(三)第三品(复合词)显示巴利原文
(3) Tatiyo kaṇḍo (samāso)
1 一、“或”(syā)等词构成同义复合词。显示巴利原文
1. Syādi syādinekatthaṃ.
应当了知此处所阐述的内容:以格尾结尾之词与另一以格尾结尾之词合为同一意义;这种将不同意义之词合为同一意义的组合,即称为复合词。显示巴利原文
Syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hotīti idamadhikataṃ veditabbaṃ, so ca bhinnatthānamekatthībhāvo samāsoti vuccate.
2 二、无数、分别、成就、近处、全体、无、如、后、同时等义。显示巴利原文
2. Asaṅkhyaṃvibhatti sampatti samīpa sākalyābhāva yathā pacchāyugapadatthe.
以'无数'等为例,当'或'等结尾的词用于分别等意义时,与另一'或'等结尾的词成为同义。其中,关于分别义,先在女性等词中有所论述。成就有两种:自成就与丰足。如'具足梵者,与梵同在','利查维人之具足者';比丘之丰足即'食物丰足'。近处:如'水罐之近处'即'近水罐处'。全体:如'吞食全部草'即'尽吞'。无:因关系分离而有多种,其中神通之无——失去神通者即'无神通者';义之无——苍蝇之无即'无蝇';草之无——草已过即'无草';适当时之无——穿轻衣已过时即'穿极轻衣',意即此时非轻衣受用时。如在此处有种种,其中于适合义——随顺即'善随顺';于半月义——'每半月';于不违义——'随力';于相似义——与鸡相似即'如鸡';于次第义——'随顺后';于后义——'随后';于同时义——'置六车'。显示巴利原文
Asaṅkhyaṃ , syādyantaṃ vibhatyādīnamatthe vattamānaṃ syādyantena sahekatthaṃ bhavati, tattha vibhatyatthe tāva itthīsu kathā pavattā adhitthi. Sampatti dvidhā attasampatti samiddhi ca, sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ licchavīnaṃ, samiddhi bhikkhānaṃ subhikkhaṃ. Samīpe kumbhassa samīpamupakumbhaṃ. Sākalyesatiṇamajjhoharati, sāgyadhīte. Abhāvo sambandhibhedā bahuvidho, tatra iddhābhāve-vigatā iddhi saddikānaṃ dussaddikaṃ, atthābhāve-abhāvo makkhikānaṃ nimmakkhikaṃ, ahikkamābhāve-atigatāni tiṇāni nittiṇaṃ, sampatyābhāve-atigataṃ lahupāvuraṇaṃ atilahupāvuraṇaṃ, lahupāvuraṇassa nāyamupabhogakāloti attho. Yathā etthā-nekavidho, tatra yoggatāyaṃ-anurūpaṃ surūpovahati, vicchāyaṃ-anvaddhamāsaṃ, atthānativattiyaṃ-yathāsatti, sadisatte, sadiso kikhiyā sakikhi, ānupubbiye-anujeṭṭhaṃ, pacchādattheanurathaṃ, yugapadatthe-sacakkaṃ nidhehi.
3 三、“如”(yathā)用于非同等义。显示巴利原文
3. Yathā na tulye.
当“如”(yathā)一词用于同等义时,并不与带名词格尾的词构成同义复合词,例如:“如天授,亦如夜授”。显示巴利原文
Yathāsaddo tulyatthe vattamāno syādyantena sahekattho na bhavati, yathā devadatto tathā yaññadatto.
4 四、“至”(yāva)表限定之义。显示巴利原文
4. Yāvāvadhāraṇe.
当yāva一词表限定义时,它与带有格尾的词语构成同义复合。所谓限定,即是以量来划分界限。如“yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya”(以限量召唤婆罗门)、“yāvajīvaṃ”(尽形寿)。什么是限定?例如:“给多少便吃多少,而不去限定自己究竟吃了多少。”显示巴利原文
Yāvasaddo-vadhāraṇe vattamāno syādyantena sahekattho bhavati, avadhāraṇa mettakatā paricchedo, yāvāmattaṃ brāhmaṇe āmantaya, yāvajīvaṃ, avadhāraṇeti kiṃ? Yāva dinnaṃ tāva bhuttaṃ, nāvadhārayāmi kittakaṃ mayā bhuttanti.
5 五、周围、外、对、前、后,或第五格。显示巴利原文
5. Payyapā bahi tiro pure pacchā vā pañcamyā.
pari等词与第五格尾词构成同义复合。例如:paripabbataṃ vassi devo(雨降绕山)即 paripabbatā;apapabbataṃ vassi devo(雨降离山)即 apapabbatā;āpāṭaliputtaṃ vassi devo(雨降华氏城)即 āpāṭaliputtā;bahigāmaṃ 即 bahi gāmā;tiropabbataṃ 即 tiropabbatā;purebhattaṃ 即 purebhattā;pacchābhattaṃ 即 pacchābhattā。此为‘vā’(或)之用法。显示巴利原文
Pariādayo pañcamyantena sahekatthā honti vā, paripabbataṃ vassi devo paripabbatā, apapabbataṃ vassi devo apapabbatā, āpāṭaliputtaṃ vassi devo āpāṭaliputtā, bahigāmaṃ bahi gāmā, tiropabbataṃ tiropabbatā, purebhattaṃ purebhattā, pacchābhattaṃ pacchābhattā, vetādhikāro.
6 六、近处、遍、随。显示巴利原文
6. Samīpāyāmesvanu.
“anu”一词,在表示“附近”和“延伸”义时,与有格尾的词构成复合词,例如:anuvanamasani gatā(随雷鸣而去)、anugaṅgaṃ bārāṇasī(沿恒河的波罗奈城)。问:在“附近”和“延伸”义中,这是何意?答:Rakkhamanuvijjotate vijju(闪电在守护神附近闪耀)。显示巴利原文
Anusaddo sāmīpye āyāme ca vattamāno syādyantena sahekattho hoti vā, anuvanamasani gatā, anugaṅgaṃ bārāṇasī, samīpāyāmesvīti kiṃ? Rakkhamanuvijjotate vijju.
7 七、驻止语等显示巴利原文
7. Tiṭṭhagvādīni.
“tiṭṭhagu”等词在组成复合词时被视为不变词而使用。牛站立之时,称为“tiṭṭhagu kālo”(牛立时);牛拉车之时,称为“vahaggu kālo”(牛拉时)。例如“āyatīgavaṃ”(未来的牛)、“khaleyavaṃ”(打谷场上的大麦)、“lūnayavaṃ”(已割的大麦)、“lūyamānayavaṃ”(正在割的大麦)等。此处,以“cya”结尾之词,如“kesā → kesi”(发→有发者)、“daṇḍā → daṇḍi”(杖→持杖者),亦同样用于表示时间,例如“pāto nahānaṃ”即“pātarahānaṃ”(晨浴)、“sāyaṃ nahānaṃ”即“sāyanahānaṃ”(晚浴)、“pātakālaṃ”(早晨时分)、“sāyakālaṃ”(傍晚时分)、“pātameghaṃ”(晨云)、“sāyameghaṃ”(晚云)、“pātamaggaṃ”(晨路)、“sāyamaggaṃ”(晚路)。显示巴利原文
Tiṭṭhaguppabhutīni ekatthībhāvavisaye nipātīyante, tiṭṭhantī gāvo yasmiṃ kāle tiṭṭhagu kālo, vahaggu kālo. Āyatīgavaṃ, khaleyavaṃ, lūnayavaṃ lūyamānayavamiccādi, cyanto pettha kesā kesi, daṇḍā daṇḍi, tathā velāppabhāvanatthopi, pāto nahānaṃ pātarahānaṃ, sāyaṃ nayānaṃ sāyanahānaṃ, pātakālaṃ sāyakālaṃ, pātameghaṃ sāyameghaṃ, pātamaggaṃ sāyamaggaṃ.
8 “ora”(此岸)、“pari”(周围)、“paṭi”(逆)、“pāre”(彼岸)、“majjhe”(中间)、“heṭṭhā”(下)、“uddhaṃ”(上)、“adho”(下)、“anto”(内)等词,与属格尾的词结合成复合词,并由规则使词尾变为“a”。例如:oregaṅgaṃ(恒河此岸)、parisikharaṃ(山峰周遭)、paṭisotaṃ(逆流)、pāreyamunaṃ(阎牟那河彼岸)、majjhegaṅgaṃ(恒河中流)、heṭṭhāpāsādaṃ(宫殿下方)、uddhagaṅgaṃ(恒河上游)、adhogaṅgaṃ(恒河下游)、antopāsādaṃ(宫殿内部)。又因规则中设有“vā”(或可),也可形成“gaṅgāora”(恒河此岸)等形式。显示巴利原文
8. Ore pari paṭi pāre majjhe heṭṭhuddhādho-ntovāchaṭṭhiyā. Orādayo saddā chaṭṭhiyantena sahekatthā vā honti, ekārantattaṃ nipātanato, oregaṅgaṃ, parisikharaṃ, paṭisotaṃ, pāreyamunaṃ, majjhegaṅgaṃ, heṭṭhāpāsādaṃ, uddhagaṅgaṃ, adhogaṅgaṃ, anthopāsādaṃ, puna vāvidhānā ‘gaṅgāora’ miccādīpi honti.
