pañcacakkhu);六通者(chaḷabhiñño);矮性(rassattaṃ);导师教法有九支(navaṅgaṃ satthusāsanaṃ);十力者(dasabalo);无边智者(anantañāṇo);三十三天(tidasā devā),即三十为数量,此处“十”字表数;“以此为缘者”即此缘性(idappaccayā);“此身以何为生者”即“何以生身”(kiṃpabhavo ayaṃ kāyo);离垢者(vimalo);有妙香之檀木即妙香檀(sugandhaṃ candanaṃ)。如是,善戒者(susīlo)、善面者(su)显示巴利原文
Chaṭṭhiyatthe bahubbīhi yathā – chinnā hatthā yassa purisassa soyaṃ chinnahattho puriso. Evaṃ paripuṇṇasaṅkappo, khīṇāsavo, vīto rāgo assāti vītarāgo, dve padāni assāti dvipado, dvihattho paṭo, tevijjo, catuppado, pañca cakkhūni assāti pañcacakkhu bhagavā, chaḷabhiñño, rassattaṃ, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ, dasabalo, anantañāṇo, tīṇi dasa parimāṇametesanti tidasā devā, samāsantassa attaṃ, idha parimāṇasaddassa sannidhānato dasasaddo saṅkhyāne vattate, ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, ko pabhavo assāti kiṃpabhavo ayaṃ kāyo, vigataṃ malamassāti vimalo, sundaro gandho assāti sugandhaṃ candanaṃ. Evaṃ susīlo, sumukho, kucchito gandho assāti duggandhaṃ kuṇapaṃ, duṭṭhu mano assāti dummano. Evaṃ dussīlo, dummukho, tapo eva dhanaṃ assāti tapodhano, khantisaṅkhātaṃ balaṃ assāti khantibalo, indoti nāmaṃ etassāti indanāmo.
在“欲生”(chandajāta)等词中,由于限定词与被限定词可以随意互换,两者皆可前置。例如:欲已生者,称为欲生者(chandajāto),亦可称为生欲者(jātachando)。同样地,已生喜乐者(sañjātapītisomanasso)或喜乐已生者(pītisomanassasañjāto),月生者(māsajāto)或生月者(jātamāso),断手者(chinnahattho)或手断者(hatthacchinno)。显示巴利原文
Chandajātādīsu visesanavisesitabbānaṃ yathicchitattā ubhayaṃ pubbaṃ nipatati, yathā – chando jāto assāti chandajāto, jāto chando assātipi jātachando. Evaṃ sañjātapītisomanasso, pītisomanassasañjāto, māsajāto, jātamāso, chinnahattho, hatthacchinno.
“其胫长”(dīghā jaṅghāyassā)——如此解析后,在复合词开头等情况下——显示巴利原文
‘‘Dīghā jaṅghāyassā’’ti viggayha samāsādimhi kate –
且说“在相同的语法关系、相同的词位中”。显示巴利原文
‘‘Tulyādhikaraṇe, pade’’ti ca vattate.
353 353. 于阴性词中,若有已述及的阳性词,则该阴性词视同阳性。显示巴利原文
353.Itthiyaṃ bhāsitapumitthī pumāva ce.
当阴性词出现时,若在同一语法关系、同一词位中,其后有先前已述及的阳性词,而该词本身为阴性指称词,则应视同阳性,即在前分中不出现阴性后缀。此属多财释的范围,因为后文将说“亦视为持业释”。显示巴利原文
Itthiyaṃ vattamāne tulyādhikaraṇe pade pare pubbe bhāsitapumā itthivācako saddo atthi ce, so pumā iva daṭṭhabboti pubbapade itthippaccayābhāvo, bahubbīhivisayoyaṃ, upari ‘‘kammadhārayasaññe cā’’ti vakkhamānattā.
354 354. 有时,位于词首、词中、词尾的元音,在非词缀中也会出现长短变化。显示巴利原文
354.Kvacādimajjhuttarānaṃ dīgharassāpaccayesu ca.
有时,在派生词(taddhita)、复合词(samāsa)、名词(nāma)、前缀(upasagga)等词位中,位于词首、词中、词尾的元音,为不违背佛陀的教说,在词缀、非词缀或后置等情形下,会有长短变化。显示巴利原文
Kvaci taddhitasamāsanāmopasaggādīsu padesu ādimajjhuttarabhūtānaṃ sarānaṃ jinavacanānuparodhena dīgharassā honti paccayesu, apaccayesu paresu, aparabhūtesu ca.
短音性见于正直一词,以及女性形象等词中,如此之类。
显示巴利原文 Dīghattaṃ pākaṭānūpa- ghātādo madhuvādisu; Rassattaṃ ajjave itthi- rūpādo ca ka, tādisūti.
有财释复合词中,若为阳性,后分末音节变为短音。如「长胫之人」;同样,世尊因有广长舌,故称「广长舌世尊」。因有大智慧,故称「大智者」。至于「mahataṃ」,在「Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade」这一规则下,于同位语词中发生 mahā 的语形。显示巴利原文
Bahubbīhisamāse sati pulliṅge uttarapadantassa rassattaṃ. Dīghajaṅgho puriso, tathā pahūtā jivhā assāti pahūtajivho bhagavā. Mahatī paññā assāti mahāpañño. ‘‘Mahataṃ mahā tulyādhikaraṇe pade’’ti mahādeso.
为何说“在阴性中”?如“忍辱为财富者”。为何说“已说男性”?如“信为重任者”、“信为本性者”、“慧为本性者”、“慧为清净者”。在这些情况下,依“有时复合词末的成分以akāranta结尾”的规则。是否仅限于同位关系?如“沙弥尼侍者”、“童女侍者”、“童女侍奉”。显示巴利原文
Itthiyamiti kiṃ? Khamādhano. Bhāsitapumāti kiṃ? Saddhādhuro, saddhāpakatiko, paññāpakatiko, paññāvisuddhiko, ettha ca ‘‘kvaci samāsantagatānamakāranto’’ti kappaccayo. Tulyādhikaraṇe icceva? Samaṇibhattiko, kumāribhattiko, kumāribhatti.
这仅是前分阳性性的转用,因此于此处不适用。例如:“有多婢女的男人”、“有多童女的家”。显示巴利原文
Pubbapadassevāyaṃ pumbhāvātideso, tena idha na bhavati. Bahudāsiko puriso. Bahukumārikaṃ kulaṃ.
