第16章·“bhū”等组别章·以 la 结尾的词根
16. 存在等类章解释 · 112 段
以 la 结尾的词根巴利
Lakārantadhātu
“取”之义。他取。所取之物:金翅鸟、狮子、罗睺罗、善、愚人、年老者(男)、年老者(女)。巴利
Lā ādāne. Lāti. Lānaṃ, garuḷo, sīhaḷo, rāhulo, kusalaṃ, bālo, mahallako, mahallikā.
这其中,garuḷo(金翅鸟)意为“取重者”,即取、执取、抓取重物,故称 garuḷo,亦即所谓“金翅鸟、鸟王、龙敌、金翅鸟”者。sīhaḷo 意为“取狮者”,即取、执取、抓捕狮子,故称 sīhaḷo,此指其祖先。凡生于彼族系者,现今皆统称 sīhaḷā。巴利
Tatra garuḷoti garuṃ lāti ādadāti gaṇhātīti garuḷo, yo ‘‘supaṇṇo, dijādhipo, nāgāri, karoṭī’’ti ca vuccati. Sīhaḷoti sīhaṃ lāti ādadāti gaṇhātīti sīhaḷo, pubbapuriso. Tabbaṃse jātā etarahi sabbepi sīhaḷā nāma jātā.
在“rāhulo”等词中,意为“如罗睺般执取者”,即rāhulo。这是谁呢?是乐于学戒的具寿罗睺罗贤者,佛陀之子。其出生之日,净饭大王遣使向正在园中游戏的菩萨传信:“请宣告我子的喜悦。”菩萨听后,说:“罗睺已生,束缚已生。”因为儿子的出生犹如罗睺的执取,并且导致被渴爱所恼,犹如被粗重锁链等束缚而难以解脱,故说“罗睺已生,束缚已生”。王问“我子说了什么”,听后说:“从今以后,我孙即名为罗睺罗。”从此,王子得名罗睺罗。巴利
Rāhulotiādīsu pana rāhu viya lāti gaṇhātīti rāhulo, ko so? Sikkhākāmo āyasmā rāhulabhaddo buddhaputto. Tassa hi jātadivase suddhodanamahārājā ‘‘puttassa me tuṭṭhiṃ nivedethā’’ti uyyāne kīḷantassa bodhisattassa sāsanaṃ pahiṇi. Bodhisatto taṃ sutvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Puttassa hi jāyanaṃ rāhuggaho viya hoti. Taṇhākilissanatāpādanato bāḷhena ca saṅkhalikādibandhanena bandhaṃ viya hoti muccituṃ appadānatoti ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti āha. Rājā ‘‘kiṃ me putto avacā’’ti pucchitvā taṃ vacanaṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya me nattā ‘rāhulo’ tveva hotū’’ti āha, tato paṭṭhāya kumāro rāhulo nāma jāto.
在《大本经疏》中,对“罗睺已生”解释为“罗睺即罗睺执取”,这是为了阐明“罗睺罗”一词的含义,依其意图而作解说。并非“罗睺”一词单独表示“罗睺执取”之义,而是结合“已生”一词而得此义。如是,菩萨所说“罗睺已生”之语,其义为“罗睺执取已生”,因此应知净饭大王思维:“我孙如罗睺般执取,故应称为罗睺罗”,因而说“即名为罗睺罗”。巴利
Mahāpadānasuttaṭīkāyañhi ‘‘rāhu jāto’’ti ettha ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ, taṃ pana ‘‘rāhulo’’ti vacanassatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ adhippāyatthavasena vuttaṃ. Na hi kevalo ‘‘rāhū’’ti saddo ‘‘rāhuggaho’’ti atthaṃ vadati, atha kho jātasaddasambandhaṃ labhitvā vadati. Tathā hi ‘‘rāhu jāto’’ti bodhisattena vuttavacanassa ‘‘rāhuggaho jāto’’ti atthौ bhavati, tasmā suddhodanamahārājā ‘‘mama nattā rāhu viya lātīti rāhuloti vattabbo’’ti cintetvā ‘‘rāhulotveva hotū’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ.
