7. 以随韵音结尾的阳性名词词列显示巴利原文
7. Niggahītantapulliṅganāmikapadamālā
现在,依循古师之见,并以之为先导,我们将说明以随韵结尾的阳性名词——如 bhavant、karont 等——的原形名词词列。显示巴利原文
Atha pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā niggahītantapulliṅgānaṃ bhavanta karontaiccādikassa pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ vakkhāma –
gacchaṃ、mahaṃ、caraṃ、tiṭṭhaṃ、dadaṃ、bhuñjaṃ、suṇaṃ、pacaṃ;
jayaṃ、jaraṃ、cavaṃ、mīyaṃ、saraṃ、kubbaṃ、japaṃ、vajaṃ。
显示巴利原文 Gacchaṃ mahaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ, dadaṃ bhuñjaṃ suṇaṃ pacaṃ; Jayaṃ jaraṃ cavaṃ mīyaṃ, saraṃ kubbaṃ japaṃ vajaṃ.
gacchaṃ, gacchanto, gacchantā;gacchantaṃ, gacchante;gacchatā, gacchantehi, gacchanteti;gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ;gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi;gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ;gacchati, gacchantesu。称呼语:bho gacchaṃ,bho gacchā,bhavanto gacchanto。显示巴利原文
Gacchaṃ, gacchanto, gacchantā. Gacchantaṃ, gacchante. Gacchatā, gacchantehi, gacchanteti. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchatā, gacchantehi, gacchantebhi. Gacchato, gacchantassa, gacchantānaṃ, gacchataṃ. Gacchati, gacchantesu. Bho gacchaṃ, bho gacchā, bhavanto gacchanto.
“gaccha”等词及其他同类词形,应如此了知——此为双论大长老之见。然而,此处在具格单数等位置,诸如“gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhi”等词形虽未列出,但因见于各处用例,故应予以采纳。显示巴利原文
Gacchādīni aññāni ca taṃsadisānaṃ evaṃ ñeyyānīti yamakamahātheramataṃ. Kiñcāpettha tatiyekavacanaṭṭhānādīsu ‘‘gacchantena, gacchantā, gacchantasmā, gacchantamhā, gacchantasmiṃ, gacchantamhī’’ti imāni padāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha payogadassanato gahetabbāni.
其中,双论大长老仅于呼格位置说明“gacchanto, mahanto, caranto”等为复数,于体格位置为单数。然而,有些人则说:于体格位置有单数与复数,于呼格位置仅为复数;而“gacchaṃ, mahaṃ, caraṃ”等,于呼格位置为单数。但我们认为:在佛语及诸多义注中,未见“gacchanto, mahanto”等的复数用法,亦未见“gacchaṃ, mahaṃ”等随顺呼格单数的用法,而仅见“gacchanto bhāradvājo. Sa gacchaṃ na nivattati. Mahanto lokasannivāso”等体格单数用法,故这些词形似不堪审察。在《尼卢提藏》中,于体格与呼格位置,只说“mahanto, bhavanto, caranto”等为复数,未说为单数。正如其中举偈“mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭhaṃ”后,说“mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhanti”、“bho mahā, bhavanto mahant”等。显示巴利原文
Tatra yamakamahātherena ālapanavacanaṭṭhāneyeva ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattaṃ kathitaṃ, paccattavacanaṭṭhāne ekavacanattaṃ. Kehici pana paccattavacanaṭṭhāne ekavacanabahuvacanattaṃ, ālapanavacanaṭṭhāne bahuvacanattaṃyeva kathitaṃ. ‘‘Gacchaṃ, mahaṃ, cara’’ntiādīnaṃ pana ālapanaṭṭhāne ekavacanattaṃ. Mayaṃ pana buddhavacane anekāsu cāṭṭhakathāsu ‘‘gacchanto, mahanto’’tiādīnaṃ bahuvacanappayogānaṃ ‘‘gacchaṃ, mahaṃ’’iccādīnañca sānusārālapanekavacanappayogānaṃ adassanato ‘‘gacchanto bhāradvājo. Sa gacchaṃ na nivattati. Mahanto lokasannivāso’’tiādīnaṃ pana paccattekavacanappayogānaññeva dassanato tādisāni rūpāni anijjhānakkhamāni viya maññāma. Niruttipiṭake paccattālapanaṭṭhāne ‘‘mahanto, bhavanto, caranto’’tiādīnaṃ bahuvacanattameva kathitaṃ, na ekavacanattaṃ. Tathā hi tattha ‘‘mahaṃ bhavaṃ caraṃ tiṭṭha’’nti gāthaṃ vatvā ‘‘mahaṃ tiṭṭhati, mahanto tiṭṭhantī’’ti ca, ‘‘bho mahā, bhavanto mahanto’’ti ca, ‘‘bhavaṃ tiṭṭhati, bhavanto tiṭṭhantī’’ti ca ādi vuttaṃ.
然而,当“bhavaṃ, bhavanto”等词并非用于表达“honto, hontā”这类动词义时——如“bhavaṃ kaccāno. Mā bhavanto evaṃ avacuttha”等例句中——因其用于不同意义,故有单数与复数形式。因此,如同“santo sappurisā loke”句中的“santo”以及“arahanto sammāsambuddhā”句中的“arahanto”一样,可认为“bhavanto”一词具有复数含义。但“mahanto, caranto, tiṭṭhanto”等词的复数意义,在我们看来则似是而非。因为,除了“santo, arahanto, bhavanto”等词之外,我们从未见过“gacchanto, mahanto, caranto”等数百个词语以复数词尾出现。正如:显示巴利原文
Ettha pana ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’ti padāni yattha ‘‘honto hontā’’ti kriyatthaṃ na vadanti, tattha ‘‘bhavaṃ kaccāno. Mā bhavanto evaṃ avacutthā’’tiādīsu viya aññasmiṃ atthe patanato ekavacanabahuvacanāni bhavanti, tasmā ‘‘santo sappurisā loke’’ti ettha ‘‘santo’’ti padassa viya ‘‘arahanto sammāsambuddhā’’ti ettha ‘‘arahanto’’ti padassa viya ca ‘‘bhavanto’’ti padassa bahuvacanattaṃ nijjhānakkhamaṃ. ‘‘Mahanto, caranto, tiṭṭhanto’’tiādīnaṃ pana bahuvacanattaṃ na nijjhānakkhamaṃ viya amhe paṭibhāti. Na hi katthacipi ‘‘santo, arahanto, bhavanto’’ti padavajjitānaṃ ‘‘gacchanto, mahanto, caranto’’tiādīnaṃ anekapadasatānaṃ bahuvacanantatāpayoge passāma. Tathā hi –
在某些语境里,诸如“jāna”等词,以复数形式出现;
而“gacchanto”等词,则绝无此种复数形式。
在复数形式中,于某些处所,也能见到“santo”等词;
而“gacchanto”等词,则绝不用于复数形式。
“Arahanto(阿拉汉)”一词,则唯见于复数形式。
像‘gacchanto(去者)’这类词,在表示复数时,则并非如此显现。
在数百处经文之中,诸如‘viharanto(住者)’等词,
纵是同一个词,当用于复数时,也未曾见其如此运用。
若依复数规则来理解‘gacchanto(去者)’一词,
便会如实见到诸多的过失。
如同一间房屋着火时,邻近的房屋也会被烧毁;
同样地,‘gacchanto(去者)’一词,也可表示复数。
‘viharanto(住者)’等词,同样可以表示复数义;
而关于‘色’的理趣,则不被认可,应以多种方式去理解。
显示巴利原文 Bavhatte katthaci ṭhāne, ‘‘jāna’’miccādayo yathā; Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. Bavhatte katthaci ṭhāne, ‘‘santo’’ iccādayopi ca; Dissanti nevaṃ bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. ‘‘Arahanto’’ti bavhatte, ekanteneva dissati; Nevaṃ dissanti bavhatte, ‘‘gacchanto’’ itiādayo. Anekasatapāṭhesu, ‘‘viharanto’’tiādīsu; Ekassapi bahukatte, pavatti na tu dissati. Bahuvacananayena, ‘‘gacchanto’’ti padassa hi; Gahaṇe sati bahavo, dosā dissanti saccato. Yathekamhi ghare daḍḍhe, daḍḍhā sāmīpikā gharā; Tathā bavhattavācitte, ‘‘gacchanto’’ti padassa tu. ‘‘Viharanto’’tiādīnaṃ, bavhattavācitā siyā; Rūpanayo aniṭṭho ca, gahetabbo anekadhā.
即使如此,因世间公认“所谓《语句集》,乃具足无碍辩才、究竟漏尽者大迦旃延所造”,故于此处应当反复审察。此处虽出于对长老的敬意而作此说,然仍应以巴利圣典的规矩为依准,不可仅凭已见的单数规则,便将未见的复数规则弃而不顾。如此,诸终结词之规则始为善巧。不过,这仅是我们一家之言——显示巴利原文
Evaṃ santepi yasmā ‘‘niruttipiṭakaṃ nāma pabhinnapaṭisambhidena mahākhīṇāsavena mahākaccāyanena kata’’nti loke pasiddhaṃ, tasmā idaṃ ṭhānaṃ punappunaṃ upaparikkhitabbaṃ. Kiñcāpettha there gāravena evaṃ vuttaṃ, tathāpi pāḷinayaṃ garuṃ katvā diṭṭhenekavacananayena adiṭṭho bahuvacananayo chaḍḍetabbo. Evaṃ sati niggahītantesu nayo sobhano bhavati. Ayaṃ pana amhākaṃ ruci –
“bhavaṃ、karaṃ、arahaṃ、saṃ、mahaṃ”等词,
其形态彼此相异,应了知它们相互对待。
“行、游、施、住,思、修、说”,
“知、见”等词,实为相似。
其中,“知”等词,在某些地方会发生变化;
应知,这是依语尾变化、性与数而作阐明。
显示巴利原文 ‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’ iti padāni tu; Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye. ‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ; Jānaṃ passa’’ntiādīni, sadisāni bhavanti hi. Tatra ‘‘jāna’’ntiādīni, katthaci parivattare; Vibhattiliṅgavacana-vasenāti vibhāvaye.
于此,先说明‘bhavant’一词的名词变格表。‘bhavaṃ’一词,亦用于表达‘增长、存在’等义。依这些义,而有此名词变格表。显示巴利原文
Tatra tāva bhavantasaddassa nāmikapadamālā vuccati – bhavaṃsaddo hi ‘‘vaḍḍhanto, honto’’ti atthepi vadati. Tesaṃ vasena ayaṃ nāmikapadamālā.
Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. He bhavanta, he bhavantā.显示巴利原文
Bhavaṃ, bhavanto, bhavantā. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavantā, bhavantasmā, bhavantamhā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavantassa, bhavantānaṃ. Bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. He bhavanta, he bhavantā.
其中,‘bhavaṃ, bhavanto’等词,应知其义与‘vaḍḍhanto, honto’等词相通。正如有这样的用例:‘贤者安住。好乐法者安住。国王因种种成就而喜悦。库伊拉达哈池与恒河相连,当恒河水满时,便为恒河水所充满,若水势趋弱,池水则流入恒河。’因此,对此名词的变化形式应如实了知。在此,除‘bhavaṃ’一词外,对于‘bhavant’一词,犹如‘gacchamāna, caramāna’等词一样,亦有阳性形式‘bhavanto, bhavantā’可得;若表述中性,则亦有中性形式‘bhavantaṃ, bhavantānī’可得。如是,应当了知表示增长、存在之义的‘bhavant’这一名词的格位变化。显示巴利原文
Tattha ‘‘bhavaṃ, bhavanto’’tiādīnaṃ ‘‘vaḍḍhantohonto’’tiādinā attho daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘suvijāno bhavaṃ hoti. Dhammakāmo bhavaṃ hoti. Rājā bhavanto nānāsampattīhi modati. Kuḷīradaho gaṅgāya ekābaddho, gaṅgāya pūraṇakāle gaṅgodakena pūrati, udake mandī bhavante dahato udakaṃ gaṅgāya otaratī’’ti payogā bhavanti, tasmā ayaṃ nāmikapadamālā sārato paccetabbā. Ettha bhavaṃsaddamattaṃ vajjetvā gacchamānacaramānasaddādīsu viya bhavantasadde ‘‘bhavanto, bhavantā’’ti purisanayopi labbhati, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘bhavantaṃ, bhavantānī’’ti cittanayopi labbhati. Evaṃ vaḍḍhanabhavanatthavācakassa bhavantasaddassa nāmikapadamālā veditabbā.
此处有一特别之处:‘bhavanto’一词,当用于增长、存在义之外的其他意义时,仅是复数形式,例如‘诸贤者前来’。而当用于增长、存在义时,则仅是单数形式。在此有如下用例:‘渐次增长,达至明辨。’‘既名为沙门,于这些业行不应参与,能如是安住增长者,方为沙门、善沙门。’而‘bhavaṃ’一词,无论哪种意义,都仅是单数形式。因此,今为展示‘bhavaṃ ānando. Bhavanto āgacchanti, appasaddā bhavanto hontu, mā bhonto saddamakatthā’等用例,依据语言的实际运用差别,就其他意义,另举一组名词变化形式——显示巴利原文
Ayañca viseso ‘‘bhavanto’’ti padaṃ vaḍḍhanabhavanatthato aññatthe vattamānaṃ bahuvacanameva hoti, yathā ‘‘bhavanto āgacchantī’’ti. Vaḍḍhanabhavanatthesu vattamānaṃ ekavacanameva. Atrime payogā ‘‘anupubbena bhavanto viññutaṃ pāpuṇāti. Samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena bhavitabbaṃ, evaṃ bhavanto hi samaṇo susamaṇo assā’’ti. ‘‘Bhavaṃ’’ iti padaṃ pana ubhayatthāpi ekavacanameva, tasmā idāni ‘‘bhavaṃ ānando. Bhavanto āgacchanti, appasaddā bhavanto hontu, mā bhonto saddamakatthā’’ti evamādipayogadassanavasena vohāravisese pavattaṃ aññaṃ atthaṃ paṭicca aparāpi nāmikapadamālā vuccate –
Bhavaṃ, bhavanto, bhonto。Bhavantaṃ, bhavante。Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi。Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ。Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi。Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ。Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu。Bho, bhavanto, bhonto。显示巴利原文
Bhavaṃ, bhavanto, bhonto. Bhavantaṃ, bhavante. Bhavatā, bhotā, bhavantena, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavatā, bhotā, bhavantehi, bhavantebhi. Bhavato, bhoto, bhavantassa, bhavantānaṃ, bhavataṃ. Bhavati, bhavante, bhavantasmiṃ, bhavantamhi, bhavantesu. Bho, bhavanto, bhonto iti.
然而,此处‘bho’等三词,因其是随惯用差别而有的呼唤词,故不像‘āvuso, bhante’等词那样,作为带有‘bho’等前附词的词而存在。在‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’等中,唯有‘purisa’等词才是以‘bho’等为前附词的词。而此处,‘bhavaṃ ānando’中的‘bhavaṃ’一词,与‘bho, bhavanto, bhonto’等词同义;但‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’中的‘bhavaṃ’一词,则不与它们同义。因为在第一种情况中,依尊称之义,‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’等‘bho’类词成为呼唤词的前附词;在第二种情况中则不然。而依重叠用法,则有‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’等词,如‘bhante bhante’。显示巴利原文
Ettha pana ‘‘bho’’iccādīni tīṇi padāni yasmā vohāravisesapavattāni ālapanapadāni honti, tasmā ‘‘āvuso, bhante’’ti padāni viya bhosaddādiupapadavantāni na bhavanti, ‘‘bho purisa, bhavanto brāhmaṇā, bhonto samaṇā, bho rāja’’iccādīsu hi purisasaddādayoyeva bhosaddādi upapadavanto bhavanti. Idha ca ‘‘bhavaṃ ānando’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti padāni vuttāni, na pana ‘‘dhammakāmo bhavaṃ hotī’’ti ettha bhavaṃsaddena samānatthāni. Paṭhamasmiñhi naye vaḍḍhanatthavasena ‘‘bho bhavanta, bhavanto bhavantā, bhonto bhavantā’’ti bhosaddādayo ālapanapadānaṃ upapadāni bhavanti, na dutiyasmiṃ naye. Āmeḍitavasena pana ‘‘bho bho, bhavanto bhavanto, bhonto bhonto’’ti padāni bhavanti yathā ‘‘bhante bhante’’ti.