9 此即中性。显示巴利原文
9. Taṃ napuṃsakaṃ.
凡是这类已超越常规的复合词,应知其为中性。如所举例,又依“bahula”(通常)规则,有时亦非如此,例如:yathāparisaṃ、yathāparisāya,意为“各自的团体”。显示巴利原文
Yadetamatikkantamekatthaṃ , taṃ napuṃsakaliṅgaṃ veditabbaṃ, tathā cevodāhaṭaṃ, vā kvaci bahulādhikārā, yathāparisaṃ yathāparisāya, sakāya sakāya parisāyāti attho.
10 10. “阿玛”等(词根列表)。显示巴利原文
10. Amādi.
以“a”等结尾的词,与带有格尾的词,通常复合为一词。例如:gāmaṃ gato 合成 gāmagato(前往村庄者)、muhuttaṃ sukhaṃ 合成 muhuttasukhaṃ(片刻安乐)。在依主释复合词中,仅依惯用语,如:kumbhakāro(陶师)、sapāko(贱民)、tantavāyo(织工)、varāharo(捕猪者)。而以“nta”、“māna”、“ktavantu”结尾者仍是独立的句子,如:dhammaṃ suṇanto(正在听法)、dhammaṃ suṇamāno(正在听法)、odanaṃ bhuttavā(已食饭)。显示巴利原文
Amādi syādyantaṃ syādyantena saha bahulamekatthaṃ hoti gāmaṃ gato gāmagato, muhuttaṃ sukhaṃ muhuttasukhaṃ, vuttiyevopapadasamāse kumbhakāro, sapāko, tantavāyo, varāharo. Ntamānaktavantūti vākyameva, dhammaṃ suṇanto, dhammaṃ suṇamāno, odanaṃ bhuttavā.
“raññā hato”即“rājahato”,意为“被国王所杀”;“asinā chinno”即“asicchinno”,意为“被剑所砍”;“pitusadiso”意为“与父相似”;“pitusamo”意为“与父相等”;“sukhasahagataṃ”意为“与乐俱行”;“dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ”即“dadhibhojanaṃ”,意为“拌有凝乳的食物”;“guḷena misso odano”即“guḷodano”,意为“拌有糖的饭”。由于仅凭惯用语来表达“拌”等动作,故无不当之义。有时仅依惯用语,如“urago”(蛇)、“pādapo”(树)。有时则仍是句子,如“pharasunā chinnavā”(被斧砍者)、“dassanena pahātabbā”(应被见所断的)。显示巴利原文
Raññā hato rājahato, asinā chinno asicchinno, pitusadiso, pitusamo, sukhasahagataṃ, dadhinā upasittaṃ bhojanaṃ dadhibhojanaṃ, guḷena misso odano guḷodano, vuttipadenevopasittādikiriyāyākhyāpanato natthāyuttatthatā. Kvaci vuttiyeva urago, pādapo. Kvaci vākyameva pharasunā chinnavā, dassanena pahātabbā.
“Buddhassa deyyaṃ”即“buddhadeyyaṃ”,意为“应供佛的”;“yūpāya dāru”即“yūpādāru”,意为“供柱用的木材”;“rajanāya doṇi”即“rajanadoṇi”,意为“供染色用的槽”。此处并不成为“saṅghassa dātabbaṃ”(应供僧团的)。问:如何理解“etadattho etadatthā etadatthaṃ”(为此目的)?答:这将在“aññapadattha”(他词义)中说明。显示巴利原文
Buddhassa deyyaṃ buddhadeyyaṃ, yūpāya dāru yūpādāru, rajanāya doṇi rajanadoṇi. Idha na hoti saṅghassa dātabbaṃ. Kathaṃ ‘etadattho etadatthā etadattha’nti? Aññapadatthe bhavissati.
“Savarehi bhayaṃ”即“savarabhayaṃ”,意为“来自野蛮人的恐惧”;“gāmaniggato”意为“离村的”;“methunāpeto”意为“离淫欲的”。有时仅依惯用语,如“kammajaṃ”(业生的)、“cittajaṃ”(心生的)。此处并不成为“rukkhā patito”(从树掉落的)。显示巴利原文
Savarehi bhayaṃ savarabhayaṃ, gāmaniggato, methunāpeto, kvaci vuttiyeva kammajaṃ, cittajaṃ, idha na hoti rukkhā patito.
Rañño puriso 即 rājapuriso(国王的人)。根据“bahula”(通常可见)的规则,在表达“nta”“māna”、被区别者、充满者、性质等意义时,不构成复合词。例如:mamānukubbaṃ(模仿我)、mamānukurumāno(正在模仿我)、gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā(母牛中黑色而乳最丰足者)、sissānaṃ pañcamo(弟子中的第五位)、paṭassa sukkatā(布的洁白性)。然而在某些情况下也可成立,如 vattamānasāmīpyaṃ(现在的邻近)。问:那么“brāhmaṇassa sukkā dantā”(婆罗门的白牙)应如何理解?答:由于存在期待关系,故不成为复合词。但在此处则可成立,如:candanagandho(檀香)、nadighoso(河声)、kaññārūpaṃ(少女相)、kāyasamphasso(身触)、phalaraso(果味)、phalānaṃ titto(果之满足)、phalānamāsito(果之享用)、phasāna显示巴利原文
Rañño puriso rājapuriso. Bahulādhikārā ntamānaniddhāriyapūraṇabhāvatittatthehi na hoti-mamānukubbaṃ, mamānukurumāno, gunnaṃ kaṇhā sampannakhīratamā, sissānaṃ pañcamo, paṭassa sukkatā, kvaci hoteva-vattamānasāmīpyaṃ, kathaṃ ‘brāhmaṇassa sukkā dantā’ti? Sāpekkhatāya na hoti. Idha pana hoteva ‘candanagandho, nadighoso, kaññārūpaṃ, kāyasamphasso, phalaraso’ti, phalānaṃ titto, phalānamāsito, phasānaṃ suhito.
“婆罗门的高大房屋”并非出于比较;而“属于巴达利塔普王的财富”一句中,因与巴达利塔普并无关联,故不会是表示财富关系的属格。“王的牛、马、人”由于意义分离,只是句子;而“王的牛马人”或“王牛马人”,则是在单一性成立时的表达方式。显示巴利原文
Brāhmaṇassa uccaṃ gehanti sāpekkhatāya na hoti, ‘rañño pāṭaliputtakassa dhana’nti dhanasambandhe chaṭṭhīti pāṭaliputtakena sambandhābhāvā na hessati, ‘rañño go ca asso ca puriso cā’ti bhinnatthatāya vākyameva, ‘rañño gavāssapurisā rājagavāssapurisā’ti vutti hotevekattibhāve.
“乐于布施者”即布施乐者、法乐者、喜布施者。某些情况下只是表达形式,如腹行者、陆居者、泥中出生者、湖中出生者。此处则不涉及饮食知量、根门防护、坐于座上、应坐于座上等。显示巴利原文
Dāne soṇḍo dānasoṇḍo, dhammarato, dānābhirato. Kvaci vuttiyeva kucchisayo, thalaṭṭho, paṅkajaṃ, saroruhaṃ. Idha na hoti bhojane mattaññutā, indriyesu guttadvāratā, āsane nisinno, āsane nisīditabbaṃ.
11 十一、同义限定复合词显示巴利原文
11. Visesanamekatthena.
限定词以语尾变化,与被限定词在语尾变化及同格关系上形成同一意义。所谓青莲花,即青色的那朵莲花;所谓断而复生,即已被切断而又再生的;所谓师者如师,那位肤色黝黑的师即黑肤师;所谓狮者如狮,那位牟尼而又是狮者即牟尼狮;所谓戒财,即戒本身就是财富。显示巴利原文
Visesanaṃ syāntaṃ visessena syādyantena samānādhikaraṇena sahekatthaṃ hoti, nīlañca taṃ uppalañceti nīluppalaṃ, chinnañca taṃ paruḷhañceti chinnaparaḷhaṃ, satthīva satthī, satthī ca sā sāmā ceti satthisāmā, sīhova sīho, muni ca so sīho ceti munisīho, sīlameva dhanaṃ sīladhanaṃ.
有些情况只是句子本身,例如“满子曼达尼子”“居士质多”。有些情况只是表达形式,例如“黑蛇”“红米”。若问:“限定”是何义?答:如木匠蛇。若问:“同义”是何义?答:与黑色者不同。若问:如何解释“依叶活者、依水活者、月生者”?答:此将在“他词义”中成立。显示巴利原文
Kvaci vākyameva puṇṇo mantāṇiputto, citto gahapati. Kvaci vuttiyeva kaṇhasappo, lohitasāli, visesananti kiṃ? Tacchako sappo, ekattheneti kiṃ? Kāḷamhā añño. Kathaṃ ‘pattajīviko, āpannajīviko, māsajāto’ti? Aññapadatthe bhavissati.
12 十二、否定词“na”。显示巴利原文
12. Naña.
此否定词以语尾变化,与另一语尾变化之词成为同一意义。非婆罗门即非婆罗门。由于多为权宜之说,与无能力义者,某些情况下有“不再可唱的偈颂”、“不作机会”、“无根而去根”等。略黄者、略赤褐者,依“语尾与语尾”而为复合词,或只是句子,因无过度扩展之故。显示巴利原文
Nañiccetaṃ syādyantaṃ syādyantena sahekatthaṃ hoti, na brāhmaṇo abrāhmaṇo, bahulādhikārato asamatthatthehi, kehici hoti ‘apunageyyā gāthā, anokāsaṃ kāretvā, amūlā mūlaṃ gantvā. Īsaṃkaḷāro, īsaṃpiṅgaloti ‘syādi syādine’ti samāso, vākyameva vātippasaṅgābhāvā.
