第16章·“bhū”等组别章·以 sa 音结尾的词根
16. 存在等类章解释 · 202 段
以 sa 音结尾的词根巴利
Sakārantadhātu
“Sā”意为成熟,即令其成熟。巴利
Sā pāke. Sāti.
谓“Si”(侍奉)。侍奉。侍奉、侍奉者、被侍奉者、吉祥、吉祥。巴利
Si sevāyaṃ. Sevati. Sevanā, sevako, sevito, sivo, sivaṃ.
亲近卑下之人,自身终趋卑下;
亲近同等之人,则永不退堕;
亲近最上之人,则速得提升。
因此,应亲近比自己更殊胜者。巴利
Nihīyati puriso nihīnasevī, Na ca hāyetha kadāci tulyasevī; Seṭṭhamupagamaṃ udeti khippaṃ, Tasmā attano uttaritaraṃ bhajetha;
‘Si’(根),有行进、了知的意义。seti(卧),atiseṭi(超越而卧)。atisituṃ(为了超越而卧)、atisitvā(已超越而卧)、setu([令]超越)。巴利
Si gatibuddhīsu. Seti, atiseti. Atisituṃ, atisitvā, setu.
“头卧”:指以头安卧。“卧”:指睡眠。“卧”:谓横卧。“卧处”:谓卧床、铺席。巴利
Sīsaye. Sayo supanaṃ. Seti. Sayati. Senaṃ. Sayanaṃ.
“Su”为词根,具有“流动”之义。有“流动”(savati)、“流出”(pasavati)之义。“Pasuto”指已流出者,“suto”指所流出者。巴利
Su gatiyaṃ. Savati. Pasavati. Pasuto, suto.
此处,“suto”意为使者。如“见闻使者,我得喜悦”及“天子驭者玛德利”,此二处便是该义的用例。巴利
Ettha sutoti dūto, ‘‘vittiñhi maṃ vindati suta disvā’’ti ‘‘devasuto ca mātalī’’ti ca imāni tattha payogāni.
“Su”[根],义为听闻。听闻、流动也。听闻。漏。巴利
Su savane. Savanaṃ sandanaṃ. Savati. Āsavo.
词根‘Sū’,意为生产;生产即生育。又有流动、生产之义。由此而有“经(sutta)”。巴利
Sū pasave. Pasavo jananaṃ. Savati, pasavati. Suttaṃ.
此处,所谓经,即“流动、生产”之义,故称经,指三藏佛语,或其他如象经等经。巴利
Ettha pana suttanti atthe savati janetīti suttaṃ, tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ, tadaññampi vā hatthisuttādi suttaṃ.
词根‘Sū’,义为释放生命与胎儿。由此有‘Sūti’、‘Pasūti’、‘Pasūto’等形式。巴利
Sū pāṇagabbhavimocanesu. Sūti. Pasūti. Pasūto.
‘Su’表‘超越’(peraṇe)。‘Suti’。巴利
Su peraṇe. Suti.
‘Se’表‘消尽’(khaye)。‘Sīyati’,即由‘一’(e)转为‘ī’的替代形。巴利
Se khaye. Sīyati. Ekārassīyādeso.
‘Se’表‘成熟’(pāke)。‘Seti’表‘他躺卧/他躺下’。巴利
Se pāke. Seti.
‘Se’(字根)表‘行进’(gatiyaṃ)义。‘Seti’。‘Setu’即‘桥’。巴利
Se gatiyaṃ. Seti. Setu.
【字根“伤害”义】“伤害”者,损伤也。“伤害”则“加害”,亦作“害者”、“伤害行为”、“伤害”。巴利
Hiṃsa hiṃsāyaṃ. Hiṃsati. Hiṃsako, hiṃsanā, hiṃsā.
‘Issa’(字根)表‘嫉妒’(issāyaṃ)义。‘Issati’(动词)。如‘诸天人不嫉妒他人的勇猛精进’(Purisaparakkamassa devā na issanti)。‘Issā’(嫉妒)、‘issāyanā’(嫉妒)。巴利
Issa issāyaṃ. Issati. Purisaparakkamassa devā na issanti. Issā, issāyanā.
“Namassa”一词,用以表示“礼拜、恭敬”(vandanānatiyaṃ)。此处“礼拜、恭敬”,即那名为礼拜的屈身俯首。此词根唯是及物的,不像namu词根那样既可及物又可不及物。故有“Namassati”。巴利
Namassa vandanānatiyaṃ. Vandanānati nāma vandanāsaṅkhātaṃ namanaṃ, sakammakoyevāyaṃ dhātu, na namudhātu viya sakammako ceva akammako ca. Namassati.
“ghusa”词根,义为“声音”。其动词形式有:ghusati(发出声音)、ghosati(发声)。派生词有:paṭighoso(回响声)、nigghoso(响声、轰鸣)、vacīghoso(言语之声)。巴利
Ghusa sadde. Ghusati, ghosati. Paṭighoso, nigghoso, vacīghoso.
“Cusa”一词,义为“饮用”(pāne)。动词形为“Cusati”。巴利
Cusapāne. Cusati.
“Pusa”表“滋养”(buddhiyaṃ)义;有“Pusati”;“Poso”即滋养者;“Sampīḷe mama posanaṃ”意为“压迫我的滋养”;“Posanaṃ”即增长(vaḍḍhanaṃ)。巴利
Pusa buddhiyaṃ. Pusati. Poso. Sampīḷe mama posanaṃ. Posananti vaḍḍhanaṃ.
“Musa”表“偷盗”(theyye)义;“盗取”(thenanaṃ)即偷盗(theyyaṃ)、贼行(corikā);有“Musati”(欺骗);“Duddikkho cakkhumusano”谓难见者、眼之欺骗;“Musalo”即杵。巴利
Musa theyye. Thenanaṃ theyyaṃ corikā. Musati. Duddikkho cakkhumusano. Musalo.
“Pusa”表“繁衍、产生”(pasave)义;有“Pusati”。巴利
Pusa pasave. Pusati.
“装饰”之义。装饰;庄严、显饰。装饰,显饰。巴利
Vāsi bhūsa alaṅkāre. Vāsati. Bhūsati, vibhūsati. Bhūsanaṃ, vibhūsanaṃ.
“疼痛”之义。作“疼痛”而言。巴利
Usa rujāyaṃ. Usati.
isa 意为“寻求”。由此词根构成动词 esati(他寻求)。由此词根派生的名词为 isi(仙人)。巴利
Isa ucche. Esati. Isi.
此处,所谓“仙人”(isayo),即寻求戒等诸德者,指佛陀等圣者,以及依苦行出家的人。“仙人、苦行者、结发者、持髻者、蓄发者”——这些都是苦行者的同义词。巴利
Ettha pana sīlādayo guṇe esantīti isayo, buddhādayo ariyā tāpasapabbajjāya ca pabbajitā narā. ‘‘Isi tāpaso jaṭilo jaṭī jaṭādharo’’ti ete tāpasapariyāyā.
“kasa”意为“划刻、犁耕”。由此词根构成的动词为“kasati”或“kassati”(他耕犁)。由此词根派生的名词为“kassako”(农夫)、“ākāso”(虚空)。巴利
Kasa vilekhane. Kasati, kassati. Kassako, ākāso.
此处,“农夫”(kassako)即指从事耕作者。“虚空”(ākāso)即指天空,因其不被耕犁,故称虚空,意为无法加以划断、犁耕。以下诸词皆为指称他们之名:巴利
Ettha kassakoti kasikārako. Ākāsoti nabhaṃ. Tañhi na kassatīti ākāso. Kasituṃ vilekhituṃ na sakkāti attho. Imāni tadabhidhānāni –
虚空,即穹苍、云、天空、虚空。
空中,即天空、天、空,亦是日道。
星之道、宿之道、日之道;
虚空、风之道、无道、风之行径。巴利
Ākāso ambaraṃ abbhaṃ, antalikkha’maghaṃ nabhaṃ; Vehāso gaganaṃ devo, kha’mādiccapathopi ca. Tārāpatho ca nakkhatta-patho ravipathopi ca; Vehāyasaṃ vāyupatho, apatho anilañjasaṃ.
kas、sis、jas、jhas、vas、mas、dis、jus、yus 诸字根皆为伤害义。kasati(他伤害)、sisati(他伤害)、jasati(他伤害)、jhasati(他伤害)、vasati(他伤害)、masati(他伤害)、masako(蚊子)、omasati(他刺伤)、omasavādo(刺伤之语)、disati(他伤害)、jusati(他伤害)、yūsati(他伤害)。巴利
Kasasisa jasa jhasa vasa masa disa jusa yusa hiṃsatthā. Kasati. Sisati. Jasati. Jhasati. Vasati. Masati. Masako. Omasati, omasavādo. Disati. Jusati. Yūsati.