将“他有筋弦之弓”如此解析后,于构成复合词等时——显示巴利原文
‘‘Gāṇṭhivo dhanu assā’’ti viggayha samāsādimhi kate –
355 355. 又,从“弓”(词干)亦可脱落元音。显示巴利原文
355.Dhanumhā ca.
此是三句。于复合词末尾,有时 dhanu 词干转成 ā 音;且以 ca 字之故,从 dhamma 等词亦同此变化。依“vamodudantānaṃ”之规则而成 va,遂为 gāṇṭhivadhanvā。如是,可得“现见法者”(paccakkhadhammā)之形。显示巴利原文
Tipadamidaṃ. Kvacisamāsantagatā dhanusaddā āpaccayo hoti, casaddena dhammādito ca, ‘‘vamodudantāna’’nti vakāro, gāṇṭhivadhanvā. Evaṃ paccakkhadhammā.
为何说“有时”?有千力之弓者、现见法者、了知法者。显示巴利原文
Kvacīti kiṃ? Sahassathāmadhanu, paccakkhadhammo, viditadhammo.
此处,“种种树落花所香之山坡”——“种种树”即各类树木;“由种种树所落”即种种树所落;“种种树所落且他们花”即种种树落花;“由他们所香”即种种树落花所香;有种种树落花所香山坡之山,此即种种树落花所香山坡之山。此为含有持业释与依主释的同位有财释。显示巴利原文
Nānādumapatitapupphavāsitasānu iccatra – nānappakārā dumā nānādumā, nānādumehi patitāni nānādumapatitāni, nānādumapatitāni ca tāni pupphāni cāti nānādumapatitapupphāni, tehi vāsitā nānādumapatitapupphavāsitā, nānādumapatitapupphavāsitā sānū yassa pabbatassa soyaṃ nānādumapatitapupphavāsitasānu pabbato. Ayaṃ pana kammadhārayatappurisagabbho tulyādhikaraṇabahubbīhi.
同样,垂悬含水云即垂悬含水云;其水滴即垂悬含水云水滴;由他们所触即垂悬含水云水滴所触;有如此山峰之山,此即垂悬含水云水滴所触峰之山,等等。显示巴利原文
Tathā byālambo ambudharo byālambambudharo, tassa bindūni byālambambudharabindūni, tehi cumbito byālambambudharabinducumbito, tādiso kūṭo yassa soyaṃ byālambambudharabinducumbitakūṭo iccādi.
第七格意义上的多财释,例如:谷物丰熟的国土——在那个国土中,谷物丰熟,故称谷物丰熟的国土;易得团食之处——在这个地方,团食容易获得,故称易得团食之处。人们密集的王都——在那座王都中,人们密集,故称人们密集的王都;苦行者众多的净修林——在这个地方,苦行者众多,故称苦行者众多的净修林;血肉积聚的身体——在这个身体中,血肉积聚,故称血肉积聚的身体;主人众多的城——在这座城中,主人众多,故称主人众多的城。显示巴利原文
Sattamiyatthe bahubbīhi yathā – sampannāni sassāni yasmiṃ janapade soyaṃ sampannasasso janapado, sulabho piṇḍo imasminti sulabhapiṇḍo deso. Ākiṇṇā manussā yassaṃ rājadhāniyaṃ sā ākiṇṇamanussā rājadhānī, bahavo tāpasā etasminti bahutāpaso assamo, upacitaṃ maṃsalohitaṃ asminti upacitamaṃsalohitaṃ sarīraṃ, bahavo sāmino asminti bahussāmikaṃ nagaraṃ.
在表达“此处有多条河流”这一意义时,当构成复合词等之际——显示巴利原文
‘‘Bahū nadiyo asmi’’nti atthe samāsādimhi kate –
复合词末的摄持与后缀 kapp 得以运用。显示巴利原文
Samāsantaggahaṇaṃ, kappaccayo ca vattate.
356 356. 又从 nadī(河)之后。显示巴利原文
356.Nadimhā ca.
处于复合词末、从 nadī 词之后,会出现 kapp 后缀,而且通过 ca 字,也会出现以 tu 结尾的形式。这是表恒常义的词。在此,nadī 是对以 ī 和 ū 结尾的阴性词的统称,据此,依“于某处词首、词中、词末……”等规则,当被称为 nadī 的词加上 kapp 后缀时,便发生短化,例如:多河的国家(bahunadiko janapado)。同理,多阎浮树的树林(bahujambukaṃ vanaṃ)。多女子的(bahunāriko),这是依第六格多财释成立的。在这个地方或这个事物中有众多作者,即称为多作者之处(bahukattuko deso)。同样,多食物的(bahubhattuko)。显示巴利原文
Samāsantagatā nadimhā kappaccayo hoti, casaddena tuantā ca. Niccatthaṃ vacanaṃ. Nadīti cettha itthivācakānaṃ īkārūkārānaṃ parasamaññā, tato ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā nadisaññassa kappaccaye rassattaṃ, bahunadiko janapado. Evaṃ bahujambukaṃ vanaṃ. Bahunārikoti chaṭṭhībahubbīhinā siddhaṃ. Bahavo kattāro asmiṃ, assāti vā bahukattuko deso. Evaṃ bahubhattuko.
不同依止的多财释,例如:他有一夜之住,故为“一夜住者”(ekarattivāso);他与相同的人一起住,故为“同住者”(samānavāso puriso)。他具有两性特征,故为“两性特征者”(ubhatobyañjanako);他手中有伞,故为“手中有伞的人”(chattapāṇi puriso)。同理,手中有杖(daṇḍapāṇi)、手中有刀(satthapāṇi)、手中有金刚(vajirapāṇi)、手持剑(khaggahattho)、手持刀(satthahattho)、他心向布施,故为“心向布施者”(dānajjhāsayo)、“意乐布施者”(dānādhimuttiko)、“信奉佛者”(buddhabhattiko)、“敬重正法者”(saddhammagāravo)等等。显示巴利原文
Bhinnādhikaraṇo yathā – ekarattiṃ vāso assāti ekarattivāso, samānena janena saddhiṃ vāso assāti samānavāso puriso. Ubhato byañjanamassa atthīti ubhabhobyañjanako, chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi puriso. Evaṃ daṇḍapāṇi, satthapāṇi, vajirapāṇi, khaggahattho, satthahattho, dāne ajjhāsayo assāti dānajjhāsayo, dānādhimuttiko, buddhabhattiko, saddhammagāravo iccādi.