13 十三、ku等前缀,常依语尾变化规则。显示巴利原文
13. Kupādayo niccamasyādividhimhi.
前缀“ku”等,与词干结合后,意义本同原词,但依语尾变化规则,常转为他义。例如:恶婆罗门即劣婆罗门,微温即略温;又如:向导、灌顶、作已、已作、恶人、恶作、善人、善作、过分称赞、极度称赞、略黄、已缚。显示巴利原文
Kusaddo pādayo ca syādyantena sahekatthā honti niccaṃ syādividhivisayato-ñattha, kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, panāyako, abhiseko, pakaritvā, pakataṃ, duppuriso, dukkaṭaṃ, supuriso, sukataṃ, abhitthutaṃ, atitthutaṃ, ākaḷāro, ābaddho.
(第九)“pā”等前缀,在“已去”等义中与第一格结合。已去的老师即前老师,已去的共住者即前共住者。显示巴利原文
(9) ‘‘Pādayo gatādyatthe paṭhamāya’’. Pagato ācariyo pācariyo, pantevāsī.
(第十)“ati”等前缀,在“已超越”等义中与第二格结合。已超越床铺者即超床者,极度污垢者即极垢者。显示巴利原文
(10) ‘‘Accādayo kantādyatthe dutiyāya’’. Atikkanto mañcamatimañco, atimālo.
(第十一)ava 等前缀在“向下鸣叫”等义中,与第三格连用。例如 avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ 称为 avakokilaṃ(下杜鹃林),同理有 avamayūraṃ(下孔雀林)。显示巴利原文
(11) ‘‘Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya’’. Avakuṭṭhaṃ kokilāya vanaṃ avakokilaṃ, avamayūraṃ.
(第十二)在生病等义中,第四格表示“遍取”。生病者,依请求而遍取请求者。显示巴利原文
(12) ‘‘Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā’’. Parigilāno ajjhenāya pariyajjheno.
(第十三条)nya 等词缀在“喜爱”等义中,与第五格连用。显示巴利原文
(13) ‘‘Nyādayo kantādyatthe pañcamiyā’’.
从拘睒弥出离者被称为“出拘睒弥者”,那么在asyādi规则中又如何呢?例如“对树木闪耀”。显示巴利原文
Nikkhanto kosambiyā nikkosampi, asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.
14 第十四条:cī词缀用于动作义。显示巴利原文
14. Cī kriyatthehi.
以cī词缀结尾的词语,与以si等格尾结尾的动作词相结合,表示同一意义,例如malinīkariya(作污秽)。显示巴利原文
Cīppaccayanto kiriyatthehi syādyantehi sahekattho hoti, malinīkariya.
15 十五、于装饰、恭敬、不恭敬等义中,用alaṃ等词。显示巴利原文
15. Bhūsanādarānādaresvalaṃsāsā.
在装饰等义中,alaṃ等词与带有si等语尾的动词结合,表示同一意义,如 alaṃkariya(作装饰)、sakkacca(恭敬地)、asakkacca(不恭敬地)。若问:“为何说在装饰等义中?”即如 alaṃbhutvā gato(具足而去)、sakkatvā gato(恭敬而去)、asakkatvā gato(不恭敬而去),其意为全然美好或不美好。显示巴利原文
Bhūsanādisvatthe svalamādayo saddā kiriyatthehi syādyantehi sahekatthā honti, alaṃkariya, sakkacca, asakkacca. Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃbhutvā gato, sakkatvā gato, asakkatvā gato, pariyattaṃ sobhanamasobhananti attho.
16 十六、更有其他。显示巴利原文
16. Aññe ca.
另有一些词,与表示动作并以格尾结尾的词结合时,大多表示同一意义,如 purobhūya(在前)、tirobhūya(在后)、tirokariya(作遮蔽)、urasikariya(置于胸前)、manasikariya(作意)、majjhekariya(置于中间)、tuṇhībhūya(默然)。显示巴利原文
Aññe ca saddā kiriyatthehi syādyantehi saha bahulamekatthā bhavanti, purobhūya, tirobhūya, tirokariya, urasikariya, manasikariya, majjhekariya, tuṇhībhūya.
17 第十七条:在多种意义中,vā 表示同一意义。显示巴利原文
17. Vānekaññatthe.
多个以格尾结尾的词,对于另一个词的意义,可以共同表示一个意义。例如:他拥有许多财富,称为 bahudhano(多财者);他耳朵很长,称为 lambakaṇṇo(长耳者);他手中有金刚,称为 vajirapāṇi(金刚手者);此林中有众多醉象,称为 mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ(多醉象林);那棵被猴子爬上的树,称为 āruḷhavānaro(猴攀树);他已调伏诸根,称为 jitindriyo(调根者);他得到了食物布施,称为 dinnabhojano(得食者);那块布已去除黑色,称为 apagatakāḷako(除黑布);他们接近于十,称为 upadasā(近十者)、āsannadasā(近十者)、adūradasā(不远十者)、adhikadasā(超十者);他们的数量是三个十,称为 tidasā(三十者)。问:‘dasa’(十)一词如何表示数量?答:与数词结合,例如‘它们的数量是五’即成 pañcakā sakunā(五鸟群);‘它们的数量是二或三’即成 dvattayo(二三),或者处于‘vā’的相关意义中。显示巴利原文
Anekaṃ syādyantamaññassa padassatthe ekatthaṃ vā hoti, bahūni dhanāni yassa so bahudhano, lambā kaṇṇā yassa so lambakaṇṇo, vajiraṃ pāṇimhi yassa soyaṃ vajirapāṇi, mattā bahavo mātaṅgā ettha mattabahumātaṅgaṃ vanaṃ, āruḷho vānaro yaṃ rukkhaṃ so āruḷhavānaro, jitāni indriyāni yena so jitindriyo, dinnaṃ bhojanaṃ yassa so dinnabhojano, apagataṃ kāḷakaṃ yasmā paṭā so-yamapagatakāḷako, upagatā dasa yesaṃ te upadasā, āsannadasā, adūradasā, adhikadasā, tayo dasa parimāṇamesaṃ tidasā, kathaṃ dasasaddo saṅkhyāne vattate? Parimāṇasaddasannidhānā, yathā pañca parimāṇamesaṃ pañcakā sakunāti, dve vā tayo vā parimāṇamesaṃ dvattayo vāsaddatthe vā dve vā tayo vā dvattayo.
南方与东方之间的方向,即为dakkhiṇapubbā disā(东南方),亦可理解为即南方又是东方。saputto意为与儿子一起来者,salomako意为有毛者;同样,sapakkhako意为有翼者。在“atthī khīrā brāhmaṇī”中,atthi是不变词,表存在义;有时因词义已明,其他词便不连用。他的喉咙处是黑色,故称kaṇṭhekāḷo(喉黑者);他的嘴如骆驼嘴,故称oṭṭhamukho(骆驼嘴者);他有发髻,故称kesacūḷo(有髻者);他有金制的装饰品,故称suvaṇṇālaṅkāro(金饰者);他的叶子已落,故称papatitapaṇṇo或papaṇṇo(落叶者);他没有儿子,故称avijjamānaputto(无子者);他没有儿子们,故称aputte(无子者)。有时,如“pañca bhuttavanto assa”(他有五个受用者)、“bhātuno putto assa atthīti”(他有兄弟的儿子)等,则因多义而广泛适用。显示巴利原文
Dakkhiṇassā ca pubbassā ca disāya yadantarāḷaṃ dakkhiṇapubbā disā, dakkhiṇā ca sā pubbā cāti vā, saha puttenāgato saputto, salomako vijjamānalomakoti attho, evaṃ sapakkhako, atthī khīrā brāhmaṇīti atthisaddo vijjamānatthe nipāto, kvaci gatatthatāya padantarānamappayogo, kaṇṭhaṭṭhā kāḷā assa kaṇṭhekāḷo, oṭṭhassa mukhamiva mukhamassa oṭṭhamukho, kesasaṅghāto cūḷā assa kesacūḷo, suvaṇṇavikāro alaṅkāro assa suvaṇṇālaṅkāro, papatitaṃ paṇṇamassa papatitapaṇṇo, papaṇṇo, avijjamānā puttā assa avijjamānaputto, na santi puttā assa aputte, kvaci na hoti pañca bhuttavanto assa bhātuno putto assa atthīti bahulādhikārato.
18 十八、在此,“取彼并以彼击打”是就战斗中的形态而言。显示巴利原文
18. Tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe sarūpaṃ.
第七格结尾与第三格结尾的多个同形词,在表示“取彼并以彼击打”的战斗等义时,可合为一义。例如,抓住头发与头发进行的战斗,即“头发对头发”;以棍棒与棍棒击打而进行的战斗,即“棍棒对棍棒”;“拳头对拳头”。依“ci vītiyāre”(3-51)的规则,ci位于复合词末;依“cismiṃ”(3.66)的规则,则有akāra。这里“tena”指什么?指抓住身体与身体而进行的战斗。“抓住并击打”指什么?指站在战车与战车上进行的战斗。“战斗”指什么?指抓住手与手而行的友好行为。“同形式”指什么?指以棍棒与杵击打而进行的战斗。显示巴利原文
Sattamyantaṃ tatiyantañca sarūpamanekaṃ tattha gahetvā tena paharitvā yuddhe-ññapadatthe ekatthaṃ vā hoti, kesesu ca kesesu ca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ kesākesi, daṇḍehi ca daṇḍehi ca paharitvā yuddhaṃ pavattaṃ daṇḍādaṇḍi, muṭṭhāmuṭṭhi, ‘‘ci vītiyāre’’ (3-51) ti ci samāsanto, ‘‘cismiṃ’’ (3.66) ti akāro. Tattha teneti kiṃ? Kāyañca kāyañca gahetvā yuddhaṃ pavattaṃ. Gahetvā paharitvāti kiṃ? Rathe ca rathe ca ṭhatvā yuddhaṃ pavatti. Yuddheti kiṃ? Hatthe ca hatthe ca gahetvā sakhyaṃ pavattaṃ. Sarūpanti kiṃ? Daṇḍehi ca musalehi ca paharitvā yuddha pavattaṃ.