于此,依‘bhū’词根,略示圣典之例:‘为何具寿依止于明与无明?’‘然而,贤者,我如何能知彼具寿乔达摩?’‘如是,贤者,青年婆罗门Ambaṭṭha在应允婆罗门Pokkharasāti后。’‘诸贤者,莫作是说。’‘诸贤者,请听此。’‘如是,贤者,人应知,恶法者、不调御者。’等等。此处,‘bhavaṃ’等词,当知是由‘bhū’词根所成之名。显示巴利原文
Atridaṃ bhūdhātuvasena saṅkhepato pāḷinidassanaṃ – kasmā bhavaṃ vijjanamaraññanissito. Kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi. Evaṃ bhoti kho ambaṭṭho māṇavo brāhmaṇassa pokkharasātissa paṭissutvā. Mā bhavanto evaṃ avacuttha. Imaṃ bhonto nisāmetha. Evaṃ bho purisa jānāhi, pāpadhammā asaññatā iccevamādi. Ettha ‘‘bhavaṃ’’iccādīni bhūdhātumayāni nāmapadānīti veditabbāni.
此外,在这些词中,应当确定‘bho, bhavanto, bhonto’这些也是小品词。在‘bho purisā’等用法中,不应就它们是否为小品词而产生争论。因为在《迦旃那文法》中说‘bho ge tū’;而在其他地方则说‘用于称呼义的小品词’等。正如《尼卢提曼珠萨》中所说:‘bho这个词是用于称呼义的小品词。它并非仅表单数,亦可用于复数,因此“bho purisā”这样的复数用法也被收录。而“bhavanto”一词则仅为复数,故复有“purisā”之说。’在巴利圣典与注释书中,作为小品词的bho音声,依单数与复数有两种显现,而其他(bhavanto, bhonto)则唯以复数形式显现。然而,它们作为小品词,并无生成词形变化的作用。其中,由于bho音声为小品词,在直接引语的无生命呼唤中,亦可见于阴性范围,如‘浮出来吧,宽石头!漂过来吧,宽石头!’。此处有说明bho音声出现情况之偈颂——显示巴利原文
Apica tesu ‘‘bho, bhavanto, bhonto’’ti imāni nipātapadānipi hontīti vavatthapetabbaṃ. ‘‘Bho purisā’’tiādīsu tesaṃ nipātānipātabhāve vivādo na karaṇīyo. Kaccāyanasmiñhi ‘‘bho ge tū’’ti vuttaṃ. Aññattha pana ‘‘āmantanatthe nipāto’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi niruttimañjūsāyaṃ vuttaṃ ‘‘bhotidaṃ āmantanatthe nipāto. So na kevalaṃ ekavacanameva hoti, atha kho bahuvacanampi hotīti ‘bho purisā’ti bahuvacanappayogopi gahito. ‘Bhavanto’ti padaṃ pana bahuvacanameva hotīti ‘purisā’ti puna vutta’’nti. Pāḷiyañhi aṭṭhakathāsu ca nipātabhūto bhosaddo ekavacanabahuvacanavasena dvidhā dissati, itare pana bahuvacanavaseneva dissanti. Tesaṃ tu nipātapadatte rūpanipphādanakiccaṃ natthi. Tesu bhosaddassa nipātapadattā āhaccabhāsite nijjīvālapane itthiliṅgavisayo ‘‘ummujja bho puthusile, pariplava bho puthusile’’ti payogopi dissati. Atrimā bhosaddassa pavattiparidīpanī gāthāyo –
又如“贤者们,请看这位善家子”等用例之中,
应当阐明:此“bho”之音声,乃是复数。
于呼唤人时,及于呼唤法时,
以及于呼唤无生命时——此“bho”音声,见于如是三种情况。
其中,于称“法”之时,唯得用单数;
于其余二者,则可单数,亦可复数。
称“法”之时,必应断定为具德之词;
“确实稀有啊,贤者!”这是此处的例子。
然而,称呼他人时,则应使用具德之词;
“善男子,你应当如是了知”,这是此处的例证。
然而,用于称呼人时,即便没有表达德性的词语,也视同有德性之词;
在“喂,来”等语句中,需补足其含义后方可说出。
称唤瓶罐等无生物时,应作无生物之称唤;
然而,世间之人有时在世间,也会如同对待有生命者那样加以称呼。
对无生命物的称呼,在表达含义时,应只有微少的分量。
如果说:“起来吧,贤者富尸罗!”等等,
因为那确非通达世俗者所为,是不善巧的;
在胜者所说的法中,没有不善巧的用法。
于阴性词的领域,'bho(贤者)'一词的用法;
为诗人们所喜爱——我如此宣说。
显示巴利原文 ‘‘Ito bho sugatiṃ gaccha, manussānaṃ sahabyataṃ’’; Evamādīsu bhosaddo, ekavacanako mato. ‘‘Passatha bho imaṃ kula-putta’’miccevamādisu; Bahuvacanako eso, bhosaddoti vibhāvaye. Puggalālapane ceva, dhammassālapanepi ca; Nijjīvālapane cāti, bhosaddo tīsu dissati. Tatra dhammālapanamhi, ekavacova labbhati; Itaresu siyā deka-vaco bahuvacopi ca. Nicchitabbaṃ guṇīpadaṃ, dhammassālapane dhuvaṃ; ‘‘Acchariyaṃ vata bho’’ti, idamettha nidassanaṃ. Icchitabbaṃ guṇīpadaṃ, puggalālapane pana; ‘‘Evaṃ bho purisa jānāhi’’, idamettha nidassanaṃ. Guṇīpadaṃ asantampi, puggalālapanamhi tu; Ajjhāharitvā pāvade, atthaṃ ‘‘bho ehi’’ādisu. Ghaṭādīnaṃ ālapanaṃ, nijjīvālapanaṃ bhave; Jīvaṃva lokiyā loke, ālapanti kadāci tu. Nijjīvālapanaṃ appaṃ, atthaviññāpane siyā; ‘‘Ummujja bho puthusile’’, iti pāḷi nidassanaṃ. Ettha liṅgavipallāsaṃ, keci icchanti paṇḍitā; Tesaṃ matena bhotīti, liṅgaṃ vipariṇāmaye. Atha vā pana bhosaddo, nipāto sopadaṃ viya; Tasmā virodhatā nāssa, tiliṅge vacanadvaye. Evaṃ santepi bhosaddo, dviliṅgeyeva pāyato; Yasmā diṭṭho tato viññū, dviliṅgeyeva taṃ vade. Itthiliṅgamhi sampatte, ‘‘bho’’ti iti payojaye; Evaṃvidhaṃ payogañhi, suppayogaṃ budhābravuṃ. Yajjevaṃ duppayogaṃva, siyā tumhehi dassitaṃ; ‘‘Ummujja bho puthusile’’, iccāhaccapadanti ce. Duppayogaṃ na taṃ yasmā, vohārakusalena ve; Jinena bhāsite dhamme, duppayogā na vijjare. Itthiliṅgassa visaye, bhotisaddappayojanaṃ; Kavīnaṃ pemanīyanti, mayā evamudīritaṃ.
如此,依巴利语规则,'bhavanta(尊者)'一词的名词形态系列,基于增长义、存在义及了知他义而分为两种。显示巴利原文
Evaṃ bhavantasaddassa nāmikapadamālā pāḷinayānurūpaṃ dvidhā vibhattā vaḍḍhanabhavanatthatadaññatthavasena.
至于“karonta(正在造)”一词——显示巴利原文
Karontasaddassa pana –
karaṃ, karonto, karontā. karontaṃ, karonte. karotā, karontena, karontehi, karontebhi. karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. “贤者!正在造者”,“诸贤者!正在造者”——如此诸形式皆可成立。显示巴利原文
Karaṃ, karonto, karontā. Karontaṃ, karonte. Karotā, karontena, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karotā, karontā, karontasmā, karontamhā, karontehi, karontebhi. Karoto, karontassa, karontānaṃ, karotaṃ. Karonte, karontasmiṃ, karontamhi, karontesu. Bho karonta, bhavanto karontāti rūpāni bhavanti.
“恶不由造者所造”——此句在此是表明“造者”一词的存在。当表达阴性时,应按照“正在造的女子”“正在造的女子们”等形式来接续;当表达中性时,应按照“正在造的事物”“正在造的事物们”等形式来接续。显示巴利原文
‘‘Karoto na kariyati pāpa’’nti idamettha karotosaddassa atthitānidassanaṃ. Itthiliṅge vattabbe ‘‘karontī, karontiyo’’tiādinā yojetabbāni, napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘karontaṃ, karontānī’’tiādinā yojetabbāni.
“阿拉汉”一词——显示巴利原文
Arahantasaddassa –
Arahaṃ、arahanto;Arahantaṃ、arahante;Arahatā、arahantena、arahantehi、arahantebhi;Arahato、arahantassa、arahantānaṃ、arahataṃ;Arahatā、arahantā、arahantasmā、arahantamhā、arahantehi、arahantebhi;Arahato、arahantassa、arahantānaṃ、arahataṃ;Arahante、arahantasmiṃ、arahantamhi、arahantesu;Bho arahanta、bhavanto arahanto——以上为诸词形。显示巴利原文
Arahaṃ, arahanto. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, arahantena, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahatā, arahantā, arahantasmā, arahantamhā, arahantehi, arahantebhi. Arahato, arahantassa, arahantānaṃ, arahataṃ. Arahante, arahantasmiṃ , arahantamhi, arahantesu. Bho arahanta, bhavanto arahanto iti rūpāni bhavanti.
此乃表功德义之“阿拉汉”一词的名词词形变化表。尚有“Arahā, arahanto, arahantā”等形式。这些词形于《一切欢喜》中,在指称人身之处可见。而于《上人法》经文中,则可见“mayañcamhā anarahanto”(我们实非阿拉汉)之句。Arahantaṃ、arahante。Arahatā,余者应详加展开。此乃表施设义之“阿拉汉”一词的名词词形变化表。显示巴利原文
Ayaṃ guṇavācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā. ‘‘Arahā, arahanto, arahantā’’iti ca. Etañhi rūpaṃ samantapāsādikāyaṃ manussaviggahaṭṭhāne dissati. Uttarimanussadhammapāḷiyaṃ pana ‘‘mayañcamhā anarahanto’’ti padaṃ dissati. Arahantaṃ, arahante. Arahatā, sesaṃ vitthāretabbaṃ. Ayaṃ paṇṇattivācakassa arahantasaddassa nāmikapadamālā.
正如『Arahaṃ sammāsambuddho(阿拉汉正等觉者)』、『Arahaṃ sugato loke(阿拉汉善逝于世间)』、『Arahanto sammāsambuddhā(阿拉汉正等觉者们)』等之中,arahaṃ等词是表达功德的。『Arahā ahosi(曾是阿拉汉)』、『Ahañhi arahā loke(我实是世间阿拉汉)』、『Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ(世间曾有一位阿拉汉、六十一位阿拉汉)』。显示巴利原文
Tathā hi ‘‘arahaṃ sammāsambuddho. Arahaṃ sugato loke. Arahanto sammāsambuddhā’’tiādīsu arahaṃsaddādayo guṇavācakā. ‘‘Arahā ahosi. Ahañhi arahā loke. Eko arahā, ekasaṭṭhi arahanto loke ahesuṃ.
或在村落,或在林野,或在低洼,或在高平;
凡阿拉汉所住之处,彼地即成令人愉悦之地。
显示巴利原文 Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale; Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyakaṃ.
在『Mayañcamhā anarahanto(我们实非阿拉汉)』等文句中,arahā 等词应视为表达施设之词。在此,依阴性、中性分别述说的方式并不明显成立。若如此,证得漏尽的女子应如何说?证得漏尽的心应如何说?就女子而言,根据『若某女子是阿拉汉、正自觉者』之说,从功德上可称为『arahaṃ』;而从施设上,则应说『此女子是阿拉汉』。至于心,则唯从功德上称为『arahaṃ cittaṃ(阿拉汉之心)』。显示巴利原文
Mayañcamhā anarahanto’’tiādīsu arahāsaddādayo paṇṇattivācakāti daṭṭhabbā. Idha itthinapuṃsakaliṅgavasena visuṃ vattabbanayo appasiddho. Yadi evaṃ āsavakkhayaṃ pattā itthī kathaṃ vattabbā, āsavakkhayaṃ pattaṃ cittaṃ kathaṃ vattabbanti? Itthī tāva ‘‘yaṃ itthī arahaṃ assa sammāsambuddho’’ti vacanato ‘‘araha’’nti vattabbā guṇavasena, paṇṇattivasena pana ‘‘itthī arahā ahosī’’ti vattabbā. Cittaṃ pana guṇavaseneva ‘‘arahaṃ citta’’nti vattabbanti.
『存在』一词的语形变化:显示巴利原文
Santasaddassa –
Saṃ, santo, santo, santā;Saṃ, santaṃ, sante;Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi;Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ;Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi;Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ;Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu;Bho santa, bhavanto santo——这些都是该词的诸种词形。显示巴利原文
Saṃ, santo, santo, santā. Saṃ, santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi, sabbhi. Sato, santassa, santānaṃ, sataṃ, satānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santoti rūpāni bhavanti.
此处,依《胜军本生》中“诚然,亲爱的,此是诸善士之法”这一经文所示,故说“satānaṃ”。其中,“satanesā”应分解为“satānaṃ esā”,而词形的完成,应知是依缩短、随韵及元音省略的规则。正如该处注疏所说:“诚然,亲爱的,此决定是诸善士、诸智者的法、自性”,此义已说。这便是世间所称“善士”“圣者”“智者”的施设词,即“santa”一词的名词形式。其否定形式则是“asaṃ, asanto”,某处也作“asantā”。正如可见经文:“那些卑劣的非善人,竟称我为‘父亲、父亲’。”应如“asaṃ, asantaṃ, asante, asatā”等来接续。在表示此义时,“santo, asanto”唯用作复数,在任何地方都不作单数。何以故?因为是施设语的缘故。然而在他处,如“santo, danto”等中,除表示存在义的santa外,唯有单数形式。何以故?因为不是施设语的缘故。应如此了知。显示巴利原文
Ettha pana ‘‘addhā hi tāta satanesa dhammo’’ti jayaddisajātakapāḷidassanato ‘‘satāna’’nti vuttaṃ. Tattha hi satanesāti satānaṃ esāti chedo, rassattaniggahītasaralopavasena ca rūpaniṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Tathā hi tadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘addhā ekaṃsena esa tāta satānaṃ paṇḍitānaṃ dhammo sabhāvo’’ti attho vutto. Ayaṃ ye loke ‘‘sappurisā’’ti ca ‘‘ariyā’’ti ca ‘‘paṇḍitā’’ti ca vuccanti, tesaṃ vācakassa santasaddassa nāmikapadamālā. Tappaṭisedhassa pana asaṃ, asanto, katthaci asantā iccapi. Tathā hi ‘‘asantā kira maṃ jammā, tāta tātāti bhāsare’’ti pāḷi dissati. ‘‘Asaṃ, asantaṃ, asante. Asatā’’tiādinā yojetabbā. Imasmiṃ atthe ‘‘santo, asanto’’timāni bahuvacanakāniyeva bhavanti, na katthacipi ekavacanakāni. Kasmā? Paṇṇattivācakattā. Aññatra pana ‘‘santo, danto’’tiādīsu ekavacanāniyeva ṭhapetvā vijjamānatthavācakasantosaddaṃ, kasmā? Apaṇṇattivācakattāti daṭṭhabbaṃ.