三词组成的多财释,例如:他们依精进而获得成就,因此这些伟人是“依精进获得成就者”(parakkamādhigatasampadā mahāpurisā)。同理,依法而获得财富者(dhammādhigatabhogā);他的手从钵移下,因此他是“手下垂于钵者”(oṇītapattapāṇi);他的身体犹如狮子的前半身,因此他是“狮子前半身者”(sīhapubbaddhakāyo);在这个地方有许多发情的象,因此这片树林是“多头发情象的树林”(mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ)等等。显示巴利原文
Tipado yathā – parakkamenādhigatā sampadā yehi te bhavanti parakkamādhigatasampadā mahāpurisā. Evaṃ dhammādhigatabhogā, oṇīto pattato pāṇi yena soyaṃ oṇītapattapāṇi, sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo, mattā bahavo mātaṅgā asminti mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ iccādi.
以否定词 na 为前分的复合词,例如:因为没有任何与他相等者,所以世尊是“无等者”(asamo bhagavā)。在“attaṃ nassa”的依主释经文中,通过解析“attaṃ nassā”,nassa 成为 attaṃ。同样,无对手者(appaṭipuggalo)、无子者(aputtako)、无因者(ahetuko);根据“某处复合词末”等规则加上 kapp 后缀。他们没有共住,故为“无共住者”(asaṃvāsā);在此地没有雨,故为“无雨的国家”(avuṭṭhiko janapado);无比丘的寺院(abhikkhuko vihāro);没有比他更上者,故为“无上者”(anuttaro);根据“在元音前为 ana”的规则,na 变为 ana,这是依主释所摄持的示例,或者根据“于他们中增长”等规则,na 变为 ana。同样,他没有终尽,故为“无终尽”(anantaṃ);他们没有漏,故为“无漏者”(anāsavā)等等。显示巴利原文
Nanipātapubbapado yathā – natthi etassa samoti asamo bhagavā. Idha ‘‘attaṃ nassa tappurise’’ti sutte ‘‘attaṃ nassā’’ti yogavibhāgena nassa attaṃ. Evaṃ appaṭipuggalo, aputtako, ahetuko, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo, natthi saṃvāso etesanti asaṃvāsā, na vijjate vuṭṭhi etthāti avuṭṭhiko janapado, abhikkhuko vihāro, natthi etassa uttaroti anuttaro, ‘‘sare ana’’ti ana, tappurisaggahaṇamupalakkhaṇaṃ, athavā ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā nassa ana. Evaṃ natthi anto assāti anantaṃ, na vijjanti āsavā etesanti anāsavā iccādi.
以 saha(俱)为前分、表示第一格意义的复合词,例如:与因俱而行者,故为“有因者”(sahetuko),或“有因的”(sahetu);根据“于他们中增长”等规则,saha 词发生 sā 的替换,并根据“某处复合词末”等规则加上 kapp 后缀。他们与喜俱而行,故为“有喜者”(sappītikā)。同样,他们与缘俱而行,故为“有缘者”(sappaccayā);有染者(sakileso)、有取者(saupādāno)、有随从者(saparivāro);与根俱被拔起的树,故为“连根拔起的树”(samūluddhato rukkho)。显示巴利原文
Paṭhamāyatthe sahapubbapado yathā – saha hetunā yo vattateti sahetuko, sahetu vā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā sahasaddassa sādeso, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā kappaccayo ca, saha pītiyā ime vattantīti sappītikā. Evaṃ saha paccayehi vattantīti sappaccayā, sakileso, saupādāno, saparivāro, saha mūlena uddhato samūluddhato rukkho.
以譬喻为前分、表示第一格意义的复合词:首先,为了成就譬喻与所喻的关系而使用 iva 词。那位王子由于身体和臂展的匀称,如同榕树般圆满,因此这位王子是“榕树般圆满的王子”(nigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro)。根据“已说意义者不须再用”的规则,省略了 iva 词。他如同螺贝般白净,故为“螺贝白净者”(saṅkhapaṇḍaro);他如同乌鸦般勇猛,故为“乌鸦勇猛者”(kākasūro);他如同眼睛那样,成为照见胜义者,故世尊是“成为眼者”(cakkhubhūto bhagavā)。同样,成为义者(atthabhūto)、成为法者(dhammabhūto)、成为梵者(brahmabhūto);他如同盲人般,故愚人是“成为盲者”(andhabhūto bālo)。他们如同文阇草和灯心草般,故邪见是“成为文阇草和灯心草者”(muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi)。他们如同乱丝般杂生,故为“成为乱丝者”(tantākulakajātā)。显示巴利原文
Upamānapubbapado paṭhamāyatthe tāva – upamānopameyyabhāvappasiddhatthaṃ ivasaddappayogo, kāyabyāmānaṃ samappamāṇatāya nigrodho iva parimaṇḍalo yo rājakumāro soyaṃnigrodhaparimaṇḍalo rājakumāro. ‘‘Vuttatthānamappayogo’’ti ivasaddassa appayogo, saṅkho viya paṇḍaro ayanti saṅkhapaṇḍaro, kāko viya sūro ayanti kākasūro, cakkhu iva bhūto ayaṃ paramatthadassanatoti cakkhubhūto bhagavā. Evaṃ atthabhūto. Dhammabhūto, brahmabhūto, andho viya bhūto ayanti andhabhūto bālo. Muñjapabbajamiva bhūtā ayanti muñjapabbajabhūtā kudiṭṭhi. Tantākulakamiva jātā ayanti tantākulakajātā.
作第六格解时:他的色泽如同黄金的色泽,故称世尊为“黄金色泽者”(suvaṇṇavaṇṇo bhagavā)。此处省略后分。他的步态犹如龙象之步态,故称“龙步”(nāgagati)。同样,“狮步”(sīhagati)、“龙行”(nāgavikkamo)、“狮行”(sīhavikkamo)、“狮颔”(sīhahanu)亦如此。他的小腿如同羚羊的小腿,故称“羚羊小腿者”(eṇijaṅgho)。他的身体如同狮子的前半身,故称“狮子前半身者”(sīhapubbaddhakāyo)。他的音声如梵天那般具足八支,故称“梵音者”(brahmassaro)。显示巴利原文
Chaṭṭhiyatthe – suvaṇṇavaṇṇo viya vaṇṇo yassa soyaṃ suvaṇṇavaṇṇo bhagavā. Uttarapadalopo, nāgassa viya assa gatīti nāgagati. Evaṃ sīhagati, nāgavikkamo, sīhavikkamo, sīhahanu, eṇissa viya assa jaṅghāti eṇijaṅgho, sīhassa pubbaddhaṃ viya assa kāyoti sīhapubbaddhakāyo, brahmuno viya aṭṭhaṅgasamannāgato saro assāti brahmassaro.