其中,omasati 意为刺伤。omasavādo 意为如针般刺伤他人的话语。masako 意为蚊子。巴利
Tattha omasatīti vijjhati. Omasavādoti paresaṃ sūciyā viya vijjhanavādo. Masakoti makaso.
“bhassa”指言语、谈论。“谈论”被称为“住所、行境、谈论”,如同“谈论者”等用例所示。“bhassati”(说)。“bhaṭṭhaṃ”(已说)。“bhaṭṭhaṃ”意为已说之语、言辞。然而在此处——巴利
Bhassa bhassane. Bhassanti kathanaṃ vuccati ‘‘āvāso gocaro bhassaṃ. Bhassakāraka’’ntiādīsu viya. Bhassati. Bhaṭṭhaṃ. Bhaṭṭhanti bhāsitaṃ, vacananti attho. Ettha pana –
“ 这些善说而具义的偈颂,大牟尼,是您所说;
我已被善说所折服,请您成为我的皈依处。”巴利
‘‘Subhāsitā atthavatī, gāthāyo te mahāmuni; Nijjhattomhi subhaṭṭhena, tvañca me saraṇaṃ bhavā’’ti
这是圣典的例证。其中,“nijjhatto”意为被法光之慧所审察,我已通达教说。“subhaṭṭhena”意为以善说。巴利
Pāḷi nidassanaṃ. Tattha nijjhattoti nijjhāpito dhammojapaññāya paññattigato amhi. Subhaṭṭhenāti subhāsitena.
“jisu”“nisu”“visu”“misu”“vassa”诸词根,义为“浇洒、降注”。如“jesati”(浇洒)、“nesati”(浇洒)、“vesati”(浇洒)、“mesati”(浇洒)。“devo vassati”即天降雨。巴利
Jisu nisu visu misu vassa secane. Jesati. Nesati. Vesati. Mesati. Devo vassati.
“marisu”义为忍耐,且(ca)也关联浇洒之义。“marisati”意为忍耐。巴利
Marisu sahane ca. Cakāro secanāpekkhako. Marisati.
“pusa”意为滋养。“posati”即滋养。“poso”指被滋养者。凡由业、心、时节、食物所滋养的,便称为“poso”。然而,因有“其他众生(天)亦能滋养”的说法,在 curādi 词群中也会列出此词根。巴利
Pusa posane. Posati. Poso. Kammacittautuāhiārehi posiyatīti poso. ‘‘Aññepi devo posetī’’ti dassanato pana curādigaṇepi imaṃ dhātuṃ vakkhāma.
“pisu”“silisu”“pusu”“palusu”“usu”意为伤害、烧灼。“pesati”是伤害。“silesati”是伤害。“sileso”是伤害。“posati”是伤害。“palosati”是伤害。“osati”是伤害。“usu”即箭。巴利
Pisu silisu pusu palusu usu upadāhe. Pesati. Silesati. Sileso. Posati. Palosati. Osati. Usu.
“ghasu”意为摩擦、挤压。“saṃhariso”指摩擦、挤压。“ghassati”即摩擦。巴利
Ghasu saṃharise. Saṃhariso saṅghaṭṭanaṃ. Ghassati.
“hasu”意为拥抱。“āliṅgo”即拥抱、紧抱。“hassati”意为拥抱。巴利
Hasu āliṅge. Āliṅgo upagūhanaṃ. Hassati.
“hasu”意为笑。“hasati”(笑)。母马笑、良马笑、大笑、嘲笑。使役形为“hāseti”等,被嘲笑、笑声、大笑声、笑、大笑、笑容。省略“ha”音而成的微笑称为“sita”,用于“现出微笑”等处。巴利
Hasahasane. Hasati. Assā hasanti, ājānīyā hasanti, pahasati, uhasati. Kārite ‘‘hāseti’’iccādi, uhasiyamāno, hāso, pahāso, hasanaṃ, pahasanaṃ, hasitaṃ. Hakāralopena mandahasanaṃ ‘‘sita’’nti vuccati ‘‘sitaṃ pātvākāsī’’tiādīsu.
其中,“uhasati”意为嘲笑。“uhasiyamāno”意为被嘲笑。此处圣典原文为:“此处,有比丘前往林中、树下或空寂之处,女人前来嘲笑他”,以及“他被女人嘲笑”。“hāso”者,或指笑,或指喜悦,如“愿笑声于我生起”等处所用。巴利
Tattha uhasatīti avahasati. Udasiyamānoti avahasiyamāno. Tatrāyaṃ pāḷi ‘‘idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā uhasati’’ iti ca ‘‘so mātugāmena uhasiyamāno’’ iti ca. Hāsoti hasanaṃ vā somanassaṃ vā ‘‘hāso me upapajjathā’’tiādīsu viya.
“嘶、笑、嘶鸣、鸣响”皆为声音之义。嘶鸣、笑、嘶、鸣响、鸣响声。此处圣典原文为:“愿一切鼓鸣响,愿一切琴声齐鸣”。巴利
Tusa hasa hisa rasa sadde. Tusati, hasati, hisati, rasati, rasitaṃ. Atrāyaṃ pāḷi ‘‘bheriyo sabbā vajjantu, vīṇā sabbā rasantu tā’’ iti.
rasa有品尝之义。rasati。raso。巴利
Rasa assādane. Rasati. Raso.
rasa有品尝及爱乐之义。rasati。raso。巴利
Rasa assādasinehesu. Rasati. Raso.
Rasa:此处为衰减之义。rasati,即品味、感受。rasanaṃ、raso,即味、作用。巴利
Rasa hāniyaṃ. Rasati. Rasanaṃ, raso.
于此,相关的巴利圣典文句如下——巴利
Atrāyaṃ pāḷi –
“ 既非站立,亦非端坐,既非卧躺,亦非行走;
仅于眨眼之间,于此亦有衰减与怖畏。”巴利
‘‘Naheva ṭhita nā’sīnaṃ, na sayānaṃ na paddhaguṃ; Yāva byāti nimīsati, tatrāpi rasatibbayo’’ti.
此处“衰减与怖畏”的意思是:彼彼青春衰减、减损,而非增长。巴利
Tattha rasatibbayoti so so vayo rasati parihāyati, na vaḍḍhatīti attho.
Lasa 为黏着、游戏之义。lasati。lāso。lasī 与 te 意为无火焰。lasi 指脑髓。nippalitā 即出离。巴利
Lasa silesanakīḷanesu. Lasati. Lāso. Lasī ca te nippalitā. Lasi vuccati matthaluṅgaṃ. Nippalitāti nikkhantā.
“Nisa”是定的意思。“定”,意即安住于所缘、心一境性。“nesati”。巴利
Nisasamādhimhi. Samādhi samādhānaṃ cittekaggatā. Nesati.
“misa”与“masa”字根,有“音声”及“忿怒”之义。“mesati”。“masati”。“meso”。“masako”。巴利
Misa masa sadde rose ca. Mesati. Masati. Meso. Masako.
“pisi”与“pesu”字根,有“去”之义。“pisati”。“pesati”。巴利
Pisi pesu gatiyaṃ. Pisati. Pesati.
词根“sasu”,义为“伤害、损害”。其衍生词有“sasati”(伤害、割切)、“satthaṃ”(刀剑、利器)。所谓“satthaṃ”,即指刀剑。巴利
Sasu hiṃsāyaṃ. Sasati. Satthaṃ. Satthaṃ vuccati asi.
词根“saṃsa”,有“称赞”义,亦兼“伤害”义。其中“ca”(又)字,即为兼顾“伤害”之义而附加。衍生例词:“saṃsati”(伤害、称赞)、“pasaṃsati”(赞叹、称扬);名词:“pasaṃsā”(赞叹)、“pasaṃsanā”(称扬);“pasattho bhagavā”(世尊受到称赞);此外还有现在分词“pasaṃsamāno”(正在称赞者)、过去分词“pasaṃsito”(被称赞者)、施事名词“pasaṃsako”(称赞者)、义务分词“pasaṃsitabbo”(应受称赞者)、义务分词“pasaṃsanīyo”(值得称赞者)、未来被动分词“pāsaṃso”(将受称赞者)、连续体“pasaṃsitvā”(称赞已)等,如是种种。巴利
Saṃsa thutiyañca. Cakāro hiṃsāpekkhāya. Saṃsati, pasaṃsati. Pasaṃsā, pasaṃsanā. Pasattho bhagavā. Pasaṃsamāno, pasaṃsito, pasaṃsako, pasaṃsitabbo, pasaṃsanīyo, pāsaṃso, pasaṃsitvā iccādīni.