现在,我们来解说这些施设词的若干用例——显示巴利原文
Idāni paṇṇattivācakānaṃ tesaṃ kānici payogāni kathayāma –
“Sameti asatā asaṃ”——与不善者相交即成不善。(如说)国王无论亲近的是善士还是非善士,他都会与非善士结交。凡无善士之处,便非真正的集会。非善士堕地狱,善士以天界为归宿。智者不应亲近非善士,应亲近善士。唯与善士共处。善士之法……凡此种种,即为此类。显示巴利原文
Sameti asatā asaṃ. Yaṃ yañhi rāja bhajati, santaṃ vā yadi vā asaṃ. Na sā sabhā yattha na santi santo. Asanto nirayaṃ yanti, santo saggaparāyaṇā. Asante nopaseveyya, sante seveyya paṇḍito. Sabbhireva samāsetha. Sataṃ dhammo iccevamādīni bhavanti.
然而,在我们所呈现的词列中,“sabbhī”一词是作为第三格与第五格复数来使用的,并且是以“santa”(词干以-a结尾)来变化的;但在其他情形中,“sabbhī”则应按词干以-i结尾来变化。如“sabbhī”一词,即指善士与涅槃,或为“美妙”的同义词。此全部义理,可依《有偈品》注释中的“Bahumpetaṃ asabbhi jātavedā”这句,以及“Santo have sabbhi pavedayantī”这句来阐明。显示巴利原文
Yo panamhehi padamālāyaṃ ‘‘sabbhī’’ti ayaṃ saddo tatiyāpañcamībahuvacanavasena yojito, so ca kho santaiti akārantapakativasena, aññattha pana ‘‘sabbhī’’ti ikārantapakativasena yojetabbo. Tathā hi sabbhīti sappuriso nibbānañca, sundarādhivacanaṃ vā etaṃ sabbhīti. Sabbo cāyamattho sāṭṭhakathāya ‘‘bahumpetaṃ asabbhi jātavedā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘santo have sabbhi pavedayantī’’ti imāya ca dīpetabbo.
在呼格、直接用法格,以及第三格与第五格中,
智者应将“sabbhi”一词,用于呼格、直接用法格、第三格、第五格以及复合词中。
显示巴利原文 Ālapane ca paccatte, tatiyāpañcamīsu ca; Samāsamhi ca yojeyya, sabbhisaddaṃ sumedhaso.
此处的语法连用如下——“bho sabbhi tiṭṭha”(善士,请停步),“sabbhi tiṭṭhati”(他与善士共处),“sabbhi saha gacchati”(他与善士同行),“sabbhi apehi”(远离善士),“asabbhirūpo puriso”(形同非善士的人)。然而,由于此语顺应教法,为显明其在此处的顺应性,我们将从教法角度展示其用法,令听者于难思难议的善逝巴利语理则中获得无碍之智。如何展示?例如:“Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma”(火神啊,我们以扇子供养于你,此多属非善士之事),“Sabbhi kubbetha santhavaṃ”(应与善士结交),“Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ”(犹如舍那迦在娑罗林中造作恶业,形同非善士),“Ābādhoyaṃ asabbhirūpo”(此病犹如非善士),“A……”显示巴利原文
Atrāyaṃ yojanā – bho sabbhi tiṭṭha, sabbhi tiṭṭhati, sabbhi saha gacchati, sabbhi apehi, asabbhirūpo puriso. Yasmā panāyaṃ sāsanānukūlā, tasmā imissā tadanukūlattaṃ dassetuṃ idha sāsanato payoge dassessāma atakkāvacare vicitte sugatapāḷinaye sotūnaṃ visāradamatipaṭilābhatthaṃ. Taṃ yathā? Bahumpetaṃ asabbhi jātaveda, yaṃ taṃ vāladhinā’bhipūjayāma. Sabbhi kubbetha santhavaṃ. Yaṃ sālavanasmiṃ senako, pāpakammamakari asabbhirūpaṃ. Ābādhoyaṃ asabbhirūpo. Asammodako thaddho asabbhirūpo’’ti . Tattha ālapanavacane diṭṭheyeva paccattavacanaṃ pāḷiyaṃ sarūpato anāgatampi diṭṭhameva hoti. Tathā karaṇavacane diṭṭheyeva nissakkavacanampi diṭṭhameva hoti. Samāse saddarūpe diṭṭheyeva byāse saddarūpaṃ yathāsambhavaṃ diṭṭhameva hoti ṭhapetvā ‘‘hetusatthāradassana’’ntiādīni. Tattha ca nibbānavācako ce, sabbhisaddo itthiliṅgo santivisuddhi nibbutisaddā viya, so ca yamakamahātheramate rattinayena yojetabbo. Sabbesamikārantitthiliṅgānaṃ sādhāraṇo hi so nayo. Sundaratthavācako ce, aggi ratti aṭṭhinayehi yojetabbo vāccaliṅgattā. ‘‘Sabbhidhammabhūtaṃ nibbāna’’nti ettha hi sundaradhammabhūtaṃ nibbānanti attho. Evaṃ pāḷinayavasena ālapanādīsu pañcasu ṭhānesu sabbhisaddassa pavattiṃ ñatvā puna aṭṭhakathānayavasenapi tappavatti veditabbā. Kathaṃ? Yasmā sagāthāvaggassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘santo ‘sabbhīhi saddhiṃ sataṃ dhammo na jaraṃ upetī’ti pavedayantī’’ti imasmiṃ padese ‘‘sabbhīhī’’ti hivacanavasena saddaracanāviseso aṭṭhakathācariyehi dassito, tasmā sabbhisaddo sabbesupi vibhattivacanesu yojetabbo. Atridaṃ vadāma –
诸师依巴利语,宣说了“sabbhīhi saddhiṃ”(与诸善士共)的含义;
因此,智者随处可将“sabbhi”一词,应用于一切场合。
“Asabbhirūpo”(非善士模样)一词,在复合词的范畴中亦有所闻。
显示巴利原文 Garū ‘‘sabbhīhi saddhi’’nti, atthaṃ bhāsiṃsu pāḷiyā; Yato tato sabbhisaddaṃ, dhīro sabbattha yojaye. ‘‘Asabbhirūpo’’itipi, samāsavisaye sutaṃ; Yasmā tasmā sabbhisaddaṃ, viññū sabbadhi yojaye.
然而,在“Ovadeyyānusāseyya, asabbhā ca nivāraye”(应教诫、劝告,并遮止非善法)这一句中,“asabbhā”一词应知是在种种变化中依ṇya后缀而成就的。如何成就?大多存在于非善士中的,即是“asabbha”。那是什么?即不善。因此,应遮止“asabbhā”(不善法),并令安住于善法,这便是句义。在“Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī”(他们将以非善的言语辱骂我们,并以锐利的刀剑杀害我们)这一句中,“asabbhā”的词源解释则是:属于非善士的,或不属于善士的,亦为“asabbhā”,且应知其词形成立同样依ṇya后缀。至于在此就“santa”一词所举示的“saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante”等词列,其中,在“Sameti asatā asaṃ”这一巴利文中,当见到“asaṃ”一词时,虽未在经文中明现,“saṃ”一词也实已可见,因为二者以成对相随而得解。显示巴利原文
‘‘Ovadeyyānusāseyya , asabbhā ca nivāraye’’ti ettha pana ‘‘asabbhā’’tipadaṃ vicitravuttīsu taddhitapaccayesu ṇyapaccayavasena nipphattimupāgatanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Yebhuyyena asabbhīsu bhavaṃ asabbhaṃ. Kiṃ taṃ? Akusalaṃ, tato asabbhā akusaladhammā nivāraye ca, kusaladhamme patiṭṭhapeyyāti attho. ‘‘Amhe asabbhāhi vācāhi vikkosamānā tibbāhi sattīhi hanissantī’’ti ettha tu asabbhīnaṃ etāti asabbhā, na vā sabbhīnaṃ etātipi asabbhāti nibbacanaṃ, ṇyapaccayavasena ca padasiddhi veditabbā. Yā ca panettha amhehi santasaddassa ‘‘saṃ, santo. Saṃ, santaṃ, sante’’tiādinā padamālā dassitā, tattha ‘‘sameti asatā asa’’nti pāḷiyaṃ ‘‘asa’’nti pade diṭṭheyeva ‘‘sa’’nti padaṃ pāḷiyaṃ anāgatampi diṭṭhameva hoti yugaḷabhāvena vijjamānatārahattā. Evaṃ diṭṭhena adiṭṭhassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Atha vā ‘‘asa’’nti ettha na saṃ asanti samāsaviggahavasenādhigantabbattā ‘‘sa’’miti padaṃ diṭṭhameva hoti. Evamaññatrāpi nayo. Tatra santi sappuriso. Asanti asappuriso. Itthiliṅgevattabbe ‘‘asatī, asā’’ti rūpāni bhavanti. ‘‘Asatī, asatī, asatiyo, asā. Asatiṃ, asatī, asatiyo. Asāya, asatiyā, asatīhi, asatībhi. Asatiyā, asatīna’’nti vakkhamāna itthinayena nāmikapadamālā yojetabbā.
此处应引述如下文句:“所谓‘无’,即世间女子,她们本无节制。切莫落入无德者的掌控。”其中,“无”与“无德者”同义,意指“本性不善者”。然而,依《本生经义注》所释:“‘无’即无德者、鄙劣者;又,乐者,谓之安乐,然于他们之中无有此乐,对于心系他们之人,唯予不乐,故名为‘无’,即苦及苦因之义。”因此,对于“无”一词,依“于其中无乐,故为无”之义,可如“于其中味为空,故为空味”之语,省去末尾字母后,随“心”的变格而成“空味、空味诸、空味”此类名词词形变化;同样地,应随“少女”的变格,而成“无、无、无诸。无、无、无诸。无”的词形变化。显示巴利原文
Ettha pana ‘‘asā lokitthiyo nāma, velā tāsaṃ na vijjati. Mā ca vasaṃ asatīnaṃ nigacche’’tiādīni dassetabbāni. Asāti cettha asatīti ca samānatthā, asantajātikāti hi tesaṃ attho. Yasmā pana jātakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘asāti asatiyo lāmikā, atha vā sātaṃ vuccati sukhaṃ, taṃ tāsu natthi, attani paṭibaddhacittānaṃ asātameva dentītipi asā , dukkhā, dukkhavatthubhūtāti attho’’ti atthaṃ saṃvaṇṇesuṃ, tasmā sātaṃ natthi etissanti asāti atthe ‘‘asā’’ti padassa yathā ritto assādo etthāti rittassantipadassa luttuttarakkharassa ‘‘rittassaṃ, rittassāni. Rittassa’’nti cittanayena nāmikapadamālā yojetabbā, tathā ‘‘asā, asā, asāyo. Asaṃ, asā, asāyo. Asāyā’’ti kaññānayena yojetabbā.
在此,我们所标举的“santo”一词,于某些处以单数或复数形式,亦能表达“存在”一词的含义。依此,其名词词形变化如下:显示巴利原文
Ettha ca yo amhehi ‘‘santo’’iti saddo dassito. So katthaci ekavacanabahuvacanabhāvena saṃvijjamānasaddassatthampi vadati, tassa vasena ayaṃ nāmikapadamālā –
Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā.显示巴利原文
Santo, santo, santā. Santaṃ, sante. Satā, santena, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Satā, santā, santasmā, santamhā, santehi, santebhi. Sato, santassa, sataṃ, santānaṃ. Sati, sante, santasmiṃ, santamhi, santesu. Bho santa, bhavanto santo, bhavanto santā.
然而,在此处有如下用例:“比丘们,这第八种贤良的马存在于世间。比丘们,这四种人存在于世间。他们以不实、虚妄、虚假、不真实之事来毁谤。当‘有’存在时,便会有‘生’。”等等。但在“当诸行存在时,则有识”等句中,“sati”一词因词性变化而应理解为“存在”。显示巴利原文
Ettha pana ‘‘ayaṃ kho bhikkhave aṭṭhamo bhaddo assājānīyo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Cattārome bhikkhave puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti. Bhave kho sati jāti hoti’’iccevamādīni payogāni bhavanti. ‘‘Saṅkhāresu kho sati viññāṇaṃ hotī’’tiādīsu pana satisaddo vacanavipallāsavasena ṭhitoti gahetabbo.
其中,依单数和复数,‘santo’一词有两种形式。除复数形式的santo之外,其余形式也表示‘相同’之义。因此,应当解说其义为:‘santo即相同者,santā即相同者们’等。而‘samāno’(相同者)在此处有‘存在者’(honto)之义,如同在‘pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’(你是能者、广思者,为何不给我带来痛苦?)等句中一样。其用例如下:显示巴利原文
Tatra ekavacanabahuvacanavasena dvidhā ṭhitesu santosaddesu bahuvacanasantosaddaṃ ṭhapetvā sesā samānasaddassatthampi vadanti, tasmā ‘‘santoti samāno, santāti samānā’’tiādinā attho kathetabbo. Samānoti imassa ca ‘‘honto’’ti attho ‘‘pahu samāno vipulatthacintī, kiṃ kāraṇā me na karosi dukkha’’ntiādīsu viya. Payogāni pana –
无论是母亲还是父亲,已年迈力衰,青春不复;
有能力却不赡养,此即衰败之因。
我今安住于此,具有天神之身,
我又重获寿命,贤者,你当如是了知。”
显示巴利原文 ‘‘Yo mātaraṃ pitaraṃ vā, jiṇṇakaṃ gatayobbanaṃ; Pahu santo na bharati, taṃ parābhavato mukhaṃ. Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato; Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti
诸如此类的用例。显示巴利原文
Evamādīni bhavanti.
再者,“santo”一词也表示“疲惫”、“寂止”和“灭尽”之义,因此,依这些意义可知,“santo”依照男性名词变格,词形为:“santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā”等。此处,有诸如“santo tasito. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Santo danto niyato brahmacārī. Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato”等用例。若表示中性,则依“心”的变格方式构成词形:“santaṃ, santānī”。应知这些词形表示“存在、相同、疲惫、寂止、灭尽”等义。或者,由于在“upādāne kho sati bhavo hotī”(有取时则有有)等句中见到中性用法,当“santo”一词取“存在”之义时,在第三、第五、第四、第六、第七格处,应补充“satā, sato, sataṃ, satī”等词形,其余则依“心”的变格方式了知。而当表显示巴利原文
Apica santosaddo yasmā ‘‘kilanto’’ti ca ‘‘upasanto’’ti ca ‘‘niruddho’’ti ca atthaṃ vadati, tasmā tesaṃ vasena santasaddassa ‘‘santo, santā. Santaṃ, sante. Santenā’’ti purisanayena nāmikapadamālā veditabbā. Ettha ca ‘‘santo tasito. Dīghaṃ santassa yojanaṃ. Santo danto niyato brahmacārī. Santo niruddho atthaṅgato abbhatthaṅgato’’tiādīni payogāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘santaṃ, santānī’’ti cittanayena nāmikapadamālā. Sā ca ‘‘saṃvijjamānaṃ samānaṃ kilantaṃ upasantaṃ niruddha’’miti atthadīpakāpadavatīti veditabbā. Atha vā ‘‘upādāne kho sati bhavo hotī’’tiādīsu napuṃsakappayogadassanato santasaddassa saṃvijjamānasaddatthavācakatte tatiyāpañcamīcatutthīchaṭṭhīsattamīṭhāne ‘‘satā, sato, sataṃ, satī’’ti padāni adhikāni vattabbāni, sesāni cittanayena ñeyyāni. Itthiliṅge pana vattabbe ‘‘santā, santā, santāyo. Santaṃ, santā, santāyo. Santāyā’’ti kaññānayena ca, santī, santī, santiyo . Santiṃ, santī, santiyo. Santiyā’’ti itthinayena ca nāmikapadamālā yojetabbā. Etāsu paṭhamā ‘‘saṃvijjamānā kilantā upasantā niruddhā’’ti atthadīpakāpadavatī, ettha payogā suviññeyyāva. Dutiyā pana ‘‘saṃvijjamānā samānā’’ti atthadīpakāpadavatī. Tathā hi ‘‘santī āpatti āvikātabbā’’ti ettha saṃvijjamānā ‘‘santī’’ti vuccati.