然而,有些人念诵并书写“罗睺罗已生,束缚已生”,此不妥当,因其义不合且与疏释相违。因为“罗睺罗”之名并非最初即有,而是后来由祖父所赐,故当时菩萨不可能说“罗睺罗已生”。譬如未灌顶者不被称为“大王”。疏中亦说“罗睺即罗睺执取”。若他们认为因有“罗睺罗已生,束缚已生”之句,故疏中以状态义用与 lā 同义的执取义之 gaha 词来解释,此亦不成立,因应读作“罗睺罗之生,束缚之生”。因为“罗睺罗”一词如同“sīhaḷo”一词,是实体词,绝非状态词。故不应采纳某些人误植的“罗睺罗已生,束缚已生”之读法,而应采纳“罗睺已生,束缚已生”这一读法,并应视为核心,因在诸多极清净的典籍中可见,且为古代智慧深细的诸师所传诵。巴利
Keci pana ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti paṭhanti, katthaci potthake ca likhanti, taṃ na sundaraṃ, atthassa ayuttito ṭīkāya ca saddhiṃvirocato. Na hi ‘‘rāhulo’’ti kumārassa nāmaṃ paṭhamaṃ uppannaṃ, pacchāyeva pana uppannaṃ ayyakena dinnattā, tasmā tadā bodhisattena ‘‘rāhulo jāto’’ti vattuṃ na yujjati. Yathā hi anabhisitte arājini puggale ‘‘mahārājā’’ti vohāro nappavattati. Ṭīkāyañca ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti vuttaṃ. Athāpi tesaṃ siyā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti padassa vijjamānattā eva ṭīkāyaṃ ‘‘rāhuggaho’’ti bhāvavasena lāsaddena samānattho ādānattho gahasaddo vuttoti evampi nupapajjati, ‘‘rāhulānaṃ jātaṃ bandhanaṃ jāta’’nti pāṭhassa vattabbattā. Rāhuloti hi idaṃ padaṃ ‘‘sīhaḷo’’ti padaṃ viya dabbavācakaṃ, na kadācipi bhāvavācakaṃ, tasmā ‘‘rāhulo jāto bandhanaṃ jāta’’nti etaṃ ekaccehi duropitaṃ pāṭhaṃ aggahetvā ‘‘rāhu jāto bandhanaṃ jāta’’nti ayameva pāṭho gahetabbo, sārato ca paccetabbo suparisuddhesu anekesu potthakesu diṭṭhattā, porāṇehi ca gambhīrasukhumañāṇehi ācariyapacāriyehi paṭhitattā.
此处依义释明其意:菩萨闻知儿子出生的消息后,心生悚惧,说“罗睺已生”,意为“如今我的罗睺已生”,即罗睺为执取我而出现,令我难以解脱。所谓“束缚已生”,即是说“我的束缚已生”。如复注中说:“罗睺即罗睺之执取”。其中,罗睺执取者,执取被称为执取者,罗睺即是执取者,故为罗睺执取,意思是“我的执取者罗睺已生”。或者,执取称为执取,罗睺的执取为罗睺执取,意思是“罗睺的执取于我而生”。因为儿子如罗睺,父亲如月,被儿子罗睺所执取。巴利
Ayaṃ panettha sādhippāyā atthappakāsanā – rāhu jātoti bodhisatto puttassa jātasāsanaṃ sutvā saṃvegappatto ‘‘idāni mama rāhu jāto’’ti vadati, muccituṃ appadānavasena mama gahaṇatthaṃ rāhu uppannoti hi attho. Bandhanaṃ jātanti iminā ‘‘mama bandhanaṃ jāta’’nti vadati. Tathā hi ṭīkāyaṃ vuttaṃ ‘‘rāhūti rāhuggaho’’ti. Tattha rāhuggahoti gaṇhātīti gaho, rāhu eva gaho rāhuggaho, mama gāhako rāhu jātoti attho. Atha vā gahaṇaṃ gaho, rāhuno gaho rāhuggaho, rāhuggahaṇaṃ mama jātanti attho. Putto hi rāhusadiso. Pitā candasadiso puttarāhunā gahitattā.
然而,有些人看到“愿他只是罗睺罗”这一段文字,便认为当说“罗睺已生”时与此句不合,唯有说“罗睺罗已生”才相符,于是就这样读诵和书写。因此,这种未经审察而读诵、安立不当的读法不应采纳。正如前述的古传读法,为古德阿阇梨们所认可,诸长老应依据义理、不与复注相违而采纳此读法。巴利
Ekacce pana ‘‘rāhulotveva hotū’’ti imaṃ padesaṃ disvā ‘‘rāhu jāto’’ti vutte iminā na sameti, ‘‘rāhulo jāto’’ti vutteyeva pana sametīti maññamānā evaṃ pāṭhaṃ paṭhanti likhanti ca, tasmā so anupaparikkhitvā paṭhito duropito pāṭho na gahetabbo, yathāvutto porāṇako porāṇācariyehi abhimato pāṭhoyeva āyasmantehi gahetabbo atthassa yuttito, ṭīkāya ca saddhiṃ avirodhatoti.
其中,“善”(kusala):能摧毁、削弱可鄙的恶法,故智名为“kusa”;依此“kusa”而应被执取、应被实行,故为“善”(kusala)。“愚者”(bāla):犹如提婆达多、拘迦利等人,执取现世与来世这两种无利益,故为“愚者”。以下是这些名称:巴利
Tattha kusalanti kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ sānato tanukaraṇato ñāṇaṃ kusaṃ nāma, tena kusena lātabbaṃ pavattetabbanti kusalaṃ. Bāloti diṭṭhadhammikasamparāyikasaṅkhāte dve anatthe devadattakokālikādayo viya lāti ādadātīti bālo. Imāni pana taṃnāmāni –
愚者、无识、邪谬、无知、不巧慧;
无慧、不善巧、恶慧、邪思、痴钝。
聋哑如羊、无慧、恶慧、无智、如兽。
无智、盲愚、恶慧、无明。巴利
Bālo avidvā añño ca, aññāṇī avicakkhaṇo; Apaṇḍito akusalo, dummedho kumati jaḷo. Eḷamūgo ca nippañño, dummedhī avidū mago; Aviññū andhabālo ca, duppañño ca aviddasu.