词根“disa”,义为“见、观”。此词根有种种形态:不及物用法如“dissati”(被见到)、“padissati”(被各别见到)等;及物用法如“passati”(看见)、“dakkhati”(将见)等。巴利
Disa pekkhane. Etissā pana nānārūpāni bhavanti – ‘‘dissati padissati’’ iccādi akammakaṃ. ‘‘Passati dakkhati’’iccādi sakammakaṃ.
如“dissatu”(愿彼见)、“passatu”(愿彼看)、“dakkhatu”(愿彼将见)。又有“disseyya”(彼可能见)、“passeyya”(彼可能看)、“dakkheyya”(彼可能将见)。以及“disse”(彼见)、“passe”(彼看)、“dakkhe”(彼将见)。“dissa”(见)、“passa”(看)、“dakkha”(将见)。“adissā”(彼见)、“apassā”(彼看)。“addā”(彼见)——见于“sīdantare nage”之句中。“addakkhā”(他们见)、“addakkhuṃ”(他们见)、“adassuṃ”(他们见)。“adassi”(彼见)、“apassi”(彼看)、“adakkhi”(彼见)。巴利
Dissatu, passatu, dakkhatu. Disseyya, passeyya, dakkheyya. Disse, passe, dakkhe. Dissa, passa, dakkha. Adissā, apassā. Addā sīdantare nage. Addakkhā, addakkhuṃ, adassuṃ. Adassi, apassi, adakkhi.
如“dassissati”(彼将见)、“passissati”(彼将看)、“dakkhissati”(彼将见)。“adassissā”(彼将不见)、“apassissā”(彼将不看)、“dakkhissā”(彼将见)。如此,应依现在时、命令式等加以详细解释。于使役态,有“dasseti”(使见)、“dassayati”(使见)等形式;于被动态,有“passiyati”(被见)等。巴利
Dassissati, passissati, dakkhissati. Adassissā, apassissā, dakkhissā. Evaṃ vattamānapañcamiyādivasena vitthāretabbāni. Kārite ‘‘dasseti dassayatī’’ti rūpāni. Kamme ‘‘passiyati’’ iccādīni.
“disā”(方向)、“passo”(看见者)、“passaṃ”(正在看)、“passitā”(见者)、“dassetā”(使见者)、“dassanaṃ”(见)、“vipassanā”(观)、“ñāṇadassanaṃ”(智见)——这些都是名词形式。而在“为彼义”与“为汝义”中,有“dakkhitāye”之形。巴利圣典中云:“我等来至此法会,为见不败之僧伽。”于此圣典段落中,“dakkhitāye”一词乃是“为彼义”或“为汝义”的第四格形式。因此,“dakkhitāye”之义应解为“为了见”或“为了看”。而“disā”等词,亦指东方等方位,称为“方”。如所说——巴利
Disā. Passo. Passaṃ. Passitā. Dassetā. Dassanaṃ. Vipassanā, ñāṇadassananti nāmikapadāni. Tadatthe pana tumatthe ca ‘‘dakkhitāye’’ti rūpaṃ. ‘‘Āgatāmha imaṃ dhammasamayaṃ, dakkhitāye aparājitasaṅgha’’nti hi pāḷi. Imasmiṃ pana pāḷippadese ‘‘dakkhitāye’’ti idaṃ tadatthe tumatthe vā catutthiyā rūpaṃ. Tathā hi dakkhitāyeti imassa dassanatthāyāti vā passitunti vā attho yojetabbo. Disātiādīsu pana puratthimādibhedāpi disāti vuccati. Yathāha –
“ 四方、四维,
上方、下方,此十方;
今立何方?
梦中所见六牙龙王”巴利
‘‘Disā catasso vidisā catasso, Uddhaṃ adho dasa disatā imāyo; Katamaṃ disaṃ tiṭṭhati nāgarājā, Yamaddasā supine chabbisāṇa’’nti.
父母等也是如此。如说:巴利
Mātāpitādayopi. Yathāha –
“ 父母是东方,师长是南方;
妻儿为西方,朋友与同僚为北方;
奴仆和工人为下方,沙门与婆罗门为上方;
这些方向,在家的善男子应当如此敬礼。”巴利
‘‘Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā; Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā; Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṃ samaṇabrāhmaṇā; Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī’’ti;
布施资具者也是如此。正如所说:“在家之人施与食、饮、衣,他们称此即为一方的给予。”巴利
Paccayadāyakāpi. Yathāha – ‘‘agārino annadapānavatthadā, avhāyikā nampi disaṃ vadantī’’ti.
涅槃也是如此。正如所说:巴利
Nibbānampi. Yathāha –
“ 斯陀计图,如是殊胜最上,
证得彼者,无苦安乐。”巴利
‘‘Etādisā paramā setaketu, Yaṃ patvā niddukkhā sukhino bhavantī’’ti;
如此,理解了“方向”一词所表达的含义后,现在应这样看待它的词源:因为依据月亮运行等,世间呈现出“这是东方、这是西方”等种种差别,所以称为“方向”,即东方等。同样,因为应当被看作“这些是我们的尊长所在”等,所以称为“方向”,即父母等。因为通过自己的福业而显现为“这些是施与者”,所以称为“方向”,即资具的施与者。因为以无生灭的恒常法性而存在于一切时,所以称为“方向”,即涅槃。见者,由于见到合理与不合理,故为见者。如此见者,即是“见”。此处有圣典说:巴利
Evaṃ disāsaddena vuccamānaṃ attharūpaṃ ñatvā idānissa nibbacanamevaṃ daṭṭhabbaṃ. Dissati candāvaṭṭanādivasena ‘‘ayaṃ purimā ayaṃ pacchimā’’tiādinā nānappakārato paññāyatīti disā, puratthimadisādayo. Tathā ‘‘ime amhākaṃ garuṭṭhāna’ntiādinā passitabbāti disā, mātāpitādayo. Dissanti sakāya puññakriyāya ime dāyakāti paññāyantīti disā, paccayadāyakā. Dissati uppādavayābhāvena niccadhammattā sabbakālampi vijjatīti disā, nibbānaṃ. Passoti kāraṇākāraṇaṃ passatīti passo. Evaṃ passatīti passaṃ. Atrāyaṃ pāḷi –
“ 见者见见者,亦见不见者;
不见者不能见不见者,亦不能见见者。”巴利
‘‘Passati passo passantaṃ, apassantampi passati; Apassanto apassantaṃ, passantampi na passatī’’ti.
“见者”,即能见者;“令见者”,即能令见者。“见”,指见的作用。又,见即是眼识,因为眼识缘取色所缘而见,故称为见。同样地,依“以见应断诸法”之说,见是指入流道。为何入流道是见?因为最初得见涅槃。难道种姓心不曾先见吗?不,并非不见,只是见后尚未完成应作之事,未断结缚,故不应称为“见”。譬如有一村民,无论在何处见到国王,即使献上礼物,因事务未成,便说:“我仍未见到国王。”这便是譬喻。巴利
Passatīti passitā. Dassetīti dassitā. Dassananti dassanakriyā. Apica dassananti cakkhuviññāṇaṃ. Tañhi rūpārammaṇaṃ passatīti dassananti vuccati. Tathā ‘‘dassanena pahātabbā dhammā’’ti vacanato dassanaṃ nāma sotāpattimaggo. Kasmā sotāpattimaggo dassanaṃ? Paṭhamaṃ nibbānadassanato. Nanu gotrabhū paṭhamataraṃ passatīti? No na passati, disvā kattabbakiccaṃ pana na karoti saṃyojanānaṃ appahānato, tasmā ‘‘passatī’’ti na vattabbo. Yattha katthaci rājānaṃ disvāpi paṇṇākāraṃ datvā kiccanipphattiyā adiṭṭhattā ajjāpi rājānaṃ na passāmīti vadanto gāmavāsī nidassanaṃ.