由母亲养育的人,
观察此世间,
他以手施予生命安宁,
愤怒的凡夫却杀害他。
显示巴利原文 ‘‘Yāya mātu bhato poso, Imaṃ lokaṃ avekkhati; Tampi pāṇadadiṃ santiṃ, Hanti kuddho puthujjano’’ti
这类词此处称为“santī”。还应了知其他须依阴性语法形式运用的词串。因为“santī”一词表达“存在”之义,如“有生则有老死”等所示,由阴性形式的用例可知,第七格中应作“sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsu”等形式。其余依阴性规则了知。此处为第三格用法,“于非有罪时,应保持沉默”这一圣典文句,即是以“santiyā”等形式表达“存在”义的例证。另一种解释是:“satī”一词取“同类”义时,如“你如此年轻地侍奉老人”及“他们如此年轻地给老人洗脚”等圣典文句所示,应配以“satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā”等形式,或依连声时省略鼻音的方式。显示巴利原文
Ettha pana samānā ‘‘santī’’ti vuccati. Aparāpi itthiliṅge vattabbe padamālā veditabbā. Santīsaddassa hi saṃvijjamānasaddatthavācakatte ‘‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṃ hotī’’tiādinā itthiliṅgappayogadassanato sattamīṭhāne ‘‘sati, satiyā, satiyaṃ, santiyā, santiyaṃ, santīsū’’ti rūpāni vattabbāni. Sesāni itthinayena ñeyyāni. Ayaṃ tatiyā, ettha ca ‘‘asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabba’’nti pāḷi ‘‘santiyā’’iccādīnaṃ atthibhāve nidassanaṃ. Aparo nayo – satīsaddassa ‘‘samānā’’ti imasmiṃ atthe ‘‘yā tvaṃ vasasi jiṇṇassa, evaṃ dahariyā satī’’ti ca ‘‘ye taṃ jiṇṇassa pādaṃsu, evaṃ dahariyaṃ sati’’nti ca pāḷidassanato ‘‘satī, satī, satiyo. Satiṃ, satī, satiyo. Satiyā’’tiādīnipi rūpāni yojetabbāni, saṃyoge nakāralopavasena vā.
现在,为令听者在使用时不致混淆,我们说明“santo, santā”这对词的具体用法。即:若欲以复数表达“善士”或“智者”之义,应使用复数“santo”,如同“santo danto”中单数形式那样表达。若欲以单数表达“存在者”之义,应使用单数“santo”。若欲以复数表达“存在者们”之义,应使用复数“santo”或“santā”,如同“santo sappurisā”或“santo saṃvijjamānā”中的复数形式那样表达。若欲以单数表达“疲倦者”“同类者”“寂静者”或“灭尽者”之义,应使用单数“santo”,如同“santo sappurisā”中的复数形式那样表达。若欲以复数表达同样这些意义,则应使用复数“santā”,如“santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessati”中所示。此法理应善加注意,因为智慧浅薄者易在此处产生混淆。此处还应了知如下总结:显示巴利原文
Idāni ‘‘santo, santā’’ti padadvayassa payoganicchayaṃ kathayāma payogesu sotūnaṃ asammūḷhabhāvāya. Tathā hi ‘‘sappurisā’’ti vā ‘‘paṇḍitā’’ti vā bahuvacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo danto’’ti evaṃ vuttaekavacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamāno’’ti ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. ‘‘Saṃvijjamānā’’ti bahuvacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti, ‘‘santo saṃvijjamānā’’ti ca evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti vā ‘‘santā’’ti vā bahuvacanaṃ vattabbaṃ, ‘‘kilanto’’ti vā ‘‘samāno’’ti vā ‘‘upasanto’’ti vā ‘‘niruddho’’ti vā ekavacanavasena atthaṃ vattukāmena ‘‘santo sappurisā’’ti evaṃ vuttabahuvacanasadisaṃ ‘‘santo’’ti ekavacanaṃ vattabbaṃ. Teyevatthe bahuvacanavasena vattukāmena pana ‘‘santā sūnehi pādehi, ko ne hatthe gahessatī’’ti ettha viya ‘‘santā’’ti bahuvacanaṃ vattabbaṃ. Ayaṃ nīti sādhukaṃ manasi kātabbā. Idañhi mandabuddhīnaṃ sammohaṭṭhānaṃ. Ayampi panettha saṅgaho veditabbo –
于三性义及同一义中,亦见于复数之义;
sati 一词,作第七格词尾,在复数中因颠倒而有此形。
显示巴利原文 ‘‘Tiliṅgatthe ca ekatthe, bavhatthepi ca dissati; Sattamyanto satisaddo, vipallāse bahumhi so’’ti.
今说 mahanta 一词之名词语形表:显示巴利原文
Idāni mahantasaddassa nāmikapadamālā vuccate –
Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Bho maha, bho mahā, bhavanto mahanto——此为我等所许。显示巴利原文
Mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahatā, mahantena, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahatā, mahantā, mahantasmā, mahantamhā, mahantehi, mahantebhi. Mahato, mahantassa, mahantānaṃ, mahataṃ. Mahati, mahante, mahantasmiṃ, mahantamhi, mahantesu. Bho maha, bho mahā, bhavanto mahantoti ayamamhākaṃ ruci.
此处,“mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantenā”等也有阳性形式,故应配以“bho mahanta, bhavanto mahantā”等呼格。若表中性时,“mahantaṃ, mahantānī”等也有如“心”一词的形式。若表阴性时,“mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī”等亦有阴性形式,其中“mahatiyā ca yakkhasenāya”等为例词。此外,“mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahantaṃ”等也有如“少女”一词的形式,“mahantā nidhikumbhiyo”等为例词。然而,在迦旃延文法中见有“mahantī”一词,应如“guṇavantī, kulavantī”等看待,因在圣典中罕见,须加审察。显示巴利原文
Ettha ‘‘mahanto, mahantā. Mahantaṃ, mahante. Mahantenā’’ti purisanayopi labbhati, tasmā ‘‘bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti ālapanapadāni yojetabbāni. Napuṃsakaliṅge vattabbe ‘‘mahantaṃ, mahantānī’’ti cittanayopi labbhati. Itthiliṅge vattabbe ‘‘mahatī, mahatī, mahatiyo. Mahatiṃ, mahatī, mahatiyo. Mahatiyā, mahatīhi mahatībhī’’ti itthinayopi labbhati. ‘‘Mahatiyā ca yakkhasenāyā’’tiādīnettha nidassanapadāni. Aparopi ‘‘mahantā, mahantā, mahantāyo. Mahanta’’nti kaññānayopi labbhati, ‘‘mahantā nidhikumbhiyo’’tiādīnettha nidassanapadāni. Kaccāyane pana ‘‘mahantī’’iti padaṃ diṭṭhaṃ. Taṃ ‘‘guṇavantī, kulavantī’’iccādīni viya pāḷiyaṃ appasiddhattā vīmaṃsitabbaṃ.
难道不是这样吗?既然在教法中亦见“gacchantī, carantī”等词及“iddhimantī”一词,那么“mahantī, guṇavantī”等也应当存在吧?答:不应存在,因为不应依此类形式类推,而且唯见“mahatī, guṇavatī”等形式。正如圣典与注疏中见有如下用例:“譬如一大犁头”“若有女人,具足美貌,且具足戒”“具念者、具眼者”“具神通者、具成就者”,以及“见大军已,摩诃萨陀军心怯弱,此军显得极其庞大”等,并不见“mahantī, rūpavantī”等形式。显示巴利原文
Nanu bho yasmā sāsanepi ‘‘gacchantī, carantī’’tiādīni ca ‘‘iddhimantī’’ti ca padaṃ dissati, tasmā ‘‘mahantī, guṇavantī’’tiādīnipi bhavitabbanti? Na bhavitabbaṃ tathārūpassa nayassa vasena aggahetabbattā, ‘‘mahatī, guṇavatī’’iccādinayasseva dassanato ca. Tathā hi pāḷiyaṃ aṭṭhakathāsu ca ‘‘seyyathāpi nāma mahatī naṅgalasīsā, itthī siyā rūpavatī, sā ca sīlavatī siyā. Satimatī cakkhumatī. Iddhimatī pattimatī’’ti ca ‘‘mahatiṃ senaṃ disvā mahosadhasenā mandā, ayaṃ ativiya mahatī senā dissatī’’ti ca ādīni payogāni dissanti, na ‘‘mahantī, rūpavantī’’iccādīni.
然而,有些人主张:“‘mahā’这个词在单独使用时并不存在,只在复合词中才有,就如同‘mahāpuriso’(大人)那样。”此说不应采纳。因为可见如下用例:“居士,您的布施很大。”“尊者,这次地动真大啊。”“声响广大。”“波罗奈的王国名为大。”“军队显得庞大。”由此可知,单独使用时也有此词。因此,阳性应完整配置为:“mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā”;中性为:“mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantāni”;阴性为:“mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo”。而在复合词中,则有“mahāsatto(大士)、mahāupāsako(大优婆塞)、mahāupāsikā(大优婆夷)、mahabbalo(大力显示巴利原文
Keci pana ‘‘mahāiti saddo byāse na labbhati, samāseyeva labbhati ‘mahāpuriso’ti ettha viyā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Mahā te upāsaka pariccāgo. Mahā vatāyaṃ bhante bhūmicālo. Ghoso ca vipulo mahā. Bārāṇasirajjaṃ nāma mahā. Senā sādissate mahā’’ti payogadassanato. Evaṃ byāsepi labbhatīti veditabbaṃ, tasmā ‘‘mahaṃ, mahā, mahanto, mahantā. Bho mahanta, bhavanto mahantā’’ti pulliṅge, ‘‘mahantaṃ, mahā, mahantāni. Bho mahanta, bhavanto mahantānī’’ti napuṃsakaliṅge, ‘‘mahantā, mahā, mahantā, mahantāyo. Bhoti mahante, bhotiyo mahantā, mahantāyo’’ti itthiliṅge sabbaṃ sampuṇṇaṃ yojetabbaṃ. Samāse pana ‘‘mahāsatto mahāupāsako mahāupāsikā mahabbalo mahāvanaṃ mahaggataṃ mahapphalaṃ mahabbhaya’’ntiādīni rūpāni bhavanti, taddhite ‘‘mahattano mahattaṃ mahantattaṃ mahantatā’’ti rūpāni bhavanti. Gacchantasaddassa pana ‘‘gacchanto gacchantā’’ti rūpāni vatvā sesāni mahantasadde vuttanayena vitthāretvā nāmikapadamālā veditabbā. Tathā ‘‘gacchanto, gacchantā’’ti purisanayo ca ‘‘gacchantaṃ, gacchantānī’’ti cittanayo ca ‘‘gacchantī, gacchantī, gacchantiyo’’ti itthinayo ca gahetabbo. Evaṃ liṅgattayavasena ‘‘caraṃ caranto carantaṃ carantī, dadaṃ dadanto dadantaṃ dadantī’’tiādīnaṃ anekapadasahassānaṃ nāmikapadamālā vitthāretabbā.
然而,有一些老师将“gacchanto”等词视为主格、呼格的复数形式,又将“gacchaṃ”等词视为呼格的单数形式。不过,在我们的教法中并未见到此类用法,故依理趣不可采纳。因此,此处不述及他们。但可见如下差别。即:显示巴利原文
Ye panācariyā ‘‘gacchanto’’tiādīnaṃ paccattālapanabahuvacanattañca ‘‘gacchaṃ’’iccādīnaṃ ālapanekavacanattañca icchanti, te samamhehi payogo sāsane na diṭṭho nayavasenāgahetabbattā. Tasmā tāni ettha na vadāma. Ayaṃ pana viseso diṭṭho. Seyyathidaṃ?
“Gacchaṃ vidhama”等词,在牟尼的教法中,
某些情况下为动词形式,另一些情况下则为名词形式。
我将前往他的面前,
他将成为我的导师;
天神啊,愿你的国土崩摧,
你的儿子须大拏。
车夫啊,你做了非法的事,将我从林中掘出抛弃;
像这样等,智者应知此处的用例。
然而,仅就名称而言,则有“gacchanto, vidhamanto”等语形。
对于‘gaccha’等词,通达义理者应依其义而说。
显示巴利原文 ‘‘Gacchaṃ vidhama’’miccādi-padāni munisāsane; Katthacākhyātikā honti, katthaci pana nāmikā. ‘‘Tassāhaṃ santike gacchaṃ, So me satthā bhavissati; Vidhamaṃ deva te raṭṭhaṃ, Putto vessantaro tava. Adhammaṃ sārathi kayirā, mañce tvaṃ nikkhanaṃ vane’’; Iccevamādayo ñeyyā, payogā ettha dhīmatā. ‘‘Gacchissāmi vidhamī’’ti-ādinā jinasāsane; Nānākālapurisānaṃ, vasenatthaṃ vade vidū. Nāmatte pana ‘‘gacchanto, vidhamanto’’tiādinā; ‘‘Gaccha’’miccevamādīna-matthamatthavidū vade.