表“或”义、包含数词的双分词,例如:二或三片叶,即为“二三叶”(dvattipattā);据“二处或转ā”的规则,dvi一词末尾变为ā并短化;二夜或三夜,即为“二三夜”(dvīhatīhaṃ);六或五句话,即为“六五语”(chappañcavācā)。同理,还有“七八个月”(sattaṭṭhamāsā)、“一由旬或二由旬”(ekayojanadviyojanāni)。显示巴利原文
Vāsaddatthesaṅkhyobhayapado yathā – dve vā tayo vā pattā dvattipattā, ‘‘dvekaṭṭhānamākāro vā’’ti dvisaddantassa āttaṃ, rassattaṃ, dvīhaṃ vā tīhaṃ vā dvīhatīhaṃ, cha vā pañca vā vācā chappañcavācā. Evaṃ sattaṭṭhamāsā, ekayojanadviyojanāni.
方向中间义如下——东方与南方这两方之间的区域,即为东南方(中间方)。此处,由于没有主事同位的后词,不适用阳性转用规则。依“kvacādimajjhuttarāna”等规则,在方向中间义中,前词缩短为短元音。如是而有东北方、西南方、西北方。然而,当解作“南方且是东方”而为持业释时,因以后词义为主,则适用阳性转用规则,且代词形式的规则也必然适用,例如:dakkhiṇapubbassā(东南方的)、dakkhiṇapubbassam(在东南方)。显示巴利原文
Disantarāḷattho yathā – pubbassā ca dakkhiṇassā ca disāya yadantarāḷaṃ sāyaṃ pubbadakkhiṇā vidisā. Ettha tulyādhikaraṇapadaparattābhāvā na pumbhāvātideso, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā disantarāḷatthe pubbapadassa rassattaṃ. Evaṃ pubbuttarā, aparadakkhiṇā, pacchimuttarā. Yadā pana dakkhiṇā ca sā pubbā cāti kammadhārayasamāso hoti, tadā pumbhāvātideso uttarapadatthappadhānattā, sabbanāmikavidhānampi niccaṃ bhavatiyeva, yathā – dakkhiṇapubbassā, dakkhiṇapubbassamiti.
相互义的例子如下:互相抓住头发而进行的战斗,称为“发发相斗”;互相用棍棒击打而进行的战斗,称为“棍棍相斗”。依据“kvacādimajjhuttarāna”等规则,中间音节读长元音;依据“tesu vuddhī”等规则,末尾添加-ika-词缀。显示巴利原文
Byatihāralakkhaṇo yathā – kesesu ca kesesu ca gahetvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā idaṃ yuddhaṃ pavattatīti daṇḍādaṇḍi, ‘‘kvacādimajjhuttarāna’’ntiādinā majjhedīgho, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā antassikāro.
现在说明并列复合词。显示巴利原文
Atha dvandasamāso vuccate.
它依相异结合与集合义的差别而分为两种。显示巴利原文
So ca duvidho itarītarayoga samāhāratthabhedena.
其中,先就各别结合而言——如“舍利弗目犍连”一词,此处对两者都用了单数主格,并且为了显示聚合义而使用了连词ca。显示巴利原文
Tattha itarītarayoge tāva – ‘‘sāriputtamoggallāna’’itīdha ubhayatthāpi paṭhamekavacanaṃ, samuccayajotanatthaṃ casaddappayogo ca.
“舍利弗与目犍连”,分解为:显示巴利原文
‘‘Sāriputto ca moggallāno cā’’ti viggahe –
357 诸名的聚合是相违释。显示巴利原文
357.Nāmānaṃ samuccayo dvando.
凡不同名称而格位相同、意义相关联的聚合,可随意构成复合词,称为并列复合词。显示巴利原文
Nānānāmānameva ekavibhattikānaṃ yuttatthānaṃ yo samuccayo, so vibhāsā samāso bhavati, dvandasañño ca.
此处,聚合即总集。依意义则有四种:纯粹聚合、追加聚合、互相结合与集合。显示巴利原文
Ettha ca samuccayo nāma sampiṇḍanaṃ, so pana atthavasena kevalasamuccayo anvācayo itarītarayogo samāhāro cāti catubbidho.
其中,在纯粹聚合与追加聚合中,不构成复合词,因为诸名词依赖于动作,彼此意义不相关联。例如:“他施与了衣、钵、资具与床座”,以及“你应行布施,应守护戒律”。在互相结合与集合中,则构成复合词,因为彼时诸名词彼此意义相关联。显示巴利原文
Tattha kevalasamuccaye, anvācaye ca samāso na bhavati, kriyāsāpekkhatāya nāmānaṃ aññamaññaṃ ayuttatthabhāvato, yathā – cīvaraṃ piṇḍapātañca paccayaṃ sayanāsanaṃ adāsi, dānañca dehi, sīlañca rakkhāhi. Itarītarayoge, samāhāre ca samāso bhavati, tattha nāmānaṃ aññamaññaṃ yuttatthabhāvato.
词词成对,即是“相违”;或者说,相违之义即是相违。由于与相违相似,此复合词亦随顺其义而得名为“相违复合词”,因为相违是以两词之义为主的。显示巴利原文
Dve dve padāni dvandā, dvandaṭṭhā vā dvandā, dvandasadisattā ayaṃ samāsopi anvatthasaññāya dvandoti vuccati, ubhayapadatthappadhāno hi dvando.