观,即依无常等观照诸蕴的观智。智见,即天眼、观、道、果、省察智及一切知智。在“不放逸者成就智见”中,天眼称为智见。在“引导心、倾向心于智见”中,观智称为智见。在“你们不可能于无上正等觉的智见”中,道称为智见。在“此是超越人法的、圣智见殊胜的证得、安乐住”中,果智称为智见。在“我生起智见,我的解脱不动摇,此是最后生,不再有后有”中,省察智称为智见。在“我生起智见,阿罗罗迦罗摩死后七日”中,一切知智称为智见。于此有:巴利
Vipassanāti aniccādivasena khandhānaṃ vipassanakaṃ ñāṇaṃ. Ñāṇadassananti dibbacakkhupi vipassanāpi maggopi phalampi paccavekkhaṇañāṇampi sabbaññutaññāṇampi vuccati. ‘‘Appamatto samāno ñāṇadassanaṃ ārādhetī’’ti ettha hi dibbacakkhu ñāṇadassanaṃ nāma. ‘‘Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī’’ti ettha vipassanāñāṇaṃ. ‘‘Abhabbā te ñāṇadassanāya anuttarāya sambodhāyā’’ti ettha maggo, ‘‘ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi, akuppā me cetovimutti, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’’ti ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti ettha sabbaññutaññāṇaṃ. Etthetaṃ bhavati –
“ 天眼、道、果、观、
省察智,以及诸智和一切知智。
以‘智见’一词,宣说这些义理。”巴利
‘‘Dibbacakkhupi maggopi, phalañcāpi vipassanā; Paccavekkhaṇañāṇampi, ñāṇaṃ sabbaññutāpi ca; Ñāṇadassanasaddena, ime atthā pavuccare’’ti.
Daṃsa:见。Daṃsati、vidaṃsati,意为看见、显现。Danto:已调伏。于所作中,令光明显现。巴利
Daṃsa daṃsane. Daṃsati, vidaṃsati. Danto. Kārite ālokaṃ vidaṃseti.
此于觉知中。他寻求。巴利
Esa buddhiyaṃ. Esati.
Saṃsa:言说。Saṃsati:他说。Yo me saṃse mahānāgaṃ:他向我宣说大龙。巴利
Saṃsa kathane. Saṃsati. Yo me saṃse mahānāgaṃ.
“Kilisa”意为恼害。“Kilisati”指他恼害。“Kileso”即烦恼。巴利
Kilisa bādhane. Kilisati. Kileso.
此处,以恼害为义,贪等被称为烦恼,苦也是如此。于这些之中,依于苦——巴利
Ettha bādhanaṭṭhena rāgādayopi ‘‘kilesā’’ti vuccanti dukkhampi. Etesu dukkhavasena –
“ 既得此缘,先前自己的烦恼;”
他们于可爱乐、令人喜悦的山堡中,以喜乐而行。巴利
‘‘Idañca paccayaṃ laddhā, pubbe kilesamattano; Ānandiyaṃ vicariṃsu, ramaṇīye giribbaje’’ti
应知为加行。然于已得Divādigaṇa者,则是‘kilissati’之词形。巴利
Payogo veditabbo. Divādigaṇaṃ pana pattassa ‘‘kilissatī’’ti rūpaṃ.
Vasa,于润泽之中。他居住。脂肪。巴利
Vasa sinehane. Vasati. Vasā.
在这里,vasā(牛脂)是指融化的脂肪。从颜色上看,它呈椰子油的颜色;也可以说它呈浇在咀嚼物上的油的颜色。巴利
Ettha ca vasā nāma vilīnasineho. Sā vaṇṇato nāḷikeratelavaṇṇā. Ācāme āsittatelavaṇṇātipi vattuṃ vaṭṭati.
在表示“伤害”“到达”“看见”等义时,使用词根 īsa:如 īsati(伤害 / 到达)、īso。巴利
Īsa hiṃsāgatidassanesu. Īsati. Īso.
“看”指已经看见,“见”指已经显现。“见”的行为称为“见”。此外,“见”也指眼识。依于眼识的色法,称为“看见”。因此,所谓“通过见而应当舍弃的法”,这句话说明“见”名为预流道。什么因缘使预流道成为“见”呢?因为它最初从涅槃而生起之见。难道不是“种姓心最初先见”吗?不,并非如此。未依见而作应作之事,未离结使的“不见”,不应称为“看”。就像在某个地方,有人虽然见到国王赐予百物,但由于执著未断,至今仍不视国王,这就是村民所举的例子。巴利
Bhāsabyattāyaṃ vācāyaṃ. Bhāsati. Bhāsā, bhāsitaṃ, bhātā. Paribhāsati. Paribhāsā, paribhāsako.
此处,‘bhāsanti’意为‘说明’,即由此说明义,故称‘bhāsā’(语言),如摩揭陀语等。bhāsitaṃ即言辞。bhāsita一词作言辞义时,应恒常视为中性,如‘听了猎人的话’。而bhāsita一词作为修饰语时,通于三性,如‘已说的法(阳性)’、‘已说的四谛(中性)’、‘已说的语言(阴性)’。曾先说话者,故称bhātā(兄弟),即指长兄。因其先出生,故作此称呼。虽然bhātā一词在‘百位兄弟、七位兄弟,兄弟有何过,难养难育’等句中,也通用于长兄与幼弟,但通常主要指长兄。故单言‘bhātā’时,便被理解为长兄;因此,在某些地方才特意添加限定词,说‘kaniṭṭhabhātā(幼弟)’。巴利
Tatra bhāsanti atthaṃ etāyāti bhāsā, māgadhabhāsādi. Bhāsitanti vacanaṃ. Vacanattho hi bhāsitasaddo niccaṃ napuṃsakaliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘sutvā luddassa bhāsita’’nti. Vāccaliṅgo pana bhāsitasaddo tiliṅgo daṭṭhabbo. Yathā ‘‘bhāsito dhammo, bhāsitaṃ catusaccaṃ, bhāsitā vācā’’ti. Pubbe bhāsatīti bhātā, jeṭṭhabhātāti vuttaṃ hoti. So hi pubbe jātattā evaṃ vattuṃlabhati. Kiñcāpi bhātusaddo ‘‘bhātikasataṃ, sattabhātaro. Bhātaraṃ kena dosena, dujjāsi dakarakkhino’’tiādīsu jeṭṭhakaniṭṭhabhātūsu vattati, tathāpi yebhuyyena jeṭṭhake nirūṭṭho, ‘‘bhātā’’ti hi vutte jeṭṭhabhātāti viññāyati, tasmā katthaci ṭhāne ‘‘kaniṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttaṃ.
然而,难道不是在某些地方特意加上‘jeṭṭhabhātā(长兄)’的限定语吗?的确如此。正因bhātā一词也能用于幼弟,为使语义明确,才说‘长兄’。正如‘miga(兽)’一词本用于鹿,因有时也用于其余四足兽,为明确才说‘hariṇamigo(鹿兽)’,此理亦当如是理解。又如牛、象、水牛、熊、猪、兔、獴等,虽miga一词作为通名使用,但在‘兽皮、兽肉’出现的场合,即使不添加‘鹿的’限定词,也能获得‘鹿皮、鹿肉’的特指义,在此不会被理解为牛、象等的皮或肉。同样,‘食兽肉’一语,不可能指食牛、象等的肉。同理,在某些地方,即使不加‘长兄’的限定词,仅说‘bhātā’,便能被理解为‘长兄’。然而,在‘兽皮、兽肉’这里,难道仅凭皮、肉二词就能获得特指义吗?并非如此,因为皮、肉等词如同兽一词,是作为通名使用的。那么,如何能获得特指义呢?是基于世间的约定俗成。虽然兽一词和皮等词作为通名使用,但由世间约定俗成所限定,牛、象等的皮等不为世人所知,唯有鹿皮等才被世人认可。故应视‘约定俗成之言为真实,世间共许是其因’。巴利
Nanu ca bho katthaci ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti visesetvā vuttanti? Saccaṃ, taṃ pana bhātāsaddassa kaniṭṭhepi vattanato pākaṭīkaraṇatthaṃ ‘‘jeṭṭhabhātā’’ti vuttaṃ. Yathā hi hariṇesu vattamānassa migasaddassa kadāci avasesacatuppadesupi vattanato ‘‘hariṇamigo’’ti visesetvā vācaṃ bhāsanti, evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ. Yathā ca gohatthimahiṃsaacchasūkarasasabiḷārādīsu sāmaññavasena migasadde vattamānepi ‘‘migacammaṃ migamaṃsa’’nti āgataṭṭhāne ‘‘hariṇassā’’ti visesanasaddaṃ vināpi ‘‘hariṇamigacammaṃ hariṇamigamaṃsa’’nti visesatthādhigamo hoti, ettha na gohatthiādīnaṃ cammaṃ vā maṃsaṃ vā viññāyati. Tathā ‘‘migamaṃsaṃ khādantī’’ti vacanassa gohatthiādīnaṃ maṃsaṃ khādantīti attho na sambhavati, evameva katthaci vināpi jeṭṭhakaiti visesanasaddaṃ ‘‘bhātā’’ti vutteyeva ‘‘jeṭṭhakabhātā’’ti attho viññāyatīti. Nanu ca bho ‘‘migacammaṃ, migamaṃsa’’nti ettha cammamaṃsasaddeheva visesatthādhigamo hotīti? Na hoti, migasaddassa iva cammamaṃsasaddānaṃ sāmaññavasena vattanato, evañca sati kena visesatthādhigamo hotīti ce? Lokasaṅketavasena, tathā hi migasadde ca cammasaddādīsu ca sāmaññavasena vattamānesupi lokasaṅketena paricchinnattā gohatthiādīnaṃ cammādīni na ñāyanti lokena, atha kho hariṇacammādīniyeva ñāyanti. ‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammuti kāraṇa’’nti hi vuttanti daṭṭhabbaṃ.