19 第十九、于义(catthe)。显示巴利原文
19. Catthe.
多个具有格尾变化的词,在‘于义’(catthe)的情形中,或合为一义。‘ca’字具有聚合、补充、相互关联、集合四义。其中,聚合与补充二义不可能构成复合词。因为聚合是指互不依赖、唯以名称本身为主,并在某个特定动作上累积,如‘砍断达瓦树、卡迪拉树与帕拉萨树’。而补充则是以某一者为主要方式规定,另一者为附属方式,如‘请行乞,并赶牛回来’。其余二义则可能构成复合词。其中,相互依赖且以各部分为主的,是相互关联,如‘舍利弗与目犍连’——因其以部分为主,故词形用复数。同样地,相互依赖但隐没部分差别、以整体为主的,则是集合,如‘伞与鞋’——因其以整体为主,故词形用单数。显示巴利原文
Anekaṃ syādyantaṃ catthe ekatthaṃ vā bhavati. Samuccayonvācayo itarītarayogo samāhāro ca ca saddatthā, tattha samuccayānvācayesu nekatthībhāvo sambhavati, tesu hi samuccayo aññamaññanirapekkhā namattappadhānānaṃ katthaci kiriyāvisese cīyamānatā, yathā ‘dhave ca khadire ca palāse ca chindā’ti. Anvācayo ca yattheko padhānabhāvena vidhīyate aparo ca guṇabhāvena, yathā ‘bhikkhañcara gāvo cānaye’ti. Itaradvaye tu sambhavati, tesu hi aññamaññasāpekkhānamavayavabhadānugato itarītarayogo, yathā ‘sāriputtamoggallānā’ti, assāvayavappadhānattā bahuvacanameva. Aññamaññasāpekkhānameva tirohitāvayavabhedo samudāyappadhāno samāhāro, yathā ‘chattupāhana’nti, assa pana samudāyappadhānattā ekavacanameva.
这些集合与相互关联的用法,大多依规则而限定于特定范围。此处,依《尼鲁提论藏》,其范围分别如下:肢体、乐器、车乘、军队、恒常为敌者、有数字限量概念者、小动物、烹饪贱民、共通行持、同诵经典、性别差异、种种相违、方向、河流等,恒为集合;而草、树、畜、鸟、财、谷、调味品、国土等,以及其他,则为相互关联。显示巴利原文
Te ca samāhārītarītarayogā bahulaṃ vidhānā niyatavisayāyeva honti, tatrāyaṃ visayavibhāgo nirutthipiṭakāgato-pāṇitūriyayoggasenaṅgānaṃ, niccaverīnaṃ, saṅkhyāparimāṇa-saññānaṃ, khuddajantukānaṃ, pacanacaṇḍālānaṃ, caraṇasādhāraṇānaṃ, ekajjhāyanapāvacanānaṃ, liṅgavisesānaṃ, vividhaviruddhānaṃ disānaṃ, nadīnañca niccaṃ samāhārekattaṃ bhavati, tiṇarukkhapasusakunadhanadhaññabyañjanajanappadānaṃ vā, aññesamitarītarayogova.
诸肢体:眼与耳,口与鼻,颌与颈,皮、肉与血,名与色,老与死。诸乐器:阿拉萨鼓与塔兰巴鼓、穆拉加鼓与牛面鼓、螺贝与铜鼓、曼达维卡琴与帕纳维卡琴,歌与乐,钹与铙。诸车乘:犁头与犁铧,轭与犁。诸军队:剑、矛、标枪与锥,剑与盾,弓与箭袋,攻击与防御。诸恒敌:蛇与獴,猫与鼠,鸦与枭,龙与金翅鸟。诸数限量想:一与二,二与三,三与四,四与五,十与十一。诸小动物:甲虫与蚱蜢,蚂蚁与白蚁,虻与蚊,蝇与蚁。诸烹饪贱民:屠羊者与屠猪者,屠禽者与猎鹿者,贱民与旃陀罗,竹工与车匠,花匠与焚尸者。诸共通行持:阿提萨婆罗与跋罗陀婆阇,迦塔卡与拉帕,戒与慧,止与观,明与行。诸同诵经典:长部与中部,增支部与相应部,犍度与毗崩伽。诸性别差别:女与男,婢与奴,衣、钵食、坐卧具、病缘药资具,草、薪、枝与叶,亦见‘得衣、钵食、坐卧具、病缘药资具者’。诸种种相违:善与不善,有罪与无罪,劣与胜,黑与白,贤与恶。诸方向:东与西,南与北,东南,东北,下与上,西南,西北。诸河流:恒河与阎牟那河、摩希河与萨罗菩河。显示巴利原文
Pāṇyaṅgānaṃ-cakkhusotaṃ, mukhanāsikaṃ, hanugīvaṃ, chavimaṃsalohitaṃ, nāmarūpaṃ, jarāmaraṇaṃ. Turiyaṅgānaṃ-alasatālambaraṃ, murajagomukhaṃ, saṅkhadeṇḍimaṃ, maddavikapāṇavikaṃ, gītavāditaṃ, sammatālaṃ. Yoggaṅgānaṃ phālapācanaṃ, yuganaṅgalaṃ. Senaṅgānaṃ-asisattitomarapiṇḍaṃ, asicammaṃ, dhanukalāpaṃ, paharaṇāvaraṇaṃ. Niccaverīnaṃ-ahinakulaṃ, bīḷālamūsikaṃ, kākolūkaṃ, nāgasupaṇṇaṃ. Saṅkhyāparimāṇa saññānaṃ-ekakadukaṃ, dukatikaṃ, tikacatukkaṃ, catukkapañcakaṃ, dasekādasakaṃ. Khuddajantukānaṃ kīṭapaṭaṅgaṃ, kunthakipillikaṃ, ḍaṃsamakasaṃ, makkhikakipillikaṃ. Pacanacaṇḍālānaṃ-orabbhikasūkarikaṃ, sākunti kamāgavikaṃ, sapākacaṇḍālaṃ, venarathakāraṃ, pukkusa chavaḍāhakaṃ. Caraṇasādhāraṇānaṃ-atisabhāradvājaṃ, kaṭhakalāpaṃ, sīlapaññāṇaṃ, samathavipassanaṃ, vijjācaraṇaṃ. Ekajjhāyanapāvacanānaṃ dīghamajjhimaṃ, ekuttarasaṃyuttakaṃ, khandhakavibhaṅgaṃ. Liṅgavisesānaṃ-itthipukhaṃ, dāsidāsaṃ, cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ, ‘lābhī hoti cīvarapiṇḍapātasenā- sanagilānappaccayabhesajjaparikkhārāna’ntipi dissati. Vividhaviruddhānaṃ kusalākusalaṃ , sāvajjānavajjaṃ, hīnappaṇītaṃ, kaṇhasukkaṃ, chekapāpakaṃ. Disānaṃ pubbāparaṃ, dakkhiṇuttaraṃ, pubbadakkhiṇaṃ, pubbuttaraṃ, adharuttaraṃ, aparadakkhiṇaṃ, aparuttaraṃ. Nadīnaṃ-gaṅgāyamunaṃ, mahisarabhu.
诸草类:迦舍草与拘舍草,优尸罗草与毗罗那草,文阇草与婆波阇草。诸树类:卡迪拉树与帕拉萨树,陀婆树与阿萨迦那树,毕罗叉树与尼拘律树,阿说他树与迦毗他那树,萨迦树与萨罗树。诸畜类:象与牛,牛与水牛,羚羊与水牛,羚羊与野猪,山羊与绵羊,狗与猪,象、牛、马与牝马。诸鸟类:天鹅与巴拉瓦鸟,卡兰达瓦鸟与鸳鸯,苍鹭与白鹤。诸财类:黄金与金饰,摩尼珠、螺贝、珍珠、琉璃,金与银。诸谷类:稻与麦,芝麻、绿豆、黑豆,尼婆罗豆与库拉塔豆。诸调味类:蔬菜与汤,牛乳制品与水牛乳制品,羚羊肉与野猪肉,鹿肉与孔雀肉。诸国土类:迦尸与拘萨罗,跋耆与末罗,支提与梵萨,摩差与苏罗色那,俱卢与般阇罗。相互关联者,如:月与日,沙门与婆罗门,母与父等。显示巴利原文
Tiṇavisesānaṃ-kāsakusaṃ kāsakusā, usīrabīraṇaṃ usīrabīraṇā, muñjapabbajaṃ muñjapabbajaṃ muñjapabbajā. Rukkhavisesānaṃ khadirapalāsaṃ khadirapalāsā, vossakaṇṇaṃ dhavāssakaṇṇā, pilakkhanigrodhaṃ pilakkhanigrodhā, assatthakapitthanaṃ assatthakapitthanā, sākasālaṃ sākasālā. Pasuvisesānaṃ-gajagavajaṃ gajagavajā, gomahisaṃ gomahisā, eṇeyyagomahisaṃ eṇeyyagomahisā, eṇeyyavarāhaṃ eṇeyyavarāhā, ajeḷakaṃ ajeḷakā, kukkurasūkaraṃ kukkurasūkarā, hatthigavāssavaḷavaṃ hatthigavāssavaḷavā. Sakunavisesānaṃ-haṃsabalāvaṃ haṃsabalāvā, kāraṇḍavacakkavākaṃ kāraṇḍavacakkavākā, bakabalākaṃ bakabalākā. Dhanānaṃ-hiraññasuvaṇṇaṃ hiraññasuvaṇṇā, maṇisaṅkhamuttāveḷuriyaṃ maṇisaṅkhamuttāveḷuriyā, jātarūparajataṃ jātarūparajatā. Dhaññānaṃ-sāliyavakaṃ sāliyavakā, tilamuggamāsaṃ tilamuggamāsā, nipphāvakulatthaṃ nipphāvakulatthā. Byañjanānaṃ-sākasuvaṃ sākasuvā, gabyamāhisaṃ gabyamāhisā, eṇeyyavārāhaṃ eṇeyyavārāhā, migamāyūraṃ migamāyūrā. Janapadānaṃ-kāsikosalaṃ kāsikosalā, vajjimallaṃ vajjimallā, cetivaṃsaṃ cetivaṃsā, macchasūrasenaṃ macchasūrasenā, kurupañcālaṃ kurupañcālā. Itarītarayogo yathā-candimasūriyā, samaṇabrāhmaṇā mātāpitaro iccādi.