若以两词之义为主即是相违,又怎么会有单单一义呢?答:即使在相似等义中,因词语得以生起的缘故,两词能在同一刹那显示双重之义,故无矛盾,而这正是相违的范畴,因为它们显示的是双重之义。譬如“bhū”这个音,与anu、abhi等前缀结合后,能显示体验、征服等义,并非单独立义;同样,在“牛驴”等复合中,牛与驴等词之间显示的也是双重之义,而非单独立义,这也只在相违的范畴内如此,并非一切处都这样看。或者,既然两者都如前所说显示聚合之义,相违之中便有一义,因此没有任何矛盾。据此,复合词的概念、词尾省略等便如所说那样成立;既然义已由复合词说尽,故不应再使用“ca”(及)字。显示巴利原文
Nanu ca ubhayapadatthappadhānatte sati dvande kathamekatthībhāvo siyāti? Vuccate – sadisādiatthepi saddappavattisambhavenadvinnaṃ padānaṃ ekakkhaṇeyeva atthadvayadīpakattā na virodho, tañca dvandavisayameva, tesamatthadvayadīpakattā. Yathā hi bhūsaddo anubhavaabhibhavādike atthe anvabhiādiupasaggasahitova dīpeti, na kevalo, evaṃ ‘‘gavassaka’’ntiādīsu gavādīnaṃ assādisaddantarasahitānameva atthadvayadīpanaṃ, na kevalānanti tañca dvandavisayameva, na sabbatthāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dvinnampi yathāvuttasamuccayadīpakattā atthi dvandepekatthitāti na koci virodho, tato samāsasaññāvibhattilopādi vuttanayameva, samāseneva catthassa vuttattā ‘‘vuttatthānamappayogo’’ti casaddassa appayogo.
在相违复合词中,形态较轻者排在前,且只依后词之性。因为相互结合的双方以各别部分为要,所以一切处都用复数。显示巴利原文
Idha dvande accitataraṃ pubbaṃ nipatati, parasseva liṅgañca. Itarītarayogassa avayavappadhānattā sabbattha bahuvacanameva.
“舍利弗与目犍连”合为“舍利弗目犍连”,“舍利弗与目犍连众”合为“舍利弗目犍连众”,“以舍利弗与目犍连众”等,如此类推;沙门与婆罗门合为“沙门婆罗门”。同样地,婆罗门居士、刹帝利婆罗门、天人、日月、母与父合为“父母”。“于他们增长”等处,是在相违复合词中,以“母”等词为首的词形变化。父与子亦如是,合为“父子”。显示巴利原文
Sāriputtamoggallānā, sāriputtamoggallāne, sāriputtamoggallānehi iccādi, samaṇo ca brāhmaṇo ca samaṇabrāhmaṇā. Evaṃ brāhmaṇagahapatikā, khattiyabrāhmaṇā, devamanussā, candimasūriyā, mātā ca pitā ca mātāpitaro, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā dvande mātuādipubbapadukārassa ākāro. Evaṃ pitāputtā.
所谓“妻与夫”,即指“妻夫”——此处:显示巴利原文
‘‘Jāyā ca pati cāti jāyāpati’’itīdha –
此处引述“有时”一词。显示巴利原文
‘‘Kvacī’’ti vattate.
358 “妻”之tudaṃ,“夫”之jāni。显示巴利原文
358.Jāyāya tudaṃ jāni patimhi.
“妻”一词的替换形tudaṃ、jāni等,在某些情况下,当其后出现对偶词时使用,如tudaṃpati、jānipati、jayampatikā。其中增入了随韵,并依“kvacā”等规则变为短元音。显示巴利原文
Jāyāsaddassa tudaṃ jāniiccete ādesā honti patisadde pare kvaci. Tudaṃpati, jānipati, jayampatikā. Ettha niggahītāgamo, ‘‘kvacā’’dinā rassattañca.
有时,音节较少的词居前,例如:月与日合成月日,市镇与邦国合成市镇邦国,天、非天、金翅鸟、人、蛇、乾闼婆合成天非天金翅鸟人蛇乾闼婆。显示巴利原文
Kvaci appasaraṃ pubbaṃ nipatati, yathā – cando ca sūriyo ca candasūriyā, nigamā ca janapadā ca nigamajanapadā, surā ca asurā ca garuḷā ca manujā ca bhujagā ca gandhabbā ca surāsuragaruḷamanujabhujagagandhabbā.
有时,以i音或u音结尾之词前置,如:火与烟,火烟。同样地,行与觉、蛇与猎人、味与食,以及界与性,界性。显示巴利原文
Kvaci ivaṇṇuvaṇṇantānaṃ pubbanipāto, yathā – aggi ca dhūmo ca aggidhūmā. Evaṃ gatibuddhibhujapaṭhaharakarasayā, dhātavo ca liṅgāni ca dhātuliṅgāni.
有时,以元音等起始之词前置,如:义与法,义法。正如义与词,或词与义。显示巴利原文
Kvaci sarādiakārantānaṃ pubbanipāto, yathā – attho ca dhammo ca atthadhammā. Evaṃ atthasaddā, saddatthā vā.
关于集合,在表达“眼与耳”之义时,构成名为“名称的集合,二者合成”的相违释,待完成格位词尾的消失等操作后——显示巴利原文
Samāhāre pana – ‘‘cakkhu ca sotañcā’’ti atthe ‘‘nāmānaṃ samuccayo dvando’’ti dvandasamāsaṃ katvā vibhattilopādimhi kate –
“中性,且为单数性”,此规则延续。显示巴利原文
‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattañcā’’ti vattate.
359 359. 同样地,于相违释中,肢体、乐器、资具、军队支分、小动物、种种、相违、异类等词也是如此。显示巴利原文
359.Tathā dvande pāṇi tūriya yogga senaṅga khuddajantuka vividha viruddha visabhāgatthādīnañca.
如同在依主释中那样,在集合相违释中,肢体、乐器、资具、军队支分等词,以及小动物、种种、相违、异类等词,也获得单数性,并获得中性。显示巴利原文
Yathā digusamāse, tathā samāhāradvandasamāsepi pāṇi tūriya yogga senaṅgatthānaṃ, khuddajantukavividha viruddhavisabhāgatthaiccevamādīnañca ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca.