在表示‘于欲望中追寻’时,反复的欲望即为anvicchā。gilesati(渴望)。巴利
Gilesu anvicchāyaṃ. Punappunaṃ icchā anvicchā. Gilesati.
“yesu”表“努力”之义。yesati(努力)。巴利
Yesu payatane. Yesati.
在表“去”义时,有jesu、nesu、esu、hesu。jesati(去),nesati(去),esati(去),hesati(去)。而词根末尾因连声变化,也应取“jessati、nessati”等形式。jessamāno(正在去),jessaṃ(去),jessanto(去)。于此——巴利
Jesu nesu esu hesu gatiyaṃ. Jesati. Nesati. Esati. Hesati. Dhātvantassa pana saññogavasena ‘‘jessati, nessatī’’tiādīnipi gahetabbāni. Jessamāno. Jessaṃ, jessanto. Ettha ca –
“ 犹如林中大象,母象追随有牙者,
奔行于山岩险绝、平地与崎岖之处。”巴利
‘‘Yathā āraññakaṃ nāgaṃ, dantiṃ anveti hatthinī; Jessantaṃ giriduggesu, samesu visamesu cā’’ti
这是圣典中的例证。巴利
Pāḷi nidassanaṃ.
在“desu”、“hesu”这两个表示“无明”之义的词中,有 desati(无明)、hesati(无明)。巴利
Desu hesu abyattasadde. Desati. Hesati.
Kāsa 在“声病”中。即咳嗽,大声咳嗽。即咳嗽。咳嗽、呼吸、疼痛、虚弱,乃智慧减损者所遭遇。巴利
Kāsa saddakucchāyaṃ. Kāsati, ukkāsati. Kāso. Kāsaṃ sāsaṃ daraṃ balyaṃ, khīṇamedho nigacchati.
Kāsu、bhāsu 在“光辉”中。Ditti 意为明显,或光彩。照耀,令照耀。光辉照耀。远处存在者亦照耀。照耀。此宫殿照耀。照耀。Kāsu 为光明。巴利
Kāsu bhāsu dittiyaṃ. Dittīti pākaṭatā, virājanatā vā. Kāsati, pakāsati. Pakāsati tejo. Dūre santo pakāsenti. Bhāsati. Pabhāsati midaṃ byamhaṃ. Pakāso. Kāsu obhāso.
其中,能照耀者即 pakāso,意为变得明显。以空洞状态或以堆聚状态而照耀、令照耀、变得明显者,即 kāsu。‘Kāsu’亦指坑穴,亦指堆聚。巴利
Tatra pakāsatīti pakāso, pākaṭo hotīti attho. Tucchabhāvena puñjabhāvena vā kāsati pakāsati pākaṭā hotīti kāsu. ‘‘Kāsu’’ iti āvāṭopi vuccati rāsipi.
“ 御者,你为何如此匆忙,挖掘深坑?
朋友,请告诉我我所问的:你将用这深坑做什么?”巴利
‘‘Kiṃnu santaramānova, kāsuṃ khanasi sārathi; Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃkāsuyā karissasī’’ti
在此,坑洞名为 kāsu。如‘另一些人跳入火坑(aṅgārakāsuṃ),人们哭泣着,肢体被烧焦’句中,kāsu 指堆积之物。使役形态:使照耀者即 pakāsako,使明亮者即 obhāsako。于业处被照耀者即 pakāsito,同样,bhāsito。于状态名词中:kāsanā(照耀),saṅkāsanā(阐明),pakāsanā(使照耀)。于不定式等形式中,有 pakāsituṃ、pakāsetuṃ、obhāsituṃ、obhāsetuṃ;以及 pakāsitvā、pakāsetvā、obhāsitvā、obhāsetvā 等形态。于派生词中:bhāsu——此光辉存在于其中者,即 bhāsuro(光辉的),亦即 pabhassaro(极光辉的)。或 bhāsuro 指有鬃毛的狮子。在此义中,bhāsu 一词如同‘rāja dittiya’中的 rāja,可作光彩之义,因此,由于具备容色的光彩,bhāsu 即光彩,此光彩存于其中者,即 bhāsuro。应知这是词源的解说。巴利
Ettha hi āvāṭo kāsu nāma. ‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti ettha rāsi. Kārite – pakāsetīti pakāsako. Obhāsetīti obhāsako. Kamme pakāsiyatīti pakāsito. Evaṃ bhāsito. Bhāve – kāsanā. Saṅkāsanā. Pakāsanā. Tumantāditte ‘‘pakāsituṃ, pakāsetuṃ, obhāsituṃ, obhāsetuṃ. Pakāsitvā, pakāsetvā, obhāsitvā, obhāsetvā’’ti rūpāni bhavanti. Taddhite bhāsu etassa atthīti bhāsuro, pabhassaro yo koci. Bhāsuroti vā kesarasīho. Imasmiṃ atthe bhāsusaddo ‘‘rāja dittiya’’nti ettha rājasaddo viya virājanavācako siyā, tasmā rūpasiriyā virājanasampannatāya bhāsu virājanatā etassa atthīti bhāsuroti nibbacanaṃ ñeyyaṃ.
词根 nāsu 与 rāsu 表示声音。nāsati(发声)、rāsati(发声)。nāsā 与 nāsikā 意为鼻。巴利
Nāsu rāsu sadde. Nāsati. Rāsati. Nāsā, nāsikā.
其中,nāsā 亦指象鼻,如“若光辉的女子以象鼻般的大腿注视我”等句所示。人类等的鼻(nāsikā)也可称为 nāsā,如“谁砍断你的手、脚、耳、鼻”等句所示。以此发出不清晰之声,故名为 nāsā。nāsā 即是 nāsikā。凡未作词源解释之处,当知或因浅显易懂,或因罕见而未加说明;纵使未予说明,善巧运用者也应审察后善用之。此处有言:巴利
Tatra nāsāti hatthisoṇḍāpi nāsāti vuccati ‘‘sace maṃ nāganāsūrū, olokeyya pabhāvatī’’tiādīsu viya. Manussādīnaṃ nāsikāpi nāsāti vuccati ‘‘yo te hatthe ca pāde ca, kaṇṇanāsañca chedayī’’tiādīsu viya. Nāsanti abyattasaddaṃ karonti etāyāti nāsā. Nāsā eva nāsikā. Yattha nibbacanaṃ na vadāma, tattha taṃ suviññeyyattā appasiddhattā vā na vuttanti daṭṭhabbaṃ, avuttampi payogavicakkhaṇehi upaparikkhitvā yojetabbaṃ. Atridaṃ vuccati –
鼻是象鼻,手是象手;
就象而言,二者被视为等同。
“ 鼻”与“鼻窍”二词,
于人类等中,同许为一义。巴利
Nāsā soṇḍā karo hattho, Hatthidabbe samā matā; Nāsā ca nāsikā ca dve, Narādīsu samā matā’’ti.
Nasa koṭille:词根 nasa 表“弯曲”。Nasati。巴利
Nasa koṭille. Nasati.
Bhisi bhaye:词根 bhisi 表“恐惧”。Bhiṃsati(恐吓)、Bhiṃsanako(恐怖之物)。Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ(当时那即是恐怖的)。Bhesmākāyo。巴利
Bhisi bhaye. Bhiṃsati. Bhiṃsanako. Tadāsi yaṃ bhiṃsanakaṃ. Bhesmākāyo.