“Mahallako”:执取大性,故称mahallako,即老人。以下是其名称:巴利
Mahallakoti mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jiṇṇapuriso. Imānissa nāmāni –
衰老、年迈、年长、老朽、年高、衰迈。
“ Thero”等这些词,皆为表示老迈的名称。巴利
Jiṇṇo mahallako vuddho, buddho vuḍḍho ca kattaro; Thero cāti ime saddā, jiṇṇapaññattiyo siyuṃ.
“ 正如远处看不见者,像长老一样,为乞求眼睛而来”;
在这些例子中,应当了知,“长老”一词是用于年迈者的。巴利
‘‘Dure apassaṃ therova, cakkhuṃ yācitumāgato’’; Evamādīsu daṭṭhabbo, therasaddo mahallake.
以下这些名称,应当依女性词性来使用——巴利
Imāni pana nāmāni itthiyā itthiliṅgavasena vattabbāni –
老妪、年迈者、增长者,智慧与增长,还有剪刀;
而“长老尼”等词,是年迈妇女的称谓。巴利
Jiṇṇā mahallikā vuddhī, buddhī vuḍḍhī ca kattarā; Therī cāti ime saddā, nāmaṃ jiṇṇāya itthiyā;
Dala 为裂开、散落之义。裂开。结果。树已裂开。地面已结果。巴利
Dala phala visaraṇe. Dalati. Phalati. Dalito rukkho. Phalito bhūmibhāgo.
Ala 是装饰之义。装饰(alati)。装饰品(alaṅkāro)、已被装饰者(alaṅkato)、已被装饰的(alaṅkataṃ)。因为在诗人的诗作中,“即使有装饰之相合,也无装饰之舍弃”这句话里,alaṅka 一词表示装饰的差别。然而,有些人在这里把 ala 读作兼具“装饰、包含、遮止”义的词根,并希望有“alatī”这样的形式。但我们不承认 ala 词根具有包含、遮止之义,因为未见其用例。而作为不变词的 alaṃ 一词,在“这一切已足够。我以此王位已足够”等句中,确实表示包含、遮止之义。巴利
Ala bhūsane. Alati. Alaṅkāro, alaṅkato, alaṅkataṃ. ‘‘Sālaṅkānanayogepi, sālaṅkānanavajjitā’’ti imissañhi kavīnaṃ kabbaracanāyaṃ alaṅkasaddo bhūsanavisesaṃ vadati. Keci panettha ala bhūsanapariyāpanavāranesūti dhātuṃ paṭhanti, ‘‘alatī’’ti ca rūpaṃ icchanti. Mayaṃ pana aladhātussa pariyattinivāraṇatthavācakattaṃ na icchāma payogādassanato. Nipātabhūto pana alaṃsaddo pariyattinivāraṇatthavācako dissati ‘‘alametaṃ sabbaṃ. Alaṃ me tena rajjenā’’tiādīsu.
Mīla 为闭合之义。闭合、闭眼、睁眼。闭合。巴利
Mīla nimelane. Mīlati, nimīlati, ummīlati. Nimīlanaṃ.
Bila 为支撑之义。bilati(支撑)。巴利
Bila patitthambhe. Bilati.
于青色。青衣。巴利
Nīlavaṇṇe. Nīlavatthaṃ.
Sīla 义为等持。持戒。戒,即持戒之义。巴利
Sīla samādhimhi. Sīlati. Sīlaṃ, sīlanaṃ.
在此,“戒”以持戒之义而为戒。这在《清净道论》中已说:“‘戒’以何义为戒?以持戒之义为戒。什么是持戒呢?即身业等以善习性而不散乱,这是其义。或者,以安立善法为根本而作依止,这是其义。通达声相者即认可此二义。然而,其他人则以‘头义即戒义,清凉义即戒义’等方式解释其义。”其中,“通达声相者认可二义”是就“sīla 为等持,sīla 为执持”这两个词根的戒之义而说。因为此词根若入 curādi 组,则有执持义,形式为“sīleti, sīlayati”,其义为“执持”。但此处因属 bhūvādi 组,故有等持义,形式为“sīlati”,其义为“等持”。再者,为使听者易解,此处再说语源解释:以身业等善习性而等持、不散乱,故为戒。或者,以此而使心等持,故为戒。这些是依 bhūvādi 组的语源解释。依 curādi 组则为:执持善法,以安立之义而坚固执持,故为戒。或者,善人们以此执持、坚固执持善法,故为戒。巴利
Ettha sīlanti sīlanaṭṭhena sīlaṃ. Vuttañhetaṃ visuddhimagge ‘‘sīlanti kenaṭṭhena sīlaṃ? Sīlanaṭṭhena sīlaṃ, kimidaṃ sīlanaṃ nāma? Samādhānaṃ vā kāyakammādīnaṃ susīlyavasena avippakiṇṇatāti attho. Upadhāraṇaṃ vā kusalānaṃ dhammānaṃ patiṭṭhānavasena ādhārabhāvoti attho. Etadeva hi ettha atthadvayaṃ saddalakkhaṇavidū anujānanti. Aññe pana ‘siraṭṭho sīlaṭṭho, sītalaṭṭho sīlaṭṭho’ti evamādinā nayenettha atthaṃ vaṇṇentī’’ti. Tattha ‘‘atthadvayaṃ saddalakkhaṇa vidū anujānantī’’ti idaṃ ‘‘sīla samādhimhi sīla upadhāraṇe’’ti dvigaṇikassa sīladhātussa atthe sandhāya vuttaṃ. Imassa hi curādigaṇaṃ pattassa upadhāraṇe ‘‘sīleti, sīlayatī’’ti rūpāni bhavanti, upadhāretītipi tesaṃ attho. Idha pana bhūvādigaṇikattā samādhānatthe ‘‘sīlatī’’ti rūpaṃ bhavati, samādhiyatīti tassa attho. Punapi ettha sotūnaṃ sukhaggahaṇatthaṃ nibbacanāni vuccante. Sīlati samādhiyati kāyakammādīnaṃ susīlyavasena na vippakiratīti sīlaṃ. Atha vā sīlanti samādahanti cittaṃ etenāti sīlaṃ. Imāni bhūvādigaṇikavasena nibbacanāni. Curādigaṇikavasena pana sīleti kusale dhamme upadhāreti patiṭṭhābhāvena bhuso dhāretīti sīlaṃ. Sīlenti vā etena kusale dhamme upadhārenti bhuso dhārenti sādhavoti sīlanti nibbacanāni.