在此“合为一义”篇中,前所已述者,即依前次第而列,因无逾越次第的必要。有时亦有颠倒,多依主要规则而置;如“dantānaṃ rājā”作“rājadanto”(牙之王)。有时因不重次第,后时之词亦置前,如“littavāsito”(涂膏者)、“naggamusito”(裸夺者)、“sittasammaṭṭho”(洒扫者)、“bhaṭṭhaluñcito”(落拔者)。在义合一处,某些前分有多种规定,此处为示其不定,故不述及,应作如是观。显示巴利原文
Etasmiṃ ekatthībhāvakaṇḍe yaṃ vuttaṃ pubbaṃ, tadeva pubbaṃ nipatati kamātikkame payojanābhāvā. Kvaci vipallāsopi hoti bahulādhikārato, dantānaṃ rājā rājadanto, katthaci kamaṃ paccānādarā pubbakālassāpi paranipāto, littavāsito, naggamusito, sittasammaṭṭho, bhaṭṭhaluñcito. Catthe yadekatthaṃ tattha keci pubbapadaṃ bahudhā niyamenti, tadiha byabhicāradassāna na vuttanti daṭṭhabbaṃ.
20 20. 在集合复合词中,为中性。显示巴利原文
20. Samāhāre napuṃsakaṃ.
于义合一处之集合中,该复合词成为中性,正如所举例示;然而,亦有例外,如“sabhāparisā”(会众)等以资知晓,又如“ādhipaccaparivāro”(主权随从)、“chandapārisuddhi”(欲清净)、“paṭisandhipavattiyaṃ”(于结生转起中)。显示巴利原文
Catthe samāhāre yadekatthaṃ, taṃ napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, tathācevodāhaṭaṃ, katthaci na hoti ‘sabhāparisāyā’ti ñāpakā, ādhipaccaparivāro, chandapārisuddhi, paṭisandhipavattiyaṃ.
21 21. 数词等。显示巴利原文
21. Saṅkhyādi.
在表示聚合义的复合词中,数词等转为中性,如“pañcagavaṃ”(五牛)、“catuppathaṃ”(四衢道);因聚合义具有单一性,故唯用单数。于聚合词中,即如“pañcakāpālo pūvo”(五杯量之糕)、“tiputto”(三子者)。显示巴利原文
Ekatthe samāhāre saṅkhyādi napuṃsakaliṅgaṃ bhavati, pañcagavaṃ, catuppathaṃ, samāhārassekattā ekavacanameva hoti, samāhāretveva pañcakāpālo pūvo, tiputto.
22 22. 与属格结合时,有时亦成单一中性。显示巴利原文
22. Kvacekattañca chaṭṭhiyā.
于属格所成的聚合义中,有时会转为中性单数。例如,“salabhānaṃ chāyā”成为“salabhacchāyaṃ”(蝗影),同样地,“sakuntānaṃ chāyā”成为“sakuntacchāyaṃ”(鸟影),“pāsādacchāyaṃ”源自“pāsādacchāyā”(殿影),“gharacchāyaṃ”源自“gharacchāyā”(屋影)。对于非人众会,亦成中性单数,如“brahmasabhaṃ”(梵天会)、“devasabhaṃ”(天会)、“indasabhaṃ”(因陀罗会)、“yakkhasabhaṃ”(夜叉会)、“sarabhasabhaṃ”(萨罗婆会);然于人众会,则为“khattiyasabhā”(刹帝利会)、“rājasabhā”(王会)等。所言“有时”是何义?例如“rājapuriso”(王臣)则不在此列。显示巴利原文
Chaṭṭhiyekatthe kvaci napuṃsakattaṃ hotekatthañca, salabhānaṃ chāyā salabhacchāyaṃ, evaṃ sakuntānaṃ chāyā sakuntacchāyaṃ, pāsādacchāyaṃ pāsādacchāyā, gharacchāyaṃ gharacchāyā, amanussasabhāya napuṃsakekattaṃ bhavati brahmasabhaṃ, devasabhaṃ, indasabhaṃ, yakkhasabhaṃ, sarabhasabhaṃ, manussasabhāyaṃ pana khattiyasabhā, rājasabhā iccevamādi, kvacīti kiṃ rājapuriso.
23 23. 于 syādi 等语尾中,为短音。显示巴利原文
23. Syādīsu rasso.
中性词在 syādi 等语尾中变为短音,例如“salabhacchāyaṃ”。所谓“于 syādi 等中”是何义?即“salabhacchāye”(于蝗影)。显示巴利原文
Napuṃsake vattamānassa rasso hoti syādīsu. Salabhacchāyaṃ, syādīsūti kiṃ? Salabhacchāye.
24 24. 于非主要的 gha 等之末尾。显示巴利原文
24. Ghapassantassāppadhānassa.
处于末尾且非主要的 gha,在 syādi 等语尾中发生短化,如“bahumālo poso”(多垢之人)、“nikkosambi”(无拘睒弥者)、“ativāmoru”(美腿超群者)。所谓“末尾”是什么意思?例如“rājā kaññāpiyo”(王为少女所爱)。所谓“非主要”是什么意思?例如“rājakumārī brahmabandhū”(王女为梵天亲族)。显示巴利原文
Antabhūtassa appadhānassa ghapassa syādīsu rasso hoti. Bahumālo poso, nikkosambi, ativāmoru, antassāti kiṃ? Rājā kaññāpiyo, appadhānassāti kiṃ? Rājakumārī brahmabandhū.
25 25. 关于“go”等词。显示巴利原文
25. Gossu.
对于位于末尾且非主要的“go”一词,在 syādi 等语尾中变为 u。例如 cittagu(心牛)。若只是非主要的情况呢?sugo(善牛)。若只是末尾的情况呢?gokulaṃ(牛群)。显示巴利原文
Antabhūtassa appadhānassa gossa syādīsu u hoti. Cittagu, appadhānassātveva? Sugo, antassātveva? Gokulaṃ.
26 26. 在阴性词干 itthi 之后,加 atvā。显示巴利原文
26. Itthiyamatvā.
在阴性词干中,从以 a 结尾的名词词干,为表阴性而加 āp 词缀。例如 Dhammadinnā(法施)。显示巴利原文
Itthiyaṃ vattamānato akārantato nāmasmā āpaccayo hoti. Dhammadinnā.
37 37. 于 nadādi 等词根之后加 vī。显示巴利原文
37. Nadādito vī.
在 nadā 等词根后加阴性词缀 vī。例如 nadī(河)、mahī(大地)、kumārī(少女)、taruṇī(年轻女子)、vāruṇī(婆楼那女神)、gotamī(乔达弥)。 (14) 关于“gotovā”:gāvī(母牛)即 go(牛),属于形态集合;引用“ntantūnaṃ vīmhi to vā”(3-36)的规则,意在限定意义。显示巴利原文
Nadādīhi itthiyaṃ vīppaccayo hoti. Nadī, mahī, kumārī, taruṇī, vāruṇī, gotamī. (14) ‘‘Gotovā’’ gāvī go, ākatigaṇo-yaṃ, koro ‘‘ntantūnaṃ vīmhi to vā’’ (3-36) ti visesanattho.
28 28. 在 yakkha 等词根后也加 inī。显示巴利原文
28. Yakkhāditinī ca.
在 yakkha 等词根后,阴性中加词缀 inī,亦可加 vī。例如 yakkhinī 或 yakkhī(夜叉女)、nāginī 或 nāgī(龙女)、sīhinī 或 sīhī(狮女)。显示巴利原文
Yakkhādito itthiyaṃ inī hoti vīca. Yakkhinī yakkhī, nāginī nāgī, sīhinī sīhī.
26 26. 由 ārāmika 等词根显示巴利原文
26. Ārāmikādīhi.
从 ārāmika 等词根,于阴性加 inī 词缀。如 ārāmikinī(女园丁)、anantarāyikinī(无障难者)、rājinī(王后)。(15) 在“saññāyaṃ mānuso”中作 mānusinī,别处则为 mānusī。显示巴利原文
Ārāmikādito inī hotitthiyaṃ. Ārāmikinī, anantarāyikinī, rājinī (15) ‘‘saññāyaṃ mānuso’’ mānusinī, aññatra mānusī.