“肢体、乐器、资具、军队”即手、乐器、车乘与军队;它们的支分称为“肢体乐器资具军队支分”。由于在相违释之后,“支分”一词分别与各个词结合。“小动物”即微小的那些生物。“种种相违”即以种种方式相违、恒常相恼者。“同类”即具有相同部分者。“异类”即特征相异而作用相同者。“肢体乐器资具军队支分”、“小动物”、“种种相违”、“异类”——这些是相违释。此处因由多词构成,前分排列并无定则。以这些词为所指者,即具“肢体乐器资具军队支分、小动物、种种相违、异类”之义;以这些词为开端者,即以这些词为首者。显示巴利原文
Pāṇino ca tūriyāni ca yoggāni ca senā cāti pāṇitūriya yoggasenā, tāsamaṅgāni pāṇitūriyayoggasenaṅgāni, dvandato parattā aṅgasaddo paccekamabhisambajjhate. Khuddā ca te jantukā ceti khuddajantukā, vividhenākārena viruddhā vividhaviruddhā, niccavirodhino. Samāno bhāgo yesaṃ te sabhāgā, ‘‘tesu vuddhī’’tiādinā samānassa saādeso, vividhā ca te lakkhaṇato sabhāgā ca kiccatoti visabhāgā. Pāṇitūriyayoggasenaṅgāni ca khuddajantukā ca vividhaviruddhā ca visabhāgā cāti dvando, idha bahuttā pubbanipātassa aniyamo, te atthā yesaṃ te pāṇitūriyayoggasenaṅgakhuddajantukavividhaviruddhavisabhāgatthā, te ādayo yesaṃ te tadādayo.
以“等”字所摄者,其余如互相以性别区分者、表数量限量义者、烹饪旃陀罗义者、方向义者等,在相违释中亦取单数及中性。如此,由于眼与耳二词具有肢体义,依此规则而取单数及中性;在复合完成、施设名称之后,便生起诸格语尾、替代等。显示巴利原文
Ādiggahaṇena aññoññaliṅgavisesita saṅkhyāparimāṇattha pacanacaṇḍālattha disatthādīnañca dvande ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca, iti pāṇyaṅgatthabhāvato cakkhusotasaddānaṃ iminā ekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca katvā samāsattā nāmabyapadese kate syādyuppatti amādesādi.
如眼耳(单数主格)、呼格“眼耳”、眼耳(单数业格)、以眼耳(单数具格)。如是,于一切处唯用单数。口与鼻合为“口鼻”,依“中性时末音缩短”之规则,末音缩短。颚与颈合为“颚颈”。同理,耳鼻、手足、皮肉血等。至于“手足”、“肉血”等,则由各别结合而成就。如此,于肢体义。显示巴利原文
Cakkhusotaṃ, he cakkhusota, cakkhusotaṃ, cakkhusotena. Evaṃ sabbatthekavacanameva. Mukhañca nāsikā ca mukhanāsikaṃ, ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti antassa rassattaṃ, hanu ca gīvā ca hanugīvaṃ. Evaṃ kaṇṇanāsaṃ, pāṇipādaṃ, chavimaṃsalohitaṃ. Hatthapādā maṃsalohitānītiādīnaṃ pana itarītarayogena siddhaṃ. Evaṃ pāṇyaṅgatthe.
在“乐器支分”的含义中:歌咏与奏乐合称歌乐,钹与打拍合称钹拍,其中钹是铜钹,打拍即击掌。螺贝、大鼓、小鼓合称螺鼓小鼓,而大鼓等两种也是鼓的不同种类。显示巴利原文
Tūriyaṅgatthe gītañca vāditañca gītavāditaṃ, sammañca tāḷañca sammatāḷaṃ, sammanti kaṃsatāḷaṃ. Tāḷanti hatthatāḷaṃ. Saṅkhe ca paṇavo ca ḍiṇḍimo ca, saṅkhā ca paṇavā ca ḍaṃṇḍimā cāti vā saṅkhapaṇavaḍiṇḍimaṃ, paṇavādayo dvepi bheriviseso.
在“资具支分”的含义中,譬如:犁铧与炊具合为犁铧炊具,轭与犁合为轭犁。显示巴利原文
Yoggaṅgatthe yathā – phālo ca pācanañca phālapācanaṃ, yugañca naṅgalañca yuganaṅgalaṃ.
在“军队支分”的含义中:象与马合称象马,车与步兵合称车兵;剑与盾合称剑盾,盾即防箭板;弓与箭袋合称弓箭袋,箭袋即箭筒。显示巴利原文
Senaṅgatthe hatthino ca assā ca hatthiassaṃ, rathā ca pattikā ca rathapattikaṃ, asi ca cammañca asicammaṃ, cammanti saravāraṇaphalakaṃ. Dhanu ca kalāpo ca dhanukalāpaṃ, kalāpoti tūṇīraṃ.
在微小生物之义中:虻与蚊合称为虻蚊。同样地,白蚁与蚂蚁、甲虫与飞蝗、甲虫与爬虫也是如此。其中,白蚁是微细的蚂蚁,甲虫是头部与背部有壳的生物。显示巴利原文
Khuddajantukatthe ḍaṃsā ca makasā ca ḍaṃsamakasaṃ. Evaṃ kunthakipillikaṃ, kīṭapaṭaṅgaṃ, kīṭasarīsapaṃ. Tattha kunthā sukhumakipillikā, kīṭā kapālapiṭṭhikapāṇā.
在种种相违之义中:蛇与獴,或诸蛇与诸獴,合称蛇獴。如是,猫与鼠(末音缩短)、鸦与枭、蛇与蛙、金翅鸟与蛇亦然。显示巴利原文
Vividhaviruddhatthe ahi ca nakulo ca, ahī ca nakulā cāti vā ahinakulaṃ. Evaṃ biḷāramūsikaṃ, antassa rassattaṃ, kākolūkaṃ, sappamaṇḍūkaṃ, garuḷasappaṃ.
在不相容之义中:戒与慧合为戒慧,止与观合为止观。同样地,名色、惭与愧、念与正知、贪与痴、嗔与痴、无惭与无愧、昏沉与睡眠、掉举与恶作等也是如此。在“aṃmo niggahītaṃ jhalapehi”一句中,由于“aṃmo”被标示为指示词,故知某些场合并无中性;由此,“ādhipaccaparivāro chandapārisuddhi paṭisandhippavattiyanti”等得以成立。显示巴利原文
Visabhāgatthe sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ, samatho ca vipassanā ca samathavipassanaṃ. Evaṃ nāmarūpaṃ, hirottappaṃ. Satisampajaññaṃ, lobhamohaṃ, dosamohaṃ, ahirikānottappaṃ, thinamiddhaṃ, uddhaccakukkuccamiccādi. ‘‘Aṃmo niggahītaṃ jhalapehī’’ti ettha ‘‘aṃmo’’ti niddesadassanato katthaci napuṃsakaliṅgattaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ, tena ādhipaccaparivāro chandapārisuddhi paṭisandhippavattiyantiādi sijjhati.