Kila 义为束缚。束缚。束缚。巴利
Kila bandhe. Kilati. Kilaṃ.
“岸”(kūla)有遮护之义。“遮护”即岸。在河流中、树木上、岸边所生之物。系缚于岸。我住于河岸。它能遮护水,使水不外泄,故称为岸。巴利
Kūla āvaraṇe. Kulati. Kūlaṃ. Vahe rukkhe pakūlaje. Kūlaṃ bandhati. Nadīkūle vasāmahaṃ. Kūlati āvarati udakaṃ bahi nikkhamituṃ na detīti kūlaṃ.
刺痛。“刺”者,即尖锐之物。“刺”亦指矛、桩。它不会引起耳痛。巴利
Sūlarujāyaṃ. Sūlati. Sūlaṃ. Kaṇṇasūlaṃ na janeti.
棉絮者,乃就“轻如粪屑”之义而说。所谓“轻如粪屑”,是说它连与粪屑等量之数都无法衡量,故唯是轻性。“棉絮”者,即如被风吹散的棉絮。巴利
Tūla nikkarīse. Nikkarīsaṃ nāma karīsamattenapi aminetabbato lahubhāvoyeva. Tūlati. Tūlaṃ bhaṭṭhaṃva māluto.
捆束,即聚集之义。捆缚。五重捆束。巴利
Pula saṅghāte. Pulati. Pañcapuli.
根,于建立之义中,为生根。根。“根”一词,在“应拔除诸根,乃至仅如须芒草管之量”等处,见于重根之义。在“贪是不善根”等处,指不共因。在“日正中时,树影伸展,无风处树叶飘落,至此为树根”等处,指邻近。在此,如此说:巴利
Mūla patiṭṭhāyaṃ mūlati. Mūlaṃ. Mūlasaddo ‘‘mūlāni uddhareyya antamaso ussīranāḷimattānipī’’tiādīsu mūlamūle dissati. ‘‘Lobho akusalamūla’’ntiādīsu asādhāraṇahetumhi. ‘‘Yāvamajjhanhike kāle chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūla’’ntiādīsu samīpe. Atridaṃ vuccati –
此“根”一词,于重根之义,亦复可见;
于不共因、于邻近义,亦适用。巴利
Mūlamūle mūlasaddo, padissati tatheva ca; Asādhāraṇahetumhi, samīpamhi ca vattati.
果,有“产生”之义。树结果。食用树果的人们。大果即大利益。入流果。此处,“果”指大果报。巴利
Phala nibbattiyaṃ. Rukkho phalati. Rukkhaphalāni bhuñjantā. Mahapphalaṃ mahānisaṃsaṃ. Sotāpattiphalaṃ. Tattha phalanti mahānibbattikaṃ.
果,有“破裂”之义。破裂。愿你的头裂成七瓣。脚破裂。此处,“愿破裂”即愿破碎。巴利
Phala bhede. Phalati. Muddhā te phalatu sattadhā. Pādā phaliṃsu. Tattha phalatūti bhajjitu.
果,在不清晰的声音之义。雷电发出响声。诸比丘,这两种雷电发出响声时,不惊恐。“发出响声”即发出声音。巴利
Phala abyattasadde. Asanī phalati. Dveme bhikkhave asaniyā phalantiyā na santasanti. Phalantiyāti saddaṃ karontiyā.
小,在作媚态之义。作媚态即作娇媚。作媚态。巴利
Culla hāvakaraṇe. Hāvakaraṇaṃ vilāsakaraṇaṃ. Cullati.
绽放,在盛开、破裂等义。绽放。花。已绽放的甄叔迦树。善绽放的莲花林。巴利
Phullavikasanabhedesu. Phullati. Phullaṃ. Phullito kiṃsuko. Suphullitamaravindavanaṃ.
燃灯大牟尼,身高八十肘;
他如灯树般照耀,又如盛开的娑罗树王。巴利
Asītihatthamubbedho, dīpaṅkaro mahāmuni; Sobhati dīparukkhova, sālarājāva phullito.
修补破损。巴利
Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ.
Cilla,意为柔软。柔软之性即称为seṭhilla。Cillati,即变得柔软。巴利
Cilla seṭhille. Siṭhilabhāvo seṭhillaṃ. Cillati.