现在,即使语法属性相同,对于‘jānaṃ, passaṃ’等词,我们也依其性别、格及数的差异,说明其中所呈现的区别。正如在‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmīti’等句中,‘jānaṃ’和‘passaṃ’这些词,应知是因性别差异而转化为‘jānantī, passantī’。由此便显示出一种理趣:依此类推,正因语法属性相同,‘gacchaṃ’一词亦可依其用法获得阴性词‘gacchantī’所表达的意义;而‘gacchanto’一词则不能获得阴性词‘gacchantī’所表达的意义,因为语法属性不同。在‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’一句中,则应视为因数之差异而转化为‘jānantā, passantā’。由此又显示出一种理趣:依此类推,‘gacchaṃ’一词亦可随其用法获得复数词‘gacchantā’所表达的意义。显示巴利原文
Idāni samagatikattepi ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena yo viseso dissati, taṃ vadāma. Tathā hi ‘‘sā jānaṃyeva āha na jānāmīti, passaṃyeva āha na passāmī’’ti evamādīsu jānaṃ passaṃ saddānaṃ ‘‘jānantī passantī’’ti liṅgantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchanto’’ti saddassa ‘‘gacchantī’’ti itthiyā kathanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. ‘‘Api nu tumhe āyasmanto ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passaṃ viharathā’’ti ettha ‘‘jānantā passantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavatīti daṭṭhabbaṃ. Iminā pana ‘‘gacchaṃ’’iti saddassapi yathāpayogaṃ ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi samānagatikattā, na ‘‘gacchante’’ti saddassa ‘‘gacchantā’’ti bahuvacanattho labbhati tehi asamānagatikattāti kāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Esa nayo uttaratrāpi. ‘‘Bharanti mātāpitaro, pubbe katamanussara’’nti ettha anussaraṃsaddassa ‘‘anussarantā’’ti vacanantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Saddhammo garukātabbo, saraṃ buddhāna sāsana’’nti ettha saraṃsaddassa sarantenāti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. ‘‘Phusaṃ bhūtāni saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato yathā’’ti ettha phusaṃsaddassapi ‘‘phusantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Tathā ‘‘yācaṃ adadamappiyo’’ti etthāpi yācaṃsaddassa ‘‘yācantassā’’ti vibhattantaravasena parivattanaṃ bhavati. Yācanti vā yācitabbaṃ dhanaṃ, iminā nayena nānappakārato parivattanaṃ veditabbaṃ. Iti ‘‘bhavaṃkara’’ntiādīnaṃ visadisapadamālā ca ‘‘gacchaṃ, cara’’ntiādīnaṃ sadisapadamālā ca ‘‘jānaṃ, passa’’ntiādīnaṃ liṅgavibhattivacanantaravasena katthaci parivattananti ayaṃ tividhopi ākāro ākhyātikapadatthavibhāvanāya saddhiṃ kathito pāvacanavare sotūnaṃ saddesvatthesu ca visāradabuddhipaṭilābhatthaṃ. Sabbametañhi sandhāya imā gāthā vuttā –
而‘bhavaṃ, karaṃ, arahaṃ, saṃ, mahaṃ’这些词,
应知它们彼此不相似。
“gacchaṃ、caraṃ、dadaṃ、tiṭṭhaṃ、cintayaṃ、bhāvayaṃ、vadaṃ,”
“jānaṃ、passaṃ”等词,则是相似的。
其中,‘jānaṃ’等词,在某些情况下会发生转化。
显示巴利原文 ‘‘Bhavaṃ karaṃ arahaṃ saṃ, mahaṃ’’iti padāni tu; Visadisāni sambhonti, aññamaññanti lakkhaye. ‘‘Gacchaṃ caraṃ dadaṃ tiṭṭhaṃ, cintayaṃ bhāvayaṃ vadaṃ; Jānaṃ passa’’ntiādīni, samānāni bhavanti hi. Tatra ‘‘jāna’’ntiādīnaṃ, katthaci parivattanaṃ; Liṅgavibhattivacana-ntarato pana dissatīti.
再者,这也是一切以随韵结尾的阳性词的本性,即依二种性、六种格、十三种数中的某一种性、格、数而转化。此处的这一理趣也应了知。显示巴利原文
Apica ayaṃ sabbesampi niggahītantapulliṅgānaṃ pakati, yadidaṃ dvīsu liṅgesu chasu vibhattīsu terasasu vacanesu aññataraliṅgavibhattivacanavasena parivattanaṃ. Ayampi panettha nīti veditabbā.
“gacchaṃ, caraṃ”等词,是未完成语态;
而“gacchamāno, caramāno”等词,则是已完成语态。
“Mahaṃ bhavan”等词,也有未变格的形式。
“Arahaṃ san”等词,在一切情况下皆已解除变格束缚;
此为三种形态,智者当明了于心。
显示巴利原文 ‘‘Gacchaṃ cara’’ntiādīni, vippakatavaco siyuṃ; ‘‘Gacchamāno caramāno’’, iccādīni padāni ca. ‘‘Mahaṃ bhava’’nti etāni, vippakatavacopi ca; Avippakatavaco ca, siyuṃ atthānurūpato. ‘‘Arahaṃ sa’’nti etāni, vinimuttāni sabbathā; Ākāraṃ tividhampetaṃ, kare citte sumedhasoti.
这是对以-o结尾阳性名词的基本形态及其名词词缀分类所作的判定。显示巴利原文
Savinicchayoyaṃ niggahītantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.
有关以-o结尾阳性名词基本形态的说明,至此结束。显示巴利原文
Ākārantatāpakatikaṃ niggahītantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.
现在,我将依循古师之说,解说dhanabhūti(财帛氏)等词的基本形态,以及其他同类名词的名词词缀分类。显示巴利原文
Idāni dhanabhūtiiccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāmi pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.
Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo。此为Yamaka大长老之见。显示巴利原文
Aggi, aggī, aggayo. Aggiṃ, aggī, aggayo. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Agginā, aggīhi, aggībhi. Aggissa, aggino, aggīnaṃ. Aggismiṃ, aggimhi, aggīsu. Bho aggi, bho aggī, bhavanto aggayo. Yamakamahātheramataṃ.
此处,虽然在离格的位置上并未列出“aggismā, aggimhā”等词形,但由于在其他各处可见类似用法,故仍应予以采录。亦应了知“Agginā, aggismā, aggimhā”这一语法次第。显示巴利原文
Ettha kiñcāpi nissakkavacanaṭṭhāne ‘‘aggismā, aggimhā’’ti imāni nāgatāni, tathāpi tattha tattha taṃsadisappayogadassanato gahetabbāni. ‘‘Agginā, aggismā, aggimhā’’ti kamo ca veditabbo.
Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Bho dhanabhūti, bho dhanabhūtī, bhavanto dhanabhūtayo。显示巴利原文
Dhanabhūti, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtiṃ, dhanabhūtī, dhanabhūtayo. Dhanabhūtinā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtinā, dhanabhūtismā, dhanabhūtimhā, dhanabhūtīhi, dhanabhūtībhi. Dhanabhūtissa, dhanabhūtino, dhanabhūtīnaṃ. Dhanabhūtismiṃ, dhanabhūtimhi, dhanabhūtīsu. Bho dhanabhūti, bho dhanabhūtī, bhavanto dhanabhūtayo.
喜悦、发、虫、身体,菩提、灯、夫、哈里;
敌、财、鲸、争斗,御者、海、合掌,
统治者、人主,剑、亲族、无依著。
显示巴利原文 Siribhūti sotthibhūti, suvatthibhūti aggini; Gini joti dadhi pāṇi, isi sandhi muni maṇi. Byādhi gaṇṭhi ravi muṭṭhi, kavi giri kapi nidhi; Kucchi vatthi vidhi sāli, vīhi rāsi ahi masi. Sāti kesi kimi bondi, bodhi dīpi pati hari; Ari dhani timi kali, sārathyudadhi añjali, Adhipati narapati, asi ñāti nirūpadhi; Samādhi jaladhiccādī, dhanabhūtisamā matā.
或者,在这些当中,由于巴利圣典中可见“adhipatiyā sattā”(以统治者为众生)之用例,“adhipatiyā”这一第七格形式亦应接受。再者,由于在“asāre sāramatino”(于非核心处执取核心者)这一巴利语中,可见以i收尾的复合词,其复数第一格词干以no替代yo,因此在某些情况下,对于adhipati等以i收尾的复合词,也应接受如“adhipatino”等主格、业格形式,正如以ī收尾的daṇḍī等词有“daṇḍino”等主格、业格、与格、属格形式一样。然而,对于gahapati、jānipati等词,即便是复合词,也不应接受此类主格、业格形式,因为应依圣典所说,按“gahapatayo、jānipatayo”等方式取其形式。至于isi、muni等词,在呼格位上,由于可见“putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune”(仙人,愿子诞生。大牟尼,请接受),故也应接受“ise、muse”等异体形式。显示巴利原文
Atha vā etesu adhipatisaddassa ‘‘adhipatiyā sattā’’ti pāḷidassanato ‘‘adhipatiyā’’ti sattamīrūpampi icchitabbaṃ. Apica ‘‘asāre sāramatino’’ti pāḷiyaṃ ikārantasamāsapadato yovacanassa noādesadassanato kvaci adhipatiiccādīnaṃ ikārantasamāsapadānaṃ ‘‘adhipatino’’tiādināpi paccattopayogarūpāni icchitabbāni īkārantānaṃ daṇḍīsaddādīnaṃ ‘‘daṇḍino’’tiādīni paccattopayogasampadānasāmivacanarūpāni viya. Gahapatijānipatisaddādīnaṃ pana samāsapadānampi evarūpāni paccattopayogarūpāni na icchitabbāni ‘‘gahapatayo jānipatayo’’tiādinā nayena yathāpāvacanaṃ gahetabbarūpattā. Isi munisaddānaṃ panālapanaṭṭhāne ‘‘ise, muse’’ti rūpantarampi gahetabbaṃ ‘‘putto uppajjataṃ ise. Paṭiggaṇha mahāmune’’ti dassanato.
然而,关于此处我们所提及的aggini与gini二词,有人这样说:“aggini一词仅见于主格单数,不见于主格复数或业格等。”又有人说:“巴利语中并无aggini一词,唯有gini。”还有人则说:“并无gini一词,唯有aggini。”这些说法皆不合理,因为aggini与gini二词皆可获得,且可见其应适用于一切格与两种数。正如在《经集·果咖利咖经》中——显示巴利原文
Ye panettha amhehi aggini ginisaddā vuttā, tatreke evaṃ vadanti ‘‘agginisaddo paccattekavacanabhāveyeva labbhati, na paccattabahuvacanabhāve upayogabhāvādīsu vā’’ti. Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ agginisaddo nāma natthi, ginisaddoyeva atthī’’ti vadanti. Keci ‘‘ginisaddo nāma natthi, agginisaddoyevatthī’’ti vadanti. Sabbametaṃ na yujjati aggini ginisaddānamupalabbhanato, sabbāsupi vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatādassanato ca. Tathā hi suttanipāte kokālikasutte –
因为言说者并不说善语,
不前往,不皈依;
他们躺卧在炭火铺就之处,
走入那炽燃的火焰。”
显示巴利原文 ‘‘Na hi vaggu vadanti vadantā, Nābhijavanti na tāṇamupenti; Aṅgāre santhate senti, Agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’ti
在此处,可见“agginiṃ”(火)为业格形式。是故注疏师解释说:“agginiṃ sampajjalitaṃ,即四面皆有火焰、于一切方所炽燃之火。”同样,在经集《拘迦利耶经》中亦有此说:显示巴利原文
Imasmiṃ padese ‘‘aggini’’nti upayogavacanaṃ dissati. Tenāha aṭṭhakathācariyo ‘‘agginiṃ sampajjalitanti samantatojālaṃ sabbadisāsu ca sampajjalitamaggi’’nti. Tatreva ca suttanipāte kokālikasutte –
那些铁釜,
正燃着炽盛火焰,他们堕入其中;
他们确实长久地在那里被煎煮熬迫,
在那些如同烈火般炽燃的[地狱]中,被火焰吞没。
显示巴利原文 ‘‘Atha lohamayaṃ pana kumbhiṃ, Agginisañjalitaṃ pavisanti; Paccanti hi tāsu cirarattaṃ, Agginisamāsu samuplavāte’’ti
在此处,因为属于复合词的范围,"aggini sañjalitaṃ"可理解为"被众多火焰炽燃围绕";同理,"agginisamāsu"也可理解为"与众多火焰相似的那一类"。如此,通过复合词的构成方式,也能见到"agginīhi"(以众多火焰)这一具格形式。显示巴利原文
Imasmiṃ padese samāsavisayattā agginisañjalitanti agginīhi sañjalitanti attho labbhati, tathā agginisamāsūti agginīhi sadisāsūti atthopi. Evaṃ samāsavidhānamukhena ‘‘agginīhī’’ti karaṇavacanampi dissati.
而且,"gini"(火)一词亦出现于圣典本文之中。正如在《小菩提行》中,便可见到"gini"一词:"tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī"(那木柴正在燃烧,因为火即从它而生)。然而,有些人基于连音规则,主张此处发生了元音"a"的脱落,以及复辅音首音"g"的脱落,但这并不合理,因为该圣典的注疏中明确指出了"gini"一词,即:"'yasmā'意为从哪块木柴,'ginī'意为火(aggī)"。同样地,在对"channā kuṭi āhito ginī"(覆盖的茅舍,火已燃起)这一《檀尼耶经》偈颂进行注释时,注疏也说:"'āhito'意为已带来或已点燃,'ginī'意为火(aggī)"。类似地,在对《长老偈》"mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī"(大火炽燃,无燃料而息灭)的注释中,也说:"'ginī'即意指……显示巴利原文
Ginisaddopi ca pāḷiyaṃ dissati. Tathā hi ‘‘tameva kaṭṭhaṃ dahati, yasmā so jāyate ginī’’ti cūḷabodhicariyāyaṃ ginisaddo diṭṭho. Keci panettha sandhivasena akāralopaṃ saññogādissa ca gakārassa lopaṃ vadanti, tampi na yujjati tassā pāḷiyā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmāti yato kaṭṭhā. Ginīti aggī’’ti evaṃ ginisaddassa ulliṅgetvā vacanato. Tathā ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti imassa dhaniyasuttassa aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āhitoti ābhato jālito vā. Ginīti aggī’’ti vacanato, tatheva ca ‘‘mahāgini pajjalito, anāhāropasammatī’’ti imissā theragāthāya saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘ginīti aggī’’ti vacanato. Yadi hi ginisaddo visuṃ na siyā, aṭṭhakathācariyā ‘‘jāyate ginī’’tiādīni ‘‘jāyate agginī’’tiādinā padacchedavasena atthaṃ vadeyyuṃ. Yasmā evaṃ na vadiṃsu, ‘‘ginīti aggī’’ti pana vadiṃsu, tena ñāyati ‘‘ginisaddopi visuṃ atthī’’ti. Ye ‘‘ginisaddo natthī’’ti vadanti, tesaṃ vacanaṃ na gahetabbameva sāsane ginisaddassupalabbhanato. Suttanipātaṭṭhakathāyañhi ‘‘channā kuṭi āhito ginī’’ti pāṭhassa saṃvaṇṇanāyameva ‘‘tesu ṭhānesu aggini ‘ginī’ti vohariyatī’’ti tassa abhidhānantaraṃ vuttaṃ, tasmā mayamettha gāthāracanaṃ karissāma –
在毗提诃国中央,有一处以其名号著称的地方,
那名为“山国”的国土,美丽悦目,令人心怡。
智者则宣说“gini、ginī、ginayo”等词形。
犹如善慧者对“火(aggi)”一词,组成词群一般。
显示巴利原文 Videharaṭṭhamajjhamhi, yaṃ taṃ nāmena vissutaṃ; Raṭṭhaṃ pabbataraṭṭhanti, dassaneyyaṃ manoramaṃ. Dhammakoṇḍavhayaṃ tattha, nagaraṃ atthi sobhanaṃ; Tamhi ṭhāne manussānaṃ, bhāsā eva giniccayaṃ. ‘‘Gini ginī ginayo’’ti-ādinā pavade vidū; Padamālaṃ yathā aggi-saddasseva sumedhaso.
应知,正如“葫芦”(alābu)与“葫芦声”(lābusadda)那样,“火”(aggi)与“火声”(ginisadda)也出现在世尊的教法中。然而,正如“火声”(agginisadda)在所有变格和两种数中的组合已得成立,“火声”(ginisadda)的成立也是如此。因此,在此——显示巴利原文
Iti alābu lābusaddā viya aggini ginisaddāpi bhagavato pācane dissantīti veditabbā. Yathā pana agginisaddassa sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbatā siddhā, tathā ginisaddassapi siddhāva hoti. Tasmātra –
Aggini(单数主格),agginī、agginayo(复数主格)。Agginiṃ(单数宾格),agginī、agginayo(复数宾格)。Aggininā(单数具格),agginīhi、agginībhi(复数具格)。Agginissa(单数属格),agginīnaṃ(复数属格)。Aggininā、agginismā、agginimhā(单数离格),agginīhi、agginībhi(复数离格)。Agginissa(单数为格),agginīnaṃ(复数为格)。Agginismiṃ、agginimhi(单数处格),agginīsu(复数处格)。Bho aggini(单数呼格),bhavanto agginī、bhavanto agginayo(复数呼格)。显示巴利原文
Aggini , agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Aggininā, agginismā, agginimhā, agginīhi, agginībhi. Agginissa, agginīnaṃ. Agginismiṃ, agginimhi, agginīsu. Bho aggini, bhavanto agginī, bhavanto agginayo.