Āsisi icchāyaṃ:前缀 ā 加上词根 sisi(表“渴望”)而成。Āsisati(渴望)、Āsisateva puriso(人们确实渴望)、Āsisanā(渴望)、Āsisattaṃ(渴望的状态)。Āsisanto(正在渴望者)、āsisamāno(正在渴望者)、āsamāno(渴望者),均为阳性主格。‘Suggatimāsamānā’这句巴利语在此处作为示例。巴利
Āsisi icchāyaṃ. Āpubbo sisi icchāyaṃ vattati. Āsisati. Āsisateva puriso. Āsisanā. Āsisattaṃ. Āsisanto, āsisamāno, āsamāno. ‘‘Suggatimāsamānā’’ti pāḷi ettha nidassanaṃ.
Gasu adane. 意为进食。Gasati。巴利
Gasu adane. Gasati.
Ghusī kantikaraṇe. 此为ī词尾的词根,因此这里不增入随韵。Ghusati。巴利
Ghusī kantikaraṇe. Īkārantoyaṃ, tena ito na niggahītāgamo. Ghusati.
Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. 意为不散落。Paṃsati。Bhaṃsati。巴利
Paṃsu bhaṃsu avasaṃsane. Paṃsati. Bhaṃsati.
“Dhaṃsu gatiyaṃ”指移动。“Dhaṃsati”为尘埃向上飞扬。巴利
Dhaṃsu gatiyaṃ. Dhaṃsati. Rajo nuddhaṃsati uddhaṃ.
“Pasa vitthāre”指扩展。“Pasati”。“Pasu”。巴利
Pasa vitthāre. Pasati. Pasu.
“Kusa avhāne rodane ca”表示呼唤与哭泣。Kosati、pakkosati。Pakkosako(呼唤者)、pakkosito(被呼唤的)、pakkosanaṃ(呼唤)。巴利
Kusa avhāne rodane ca. Kosati, pakkosati. Pakkosako, pakkosito, pakkosanaṃ.
Kassa gatiyaṃ:意为移动。Kassati, parikassati。Paṭikassati:应拉回根本处。“Paṭikasseyyā”意为应拉回、应令其安住于根本罪,此即其义。巴利
Kassa gatiyaṃ. Kassati, parikassati. Paṭikassati. Mūlāya paṭikasseyya. Paṭikasseyyāti ākaḍḍheyya, mūlāpattiyaṃyeva patiṭṭhāpeyyāti attho.
Asadityādānesu ca。此处之“ca”字,着眼于移动。Asati。巴利
Asadityādānesu ca. Cakāro gatipekkhako. Asati.
Disa ādānasaṃvaraṇesu:意为给予与防护。Dissati puriso:人得见。巴利
Disa ādānasaṃvaraṇesu. Dissati puriso.
Dāsu dāne.(布施之时)Dāsati.(他行布施)巴利
Dāsu dāne. Dāsati.
Rosa bhaye.(恐惧之中)Rosati.(他生恐惧)Rosako.(恐惧之人)巴利
Rosa bhaye. Rosati. Rosako.
Bhesu calane.(移动之际)Bhesati.(他作移动)巴利
Bhesu calane. Bhesati.
Pasa 根取“缚”与“触”之义。即 pasati(缚、触),名词 pāso(索),如 nāgapāso(象索)、hatthapāso(手可及处)。巴利
Pasa bādhanaphassanesu. Pasati. Pāso, nāgapāso, hatthapāso.
Lasa 根取“爱欲”之义。即 lasati(爱欲)、abhilasati(渴望)、vilasati(嬉戏);名词 lāso(爱欲)、vilāso(嬉戏)、vilasanaṃ(嬉戏)。巴利
Lasa kantiyaṃ. Lasati, abhilasati, vilasati. Lāso, vilāso, vilasanaṃ.
Casa 根取“咀嚼、食”之义。即 casati(食)。巴利
Casa bhakkhaṇe. Casati.
Kasa一词表伤害。Kasati,即他伤害。巴利
Kasa hiṃsāyaṃ. Kasati.
Tisa一词表满足。Titti即满足,tappanaṃ即饱足,paripuṇṇatā即圆满,suhitatā即满足。Tisati,即他满足。Titti,即满足。巴利
Tisa tittiyaṃ. Titti tappanaṃ paripuṇṇatā suhitatā. Tisati. Titti.
Vasa一词表居住。Vasati(他住),vasiyati(他被住),vacchati(他住)。Vatthu(地基),vatthaṃ(住所),parivāso(别住),nivāso(住处),āvāso(寺院),upavāso(斋戒),uposatho(布萨),vippavāso(离别),cirappavāsī(久离别者),cirappavuttho(久住者),vasitvā(住了),vattuṃ(住),vasituṃ(住)等等。巴利
Vasa nivāse. Vasati, vasiyati, vacchati. Vatthu, vatthaṃ, parivāso, nivāso, āvāso, upavāso, uposatho, vippavāso, cirappavāsī, cirappavuttho, vasitvā, vattuṃ, vasituṃ iccādīni.
此处,upavāso(斋戒)指远离食物的安住。Uposatho(布萨)意为“他们在其中斋戒”,故称“布萨”;其义为:他们以持戒或以禁食的方式亲近而安住。然此处略释其义:如“贤友摩诃劫宾那,我们去参加布萨吧”等语,此处“布萨”指诵戒。如“毗舍佉,如此具足八支的布萨已安住”等语,指戒法。如“清净者恒清净,清净者常行布萨”等语,指斋戒。如“名为布萨的龙王”等语,指施设的名称。如“诸比丘,不应在布萨日有比丘住处的寺院”等语,指应安住之日。巴利
Atra upavāsoti annena vajjito vāso upavāso. Uposathoti upavasanti etthāti uposatho, upavasanti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso kappina uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu paññatti. ‘‘Na bhikkhave tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu upavasitabbadivasoti.
Vasa kantiyaṃ(于爱欲中),Vacchati(他爱欲),Jinavacchayo(胜者之爱欲)。巴利
Vasa kantiyaṃ. Vacchati. Jinavacchayo.
Sasa susane(于跳跃中),Sasati(他跳跃),Saso(兔)。巴利
Sasa susane. Sasati. Saso.
词根 sasa,意为呼吸。“他呼吸。”“他正念地吸气,正念地呼气。”“吸气”“呼吸”。“吸气与呼气”“正在吸气与呼气者”。巴利
Sasa pāṇane. Sasati. Satova assasati, satova passasati. Saso, sasanaṃ. Assāso passāso assasanto passasanto.
词根 asa,意为存在、有。“有”(atthi)。“存在”(asa)。巴利
Asa bhuvi. Atthi. Asa.
此处“atthi”是动词词形。如“那婆罗门女没有乳”中的“没有”。“存在性”“存在状态”,以及“凡有任何宝物”等句中,它是不变词词形。因此,当知“atthi”一词依动词与不变词而有二种。“asa”是不带语尾变化的名词形。在此,“asasmīti hotī”是圣典的例证。其中,“atthi”即是“asa”,为恒常者的同义词。以此说明了常见。巴利
Ettha atthīti ākhyātapadaṃ. Na atthi khīrā brāhmaṇī. Atthitā, atthibhāvo, ‘‘yaṃ kiñci ratanaṃ atthī’’tiādīsu viya nipātapadaṃ. Tasmā atthīti padaṃ ākhyātanipātavasena duvidhanti veditabbaṃ. Asaiti avibhattikaṃ nāmikapadaṃ. Ettha ca ‘‘asasmīti hotī’’ti pāḷi nidassanaṃ. Tattha atthīti asa, niccassetaṃ adhivacanaṃ. Iminā sassatadiṭṭhi vuttā.
此处,这些是众所周知的词形变化:‘atthi, santi;asi, attha;asmi, asma, amhi, amha’。同样众所周知的还有:‘atthu, santu;āhi, attha;asmi, asma, amhi, amha’,以及‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu;assa, assatha;siyaṃ, assa, assāma’。巴利
Tatrāyaṃ padamālā – ‘‘atthi, santi. Asi, attha. Asmi, asma, amhi, amha’’ iccetāni pasiddhāni. ‘‘Atthu, santu. Āhi, attha. Asmi, asma amhi, amha’’ iccetāni ca, ‘‘siyā, assa, siyuṃ, assu, siyaṃsu. Assa, assatha. Siyaṃ, assa, assāma’’ iccetāni ca pasiddhāni.