在由性别互相区别的词构成的相违释中,如“dāsī ca dāso ca”合为“dāsidāsaṃ”(女奴与男奴),依“kvacādi”等规则,中间音节变为短音。如是,itthipumaṃ(女与男)、pattacīvaraṃ(钵与衣)、sākhāpalāsaṃ(枝与叶)等。显示巴利原文
Aññoññaliṅgavisesitānaṃ dvande dāsī ca dāso ca dāsidāsaṃ, ‘‘kvacādī’’tiādinā majjhe rassattaṃ. Evaṃ itthipumaṃ, pattacīvaraṃ, sākhāpalāsamiccādi.
对于表示数量限定的相违释,如“ekakañca dukañca”合为“ekakadukaṃ”(一与二);在数词相违释中,数字较小者前置。如是,dukatikaṃ(二与三)、tikacatukkaṃ(三与四)、catukkapañcakaṃ(四与五);dīgho ca majjhimo ca合为dīghamajjhimaṃ(长与中)。显示巴利原文
Saṅkhyāparimāṇatthānaṃ dvande ekakañca dukañca ekakadukaṃ, saṅkhyādvande appasaṅkhyā pubbaṃ nipatati. Evaṃ dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dīgho ca majjhimo ca dīghamajjhimaṃ.
对于表示烹煮者、贱民等义的相违释,如“orabbhikā ca sūkarikā ca”合为“orabbhikasūkarikaṃ”(杀羊者与杀猪者)。如是,sākuṇikamāgavikaṃ(捕鸟者与猎鹿者)、sapāko ca caṇḍālo ca合为sapākacaṇḍālaṃ(食狗肉者与贱民)、pukkusachavaḍāhakaṃ(拾尸者与焚尸者)、venarathakāraṃ(竹匠与车匠)。其中,venā为竹匠,rathakārā为车匠,cammakārā为皮匠。显示巴利原文
Pacanacaṇḍālatthānaṃ dvande orabbhikā ca sūkarikā ca orabbhikasūkarikaṃ. Evaṃ sākuṇikamāgavikaṃ, sapāko ca caṇḍālo ca sapākacaṇḍālaṃ, pukkusachavaḍāhakaṃ, venarathakāraṃ. Tattha venā tacchakā, rathakārā cammakārā.
对于表示方位的相违释,如“pubbā ca aparā ca”在意义上构成相违释复合词,并省略格尾变化,依此处所引规则转为单数、中性后,再依“saro rasso napuṃsake”规则变为短音,即成pubbāparaṃ(前后),呼格he pubbāpara,对格pubbāparaṃ,具格pubbāparena,属格pubbāparassa等。同理,puratthimapacchimaṃ(东西)、dakkhiṇuttaraṃ(南北)、adharuttaraṃ(上下)。显示巴利原文
Disatthānaṃ dvande pubbā ca aparā cāti atthe dvandasamāsaṃ, vibhattilopañca katvā idhādiggahaṇena ekatte, napuṃsakaliṅgatte ca kate ‘‘saro rasso napuṃsake’’ti rassattaṃ, pubbāparaṃ , he pubbāpara, pubbāparaṃ, pubbāparena, pubbāparassa iccādi. Evaṃ puratthimapacchimaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, adharuttaraṃ.
“中性、单数、相违释”这些规则在此继续适用。显示巴利原文
‘‘Napuṃsakaliṅgaṃ, ekattaṃ, dvande’’ti ca vattate.
360 对于树木、草、畜生、财富、谷物、地区等,可有选择。显示巴利原文
360.Vibhāsā rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnañca.
树木、草、畜生、财富、谷物、地区等词,在相违释复合词中,可选择性地成为单数、中性。若不成单数,则为复数,且性别依后词而定。显示巴利原文
Rukkha tiṇa pasu dhana dhañña janapadādīnamekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca vibhāsā hoti dvande samāse. Ekattābhāve bahuvacanaṃ, parasseva liṅgañca.
其中,树木的相违释,例如“assatthā ca kapitthā ca”(毕钵罗树与木苹果树),在意义上构成集合相违释复合词时,依此规则可选择性地成为单数、中性。即成为 assatthakapitthaṃ(毕钵罗与木苹果),或 assatthakapitthā。同样,ambapanasaṃ(芒果与面包果)或 ambapanasā,khadirapalāsaṃ(儿茶与紫矿)或 khadirapalāsā,dhavassakaṇṇakaṃ(达瓦树与阿萨卡那树)或 dhavassakaṇṇakā。显示巴利原文
Tattha rukkhānaṃ dvande assatthā ca kapitthā cāti atthe samāhāre dvandasamāsādimhi kate iminā vikappenekattaṃ, napuṃsakaliṅgattañca. Assatthakapitthaṃ, assatthakapitthā vā. Evaṃ ambapanasaṃ, ambapanasā vā, khadirapalāsaṃ, khadirapalāsā vā, dhavassakaṇṇakaṃ, dhavassakaṇṇakā vā.
草的相违释,例如“usīrāni ca bīraṇāni ca”(香根草与须芒草),合为 usīrabīraṇaṃ,或 usīrabīraṇāni。同样,muñjapabbajaṃ(灯心草与芦苇)或 muñjapabbajā,kāsakusaṃ(白茅与吉祥草)或 kāsakusā。显示巴利原文
Tiṇānaṃ dvande usīrāni ca bīraṇāni ca usīrabīraṇaṃ, usīrabīraṇāni vā. Evaṃ muñjapabbajaṃ, muñjapabbajā vā, kāsakusaṃ, kāsakusā vā.
畜生类的相违释中,如“ajā ca eḷakā ca”(山羊与绵羊)合为 ajeḷakaṃ 或 ajeḷakā;“hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca”(象、牛、马与母马)合为 hatthigavassavaḷavaṃ 或 hatthigavassavaḷavā,依“kvacādi”等规则将元音变为短音,并依“osare ca”规则进行 avā 替换;gomahiṃsaṃ(牛与水牛)或 gomahiṃsā;eṇeyyavarāhaṃ(羚羊与猪)或 eṇeyyavarāhā;sīhabyagghataracchaṃ(狮子、虎与鬣狗)或 sīhabyagghataracchā。显示巴利原文
Pasūnaṃ dvande ajā ca eḷakā ca ajeḷakaṃ, ajeḷakā vā, hatthī ca gāvo ca assā ca vaḷavā ca hatthigavassavaḷavaṃ, hatthigavassavaḷavā vā, ‘‘kvacā’’tiādinā rassattaṃ, ‘‘osare cā’’ti avādeso ca, gomahiṃsaṃ, gomahiṃsā vā, eṇeyyavarāhaṃ, eṇeyyavarāhā vā, sīhabyagghataracchaṃ, sīhabyagghataracchā vā.