“Gini, ginī, ginayo。Giniṃ, ginī, ginayo, gininā”——一切都应如此组合。以上是依巴利语法传统,对 aggi 和 gini 这两个词的名词词群所作的编排。或者,正如梵语中因有连声(saññoga)而说为“satva paddhasvāminī”等的词,到了摩揭陀语中,则显示为无连声的“sattavapadumasuvāminī”等巴利语,如“tvañca uttamasattavo”等;同样,梵语中因有连声而说为“agnī”的词,到了摩揭陀语中,则显示为带连声之鼻音(nakāra)的“agginī”等巴利语,如“agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī”等。又,正如语法家们将梵语的 agni 一词在所有变格和三种数中加以组合,同样,摩揭陀语的 agginisadda 也应在所有变格和两种数中加以组合。因此,它在此被我们组合;而 ginisadda 因与 agginisadda 意义相同且形态近似,故也以同样方式组合,应作如是解。显示巴利原文
‘‘Gini, ginī, ginayo. Giniṃ, ginī, ginayo, gininā’’ti sabbaṃ yojetabbaṃ. Iti pāḷinayānusārena aggini ginisaddānaṃ nāmikapadamālā yojitā. Atha vā yathā sakkaṭabhāsāyaṃ satva paddhasvāminīti saññogavasena vuttānaṃ saddānaṃ māgadhabhāsaṃ patvā sattavapadumasuvāminīti nissaññogavasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘tvañca uttamasattavo’’tiādinā, tathā sakkaṭabhāsāyaṃ agnīti saññogavasena vuttassa māgadhabhāsaṃ patvā ‘‘agginī’’ti saññoganakāravasena uccāritā pāḷi dissati ‘‘agginiṃ sampajjalitaṃ pavisantī’’tiādikā. Yathā ca veyyākaraṇehi sakkaṭabhāsābhūto agnisaddo sabbāsu vibhattīsu tīsu vacanesu yojiyati, tathā māgadhabhāsābhūto agginisaddopi sabbāsu vibhattīsu dvīsu vacanesu yojetabbova hoti, tasmā so idhamhehi yojiyati, ginisaddopi agginisaddena samānatthattā, īsakañca sarūpattā tatheva yojiyatīti daṭṭhabbaṃ.
于此或许有人会问:若 agginisadda 应通用于一切变格与数,那么为何在迦旃延语法中,却以“aggissinī”这条规则,显示出当后接 si 语尾时,aggi 词末会替换为 ini?的确如此。譬如,对“九”和“十”这两个词,于保留“九”后,对“十”的词干加以处理:在 yo 语尾前将“十”替换为 navā,再将 yo 语尾替换为 uti,便构成“navuti”这一形式;进而以“navuti”为词基,加上 naṃ 语尾,形成“navutīnaṃ”这一形式;阴性中则先构成 nādi 等的单数语尾,再替换为 yā,从而成为“navutiyā”这一形式。事实上可见“channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ navutiyā haṃsasahassehi parivuto”等用例。同样,纵使在 si 语尾前将 aggi 词末替换为 ini 而构成“agginī”这一形式,之后仍可显示巴利原文
Ettha siyā – yadi agginisaddo sabbesu vibhattivacanesu yojetabbo, atha kasmā kaccāyane ‘‘aggissinī’’ti lakkhaṇena simhi pare aggisaddantassa iniādeso dassitoti? Saccaṃ, yathā navakkhattuṃ ṭhapetvā katekasesassa dasasaddassa yovacanamhi navādesaṃ katvā yovacanassa utiādesaṃ kasmā ‘‘navutī’’ti rūpe nipphanne puna ‘‘navutī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato naṃvacanaṃ katvā ‘‘navutīna’’nti rūpaṃ nipphāditaṃ . Itthiliṅge pana nādiekavacanāni katvā tesaṃ yāādesaṃ katvā ‘‘navutiyā’’ti rūpaṃ nipphāditaṃ. Tathā hi ‘‘channavutīnaṃ pāsaṇḍānaṃ dhammānaṃ pavaraṃ yadidaṃ sugatavinayaṃ navutiyā haṃsasahassehi parivuto’’tiādīni payogāni dissanti. Tathā simhi aggisaddantassa iniādesakaraṇavasena ‘‘agginī’’ti rūpe nipphannepi puna ‘‘agginī’’ti pakatiṃ ṭhapetvā tato yoaṃnādayo vibhattiyo katvā ‘‘aggini, agginī, agginayo. Agginiṃ, agginī, agginayo. Aggininā’’tiādīni kathaṃ na nipphajjissantīti sanniṭṭhānaṃ kātabbaṃ.
以上是带有决断的、以 i 音结尾的阳性名词词基形式的名词词群分类。显示巴利原文
Savinicchayoyaṃ ikārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.
以 i 音结尾为体性的阳性名词,至此已毕。显示巴利原文
Ikārantatāpakatikaṃ ikārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.
现在,我们依先轨师之说为前导,来说明 bhāvī 等词基,以及其他同类词的名词词群分类。显示巴利原文
Idāni bhāvī iccetassa pakatirūpassa aññesañca taṃsadisānaṃ nāmikapadamālāvibhāgaṃ vakkhāma pubbācariyamataṃ purecaraṃ katvā.
Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino。Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino。Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi。Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ。Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi。Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ。Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu。Bho daṇḍi, bho daṇḍī, bhavanto daṇḍino。此为双马大长老之说。显示巴利原文
Daṇḍī, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍiṃ, daṇḍī, daṇḍino. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍinā, daṇḍīhi, daṇḍībhi. Daṇḍissa, daṇḍino, daṇḍīnaṃ. Daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍīsu. Bho daṇḍi, bho daṇḍī, bhavanto daṇḍino. Yamakamahātheramataṃ.
此处,单数宾格“daṇḍina”、单数离格“daṇḍismā”与“daṇḍimhā”,以及单数处格“daṇḍinī”虽未列出,但由于在诸处可见同类用例,故仍应采纳。显示巴利原文
Ettha kiñcāpi ‘‘daṇḍina’’nti upayogekavacanañca ‘‘daṇḍismā, daṇḍimhā’’ti nissakkavacanañca ‘‘daṇḍinī’’ti bhummekavacanañca nāgataṃ, tathāpi tattha tattha taṃsadisassa payogassa dassanato gahetabbameva.
“善友,既蒙应允,请说义利与纯一之法;
因为确有年幼的鸟儿,具足智慧、执持光耀。”
显示巴利原文 ‘‘Bhaṇa samma anuññāto, atthaṃ dhammañca kevalaṃ; Santi hi daharā pakkhī, paññavanto jutindharā’’ti
然而,在巴利语中,因见‘pakkhī’显示为主格复数形式,故应知‘daṇḍī’等词也显示了主格与对格的复数形式。显示巴利原文
Pāḷiyaṃ ‘‘pakkhī’’iti paccattabahuvacanassa dassanato pana ‘‘daṇḍī’’iti paccattopayogabahuvacanāni vuttānīti daṭṭhabbaṃ.
bhāvī(具有者)的变格如下:主格:bhāvī, bhāvī, bhāvino;对格:bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino;具格:bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi;为格与属格:bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ;从格:bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi;属格:bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ;依格:bhāvini, bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu;呼格:bho bhāvi, bho bhāvī, bhavanto bhāvino。显示巴利原文
Bhāvī, bhāvī, bhāvino. Bhāviṃ, bhāvinaṃ, bhāvī, bhāvino. Bhāvinā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. Bhāvinā, bhāvismā, bhāvimhā, bhāvīhi, bhāvībhi. Bhāvissa, bhāvino, bhāvīnaṃ. (Bhāvini) bhāvismiṃ, bhāvimhi, bhāvīsu. Bho bhāvi, bho bhāvī, bhavanto bhāvino.
如是,vibhāvī(具辨别者)、sambhāvī(具尊敬者)、paribhāvī(具轻蔑者)、dhajī(持幢者)、gaṇī(统众者)等亦依此变化。
sukhī(幸福者)、rogī(病者)、sasī(月)、kuṭṭhī(麻风病者)、makuṭī(戴冠者)、kusalī(善巧者)、balī(有力者)。
“jaṭī”指结发者,“yogī”指瑜伽修行者,“karī”指象者,“yānī”指车乘者,“tomarī”指持矛者,“musalī”指持杵者,“phalī”指果实者。
“dantī”指具牙者,“mantī”指谋臣者,“sudhī”指智者,“medhī”指聪慧者,“bhāgī”指具份者,“bhogī”指受用者,“nakhī”指具爪者,“sikhī”指具顶髻者。
“dhammī”指具法者,“saṅghī”指具僧团者,“ñāṇī”指具智者,“atthī”指具义者,“hatthī”指象,“cakkhī”指具眼者,“pakkhī”指具翼者,“dāṭhī”指具牙者。
raṭṭhī(具国者)、chattī(持伞者)、mālī(持花环者)、cammī(持皮者)、cārī(行者)、cāgī(施舍者)、kāmī(具欲者)、sāmī(主人)。
mallakārī(角力者)、pāpakārī(作恶者)、sattughātī(杀敌者)、dīghajīvī(长寿者)。
dhammavādī(说法者)、sīhanādī(作狮子吼者)、bhūmisāyī(卧地者)、sīghayāyī(速行者)。
vajjadassī(见过失者)、pāṇī(手)、yasassī(具名声者)等词也是如此。
显示巴利原文 Evaṃ vibhāvī sambhāvī, paribhāvī dhajī gaṇī; Sukhī rogī sasī kuṭṭhī, makuṭī kusalī balī. Jaṭī yogī karī yānī, tomarī musalī phalī; Dantī mantī sudhī medhī, bhāgī bhogī nakhī sikhī. Dhammī saṅghī ñāṇī atthī, hatthī cakkhī pakkhī dāṭhī; Raṭṭhī chattī mālī cammī, cārī cāgī kāmī sāmī. Mallakārī pāpakārī, sattughātī dīghajīvī; Dhammavādī sīhanādī, bhūmisāyī sīghayāyī. Vajjadassī ca pāṇī ca, yasassiccādayopi ca; Etesaṃ koci bhedo tu, ekadesena vuccate.
在以 ī 结尾的阳性名词中,如‘vajjadassī(见过失者)’、‘pāṇī(手)’等,在业格与处格的位上,亦会出现‘vajjadassinaṃ’、‘pāṇine’等形式。在此——显示巴利原文
Īkārantapulliṅgapadesu hi ‘‘vajjadassī, pāṇī’’iccevamādīnaṃ upayogabhummavacanaṭṭhāne ‘‘vajjadassinaṃ, pāṇine’’tiādīnipi rūpāni bhavanti. Ettha ca –
就像见到宝藏的拥有者,见到那能见过失的人;
如此,衰老与死亡,侵袭一切众生。
显示巴利原文 ‘‘Nidhīnaṃva pavattāraṃ, yaṃ passe vajjadassinaṃ; Evaṃ jarā ca maccu ca, adhivattanti pāṇine.
犹如明月,升于天际。显示巴利原文
Samupagacchati sasini gaganatalaṃ.
Upahacca manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine; Ucchinno saha raṭṭhena, majjhāraññaṃ tadā ahu.
我们于怨敌中而无怨,生活甚为安乐。显示巴利原文
Susukhaṃ vata jīvāma, verinesu averino’’ti
这些用法应当了知。此一规则同样适用于‘daṇḍī’等词,因为‘daṇḍī’等词与‘vajjadassī’等词词性相同。因此,在业格位上,应配合为‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’。在处格位上,应配合为‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesu’。除了‘gāmaṇī(村长)’、‘senānī(将军)’等词之外,对于以 ī 结尾的阳性名词,应随宜应用这一规则。显示巴利原文
Evamādayo payogā veditabbā, ayaṃ nayo daṇḍīpadādīsupi labbhateva samānagatikattā daṇḍīpadādīnaṃ vajjadassīpadādīhi. Tasmā upayogaṭṭhāne ‘‘daṇḍiṃ, daṇḍinaṃ, daṇḍino, daṇḍine’’ti yojetabbaṃ. Bhummaṭṭhāne ‘‘daṇḍismiṃ, daṇḍimhi, daṇḍini, daṇḍine, daṇḍīsu, daṇḍinesū’’ti yojetabbaṃ. Esa nayo gāmaṇī senānīiccādīni vajjetvā yathārahaṃ īkārantapulliṅgesu netabbo.
这是对以 ī 结尾的阳性名词本形所作的名词词列分别,附有简择。显示巴利原文
Savinicchayoyaṃ īkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.
以 ī 结尾为自性的、以 ī 结尾的阳性名词已完毕。显示巴利原文
Īkārantatāpakatikaṃ īkārantapulliṅgaṃ niṭṭhitaṃ.
现在,由于由 bhū 词根所成的以 u 结尾的阳性名词不甚通行,我们将依据其他以 u 结尾的阳性名词,来充实其本形的名词词列。哪些是这些名词呢?即‘bhikkhu(比丘)、hetu(因)、setu(桥)、ketu(幢)、rāhu(罗睺)、bhāṇu(光)、khāṇu(桩)、saṅku(标枪)、ucchu(甘蔗)、veḷu(竹)、maccu(死)、jantu(众生)、sindhu(海)、bandhu(亲属)、ruru(鹿)、neru(山)、sattu(敌)、babbu(猫)、paṭu(智者)、bindu(滴)、garu(重)’等。显示巴利原文
Idāni bhūdhātumayānaṃ ukārantapulliṅgānaṃ appasiddhattā aññesaṃ ukārantapulliṅgānaṃ vasena pakatirūpassa nāmikapadamālaṃ pūressāma. Katamāni tāni? ‘‘Bhikkhu hetu setu ketu rāhu bhāṇu khāṇu saṅku ucchu veḷu maccu jantu sindhu bandhu ruru neru sattu babbu paṭu bindu garu’’iccādīni.
“比丘”:bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo。bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo。bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi。bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ。bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi。bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ。bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu。bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo。对于“比丘”等这类词及其他类似的词,应如此了知。显示巴利原文
Bhikkhu, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhuṃ, bhikkhū, bhikkhavo. Bhikkhunā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhunā, bhikkhusmā, bhikkhumhā, bhikkhūhi, bhikkhūbhi. Bhikkhussa, bhikkhuno, bhikkhūnaṃ. Bhikkhusmiṃ, bhikkhumhi, bhikkhūsu. Bho bhikkhu, bhavanto bhikkhū, bhikkhave, bhikkhavo. Bhikkhuādīni aññāni ca taṃsadisāni evaṃ ñeyyāni.
此处亦应知此特殊之处——“因”(hetu)的词形:hetu, hetū, hetuyo, hetavo。hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo。Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo。其余与比丘相同。显示巴利原文
Ayampi panettha viseso ñeyyo – hetu, hetū, hetuyo, hetavo. Hetuṃ, hetū, hetuyo, hetavo. Bho hetu, bhavanto hetū, hetave, hetavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.
或者,由于显示了“hetuyā”等形式,应知阳性形式“hetuyā”在第七格(依格)中,与阴性形式“dhenuyā”相似。因为有些阳性形式与某些阴性形式相似。例如:“Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā”等。由此,在“hetuyā tīṇi”“Adhipatiyā satta”“Uṭṭhehi katte”等处,不应生起词性颠倒的疑惑。显示巴利原文
Atha vā ‘‘hetuyā’’tiādīnaṃ dassanato ‘‘dhenuyā’’ti itthiliṅgarūpena sadisaṃ ‘‘hetuyā’’ti pulliṅgarūpampi sattamīṭhāne icchitabbaṃ. Kānici hi pulliṅgarūpāni kehici itthiliṅgarūpehi sadisāni bhavanti. Taṃ yathā? ‘‘Uṭṭhehi katte taramāno. Ehi bālekhamāpehi, kusarājaṃ mahabbalaṃ. Bhātarā mātarā adhipatiyā rattiyā hetuyo dhenuyo matyā petyā’’ti evaṃ nayadassanena ‘‘hetuyā tīṇi. Adhipatiyā satta. Uṭṭhehi katte’’tiādīsu liṅgavipallāsacintā na uppādetabbā.