此处,‘诸比丘!当他们和合、欢喜……时,可能有两位比丘对阿毗达摩持有不同见解’这一经文可作为例证。其中,‘siyaṃsu’意为‘他们可能存在’;‘阿毗达摩’指殊胜的法。巴利
Ettha pana ‘‘tesañca kho bhikkhave samaggānaṃ sammodamānānaṃ…pe… siyaṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’ti pāḷi nidassanaṃ . Tattha siyaṃsūti bhaveyyuṃ. Abhidhammeti visiṭṭhe dhamme.
现在说明‘siyā’一词的释义与分类。‘siyā’可用于决定与不定两种情形。‘地界可能是内在的,也可能是外在的’——这是决定的情形。‘可能有某位比丘违犯戒律’——这是不定的情形。巴利
Idāni siyāsaddassa atthuddhāro pabhedo ca vuccate. Siyāti ekaṃse ca vikappane ca ‘‘pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā’’ti ekaṃse. ‘‘Siyā aññatarassa bhikkhuno āpattivītikkamo’’ti vikappane.
“siyā”既是动词形式,也是不变词形式。作为动词时,它是单数;作为不变词时,则随宜而用。如“我有儿子,我有财富”句中,“atthi”犹如不变词,既能用于单数,也能用于复数。其动词用法依实际运用可知。而作为不变词时,如“乐,非乐俱行,可能是喜俱行”及“这些法可能是小所缘”等,应知它亦有单数与复数之用。此处词根不起作用。于重颂中,因有“itiha asa itiha asā”的显示,故应取“asa”一词。过去式(hiyyattanī)形态不常见。今日式(ajjatanī)的这些形态众所周知:“āsi, āsiṃsu, āsuṃ。āsi, āsittha。āsiṃ, āsimhā”。未来式有“bhavissati, bhavissanti”等。超时式(kālātipatti)则有“abhavissā, abhavissaṃsu”等。巴利
Siyāti ekamārakhyātapadaṃ, ekamabyayapadaṃ. Ākhyātatte ekavacanantaṃ, abyayatte yathāpāvacanaṃ. ‘‘Puttā matthi dhanā matthī’’ti ettha atthīti abyayapadamiva ekavacanantampi bahuvacanantampi bhavati. Tassākhyātatte payogoviditova. Abyayatte pana ‘‘sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagata’’nti ‘‘ime dhammā siyā parittārammaṇā’’ti ca ekavacanabahuvacanappayogā veditabbā. Ettha dhātuyā kiccaṃ natthi. Parokkhāyaṃ ‘‘itiha asa itiha asā’’ti dassanato asa iti padaṃ gahetabbaṃ. Hiyyattanīrūpāni appasiddhāni. Ajjataniyā pana ‘‘āsi, āsiṃsu, āsuṃ. Āsi, āsittha. Āsiṃ, āsimhā’’ iccetāni pasiddhāni. Bhavissantiyā ‘‘bhavissati, bhavissanti’’ iccādīni. Kālātipattiyā ‘‘abhavissā, abhavissaṃsu’’ iccādīni bhavanti.
词根 sāsa,意为教导、教诫。sāsati,他教导;anusāsati,他教诫。kammantaṃ vo sāsati,他教诫你们工作。sāsana,教法;anusāsana,教诫;anusāsanī,教诫(阴性);anusiṭṭhi,教诫(阴性);satthā,导师;sattha,教典;anusāsako,教诫者(阳性);anusāsikā,教诫者(阴性)。巴利
Sāsa anusiṭṭhiyaṃ. Sāsati, anusāsati. Kammantaṃ vo sāsati, sāsanaṃ, anusāsanaṃ, anusāsanī, anusiṭṭhi, satthā, satthaṃ, anusāsako, anusāsikā.
在此,“sāsana”指包含增上戒等三学的教法,或指教理、行道、证悟所摄的教法。因以此教导,或于此中教导,故名“sāsana”。再者,“sāsana”如“国王派遣教令”等句中,指应传达的话语。同样,“sāsana”是教诫,也称为“anusāsanī”和“anusiṭṭhī”。“satthā”(导师):以三种乘门教导含天人在内的世间,故为导师;即依现世利益、来世利益与究竟义,随宜教诫众生。“satthaṃ”(教典):以此教导、宣说声音与义理,故为教典。此为何?即语法。巴利
Tatra sāsananti adhisīlādisikkhattayasaṅgahitasāsanaṃ, pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhātaṃ vā sāsanaṃ. Tañhi sāsati etena, ettha vāti ‘‘sāsana’’nti pavuccati. Apica sāsananti ‘‘rañño sāsanaṃ pesetī’’tiādīsu viya pāpetabbavacanaṃ. Tathā sāsananti ovādo, yo ‘‘anusāsanī’’ti ca, ‘‘anusiṭṭhī’’ti ca vuccati. Satthāti tividhayānamukhena sadevakaṃ lokaṃ sāsatīti satthā, diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ satte anusāsatīti attho. Satthanti sadde ca atthe ca sāsati ācikkhati etenāti satthaṃ. Kiṃtaṃ? Byākaraṇaṃ.
Īsa,意为自在、主宰。自在性即主宰的状态。īsati,意为“他自在、他主宰”。由此而有 Vaṅgīsa(语自在者)、janapadesa(国主)、manujesa(人主)等。巴利
Īsa issariye. Issariyaṃ issarabhāvo. Īsati. Vaṅgīso, janapadeso, manujeso.
其中,“vaṅgīsa”:于言语得自在、为主宰者,故为语自在者。那是谁?即尊者 Vaṅgīsa 阿拉汉。他本人亦曾说道:巴利
Tatra vaṅgīsoti vācāya īso issaroti vaṅgīso. Ko so? Āyasmā vaṅgīso arahā. Āha ca sayameva –
“ 他生于 Vaṅga 国,故称 Vaṅgīsa;又于言语得自在,故亦为语自在者。”
我的名字是“鹏耆舍”,曾为世间所共知。巴利
‘‘Vaṅge jātoti vaṅgīso, vacane issaroti ca; ‘Vaṅgīso’ iti me nāmaṃ, abhavī lokasammata’’nti;
Āsa,指坐下。Upavesana,即坐下、安坐,如“僧团坐于座上”中的用法。Āsati,停留。Acchati,坐。Āsīno,已坐。Āsanaṃ,座。Upāsati,近坐。Upāsako,近坐者(近事男)。巴利
Āsa upavesane. Upavesanaṃ nisīdanaṃ ‘‘āsane upaviṭṭho saṅgho’’ti ettha viya. Āsati. Acchati. Āsīno. Āsanaṃ. Upāsati. Upāsako.
其中,“座”(āsanaṃ)意即人们在此坐下、安坐,指任何适宜坐的器具,如床、凳等。巴利
Tattha āsananti āsati nisīdati etthāti āsanaṃ, yaṃ kiñci nisīdanayoggaṃ mañcapīṭhādi.
Kasī 表示“去”与“干涸”。此为以 ī 结尾的语根,故不添加随韵。Kasati,意为去、干涸。巴利
Kasī gatisosanesu. Īkārantoyaṃ dhātu, tenito na niggahītāgamo. Kasati.
Nisī 表示“亲吻”。Nisati,亲吻。巴利
Nisī cumbane. Nisati.
Disī 表示“不喜爱”。Dhammaṃ dessati,意为厌恶法。Diso,指敌人。Diṭṭho,同指敌人。Dessī、Desso、Dessiyo,均指可厌者。巴利
Disī appītiyaṃ. Dhammaṃ dessati. Diso. Diṭṭho. Dessī. Desso. Dessiyo.
其中,“diso”与“diṭṭho”皆是怨敌的异名。因为此人憎恶他人而不被喜爱,或遭他人憎恶而不被喜爱,故称“diso”与“diṭṭho”。又或者,“diso”指盗贼或怨敌,而“diṭṭho”仅指怨敌。此处有以下用例——巴利
Tatra disoti ca diṭṭhoti ca paccāmittassādhivacanametaṃ. So hi pare dessati nappiyāyati, parehi vā dessiyati piyo na kariyatīti ‘‘diso’’ti ca ‘‘diṭṭho’’ti ca vuccati. Atha vā disoti coro vāpaccāmitto vā. Diṭṭhoti paccāmittoyeva. Atrime payogā –
仇敌害仇敌,怨家害怨家,纵作种种害;
心若邪所向,害彼更逾此。巴利
‘‘Diso disaṃ yaṃ taṃ kayirā, verī vā pana verinaṃ; Micchāpaṇihitaṃ cittaṃ, pāpiyo naṃ tato kare’’ti ca.