30 30. 从以 i、u 结尾的词干后加 nī。显示巴利原文
30. Yuvaṇṇehi nī.
当词干以 i 或 u 结尾时,在构成阴性时通常加上 nī 词缀,例如 sadāpayatapāṇinī(常合掌者)、daṇḍinī(持杖女)、bhikkhunī(比丘尼)、khattabandhunī(刹帝利女)、paracittavidunī(知他心者)。为何从 mātu 等词根后却不加此词缀?因为即使不加阴性词缀,亦能表达阴性含义。显示巴利原文
Itthiyamivaṇṇuvaṇṇantehi nī hoti bahulaṃ. Sadāpayatapāṇinī, daṇḍinī, bhikkhunī, khattabandhunī, paracittavidunī, mātuādito kasmā na hoti? Itthippaccayaṃ vināpi itthattābhidhānato.
31 31. 对于以 kti 结尾的词干,在表达其他意义时。显示巴利原文
31. Ktimhāññatthe.
对于以 kti 结尾且在别义的词干,阴性中大多加上 nī 词缀。例如:sāratinī(我是贪爱者)、muṭṭhassatinī(她失念者)、vacchagiddhinī(她贪犊母牛)。所谓“别义”是指什么?法喜。显示巴利原文
Ktimhāññattheyeva itthiyaṃ nī hoti bahulaṃ. Sāhaṃ ahiṃ sāratinī, tassā muṭṭhassatiniyā, sā gāvī vacchagiddhinī, aññattheti kiṃ? Dhammarati.
32 三十二、gharaṇī等词。显示巴利原文
32. Gharaṇyādayo.
gharaṇī等是以nī结尾的阴性词。例如:gharaṇī(女家主)、pokkharaṇī(池塘),依issa-ttaṃ的构词法,以及(16)“ācariyā vā ya-lopo ca”(或为ācariyā,ya脱落),即成为ācarinī、ācariyā。显示巴利原文
Gharaṇippabhutayo nīppaccantāsādhavo bhavanti. Gharaṇī, pokkharaṇī, īssa-ttaṃ nipātanā, (16) ‘‘ācariyā vā ya-lopo ca’’ ācarinī, ācariyā.
33 三十三、mātulānī等,表妻子(阴性)。显示巴利原文
33. Mātulāditvānī bhariyāyaṃ.
mātulā等词根在表示妻子(阴性)时构成-ānī,如mātulānī(舅母)、vāruṇānī(水神妻)、gahapatānī(家主妻)、ācariyānī(师妻)。根据“abhariyāyaṃ khattiyā vā”(若非妻子类,则如khattiyā),故有khattiyānī、khattiyā;而nadā等读法在妻子类中则为khattiyī。显示巴利原文
Mātulādito bhariyāyamānī hoti. Mātulānī, vāruṇānī, gahapatānī, ācariyānī, (17) ‘‘abhariyāyaṃ khattiyā vā’’ khattiyānī khattiyā, nadādipāṭhā bhariyāyantu khattiyī.
34 三十四、upamā、saṃhita、saññata、saha、sapha、vāma、lakkhaṇa等,依次解说。显示巴利原文
34. Upamāsaṃhita sahita saññata saha saphavāma lakkhaṇāditūrutū.
若“ūru”一词前加“upamā”等,则在阴性中构成。如karabhorū、saṃhitorū、sahitorū、saññatorū、sahorū、saphorū、vāmorū、lakkhaṇorū。依ū的加用与分别,“ū”为brahmabandhū。显示巴利原文
Ūrusaddā upamānādipubbā ittiyamū hoti. Karabhorū, saṃhitorū, sahitorū, saññatorū, sahorū, saphorū, vāmorū, lakkhaṇorū, ūtiyogavibhāgā ū brahmabandhū.
35 35.『年轻者』者,以下解释其词义。显示巴利原文
35. Yuvā ti.
由“yuva”一词在阴性中构成“yuvati”。显示巴利原文
Yuvasaddato ti hotitthiyaṃ. Yuvati.
36 三十六、以nt结尾者,或替换为ūna、vīmhi。显示巴利原文
36. Ntantūnaṃ vīmhito vā.
以‘nta’和‘antu’结尾的词干,在阴性词尾‘ī’之前,可替换为‘tī’或‘vatī’。例如:gacchatī与gacchantī,sīlavatī与sīlavantī。显示巴利原文
Vīmhi ntantūnaṃ to vā hoti. Gacchatī gacchantī, sīlavatī sīlavantī.
37 三十七、bhavato变为bhoto。显示巴利原文
37. Bhavato bhoto.
在阴性词尾‘ī’之前,‘bhavant’(尊者)可替换为‘bhot’。例如:bhotī与bhavantī。显示巴利原文
Vīmhi bhavato bhotādeso hoti vā. Bhotī bhavantī.
38 第38条 在阴性词尾“ī”之前,“go”变为“gāva”。显示巴利原文
38. Gossāvaṅa.
“go(牛)”一词在阴性词尾“ī”之前,词干替换为“gāv”的形式,故得“gāvī(母牛)”。显示巴利原文
Gosaddassa vīmhāvaṅa hoti. Gāvī.
39 第39条 在阴性词尾“ī”之前,“puthu”变为“pathava”或“puthava”。显示巴利原文
39. Puthussa pathavaputhavā.
当位于阴性词尾“ī”之前时,“puthu”可替换为“pathava”或“puthava”两种形式。例如:“pathavī”(地)、“puthavī”(地),带后缀“ṭha”时亦作“pathavī”。显示巴利原文
Vīmhi puthussa pathavaputhavā honti. Pathavī, puthavī, ṭhe pathavī.
40 第40条 复合词末尾。显示巴利原文
40. Samāsantva.
此处亦确立“复合词末尾”之规则。显示巴利原文
Samāsantva iti cādhikarīyati.
41 第41条:于『pāpa』等词之后,『bhūmi』一词在复合词末尾变为『a』。显示巴利原文
41. Pāpādīhi bhūmiyā.
位于『pāpa』等词之后的『bhūmi』,其复合词末尾变为『a』。例如:『pāpabhūmaṃ』(恶地)、『jātibhūmaṃ』(生地)。显示巴利原文
Pāpādīhī parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Pāpabhūmaṃ, jātibhūmaṃ.
42 第42条:于数词之后。显示巴利原文
42. Saṅkhyāhi.
当数词在先时,以 bhūmi 结尾的复合词,其词末变为 a。例如:dvibhūmaṃ(二地)、tibhūmaṃ(三地)。显示巴利原文
Saṅkhyāhi parā yā bhūmi tassā samāsanto a hoti. Dvibhūmaṃ, tibhūmaṃ.
43 第43条:关于 nadī 与 godāvarī 的规则。显示巴利原文
43. Nadīgodāvarīnaṃ.
以数目计,对于其他河流与哥达瓦里河,复合词是成立的,如“五河”“七哥达瓦里”,是否仅以数目计?所谓“大河”“河流与哥达瓦里”是何义?请看第十节。显示巴利原文
Saṅkhyāhi parāsaṃ nadīgodāvarīnaṃ samāsanto a hoti, pañcanadaṃ, sattagodāvaraṃ, saṅkhyāhitveva? Mahānadī, nadīgodāvarīnanti kiṃ? Dasitthi.
44 四十四、以“无数”与“手指”等,表非数目义。显示巴利原文
44. Asaṅkhyehi cāṅgulyānaññāsaṅkhyatthesu.
由“无数”与“数目”等,对于其他手指,复合词得以成立;但当非属其他词义且非数目义时,复合词便不适用。如以无手指说“无指”,以超手指说“超指”,两根手指合拢说“两指”。问:所谓“非其他数目义”是何义?答:即如五指称“手掌”,近指称“副指”。又问:为何说“此有二指之量,故为两指”?当知此处复合词并非依其他词义而设,而是于量词等省略后成立。或谓“指”乃表量之词,属他词,如“以丝指之量,百指满十四指”。显示巴利原文
Asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca parāya aṅgulyā samāsanto a hoti no ce aññapadatthe asaṅkhyatthe ca samāso vattate. Niggatamaṅgulīhi niraṅgulaṃ, accaṅgulaṃ, dve aṅguliyo samāhaṭā dvaṅgulaṃ, anaññāsaṅkhyatthesūti kiṃ? Pañcaṅguli hattho, upaṅguli, kathaṃ ‘dve aṅgulīmānamassāti dvaṅgula’nti? Nātra samāsoññapadatthe vihito mattādīnaṃ lope kate tattha vattate. Aṅgulasaddo vā pamāṇavāci saddantaraṃ, yathā ‘senaṅgulappamāṇena aṅgulānaṃ sataṃ puṇṇaṃ catuddasa vā aṅgulānī’ti.
45 四十五、以“长”等、“日夜”等部分,及“夜间”。显示巴利原文
45. Dīghāhovassekadesehi ca rattyā.
相对于其余诸夜,复合词由“长”等以及“无数”“数目”等词构成。“长夜”“日夜”“雨安居时之夜”“前夜”“后夜”“半夜”,超过夜间为“过于夜”,两夜合称为“两夜”,有时因众多增益而有“一夜”——是否只限于非他数目之义中?长夜冬期、近夜,有时实因多设而有“如夜”。显示巴利原文
Dīghādīhi asaṅkhyehi saṅkhyāhi ca paramasmā rattiyā samāsanto a hoti. Dīgharattaṃ, ahorattaṃ (tto), vassārattaṃ (tto), pubbarattaṃ, apararattaṃ, aḍḍhurattaṃ, atikkanto rattiṃ atiratto, dverattī samāhaṭā dirattaṃ (tto), vā kvaci bahulādhikārā ekarattaṃ (tto), ekaratti, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Dīgharattihemanto, uparatti, kvaci hoteva bahulaṃ vidhānāyathārattaṃ.