财富类的相违释中,如“hiraññañca suvaṇṇañca”(金与银)合为 hiraññasuvaṇṇaṃ 或 hiraññasuvaṇṇāni。同样地,jātarūparajataṃ(黄金与白银)或 jātarūparajatāni;maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ(宝石、珍珠、螺贝与琉璃)或 maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā。显示巴利原文
Dhanānaṃ dvande hiraññañca suvaṇṇañca hiraññasuvaṇṇaṃ, hiraññasuvaṇṇāni vā. Evaṃ jātarūparajataṃ, jātarūparajatāni vā, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyaṃ, maṇimuttasaṅkhaveḷuriyā vā.
谷物类的相违释:sāli(稻)与 yava(麦)合为 sāliyavaṃ 或 sāliyavā。同样,tila(芝麻)、mugga(绿豆)与 māsa(黑豆)合为 tilamuggamāsaṃ 或 tilamuggamāsā。显示巴利原文
Dhaññānaṃdvande sālī ca yavā ca sāliyavaṃ, sāliyavā vā. Evaṃ tilamuggamāsaṃ, tilamuggamāsā vā.
国名类的相违释:kāsī(迦尸)与 kosalā(拘萨罗)合为 kāsikosalaṃ(迦尸拘萨罗),或 kāsikosalā(迦尸拘萨罗等);vajjī(跋耆)与 mallā(末罗)合为 vajjimallaṃ(跋耆末罗),或 vajjimallā(跋耆末罗等);aṅgā(鸯伽)与 magadhā(摩揭陀)合为 aṅgamagadhaṃ(鸯伽摩揭陀),或 aṅgamagadhā(鸯伽摩揭陀等)。显示巴利原文
Janapadānaṃ dvande kāsī ca kosalā ca kāsikosalaṃ, kāsikosalā vā, vajjī ca mallā ca vajjimallaṃ, vajjimallā vā, aṅgā ca magadhā ca aṅgamagadhaṃ, aṅgamagadhā vā.
以“ādi”(等)所摄,相互对立的法以及鸟类名等构成的相违释,可有单数中性形式。善与不善合为 kusalākusalaṃ(善不善),或 kusalākusalā(善不善等);同理,有罪与无罪合为 sāvajjānavajjaṃ 或 sāvajjānavajjā;低劣与殊胜合为 hīnappaṇītaṃ 或 hīnappaṇītā;黑与白合为 kaṇhasukkaṃ 或 kaṇhasukkā;乐与苦合为 sukhadukkhaṃ 或 sukhadukkhāni;嗔恚与随顺合为 paṭighānunayaṃ 或 paṭighānunayā;阴影与阳光合为 chāyātapaṃ 或 chāyātapā;光明与黑暗合为 ālokandhakāraṃ 或 ālokandhakārā;夜与昼合为 rattindivaṃ 或 rattindivā;日与夜合为 ahorattaṃ 或 ahorattā。依“kvaci samāsanta”等规则,有 ākārikārāna 等变化。显示巴利原文
Ādiggahaṇena aññoññappaṭipakkhadhammānaṃ, sakuṇatthānañca dvande vibhāsā ekattaṃ hoti, napuṃsakaliṅgattañca. Kusalañca akusalañca kusalākusalaṃ, kusalākusalā vā, evaṃ sāvajjānavajjaṃ, sāvajjānavajjā vā, hīnappaṇītaṃ, hīnappaṇītā vā, kaṇhasukkaṃ, kaṇhasukkā vā, sukhadukkhaṃ, sukhadukkhāni vā, paṭighānunayaṃ, paṭighānunayā vā, chāyātapaṃ, chāyātapā vā, ālokandhakāraṃ, ālokandhakārā vā, ratti ca divā ca rattindivaṃ, rattindivā vā, ahañca ratti ca ahorattaṃ, ahorattā vā, ‘‘kvaci samāsanta’’iccādinā ākārikārānamattaṃ.
鸟类名的相违释:haṃsā(天鹅)与 bakā(苍鹭)合为 haṃsabakaṃ(天鹅苍鹭),或 haṃsabakā(天鹅苍鹭等)。同理,kāraṇḍava(凫)与 cakkavāka(鸳鸯)合为 kāraṇḍavacakkavākaṃ 或 kāraṇḍavacakkavākā;mayūra(孔雀)与 koñca(鹤)合为 mayūrakoñcaṃ 或 mayūrakoñcā;suka(鹦鹉)与 sālika(八哥)合为 sukasālikaṃ 或 sukasālikā。显示巴利原文
Sakuṇānaṃ dvande haṃsā ca bakā ca haṃsabakaṃ, haṃsabakā vā. Evaṃ kāraṇḍavacakkavākaṃ, kāraṇḍavacakkavākā vā, mayūrakoñcaṃ, mayūrakoñcā vā, sukasālikaṃ, sukasālikā vā.
此处主要论述的是——显示巴利原文
Yebhuyyena cettha –
前分若以 acci(火焰)等、ppasara(扩散)等结尾,或偶有以 i 音、u 音结尾者;
在相违释中,凡以元音等结尾、或以 a 音结尾者,于复数中常有规例可循。
显示巴利原文 Accitappasaraṃ pubbaṃ, ivaṇṇuvaṇṇakaṃ kvaci; Dvande sarādyakārantaṃ, bahūsvaniyamo bhave.
以前分为主、以后分为主、以两者为主或以他义为主,复合词有四种。
此复合词连同 digu(数词限定复合词)与 kammadhāraya(同格限定复合词),共有六种。
abyayībhāva(不变复合词)有两种,kammadhāraya(同格限定复合词)有九种;
依主释有二种,持业释有八种或九种;
多财释有二种,相违释有一种,如是复合词总计三十八种。
显示巴利原文 Pubbuttarubhayaññattha-ppadhānattā catubbidho; Samāsoyaṃ digu kamma-dhārayehi ca chabbidho. Duvidho abyayībhāvo, navadhā kammadhārayo; Digu dudhā tappuriso, aṭṭhadhā navadhā bhave; Bahubbīhi dvidhā dvando, samāso caturaṭṭhadhāti.