Velu、celu、kelu等词根,皆有“行进”之义。如:velati(行进)、celati、kelati、khelati、pelati、belati、selati、salati、tilati。Celaṃ,意为衣;belako,意为兔。此处celanti即指衣,pelako即指兔。巴利
Velu celu kelu khelu pelu belu selu sala tila gatiyaṃ. Velati. Celati. Kelati. Khelati. Pelati. Belati. Selati. Salati. Tilati. Celaṃ, belako. Ettha celanti vatthaṃ. Pelakoti saso.
Khala,此词根有“移动”之义。由之衍生:khalati(动词),khalo(名词)。Khalo,指恶人、不善者、非善士、恶人。巴利
Khala calane. Khalati. Khalo. Khaloti dujjano asādhu asappuriso pāpajano.
Khala(词根),有“积聚”之义。动词khalati。名词khalaṃ,指作为堆放稻谷之处的地面圆坪。因为谷物在此处被积聚、堆成堆,故称为khala(打谷场)。例句:“应时常前往其打谷场、谷仓、牲畜、田地。”巴利
Khala sañcinane. Khalati. Khalaṃ. Khalanti vīhiṭṭhapanokāsabhūtaṃ bhūmimaṇḍalaṃ. Tañhi khalanti sañcinanti rāsiṃ karonti ettha dhaññānīti khalanti vuccati. ‘‘Khalaṃ sālaṃ pasuṃ khettaṃ, gantā cassa abhikkhaṇa’’nti payogo.
Gila(词根),有“吞咽”之义。动词gilati(吞咽)。例句:“男子不觉知胃中之物。”巴利
Gila ajjhoharaṇe. Gilati. Gilamakkhaṃ puriso na bujjhati.
Gala(词根),有“吞食”之义。动词galati(吞食)。名词galo,因为(人们)用此(喉咙)吞食、吞咽,故称为galo。galo也指颈(喉咙)。巴利
Gala adane. Galati. Galo. Galanti adanti ajjhoharanti etenāti galo. Galoti gīvā vuccati.
Sala、salla(词根),用于“疾行”之义。疾行即快速行进。Salati、Sallati、Sallaṃ。此处,这些词有“箭、弓、水流、刺、矛、锐利”等同义异名。巴利
Sala salla āsugatiyaṃ. Āsugati sīghagamanaṃ. Salati. Sallati. Sallaṃ. Ettha ca ‘‘sallaṃ usu saro sallo kaṇḍo tejano’’ti pariyāyā ete.
Khola(词根),表“行步阻碍”义。Kholati(阻碍)。巴利
Khola gatipaṭighāte. Kholati.
Gila(词根),表“病患之苦”义。Gilāyati(患病)。Gilāno(患病者),gelaññaṃ(疾病)。Gilāno意为不适者。律中也说“我非不适者”。注释中也说“‘我非不适者’即‘我非患病者’”。巴利
Gilepītikkhaye. Gilāyati. Gilāno, gelaññaṃ. Gilānoti akallako. Vinayepi hi vuttaṃ ‘‘nāhaṃ akallako’’ti. Aṭṭhakathāyañca ‘‘nāhaṃ akallakoti nāhaṃ gilāno’’ti vuttaṃ.
Mile 用于身体枯萎之义。Milāyati 意为枯萎。Milāyano、milāyanto、milāyamāno 皆为枯萎者、正在枯萎者、处于枯萎中者。巴利
Mile gattavināme. Milāyati. Milāyano, milāyanto, milāyamāno.
Kele 指执著。Mamāyana 是以渴爱与邪见执取“这是我的”。Kelāyati 指执取。你执取什么?巴利
Kele mamāyane. Mamāyanaṃ taṇhādiṭṭhivasena ‘‘mama ida’’nti gahaṇaṃ. Kelāyati. Tvaṃ kaṃ kelāyati.
Sala 义为摇动与防护;vala 与 valla 义为摇动。为兼顾防护义而添加“ca”字。Salati 意为摇动。Kusalaṃ 意为善。Valati 意为摇动。Vallati 意为摇动。Vallūro 意为防护者。巴利
Sala calane saṃvaraṇe ca, vala valla calane ca. Saṃvaraṇāpekkhāyaṃ cakāro. Salati. Kusalaṃ. Valati. Vallati. Vallūro.
其中,“kusalaṃ”意为:能动摇、震动、撼动而摧破低劣恶法,故名为“善”。善人以彼防护、制止、关闭低劣的恶趣之门,故名为“善”。“Vallanti”意为防护、制止、守护,为令乌鸦群等众生不得从此处被啄食,故名为“vallūro”(防护者)。巴利
Tattha kusalanti kucchite pāpadhamme salayati calayati kampeti viddhaṃsetīti kusalaṃ. Kucchitaṃ apāyadvāraṃ salanti saṃvaranti pidahanti sādhavo etenāti kusalaṃ. Vallanti saṃvaranti rakkhanti ito kākasenādayo satte akhādanatthāyāti vallūro.
“Mala, malla”意为持守。“Malati”意为持守。“Malaṃ”意为污垢。“Mallati”意为持守。“Mallo”意为力士。巴利
Mala malla dhāraṇe. Malati. Malaṃ. Mallati. Mallo.