46 四十六、在“牛”义与不省略中。显示巴利原文
46. Gotvacatthe cālope.
由“牛”字,在不省略的范畴内,复合词成立;但若所指并非“牛”义、非他词之义、亦非数目之义时,则复合词不成立,例如:“王牛”“最上牛”“五牛财”“十牛”。所谓“不省略”指什么?以五牛买得,即“五牛”。所谓“非牛义”指什么?例如“山羊与牛”合称。是否只限于非他数目之义时如此?例如:“杂色牛”“近牛”。显示巴利原文
Gosaddā alopavisayā samāsanto a hoti na ce catthe samāso aññapadatthe asaṅkhyatthe ca, rājagavo, paramagavo, pañcagavadhano, dasagavaṃ, alopeti kiṃ? Pañcahi gohi kīto pañcagu, acattheti ki? Ajassagāvo, anaññāsaṅkhyatthesutveva? Cittagu, upagu.
47 四十七、“日夜”、“妻牛”、“四角”等。显示巴利原文
47. Rattindivadāragavacaturassā.
这些词以词尾a构成。“夜”与“昼”合为“日夜”,“夜”与“昼”亦合为“日夜”;“妻”与“牛”合为“妻牛”;“四角”即“四角”。显示巴利原文
Ete saddā aantā nipaccante. Ratto ca divā ca rattindivaṃ, ratti ca divā ca rattindivaṃ, dārā ca gāvo ca dāragavaṃ, catasso assiyo assa caturasso.
48 四十八、以长度随牛。显示巴利原文
48. Āyāmenugavaṃ.
“随牛”一词,是在‘随行’之义被理解时所构成的,如“随牛车”。那么,“随行”是什么意思?即“紧随牛后而行”。显示巴利原文
Anugavanti nipaccate āyāme gamyamāne. Anugavaṃ sakaṭaṃ, āyāmeti kiṃ? Gunnaṃ pañchā anugu.
49 四十九、从眼,于他义中。从眼,复合词是成立的,若于他义中复合。如“广眼”“广眼(阴性)”。显示巴利原文
49. Akkhismāññatthe. Akkhismā samāsanto a hoti aññatthe ce samādhasā. Visālakkho, visālakkhī.
50 第五十:dāru 与 aṅguli。显示巴利原文
50. Dārumyaṅgulyā.
以aṅguli结尾的词,在表示其他意义时,与dāru复合成为复合词。所谓两指木、五指木,是指具有类似手指分支、用来散扬谷物等的木器,称为dāru。而在度量意义上,如前已成立,sakharāja等词即以a结尾,也不见残余形式;gāṇḍī vadhanvā等则依其他规则成立。显示巴利原文
Aṅgulantā aññapadatthe dārumhi samāsanto a hoti. Dvaṅgulaṃdāru, pañcaṅgulaṃ, aṅgulisadisāvayavaṃ dhaññādīnaṃ vikkhepakaṃ dāruṃ vuccate, pamāṇe tu pubbe viya siddhaṃ sakharājasaddā akārantāva, sissopi na dissati, gāṇḍī vadhanvāti pakatantarena siddhaṃ.
51 第五十一条:ci用于交互进行。显示巴利原文
51. Ci vītihāre.
在表达如洪流般的交互进行时,于其他意义下使用的词之后发生ci。例如“头发与头发”“杖与杖”。而字母c在“cismiṃ”(3.66)中起限定作用;sugandhi、dugganti等用法则未见。显示巴利原文
Oghābyatihāre gamyamāne aññapadatthe vattamānato ci hoti. Kesākesi daṇḍādaṇḍi, cakāro ‘‘cismi’’nti (3.66) visesanattho, sugandhi, duggantīti payogo na dissate.
52 第五十二条:以 lt 结尾者,以及以阴性 ī、ū 结尾者,附加 ka。显示巴利原文
52. Ltvitthiyūhi ko.
以 lt 后缀为结尾者,以及以阴性 ī、ū 为结尾者,在其他意义上,常附加 ka 词缀。如:多妻者、多少女者、多婆罗门弟子者;然而,此“多”并非绝对。例如:善现。显示巴利原文
Ltuppaccayantehi, itthiyamīkārūkārantehi ca bahulaṃ kappaccayo hoti aññapadatthe. Bahukattuko, bahukumāriko, bahubrahmabandhuko, bahulaṃtveva? Subbhū.
53 第五十三条:或依其他意义。显示巴利原文
53. Vāññato.
于他词中,作他义时,常出现 ka 或唯词干。例如:多花环者或多花者。显示巴利原文
Aññehi aññapadatthe ko vā bahulaṃ hoti. Bahumālako, bahumālo.
54 第五十四条:于后分词上。应知此为所确立者。显示巴利原文
54. Uttarapade. Etamadhikataṃ veditabbaṃ.
55 第五十五条:此之此。显示巴利原文
55. Imassidaṃ.
在后位词之后,此变为彼。此住立性、此缘性,以及随韵的消失与二重。显示巴利原文
Uttarapade parato imassa idaṃ hoti. Idamaṭṭhitā, idappaccayatā, niggahītalopo passa ca dvibhāvo.
56 第五十六条:puṃ 或 puma。puma 在后位词中可变为 puṃ。阳性、男性。显示巴利原文
56. Puṃ pumassa vā. Pumassa puṃ hotuttarapade vibhāsā. Pulliṅgaṃ, pumaliṅgaṃ.
57 第五十七条:关于绳索。显示巴利原文
57. Ṭantantūnaṃ.
这些词中,当后分含有 ṭa 时,有时变为 a。例如:bhavampatiṭṭhāmayaṃ(依世尊而住者)、bhagavaṃmūlakā no dhammā(以世尊为根本的诸法)、bahulādhikārā(多所作者);在 tarā 等词中,尤为明显的有 mahattarī(更大者)、rattaññumahattaṃ(知夜者之大性)。显示巴利原文
Esaṃ ṭa hotuttarapade kvaci vā. Bhavampatiṭṭhāmayaṃ, bhagavaṃmūlakā no dhammā, bahulādhikārā tarādīsu ca pageva mahattarī, rattaññumahattaṃ.
58 58. 在这些词中,当后分为 a 时。例如:guṇavantapatiṭṭho-smi(我住于具德者中)。显示巴利原文
58. A. Esaṃ a hotuttarapade. Guṇavantapatiṭṭho-smi.
59 59. 在 mana 等词和 āpa 等词中,当后分有 maya 时,变为 o。例如:manoseṭṭhā(心所引导的)、manomayā(心所成的)、rajojallaṃ(尘垢)、rajomayaṃ(尘所成的)、āpogataṃ(入于水的)、āpomayaṃ(水所成的)、anuyanti disodisaṃ(随逐于各处)。显示巴利原文
59. Manādyāpādīnamo maye ca. Manādīnamāpādīnaṃ ca o hotuttarapade maye ca. Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, āpogataṃ, āpomayaṃ, anuyanti disodisaṃ.
60 60. 在数词中,para 变为 o。显示巴利原文
60. Parassa saṅkhyāsu.
当数词作为后分时,para 变为 o。例如:parosataṃ(超过百)、parosahassaṃ(超过千)。为何说“在数词中”?因为存在 paradattūpajīvino(依他人所施而活者)这样的例子。显示巴利原文
Saṅkhyāsuttarapadesu parassa o hoti. Parosataṃ, parosahassaṃ, saṅkhyāsūti kiṃ? Paradattūpajīvino.
61 61. 当 jana(人)作为后分时,puthu 变为 u。显示巴利原文
61. Jane puthassu.
当jana作后分时,puthu变为u。例如:ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano(此人与圣者相异,故称凡夫)。显示巴利原文
Jane uttarapade puthassa u hoti. Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano.
62 62. 或者,当后分为āyatana时,cha变为sa或保持cha。显示巴利原文
62. So chassāhāyatane vā.
当āyatana作为后分时,cha变为sa或保持cha。例如:sāhaṃ、chāhaṃ(六日),saḷāyatanaṃ、chaḷāyatanaṃ(六处)。显示巴利原文
Ahe āyatane cuttarapade chassa so vā hoti. Sāhaṃ chāhaṃ, saḷāyatanaṃ, chaḷāyatanaṃ.
63 对于以tu结尾的语基和pitu等词,依次转变为āra、aṅ、ara、aṅ等形式。显示巴利原文
63. Ltupitādīnamāraṅaraṅa.
以tu为后缀的语基和pitu等词,作为后分时,依次转变为āra、aṅ、ara、aṅ等形式。如:satthāradassanaṃ(谒见导师)、kattāraniddeso(指示作者)、mātarapitaro(母与父)。为何又说“或”?因也存在satthudassanaṃ(谒见导师)、mātāpitaro(母与父)这些形式。显示巴利原文
Ltuppaccayantānaṃ pitādīnañca yathākkamamāraṅaraṅa vā hontuttarapade, satthāradassanaṃ, kattāraniddeso, mātarapitaro, vātveva? Satthudassanaṃ, mātāpitaro.