Jantu(众生)的词形变化:jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo;jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo;bho jantu, bhavanto jantū, jantave, jantavo。其余变化与bhikkhu(比丘)相同。显示巴利原文
Jantu, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Jantuṃ, jantū, jantuyo, jantuno, jantavo. Bho jantu, bhavanto jantū, jantave jantavo. Sesaṃ bhikkhusamaṃ.
Garu(师长)的词形变化:garu, garū, garavo, garuno;garuṃ, garū, garavo, garuno;bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno。其余变化与bhikkhu(比丘)相同。然而,此处举出经句“bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā”为例。其中,“bhikkhave”这一呼格形式只出现在长行中,不出现在偈颂中;“bhikkhavo”这一主格形式则只出现在偈颂中,不出现在长行中。再者,“bhikkhave”作为呼格,在声闻弟子对比丘们的呼唤语中,只用于连音场合,不用于非连音场合;但在佛陀对比丘们的呼唤语中,则连音场合与非连音场合皆用。“bhikkhavo”作为呼格,在佛陀对比丘们的呼唤语中,既出现在偈颂中也出现在长行中,且只用于连音场合;但在声闻弟子对比丘们的呼唤语中则不出现。应知这是二者的区别。正如“evañca pana bhikkhave ima显示巴利原文
Garu, garū, garavo, garuno. Garuṃ, garū, garavo, garuno. Bho garu, bhavanto garū, garavo, garuno. Sesaṃ bhikkhusamaṃ. Ettha pana ‘‘bhattu ca garuno sabbe, paṭipūjeti paṇḍitā’’tipāḷinidassanaṃ. Tatra ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ cuṇṇiyapadesveva dissati, na gāthāsu. ‘‘Bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva dissati, na cuṇṇiyapadesu, apica ‘‘bhikkhave’’ti āmantanapadaṃ sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayeyeva dissati, na asandhivisaye, buddhassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ sandhivisayepi asandhivisayepi dissati. ‘‘Bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ gāthāsu ca dissati , cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva dissati. Sāvakassa pana bhikkhūnaṃ āmantanapāḷiyaṃ na dissatīti ayaṃ dvinnaṃ viseso daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’tiādīsu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ cuṇṇiyapadesveva diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhavo tisatā ime, yācanti pañjalīkatā’’tiādīsu ‘‘bhikkhavo’’ti paccattapadaṃ gāthāsuyeva diṭṭhaṃ. ‘‘Āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi āvuso bhikkhave’’ti evamādīsu sāvakassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayeyeva ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Bhikkhū āmantesi sotukāmattha bhikkhave’’ti ‘‘idha bhikkhave bhikkhū’’tiādīsu pana buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu sandhivisayāvisayesu ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ diṭṭhaṃ. ‘‘Araññe rukkhamūle vā, suññāgāreva bhikkhavo’’ti ‘‘tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi bhikkhavo’’ti evamādīsu buddhassa bhikkhūnaṃ āmantanapāḷīsu ‘‘bhikkhavo’’ti āmantanapadaṃ gāthāsu ca diṭṭhaṃ, cuṇṇiyapadesu ca sandhivisayeyeva diṭṭhaṃ. Iccevaṃ –
“bhikkhave”一词唯见于长行,分为两种情形;
它存在于连音场合与非连音场合。
“诸比丘”一词,见于偈颂及长行;
且在句中,唯连音场合方得现起。作如是说。
显示巴利原文 Cuṇṇiyeva pade diṭṭhaṃ, ‘‘bhikkhave’’ti padaṃ dvidhā; Yato pavattate sandhi-visayāvisayesu taṃ. ‘‘Bhikkhavo’’ti padaṃ diṭṭhaṃ, gāthāyañceva cuṇṇiye; Padasmimpi ca sandhissa, visayevāti niddiseti.
以上为以u结尾的阳性名词原形的名词词群分解,附有判别。显示巴利原文
Savinicchayoyaṃ ukārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.
今当陈述sayambhū(自生者)此原形及其同类名词的词群——显示巴利原文
Idāni pana sayambhūiccetassa pakatirūpassa taṃsadisānañca nāmikapadamālaṃ kathayāma –
Sayambhū(自生者)的词群:主格单数sayambhū、sayambhū,复数sayambhuvo。对格单数sayambhuṃ、sayambhū,复数sayambhuvo。具格单数sayambhunā,复数sayambhūhi、sayambhūbhi。与格单数sayambhussa、sayambhuno,复数sayambhūnaṃ。夺格单数sayambhunā、sayambhusmā、sayambhumhā,复数sayambhūhi、sayambhūbhi。属格单数sayambhussa、sayambhuno,复数sayambhūnaṃ。依格单数sayambhusmiṃ、sayambhumhi,复数sayambhūsu。呼格单数bho sayambhu、bho sayambhū,复数bhavanto sayambhū、sayambhuvo。pabhū(能胜者)、abhibhū(征服者)、vibhū(遍照者)等亦然。显示巴利原文
Sayambhū , sayambhū, sayambhuvo. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhuvo. Sayambhunā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhunā, sayambhusmā, sayambhumhā, sayambhūhi, sayambhūbhi. Sayambhussa, sayambhuno, sayambhūnaṃ. Sayambhusmiṃ, sayambhumhi, sayambhūsu. Bho sayambhu, bho sayambhū, bhavanto sayambhū, sayambhuvo. Evaṃ pabhū abhibhūvibhū iccādīnipi.
一切知者、一切知者、一切知者的。一切知者(宾格)、一切知者、一切知者的。尊者一切知者、尊者们一切知者、一切知者的,其余的格变化与“比丘”一词相同,如是“智者”、“明者”、“知恩者”、“知道者”、“知法者”、“知义者”、“知时者”、“知夜者”、“知量者”、“知言者”、“不知言者”等亦然。显示巴利原文
Sabbaññū, sabbaññū, sabbaññuno. Sabbaññuṃ, sabbaññū, sabbaññuno. Bho sabbaññu, bhavanto sabbaññū, sabbaññuno, sesāsu vibhattīsu padāni bhikkhusadisāni bhavanti, evaṃ vidū viññū kataññū maggaññū dhammaññū atthaññū kālaññū rattaññū mattaññū vadaññū avadaññū iccādīni.
其中,于“凡获得人身者,知言而无吝者”这一句中,由于“知言者”呈现了主格复数,由此可知,“自生者”、“一切知者”等词亦当取主格复数形。再者,于“智者、明者”等词中,因“知他心之女”显示了阴性语形,故用于阴性时,当依阴性词尾规则作如下变化:“vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā”,以此阴性词法排列语基。同样,在“明者能了知善说与恶说、粗显与不粗显”中,“明者”显示了阴性;在“易怒且不知恩者,离间之友”中,“不知恩者”也显示了阴性,故应依“jambu”词法排列语基:“viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā”,以及“kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyā”。“知道者”、“知法者”等,亦复如是。然而,于“自生者”一词,由于“自生之智……”显示巴利原文
Tatra ‘‘ye ca laddhā manussattaṃ, vadaññū vītamaccharā’’ti ettha ‘‘vadaññū’’ti paccattabahuvacanassa dassanato sayambhū sabbaññū iccādīnampi paccattopayogabahuvacanattaṃ gahetabbaṃ. Apica ‘‘vidū, viññū’’tiādīsu ‘‘paracittavidunī’’ti itthiliṅgadassanato itthiliṅge vattabbe ‘‘vidunī, vidunī, viduniyo. Viduniṃ, vidunī, viduniyo. Viduniyā’’ti itthinayena padamālā kātabbā. Tathā ‘‘viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitu’’nti ettha ‘‘viññū’’ti itthiliṅgadassanato ‘‘kodhanā akataññū ca, pisuṇā mittabhedikā’’ti ettha ca ‘‘akataññū’’ti itthiliṅgadassanatopi ‘‘viññū, viññū, viññuyo. Viññuṃ, viññū, viññuyo. Viññuyā’’ti ca ‘‘kataññū, kataññū, kataññuyo. Kataññuṃ, kataññū, kataññuyo, kataññuyāti ca jambūnayena padamālā kātabbā. Evaṃ ‘‘maggaññū, dhammaññū’’iccādīsupi. ‘‘Sayambhū’’ti pade pana ‘‘sayambhu ñāṇaṃ gotrabhu citta’’nti dassanato napuṃsakaliṅgatte vattabbe ‘‘sayambhu, sayambhū, sayambhūni. Sayambhuṃ, sayambhū, sayambhūnī’’ti napuṃsake āyunayopi gahetabbo. Esa nayo sesesupi yathārahaṃ gahetabbo.
这是关于以 u 结尾的阳性名词,其本型名词变格的决断。显示巴利原文
Savinicchayoyaṃ ūkārantapulliṅgānaṃ pakatirūpassa nāmikapadamālāvibhāgo.
然而,虽然此处的变格已经处理,但在圣典等处,凡是令听者产生疑惑的地方,为了随顺听者,以诘问与澄清的方式断除疑惑之后,仍有必要再作解说,因此我们在此略作说明。显示巴利原文
Yasmā panāyaṃ samattopi pāvacanādīsu yaṃ yaṃ ṭhānaṃ sotūnaṃ sammuyhanaṭṭhānaṃ dissati, tattha tattha sotūnamanuggahāya codanāsodhanāvasena saṃsayaṃ samugghāṭetvā puna vattabbo hoti, tasmā kiñci padesamettha kathayāma.
若有人言:在巴利语中,有“saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo”的形式,如同以i结尾的“火”词变化为“aggayo”一般被宣说,为何不依从那种形式,而要像以ī结尾的“持杖者”词变化为“daṇḍino”那样,只说“brahmacārino”呢?确然。因为在那里,依“修梵行故为梵行者,如思量故为牟尼”之理,随顺i尾词法,故欲取此形式。正如“munayo、aggayo”的形式,可得到“brahmacārayo”的形式。但在别处,如“修梵行戒律故为梵行者,如作恶业故为作恶业者”,取其“具有戒律”之义,随顺ī尾词法时,便如“作恶业者”的“dukkaṭakammakārino”形式,以及“彼有杖故为持杖者”的“daṇḍino”形式那般,得到“brahmacārino”的形式。因为确有这样的巴利语:“他们实是随法行者、平等行者、梵行者、实语者、具戒者、善法者,将作如是宣称。”如是,即随顺i尾词法。显示巴利原文
Yaṃ kira bho pāḷiyaṃ ‘‘saññate brahmacārayo, apace brahmacārayo’’ti ca rūpaṃ ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpamiva vuttaṃ, taṃ tathā avatvā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ‘‘brahmacārino’’icceva vattabbanti? Saccaṃ, tattha ‘‘brahmaṃ caratīti brahmacāri yathā munātīti munī’’ti evaṃ ikārantavasena icchitattā. ‘‘Munayo aggayo’’ti rūpāni viya ‘‘brahmacārayo’’ti rūpaṃ bhavati. Aññattha pana ‘‘brahmaṃ caraṇasīloti brahmacārī, yathā dukkaṭaṃ kammaṃ karaṇasīloti dukkaṭakammakārī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena gahaṇe ‘‘dukkaṭakammakārino’’ti rūpamiva ‘‘daṇḍo assa atthīti daṇḍī’’ti īkārantassa saddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpamiva ca ‘‘brahmacārino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘ime hi nāma dhammacārino samacārino brahmacārino saccavādino sīlavanto kalyāṇadhammā paṭijānissantī’’ti pāḷi dissati. Evaṃ ikārantavasena ‘‘brahmacārayo’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ yujjati, puna īkārantavasena ‘‘brahmacārino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpampi yujjati, tasmā ‘‘brahmacāri, brahmacārī, brahmacārayo’’ti agginayena, ‘‘brahmacārī, brahmacārī, brahmacārino’’ti daṇḍīnayena ca padamālā gahetabbā.
然而,佛音长老在“如精进者闪耀,以戒为庄严”这一句中,对于以i结尾的“出家者”一词,没有显示如同以i结尾的“火”词的“aggayo”形式的“yatayo”,却显示了如同以ī结尾的“持杖者”词的“daṇḍino”形式的“yatino”,这是为什么呢?难道这不像是抄写错误吗?实际上,若依“kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā”这一巴利语例证来审察,由于是i尾,似乎只应有“yatayo”这一形式。但这并非抄写错误。正如在“有说习惯故为说者”中,取其“具有戒律”之义,依随ī尾词法作解并无过失;同样地,心想“具精进习惯故为出家者”,取其“具有戒律”之义,依随ī尾词法,佛音长老便显示了“yatino”这一形式,它与为格、属格单数相似,却是主格复数。其呼格复数形式亦同理。显示巴利原文
Yaṃ pana āyasmā buddhaghoso ‘‘yathā sobhanti yatino, sīlabhūsanabhūsitā’’ti ettha yatisaddassa ikārantassa aggisaddassa ‘‘aggayo’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatayo’’ti rūpaṃ avatvā kasmā īkārantassa daṇḍīsaddassa ‘‘daṇḍino’’ti rūpaṃ viya ‘‘yatino’’ti rūpaṃ dasseti. Nanvesā pamādalekhā viya dissati. Yathā hi ‘‘kukkuṭā maṇayo daṇḍā sivayo deva te kuddhā’’ti pāḷigatiyā upaparikkhiyamānāya ‘‘yatayo’’ti rūpeneva bhavitabbaṃ ikārantattāti? Nāyaṃ pamādalekhā. ‘‘Vadanasīlo vādī’’ti ettha viya tassīlatthaṃ gahetvā īkārantavasena yojane niddosattā, tasmā ‘‘yatanasīlo yatī’’ti evaṃ tassīlatthaṃ cetasi sannidhāya īkārantavasena ‘‘yatino’’ti sampadānasāmīnamekavacanasadisaṃ paccattabahuvacanarūpaṃ bhadantena buddhaghosena dassitanti daṭṭhabbaṃ. Upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva.
然而,在那些未取其“具戒”之义、如“洞察两世故为牟尼”的语境中,便如“精进而努力者名为苦行者”那样,依“行事者”的语义而取以i结尾的词形。在此,如同“munayo, maṇayo, sivayo”等以o结尾的形式一样,也会形成“yatayo”这一以o结尾的主格复数形和呼格复数形。因此,当知以ī结尾的阳性名词,在这三种格中,其形式皆转为以o结尾。显示巴利原文
Yattha pana tassīlatthaṃ aggahetvā ‘‘yo munāti ubho loke, muni tena pavuccatī’’ti ettha viya ‘‘yatati vīriyaṃ karotīti yatī’’ti kattukārakavasena ikārantabhāvo gayhati. Tattha ‘‘munayo maṇayo sivayo’’ti yokārantarūpāni viya ‘‘yatayo’’ti yokārantaṃ paccattabahuvacanarūpañca upayogālapanabahuvacanarūpañca bhavati, evaṃ īkārantapulliṅgānaṃ tīsu ṭhānesu yokārantāneva rūpāni bhavantīti daṭṭhabbaṃ.