“Bhala, bhalla”有呵责、伤害与执取等义。“Bhalati”意为呵责等。“Bhallati”意为呵责等。巴利
Bhala bhalla paribhāsanahiṃsādānesu. Bhalati. Bhallati.
“Kala” 意为计算。“Kalati” 意为计算。“Kalā” 意为部分,“kālo” 意为时间。巴利
Kala saṅkhyāne. Kalati. Kalā, kālo.
此处,“卡拉”者,十六分之一等分数也。“卡拉”者,以“已过去如此之多”等方式可被计算、被了知,故称为“卡拉”,即指上午等时段。巴利
Ettha kalāti soḷasabhāgādibhāgo. Kāloti ‘‘ettako atkkanto’’tiādinā kalitabbo saṅkhātabboti kālo, pubbaṇhādisamayo.
“Kalla” 意为无声,即寂静。“Kallati” 意为成为无声。巴利
Kalla asadde. Asaddo. Nissaddo. Kallati.
“Jala”意为燃烧。“Jalati”意为燃烧。“Jalaṃ”意为火焰,“jalanto”意为正在燃烧者,“pajjalanto”意为猛烈燃烧者,“jalamāno”意为燃烧着的。巴利
Jala dittiyaṃ. Jalati. Jalaṃ, jalanto, pajjalanto, jalamāno.
“谁以辉耀而来?”——“犹如以名声辉耀而安立,我闻是提婆达多。”“正法之灯已炽然。”巴利
Ko eti siriyā jalaṃ. Jalaṃva yasasā aṭṭhā, devadattoti me sutaṃ. Saddhammapajjoto jalito.
“Hula”意为摇动。“Hulati”意为摇动。“Halo”意为犁。所谓“halo”即犁,因其在翻破土块时摇动(holeti)土地,故称为halo(犁),由u转为a而成。巴利
Hula calane. Hulati. Halo. Haloti phālo, so hi holeti bhūmiṃ bhindanto mattikakhaṇḍaṃ cāletīti ‘‘halo’’ti vuccati ukārassa akāraṃ katvā.
“Cala”指摇动。“Calati”为摇动。“Calito”是已摇动,“acalo”即不动。“Mahanto bhūmicālo”谓大地震。“Calanaṃ”与“cālo”皆为摇动之义。巴利
Cala kampane. Calati. Calito, acalo. Mahanto bhūmicālo. Calanaṃ, cālo.
水与谷物。含水。水。巴利
Jala dhaññe. Jalati. Jalaṃ.
秤、秤锤、悬垂。摇动。称重。巴利
Ṭala ṭula velambe. Ṭalati. Ṭulati.
陆地、处所。站立。陆地。“陆地”指无水之地。出家与涅槃亦因其相似而以“陆地”为称。正如世间不被洪水淹没之处称作“陆地”,同样,因不被烦恼之流淹没,出家与涅槃亦称作“陆地”,即所谓“已渡、已至彼岸、立于陆地的婆罗门”。巴利
Thala ṭhāne. Thalati. Thalo. Thaloti nirudakappadeso. Pabbajjānibbānesupi taṃsadisattā tabbohāro. Yathā hi loke udakoghena anottharaṇaṭṭhānaṃ ‘‘thalo’’ti vuccati, evaṃ kilesoghena anottharaṇīyattā pabbajjā nibbānañca ‘‘thalo’’ti vuccati, ‘‘tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo’’ti hi vuttaṃ.
犁、切割。犁地即切割、破开土地,故名犁。巴利
Phāla vilekhane. Phālati bhūmiṃ vilekhati bhindatīti phālo.
芦苇、束结。捆绑。巴利
Nala ganthe. Nalati.
力量、生命。此处,生命指存活与呼吸。生存。力量,愚者。巴利
Bala pāṇane. Iha pāṇanaṃ jīvanaṃ sasanañca. Balati. Balaṃ, bālo.
此处所谓“力量”,指以此维持生命,故为力量,即身力、财力求等力量。或者说,所谓“力量”,指以此过正命而活,故为力量,即信等力量。然而在圣典义注中,则有“不为不信所动摇,故为信力”等语,这是为了显示信等应称为力量者具有不动摇的性质。或者说,诸根具有殊胜义,以克服不信等,以此应取信等力量的克服之义,如此处“无力者,他们压迫他”一句中所说。所谓“愚者”:即生存、呼吸、出息入息者,故为愚者,仅以出息入息而活,并非以殊胜的智慧生活而活——这正是所要表达的意思。正如注中所说:“他们生存,故为愚者,仅以出息入息而活,并非以智慧生活而活,这便是含义。”确实,唯有以智慧生活者,其生命方称殊胜。因此世尊说:“以智慧生活者,其生命堪称殊胜。”巴利
Ettha balanti jīvitaṃ kappenti etenāti balaṃ, kāyabalabhogabalādikaṃ balaṃ. Atha vā balanti sammājīvanaṃ jīvanti etenāti balaṃ, saddhādikaṃ balaṃ. Āgamaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘assaddhiye na kampatīti saddhābala’’ntiādi vuttaṃ, taṃ daḷhaṭṭhena balanti vattabbānaṃ saddhādīnaṃ akampanabhāvadassanatthaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Atha vā dhātūnaṃ atthātisayayogato assaddhiyādīnaṃ abhibhavanena saddhādibalānaṃ abhibhavanatthopi gahetabbo ‘‘abalā naṃ baliyantī’’ti ettha viya. Bāloti balati assasati ceva passasati cāti bālo, assasitapassasitamattena jīvati, na seṭṭhena paññājīvitenāti vuttaṃ hoti. Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘balantīti bālā, assasitapassasitamattena jīvanti, na paññājīvitenāti attho’’ti. Paññājīvinoyeva hi jīvitaṃ seṭṭhaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘paññājīviṃ jīvitamāhu seṭṭha’’nti.