“愿诸方听闻我说法,愿诸方之人亲近那些贤善而宣说法者。”巴利
‘‘Disā hi me dhammakathaṃ suṇantū’’ti ca, ‘‘disā hi me te manusse bhajantu ye dhammamevādapayanti santo’’ti ca,
猴王啊,凡有如你具足此四法者——
真实、法、坚忍、施,彼超越所见。巴利
‘‘Yassete caturo dhammā, vānarinda yathā tava; Saccaṃ dhammo dhiti cāgo, diṭṭhaṃ so ativattatī’’ti ca.
“Dessī”指有憎恶心性者、有令人厌恶性者,故称“dessī”。“爱法者尊贵,憎法者衰败”——这是此处的一个用例。“Dessa”意为不可爱,“dessiyā”亦然。在此——巴利
Dessīti dessanasīlo appiyāyanasīloti dessī. ‘‘Dhammakāmo bhavaṃ hoti, dhammadessī parābhavo’’ti idamettha payoganidassanaṃ. Dessoti appiyo, tathā dessiyoti. Ettha ca –
“ 我的两个儿子皆不可憎,玛蒂妃也不可厌;
一切知智是我所爱,因此我施舍了所爱者。”
我不憎恨母亲与父亲,也不憎恨有大名声者;
一切知智是我所爱,因此我决意修此苦行。巴利
‘‘Na me dessā ubho puttā, maddīdevī na dessiyā; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā piye adāsaha’’nti ca, ‘‘Na me sā brāhmaṇī dessā, napi me balaṃ na vijjatī’’ti ca, ‘‘Mātā pitā na me dessā, napi dessaṃ mahāyasaṃ; Sabbaññutaṃ piyaṃ mayhaṃ, tasmā vatamadhiṭṭhahi’’nti ca
应用例。于一切处,“me”(于我)与“mayhaṃ”(我的)皆应视为属格。巴利
Payogā. Sabbattha meti ca mayhanti ca sāmivacanaṃ daṭṭhabbaṃ.
以下是敌人的种种名称:巴利
Imāni pana paccāmittassa nāmāni –
“ 怨敌、仇敌、对头,方位敌与怨家,对手、敌人、敌。”
非友与敌者,即是安立这些名称者。巴利
‘‘Paccamitto ripu diṭṭho, diso verī ca satva’ri; Amitto ca sapatto ca, evaṃ paṇṇattikārisū’’ti.
“Esu”中摄“趣向、去”之义。“Esati”即他趣向。巴利
Esu gatiyaṃ. Esati.
“Bhassa”摄“言说、谈论”与“光辉”诸义。“Bhassana”即言说、言语。“Ditti”即光辉、庄严。“Bhassati”即他说。“Bhassaṃ”即言说,“Pabhassaraṃ”即极光辉者。巴利
Bhassabhassanadittīsu. Bhassanaṃ vacanaṃ. Ditti sobhā. Bhassati. Bhassaṃ, pabhassaraṃ.
Dhisa 词根,意为“憎恨”。Dhisati,即“憎恨”。巴利
Dhisa sadde. Dhisati.
Disa 词根,意为“指示”。有 disati(指示)、upadisati(教授)、sandisati(告知)、niddisati(指出)、paccādisati(反示)、paṭisandisati(回应)、uddisati(宣示)。另有 deso(指示)、uddeso(宣示)等。巴利
Disa atisajjane. Disati, upadisati, sandisati, niddisati, paccādisati, paṭisandisati, uddisati. Deso, uddeso iccādīni.
Pisu 词根,意为“肢解”或“切割”。Pisati,即“肢解”或“切割”。巴利
Pisu avayave. Pisati.
词根 isi 意为“行、去”。isati(行、去)。巴利
Isi gatiyaṃ. Isati.
词根 phusa 意为“触”。phusati(触)。phasso(触)、phusanā(触)、samphusanā(触)、samphusitattaṃ(已触性)。Evarūpo kāyasamphasso ahosi(有如是身触)。phoṭṭhabbaṃ(所触)、phusitaṃ(已触)。Devo ca ekamekaṃ phusāyati(天神一一触及)。phuṭṭhuṃ、phusituṃ、phusitvā、phusitvāna、phusiya、phusiyāna 为触的各种不定式和连续体。Phussa phussa byantiṃ karoti(一再触已,令之灭尽)。巴利
Phusa samphasse. Phusati. Phasso, phusanā, samphusanā, samphusitattaṃ. Evarūpo kāyasamphasso ahosi. Phoṭṭhabbaṃ, phusitaṃ. Devo ca ekamekaṃ phusāyati. Phuṭṭhuṃ, phusituṃ, phusitvā, phusitvāna, phusiya, phusiyāna. Phussa phussa byantiṃ karoti.
此中,“触”(phasso)即:以此触所缘(ārammaṇaṃ phusanti etena),或自己触(sayaṃ vā phusati),或此唯是触(phusanamattameva vā etanti phasso),即于所缘有触相之法(ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo)。巴利
Tatra phassoti ārammaṇaṃ phusanti etena, sayaṃ vā phusati, phusanamattameva vā etanti phasso, ārammaṇe phusanalakkhaṇo dhammo.
Rusa、risa(词根),意为“伤害”。Rosati(激怒)。Risati(伤害)。Puriso(人,男人)。巴利
Rusa risa hiṃsāyaṃ. Rosati. Risati. Puriso.
又于此,诸师云:“puṃ即指地狱(nirayo);它伤害(risatī),故名为puriso(人)。”巴利
Ettha ca ‘‘puṃ vuccati nirayo, taṃ risatīti puriso’’ti ācariyā vadanti.
Risa(词根),意为“行、去”。Resati(行、去)。巴利
Risa gatiyaṃ. Resati.
词根 visa 意为“进入”。visati(进入)、pavisati(进入);paveso(进入)、pavesanaṃ(进入)、nivesanaṃ(居所)、pavisaṃ(已进入)。其中,nivesanaṃ(居所)即指家宅(gehaṃ)。巴利
Visa pavesane. Visati, pavisati. Paveso, pavesanaṃ, nivesanaṃ, pavisaṃ. Ettha nivesanaṃ vuccati gehaṃ.
词根 masa 意为“触、摸”。masati(触)、āmasati(摸)、parāmasati(执取)。parāmāso(执取)、parāmasanaṃ(执取)。巴利
Masa āmasane. Masati, āmasati, parāmasati. Parāmāso, parāmasanaṃ.
此中,“执取”(parāmāso)即执取于他(parato āmasatīti parāmāso),其义为:以常等见执取无常等法。“执取是邪见,邪道是邪路”等众多同义词,应依阿毗达摩而了知。巴利
Ettha parāmāsoti parato āmasatīti parāmāso, aniccādidhamme niccādivasena gaṇhātīti attho. ‘‘Parāmāso micchādiṭṭhi kummaggo micchāpatho’’tiādīni bahūni vevacanapadāni abhidhammato gahetabbāni.
词根 isu,义为“渴望”。icchati 指“他渴望”,sampaṭicchati 指“他接受”。sampaṭicchana 为“接受”,icchā 为“渴望”,abhicchā 为“强烈渴望”,icchaṃ 为“渴望”,icchamāno 为“正在渴望”。巴利
Isu icchāyaṃ. Icchati, sampaṭicchati. Sampaṭicchanaṃ, icchā, abhicchā, icchaṃ, icchamāno.
词根 vesu,义为“给予”。vecchati 指“他给予”,pavecchati 指“他施与”,paveccheti 指“他使施与”。pavecchaṃ 为“施与”,pavecchanto 为“正在施与”。巴利
Vesu dāne. Vecchati, pavecchati, paveccheti. Pavecchaṃ, pavecchanto.
词根 nisa,义为“系缚”。baddhā 指被系缚者,是“我慢”的别名。nisati 指“他系缚”。巴利
Nisa baddhāyaṃ. Baddhāti vinibaddho, ahaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Nisati.
词根 jusi,表“喜乐”与“侍奉”。josati,即他喜乐、他侍奉。巴利
Jusi pītisevanesu. Josati.
词根 isa,表“寻求”。esati,他寻求。isi,仙人;iṭṭhaṃ,所希求的;aniṭṭhaṃ,不希求的;esaṃ,寻求;esamāno,正在寻求。巴利
Isa pariyesane. Esati. Isi, iṭṭhaṃ, aniṭṭhaṃ, esaṃ, esamāno.
词根 saṃkasa,表“坐”。acchana 即坐下;nisīdanaṃ 亦即坐。saṅkasāyati,他坐下。巴利
Saṃkase acchane. Acchanaṃ nisīdanaṃ. Saṅkasāyati.
1 2 3 4