若如此,那为何像“sāramatī, suddhadiṭṭhi, sammādiṭṭhi, micchādiṭṭhi, vajirabuddhi, saddā”等词,也被说成是以ī结尾呢?这些词虽依以i结尾的词法列出,但因其为复合词,故不在agni(火)词法中处理,而是随宜依daṇḍī(持杖者)词法安立,所以它们的形式并非全以o结尾。事实上,正如“于无实中计实者”这句巴利语所示,其是以o结尾的主格复数形,而其呼格复数形也应作如是观。不过,在《迦旃延语法》中,有“于义精通无骄者”一句,这表明以i结尾的阳性复合词的主格复数读法为以o结尾。既然如此,那么“sāramatī”等词,是不是也应该像“精通无骄者”的形式那样,采用以o结尾的形态呢?不应采用,因为在佛语中,并未见以i结尾的阳性复合词有像“精通无骄者”这样的形态。显示巴利原文
Yadi evaṃ ikārantapulliṅgānaṃ sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhimicchādiṭṭhivajirabuddhi saddādī kathanti? Etesaṃ pana ikārantavasena niddiṭṭhānampi samāsapadattā agginaye aṭṭhatvā yathāsambhavaṃ daṇḍīnaye tiṭṭhanato nokārantāneva rūpāni. Tathā hi ‘‘asāre sāramatino’’ti nokārantapaccattabahuvacanapāḷi dissati, upayogālapanabahuvacanarūpampi tādisameva daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho kaccāyanappakaraṇe ‘‘atthe visāradamatayo’’ti ettha samāsapadassa ikārantapulliṅgassa yokārantassa paccattabahuvacanapāṭhassa dassanato sāramatisaddādīnampi ‘‘visāradamatayo’’ti rūpena viya yokārantehi rūpehi bhavitabbanti? Napi bhavitabbaṃ buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa rūpassa adassanatoti.
诚然,在佛语中,确有‘居士们,有这五种利益。他们成为夫妻,彼此言语和悦’这样的文句。其中,‘gahapatayo(居士们)’、‘jānipatayo(夫妻们)’等复合词,显现出与‘visāradamatayo’形式相似的、以‘-ayo’结尾的阳性复数主格形。既如此,为何还说‘因为在佛语中,未见复合词有与以‘-i’结尾的阳性词‘visāradamatayo’形态相似的、以‘-ayo’结尾的形式’呢?回答是:因为它们并不相似。实际上,在‘居士’等词中,‘pati’一词本性即为阳性,并非在复合前原为阴性词基而后才转为阳性。因此,在这些情况下,‘gahapatayo, jānipatayo’等以‘-ayo’结尾;而‘senāpatayo(将军们)’和‘senāpatino(将军们)’等则同时有以‘-ayo’和‘-ino’两种结尾,作为其主格、宾格及呼格的复数形式。正如在注释书的文句中,可以看到‘tattakā senāpatino’这样的用例。然而,对于‘sāramati(坚定慧者)’、‘suddhadiṭṭhi(净见者)’、‘sammādiṭṭhi(正见者)’、‘micchādiṭṭhi(邪见者)’等词,情况却非如此。显示巴利原文
Nanu ca bho buddhavacane ‘‘pañcime gahapatayo ānisaṃsā. Te honti jānipatayo, aññamaññaṃ piyaṃvadā’’ti samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisāni yokārantāni rūpāni dissanti. Evaṃ sante kasmā ‘‘buddhavacane samāsapadānaṃ ikārantapulliṅgānaṃ ‘‘visāradamatayo’’ti rūpasadisassa yokārantassa rūpassa adassanato’’ti vuttanti? Ettha vuccate – visadisattaṃ paṭicca. Gahapatisaddādīsu hi yasmā patisaddo sabhāveneva pulliṅgo, na tu samāsato pubbe itthiliṅgapakatiko hutvā pacchā pulliṅgabhāvaṃ patto, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘gahapatayo, jānipatayo’’ti yokārantāni, ‘‘senāpatayo, senāpatino’’ti yo nokārantāni ca paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti. Tathā hi ‘‘tattakā senāpatino’’ti aṭṭhakathāpāṭho dissati. Yasmā pana sāramati suddhadiṭṭhisammādiṭṭhi micchādiṭṭhi vajirabuddhi saddādīsu matidiṭṭhisaddādayo samāsato pubbe itthiliṅgapakatikā hutvā pacchā bahubbīhisamāsavasena pulliṅgabhāvappattā, tasmā īdisesu ṭhānesu ‘‘sāramatino suddhadiṭṭhino sammādiṭṭhino micchādiṭṭhino vajirabuddhino’’tiādīni’nokārantāniyeva paccattopayogālapanabahuvacanarūpāni bhavanti, sampadānasāmīnamekavacanehi sadisānīti niṭṭhametthāvagantabbaṃ.
对于‘seṭṭhi(富豪)’、‘sārathi(车夫)’、‘cakkavatti(转轮王)’、‘sāmi(主人)’这些词,如何处理?此处当知有别:某些文句中,词末元音作长音,如‘seṭṭhī sārathī cakkavattī sāmī’;另一些文句中,则作短音,如‘seṭṭhi sārathi cakkavatti sāmi’。虽然可见这些词的短音形式,但由于在各地可见‘seṭṭhino sārathino’等主格形式的用法,可知这些词实为短音词干。因此,其词源释义应如此理解:‘拥有最上财富或地位者,称为seṭṭhi(富豪)’;‘具有调御马等习性者,称为sārathi(车夫)’;‘具有转动轮宝之习性者,称为cakkavatti(转轮王)’;‘拥有自己之物者,称为sāmi(主人)’。因为表示‘具有……’和‘习性’意义的词,会以‘-ino’结尾的形式出现,如同‘daṇḍino(持杖者们)’、‘bhūmisāyino(卧地者们)’。此外,还有一种基于‘-ī’……显示巴利原文
Seṭṭhi sārathicakkavattisāmiiccetesu kathanti? Ettha pana ayaṃ viseso veditabbo – katthaci pāṭhe ‘‘seṭṭhī sārathī cakkavattī sāmī’’ti antakkharassa dīghattaṃ dissati, katthaci pana ‘‘seṭṭhi sārathi cakkavatti sāmi’’iti antakkharassa rassattaṃ dissati. Kiñcāpi rassattametesaṃ dissati, tathāpi tattha tattha paccattavacanādibhāvena ‘‘seṭṭhino sārathino’’tiādipayogadassanato rassaṃ katvā etāni uccāriyantīti ñāyati, tasmā evaṃ nibbacanattho gahetabbo – seṭṭhaṃ dhanasāraṃ, ṭhānantaraṃ vā assa atthīti seṭṭhī. Assadammādayo sāraṇasīloti sārathī. Cakkaṃ pavattanasīloti cakkavattī. Saṃ etassa atthīti sāmīti. Assatthikatassīlatthasaddā hi nokārantarūpavasena samānagatikā bhavanti yathā ‘‘daṇḍino bhūmisāyino’’ti. Aparopi nibbacanattho īkārantavasena assadammādayo sāretīti sārathī. Tathā hi ‘‘purisadamme sāretīti purisadammasārathī’’ti vuttaṃ. Cakkaṃ vattetīti cakkavattī. Evaṃ kattukārakavasena īkārantattaṃ gahetvā katthaci labbhamānampi ikārantattaṃ anapekkhitvā buddhavacanānurūpena ‘‘sārathino cakkavattino’’tiādīni nokārantarūpāni gahetvā daṇḍīnayena yojetabbāni ‘‘daṇḍinī’’tiādikaṃ vajjitabbaṃ vajjetvā. Evaṃ ‘‘seṭṭhino sārathino cakkavattino sāmino’’tiādīni nokārantāniyeva rūpāni ñeyyāni.
在此略举一些用例,以作示范。如:‘孩子,三位富豪对我们有大恩’,‘他们用完餐后说:大富豪们,我们要走了’,‘车夫们说’,‘两位转轮王’等等。在这些用例中,虽然某些地方可见‘seṭṭhi sārathi’等短音形式的文句,但应知那并非其原本的短音形式,而是长音被缩短的读法。其词形变化表应依照前述方法了知。显示巴利原文
Atra kiñci payogaṃ nidassanamattaṃ kathayāma. ‘‘Tāta tayo seṭṭhino amhākaṃ bahūpakārā’’ti ca ‘‘te katabhattakiccā ‘mahāseṭṭhino mayaṃ gamissāmā’ti vadiṃsū’’ti ca ‘‘sārathino āhaṃsū’’ti ca ‘‘dve cakkavattino’’ti ca evamādīni. Tattha kiñcāpi katthaci ‘‘seṭṭhi sārathi’’iccādi rassattapāṭho dissati, tathāpi so sabhāvena rassattabhāvo pāṭho na hoti, dīghassa rassattakaraṇapāṭhoti veditabbo. Padamālā cassa vuttanayena veditabbā.
对于‘mahesī’一词,如何处理?在此,虽然‘mahesī’一词以‘-ī’结尾的形式被提及,但由于它与‘isi(仙人)’一词性质相同,而‘isi’一词又与‘aggi(火)’一词的词形变化表相同,故应依‘aggi’的规则来制作词形变化表。难道不是这样吗?此处可见‘具习性’的意义:‘寻求伟大之法蕴等法之习性者,为mahesī(大仙)’,因此,难道不应像‘bhūmisāyī’一词那样,依‘daṇḍī’的规则来制作词形变化表吗?不应如此,因为‘具习性’的意义在此不成立。事实上,对此词而言,‘已寻求、已遍求伟大之法蕴等法而住立者,为mahesī(大仙)’这一非‘具习性’的意义才合适。因为此词仅用于称呼佛陀等已作所应作的圣者。此词与‘isi’一词稍有相似,仅在复合词末尾以长音形式发音,而以短音形式,其连音拆分则为‘mahā isi → mahesī’。由于取其短音来制作词形变化表是合理的,因此可见‘saṅgāyiṃsu mahesayo’这样以‘-ayo’结尾的形式。事实上,在附有注释的三藏佛语中,任何地方都未见‘mahesino’作为主格、宾格、呼格的复数形式,如同为格、属格的单数形式那样。因此,即使是以‘-ī’结尾发音,也应如同以短音发音那样,制作词形变化表为:‘mahesi, mahesī, mahesayo。mahesiṃ, mahesī, mahesayo。mahesinā’。此外,当‘mahesī’一词作为‘王后’的同义词时,则为阴性。据此,应依随后将述的阴性规则,制作词形变化表为:‘mahesī, mahesī, mahesiyo。mahesiṃ, mahesī, mahesiyo。mahesiyā’。对于‘hatthī(象)’一词,如何处理?当以‘hattho assa atthīti(有手者)’这样的‘-ī’结尾来理解‘hatthī’一词时,其形式为‘hatthino’。正如可见‘vane hatthino(林中诸象)’的用例。当对同一词义取短音来理解时,其形式为‘hatthayo’。正如:显示巴利原文
Mahesīti ettha kathanti? ‘‘Mahesī’’ti ettha kiñcāpi mahesīsaddo īkārantavasena niddisiyati, tathāpi isisaddena samānagatikattā isisaddassa aggisaddena samānapadamālattā agginayena padamālā kātabbā. Nanu ca bho ettha tassīlattho dissati ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esanasīloti mahesī’’ti, tasmā ‘‘bhūmisāyī’’ti padassa viya daṇḍīnayeneva padamālā kātabbāti? Na kātabbā tassīlatthassa asambhavato. Imassa hi ‘‘mahante sīlakkhandhādayo dhamme esi gavesi esitvā ṭhitoti mahesī’’ti atassīlattho eva yujjati. Katakaraṇīyesu buddhādīsu ariyesu pavattanāmattā. Isisaddena cāyaṃ saddo īsakaṃ samāno kevalaṃ samāsapariyosāne dīghavasena uccāriyati, rassavasena pana ‘‘mahā isi mahesī’’ti sandhiviggaho . Yasmā rassattaṃ gahetvā tassa padamālākaraṇaṃ yujjati, tasmā ‘‘saṅgāyiṃsu mahesayo’’ti ikārantarūpaṃ dissati. Na hi sāṭṭhakathe tepiṭake buddhavacane katthacipi catutthīchaṭṭhekavacanarūpaṃ viya ‘‘mahesino’’ti paccattopayogālapanabahuvacanarūpaṃ dissati. Tasmā īkārantavasena uccāritassapi sato rassavasena uccāritassa viya ‘‘mahesi, mahesī, mahesayo. Mahesiṃ, mahesī, mahesayo. Mahesinā’’ti padamālā kātabbā. Apica mahesīsaddo yattha rājaggubbarivācako, tattha itthiliṅgo hoti, tabbasena pana ‘‘mahesī, mahesī, mahesiyo. Mahesiṃ, mahesī, mahesiyo. Mahesiyā’’ti ca vakkhamānaitthīnayena padamālā kātabbā. Hatthīsadde kathanti? Hatthīsaddassa pana hattho assa atthīti evaṃ īkārantavasena gahaṇe ‘‘hatthino’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi ‘‘vane hatthino’’ti payogo dissati. Tasseva tasmiṃyevatthe rassaṃ katvā gahaṇe ‘‘hatthayo’’ti rūpaṃ bhavati. Tathā hi –
‘天鹅、苍鹭与孔雀,象、犀牛、鹿;
一切众生皆畏惧狮子,其身无有等同者。’
同样地,人类之中,纵使年少,若具智慧,
他即于彼处成为伟大者,而愚者虽具身躯亦非如此。
显示巴利原文 ‘‘Haṃsā koñcā mayūrā ca, hatthayo pasadā migā; Sabbe sīhassa bhāyanti, natthi kāyasmi tulyatā. Evameva manussesu, daharo cepi paññavā; Sopi tattha mahā hoti, neva bālo sarīravā’’ti
在这部《嬉戏习性本生》中,可见直接引用的词形“hatthayo”。因此,应知其词形变化表依“daṇḍī”规则与“aggi”规则分作两种。以此类推,于未述及之处,亦当随顺经教义理与古注方式,建立词形变化表。显示巴利原文
Imasmiṃ keḷisīlajātake ‘‘hatthayo’’ti āhaccapadaṃ dissati. Evamassa daṇḍīnayena ca agginayena ca dvidhā padamālā, veditabbā. Iminā nayena avuttesupi ṭhānesu pāḷinayānurūpena porāṇaṭṭhakathānurūpena ca padamālā yojetabbā.
至此,已从种种方面展示了地界所摄阳性名词的词形变化表,连同其性异、声异、义异。显示巴利原文
Ettāvatā bhūdhātumayānaṃ pulliṅgānaṃ nāmikapadamālā saddhiṃ liṅgantarehi saddantarehi atthantarehi ca nānappakārato dassitā.
这部精妙优美的《声论》,
应由具智慧者善加护持;
若人恒常善思惟、读诵此论,
人则因智慧广博,而臻于最上妙境。
显示巴利原文 Imaṃ saddanītiṃ sunītiṃ vicittaṃ, Sapaññehi sammā parīpālanīyaṃ; Sadā suṭṭhu cinteti vāceti yo so, Naro ñāṇavitthinnataṃ yāti seṭṭhaṃ.
如此,在具有义疏的九分三藏中,于言辞之道上,为智者显示巴利原文
Iti navaṅge sāṭṭhakathe piṭakattaye byappathagatīsu viññūnaṃ
如此,依短-i 尾词之规则,『brahmacārayo』作为主格、业格、呼格复数形式均成立;再依长-ī 尾词之规则,『brahmacārino』作为主格、业格、呼格复数形式亦同样成立。因此,应依「aggi」之变化规则,采取『brahmacāri、brahmacārī、brahmacārayo』的词形序列;亦应依「daṇḍī」之变化规则,采取『brahmacārī、brahmacārī、brahmacārino』的词形序列,两者并行记取。显示巴利原文
Sattamo paricchedo.