广大。扩大。广大。巴利
Pula mahatte. Pulati. Vipulaṃ.
指家族、计数与亲属。聚集。即家族、亲属。巴利
Kula saṅkhāne bandhumhi ca. Kolati. Kulaṃ, kolo.
于行走中移动。行走。巴利
Sala gamane. Salati.
指喜悦与游戏。喜悦的状态即为喜,如同“适宜”的构词方式。游戏即是嬉戏本身。嬉戏。巴利
Kila pītiya kīḷanesu. Pītassa bhāvo pītiyaṃ yathā dakkhiyaṃ. Kīḷanaṃ kīḷāyeva. Kilati.
摇动。ila有摇动之义。过失,称为ela。此处“过失”指缺点,而非嗔恚。以何义而说?以摇动之义而说。“无过失之肢、白色覆盖”即是此处之例证。巴利
Ila kampane. Ilati. Elaṃ, elā. Ettha elaṃ vuccati doso. Kenaṭṭhena? Kampanaṭṭhena. Dosoti cettha aguṇo veditabbo, na paṭigho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti idamettha nidassanaṃ.
再者,水也被称为ela。正如具寿舍利弗在解释“如刺生于水中的莲花”这一句巴利文的含义时,所说:“‘ela’是指水。”而elā则指唾液,如同在“elamūga”一词中的用法。此外,elā也指痰,如同在“听了无痰滴落的话语,凶恶之人便离开了道路”这一句中的用法。“此处‘无痰滴落之语’意味着没有痰沫喷溅的话语。”然而,作为唾液和痰的能指,ela一词还有其他的生起因缘应予探寻。因为词语有多种生起因缘。何必另寻其他生起因缘呢?“ila”有“摇动”的意思,这里所说的“摇动”正是作为唾液和痰之能指的ela这个词的生起因缘。因此,应取此义:人们因面对可厌的事物而心生摇动,在此处,心达到动摇,故称为elā。因为,具有相同生起因缘的词语,依世间约定,也可以成为不同事物的能指。例如:hetu(因),既有行走之义,也表示因;sappa(蛇),既有爬行之义,也表示蛇;go(牛),既有行走之义,也表示牛。同样,具有不同生起因缘的词语,也可以成为相同事物的能指。巴利
Apica elaṃ vuccati udakaṃ. Tathā hi ‘‘elambujaṃ kaṇṭakiṃ vārijaṃ yathā’’ti imissā pāḷiyā atthaṃ niddisanto āyasmā sāriputto ‘‘elaṃ vuccati udaka’’nti āha. Elāti lālā vuccati ‘‘elamūgo’’ti ettha viya. Apica elāti kheḷo vuccati ‘‘sutvā nelapatiṃ vācaṃ, vāḷā panthā apakkamu’’nti ettha viya. Ettha nelapatiṃ vācanti kheḷabindunipātavirahitaṃ vacananti attho. Lālākheḷavācakassa tu elāsaddassa aññaṃ pavattinimittaṃ pariyesitabbaṃ. Anekappavattinimittā hi saddā. Kiṃ vā aññena pavattinimittena, ila kampaneti evaṃ vuttaṃ kampanaṃ eva lālākheḷavācakassa elāsaddassa pavattinimittaṃ, tasmā ilanti jigucchitabbabhāvena kampenti hadayacalanaṃ pāpuṇanti janā etthāti elāti attho gahetabbo. Samānapavattinimittāyeva hi saddā lokasaṅketavasena nānāpadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Hinoti gacchatīti hetu, sappati gacchatīti sappo, gacchatīti goti. Tathā asamānappavattinimittāyeva samānapadatthavācakāpi bhavanti. Taṃ yathā? Rañcatīti rājā, bhūmiṃ pāletīti bhūmipālo, nare indatīti narindoti. Esa nayo sabbatthāpi vibhāvetabbo.
ila有“行走”之义,故谓“行走”。巴利
Ila gatiyaṃ. Ilati.
“hila”表“作媚态”义。他故作媚态。巴利
Hila hāvakaraṇe. Helati.
“sila”表“拾穗”义。他拾穗。巴利
Sila uñche. Silati.
“tila”表“润泽”义。它润泽。芝麻、芝麻油、芝麻植株。巴利
Tila sinehane. Tilati. Tilaṃ, telaṃ, tilo.
“cila”意为“穿着”,例如他穿着。巴利
Cila vasane. Cilati.
“vala”意为“嬉戏”,例如他嬉戏。巴利
Vala vilāsane. Valati.
“pila”意为“抓取”,例如他抓取。巴利
Pila gahaṇe. Pilati.
“mila”有“润泽”之义,“Milati”即“它润泽”。巴利
Mila sinehane. Milati.
“phula”含有“摇动”与“遍满”之义,“Phulati”意为“它摇动、遍满”。巴利
Phula sañcale pharaṇe ca. Phulati.
以 va 音结尾的词根巴利
Vakārantadhātu
“Vā”等词根兼备“行走、嗅闻、吹动”等义,故“Vāti”是“吹”,“Vāto”是“风”。巴利
Vāgatigandhanesu. Vāti. Vāto.
词根“Vī”等,兼有“生产、运动、喜爱、食用、咀嚼、行走”诸义。其中,“Pajanaṃ”为生产,“Calanaṃ”为运动,“Kanti”为喜爱,“Asanaṃ”为食物受用,“Khādanaṃ”为咀嚼糕饼等,“Gati”为行走。其动词形作“Veti”。巴利
Vī pajanakanti asanakhādana gatīsu. Pajanaṃ calanaṃ. Kanti abhiruci. Asanaṃ bhattaparibhogo. Khādanaṃ pūvādibhakkhanaṃ. Gati gamanaṃ. Veti.
词根“Ve”,有“纺织、相续”之义。“Vāyati”为纺织,“Tantavāyo”为织布者。巴利
Ve tantasantāne. Vāyati. Tantavāyo.
词根“Ve”,有“干涸”之义。“Vāyati”为干涸。巴利
Ve sosane. Vāyati.
‘Dhivu’与‘Khivu’为‘显示’之义的词根。‘Dhevati’意为‘显示’。‘Khevati’意为‘显示’。巴利
Dhivu khivu nidassane. Dhevati. Khevati.
‘Thivu’为‘滴落’之义的词根。‘Thevati’意为‘滴落’。‘Madhumadhukā thevanti’意为‘蜜蜂滴落着蜂蜜’。巴利
Thivu dittiyaṃ. Thevati. Madhumadhukā thevanti.
“基瓦”[根],义为维持生命。活命。生命、生命体、生计。“天神啊,我等有生计,然其生计如何如何。”维持生活。巴利
Jīva pāṇadhāraṇe. Jīvati. Jīvitaṃ, jīvo, jīvikā. Atthi no jīvikā deva, sā ca yādisakīdisā. Jīvitaṃ kappeti.
‘Piva’、‘Miva’、‘Tiva’、‘Niva’这些词根,都用于‘粗大、肥满’之义。‘Pivati’意为‘变粗大’,‘Pivaro’意为‘粗大者’。‘Mivati’、‘Tivati’、‘Nivati’含义相同。巴利
Piva miva tiva niva thūliye. Pivati. Pivaro. Mivati. Tivati. Nivati.
此处,‘Pivaro’指乌龟,或泛指任何身体粗大者。正如古阿阇梨所说:‘Pivaro’用于乌龟,或用于粗大之物。巴利
Ettha ca pivaroti kacchapo, yo koci vā thūlasarīro. Tathā hi ‘‘pivaro kacchape thūle’’ti pubbācariyehi vuttaṃ.
‘Ava’词根,用于‘保护’之义。‘Avati’意为‘保护’。‘Buddho mama avataṃ’意为‘愿佛陀保护我’。巴利
Ava pālane. Avati. Buddho mama avataṃ.
‘Bhava’词根,表‘存在、趣向’之义。‘Savati’即‘存在、趣向’。巴利
Bhava gatiyaṃ. Savati.
‘Kava’词根,表‘颜色’之义。‘Kavati’即‘具有颜色’。巴利
Kava vaṇṇe. Kavati.
‘Khivu’词根,表‘甘甜’之义。‘Khivati’即‘变得甘甜’。巴利
Khivu made. Khivati.
“Dhovu”是清洗的意思。“Dhovati”是清洗的意思。巴利
Dhovu dhovane. Dhovati.
“Devu”是悲泣的意思。指悲泣、哀泣、悲叹、哀叹,及悲泣性、哀叹性等。巴利
Devudeva devane. Devati ādevati, paridevati, ādevo, paridevo, ādevanā, paridevanā, ādevitattaṃ, paridevitattaṃ.
“Sevu”、“Kevu”、“Khevu”、“Gevu”、“Gilevu”、“Mevu”、“Milevu”,都是浇灌的意思。Sevati、Kevati、Khevati、Gevati、Gilevati、Mevati、Milevati,也都是浇灌的意思。巴利
Sevu kevu khevu gevu gilevu mevu milevu secane. Sevati. Kevati. Khevati. Gevati. Gilevati. Mevati milevati.
词根“Devu”意为跳跃而行。跳跃而行即跳跃前进。动词“Devati”(他跳跃而行)。巴利
Devu plutagatiyaṃ. Plutagati pariplutagamanaṃ. Devati.
谓‘Dhātu’(为清净而行)。奔跑、奔走。跑向、绕跑。奔跑者。巴利
Dhātu gatisuddhiyaṃ. Dhāvati, vidhāvati. Ādhāvati, paridhāvati. Dhāvako.
词根“Civu”意为摄受与防护。动词“Civati”(他摄受防护)。巴利
Civu ādānasaṃvaresu. Civati.
‘Cevi’意为思惟等同,即思惟的作用等同于某种状态。巴利
Cevi cetanātulye. Cevati.
1 2 3 4