64 至于与明及起源相关联者,其义亦在此中。显示巴利原文
64. Vijjāyonisambandhānamā tatra catthe.
有关知识起源的联系者,以及与渴爱等有关的起缘,在这知识起源联系的经文语句中,正是围绕此处的义理展开。这里所说的“有者”和“无者”是指父母;“渴爱”等亦然。那么儿子和兄弟呢?祖父父亲又如何?母亲及兄弟姐妹、知识起源的联系者又指何人?则为给予者的侍者。显示巴利原文
Ltupitādīnaṃ vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnaṃ ca tesveva ltupitādīsu vijjāyonisambandhisuttarapadesu catthavisaye ā hoti. Hotāpotaro mātāpitaro, ltupitādīnaṃ tveva? Puttabhātaro, tatreti kiṃ? Pitupitāmahā, cattheti kiṃ? Mātubhātā, vijjāyonisambandhānanti kiṃ? Dātubhattāro.
65 65. “诸子”:指所爱的子女。显示巴利原文
65. Putte.
在“诸子”作为后分、表示此义时,对于与渴爱等相关的、与明和起源相关联者,用“ā”。如:父与子、母与子。显示巴利原文
Putte uttarapade catthavisaye ltupitādīnaṃ vijjāyoni sambandhānamā hoti. Pitāputtā, mātāputtā.
66 66. ‘于此’即于此处。显示巴利原文
66. Cismiṃ.
以具格语尾‘ci’为后分结尾时,变为‘ā’,如 kesākesi(头发与头发间)、muṭṭhāmuṭṭhi(拳头与拳头间)。显示巴利原文
Cippaccayante uttarapade ā hoti. Kesākesi, muṭṭhāmuṭṭhi.
67 67. 同一意义下,阴性词中所说的‘男女兼词’,即转为阳性。显示巴利原文
67. Itthiyambhāsitapumitthī pumevekatthe.
对于阴性词,当于指称同一事物且同格关系的复合词中,作为后分存在时,被视作阳性的阴性词即转成阳性。例如“kumārabhariyo”(有年轻丈夫者)、“dīghajaṅgho”(长腿者)、“yuvajāyo”(有年轻妻子者)。其中,“阴性”(itthiyaṃ)指什么?如“kalyāṇī padhānaṃ esaṃ kalyāṇippadhānā”(他们之中,以善美为最上者)。“被视作阳性”(bhāsitapuma)指什么?如“kaññābhariyo”(以少女为妻者)。“阴性词”(itthī)指什么?如“gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi”(其见解属村长家族者)。“同一事物”(ekatthe)指什么?如“kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā”(善美女子之母)。显示巴利原文
Itthiyaṃ vattamāne ekatthe samānādhikaraṇe uttarapade pare bhāsitapumā itthī pumeva hoti. Kumārabhariyo, dīghajaṅgho, yuvajāyo, itthiyanti kiṃ? Kalyāṇī padhānamesaṃ kalyāṇippadhānā, bhāsitapumeti kiṃ? Kaññābhariyo, itthīti kiṃ? Gāmaṇikulaṃ diṭṭhi assa gāmaṇidiṭṭhi, ekattheti kiṃ? Kalyāṇiyā mātā kalyāṇimātā.
68 68. 于某些语尾中。显示巴利原文
68. Kvaci paccaye.
所谓被视作阳性的阴性词,在部分语尾中即转成阳性。例如“byattatarā”(较聪慧者)、“byattatamā”(最聪慧者)。显示巴利原文
Bhāsitapumitthī paccaye kvaci pumeva moti. Byattatarā, byattatamā.
69 69. 一切等词,即依所说之义。显示巴利原文
69. Sabbādayo vuttimatte.
表示女性的一切等词,依所说之义,即成为男性。如‘tassā mukhaṃ tammukhaṃ’(她的脸即彼脸)、‘tassaṃ tatra’(于她之中即于彼处)、‘tāya tato’(由她即从彼处)、‘tassaṃ velāyaṃ tadā’(在她之时即彼时)。显示巴利原文
Itthivācakā sabbādayo vuttimatte pumeva honti. Tassā mukhaṃ tammukhaṃ, tassaṃ tatra, tāya tato, tassaṃ velāyaṃ tadā.
70 以女性言语起首者,凡所有的言语皆如男性所言。 ‘‘其面孔’’即其面部, ‘‘那里’‘指彼处, ‘‘从那里到此处’‘, ‘‘他的时刻’‘即彼时。显示巴利原文
70. Jāyāya jayaṃ patimhi.
七十、于出生胜利者。显示巴利原文
Patimhi pare jāyāya jayaṃ hoti, jayampatī, ‘jānipatī’ti pakatantarena siddhaṃ, tathā ‘dampatī, jampatī’ti.
71 七十一、于名为「水」之词。显示巴利原文
71. Saññāyamudodakassa.
于名为「水」之词中,若处后分,则发生「uda」替代。如「udadhi」(海)、「udapānaṃ」(井)。显示巴利原文
Saññāyamudakassuttarapade udādeso hoti. Udadhi, udapānaṃ.
72 七十二、或于瓮等词中。显示巴利原文
72. Kumbhādīsu vā.
在“瓮”(kumbha)等词的后分中,水(udaka)有时会变为“uda”。例如:udakumbho即udakakumbho(水瓮)、udapatto即udakapatto(水钵)、udabindhu即udakabindhu(水滴)。这一类属于集合名词。显示巴利原文
Kumbhādīsuttarapadesu udakassa udādeso vā hoti. Udakumbho udakakumbho, udapatto udakapatto, udabindhu udakabindhu, ākatigaṇo-yaṃ.
73 七十三、于流等中,去除。显示巴利原文
73. Sotādīsūlopo.
在“流”等后分中,水字的“u”被省略。例如“dakasotaṃ”(水流)、“dakarakkhaso”(水罗刹)。显示巴利原文
Sotādīsuttarapadesu udakassa ussa lopo hoti. Dakasotaṃ, dakarakkhaso.
74 七十四:“ṭa”代替“naña”中的“ssa”。显示巴利原文
74. Ṭa naña ssa.
在后分中,“naña”一词的“ssa”变为“ṭa”。例如“abrāhmaṇo”(非婆罗门)。为何是“ña”?为免成为纯然之词,如“pāmanaputto”(癣疥之子)。显示巴利原文
Uttarapade naña saddassa ṭa hoti. Abrāhmaṇo, ñakāro kiṃ? Kevalassa mā hotu pāmanaputto.
75 七十五、于非元音前。显示巴利原文
75. Ana sare.
于后分中,当后分不以元音起首时,“naña”变为“ana”。例如“anakkhātaṃ”(未宣说)。显示巴利原文
Sarādo uttarapade naña saddassa ana hoti. Anakkhātaṃ.
76 七十六、爪等。显示巴利原文
76. Nakhādayo.
“Nakhādayo”等词,以“ana”等替换词形置于语尾。因其不堪忍,故为nakho(爪),即不堪忍者;于施设名称之际,唯取其词义,随宜而解——譬如“无族姓”故为nakulo(獴),即非族姓之类。如nakhā(爪)、nakulo(獴)、napuṃsaka(非男/无性)、nakkhatta(星宿)、nāgo(龙/象)等,皆仿此例。显示巴利原文
Nakhādayo saddā anana ṭādesā nipaccante. Nāssa khamatthīti nakho, akhamaññaṃ, saññāsaddesu ca nipphattimattaṃ yathākathañci kattabbaṃnāssa kulamathīti nakulo, akulamaññaṃ, nakha nakula napuṃsakanakkhatta nāka evamādi.
77 77. 蛇,或无鼻者。显示巴利原文
77. Nago vāppāṇini.
“Nago vā ppāṇini”一句,以“naga icca ppāṇini vā”之形置于语尾。Nago 指树,亦指出;ago 亦指树,亦指出。何谓“无鼻者”?因严寒所致,ago(贱民/无鼻者)即为无鼻者。显示巴利原文
Nagaiccappāṇini vā nipaccate. Nago rukkho, nago pabbato, ago rukkho, ago pabbato, appāṇinīti kiṃ? Ago vasalo sītena.
78 78. 千,于“同”义中。显示巴利原文
78. Sahassa so-ññatthe.
在表示“他义”的复合词中,若后词位于后方,则出现“千”(sahassa)或前缀“同”(sa-)。如“有子者”(saputto)、“与子同者”(sahaputto)。问:何为“他义”?即“一起”(saha),即“共同结合”。显示巴利原文
Aññapadatthavutthimhi samāse uttarapade pare sahassa so vā hoti. Saputto, sahaputto, aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.
79 79. 指“想”(saññā)这一词。显示巴利原文
79. Saññāyaṃ.
当后词为“千”(sahassa)时,在“想”(saññā)中会出现前缀 sa-。例如 sāssatthaṃ(有箭者/有义者)、sapalāsaṃ(有叶者)。显示巴利原文
Sahassuttarapade so hoti saññāyaṃ. Sāssatthaṃ, sapalāsaṃ.
80 80. 于非现见(appaccakkhe)中。显示巴利原文
80. Appaccakkhe.
当表示非现见(appaccakkhe)时,后词会出现“千”(sahassa)或前缀 sa-。例如 sāggi(有火者)、kapoto(鸽)、sapisācā(有鬼者)、vātamaṇḍalikā(风轮)。显示巴利原文
Appaccakkhe gamyamāne sahassa so hotuttarapade, sāggi kapoto, sapisācā vātamaṇḍalikā.
81 81. 在非时、自义中。显示巴利原文
81. Akāle sakatthe.
当以自义为主时,前缀sa-(同、共)用于akāla(非时)的后分。例如:sampannaṃ(具足者)、brahmaṃ(梵)、sabrahmaṃ(共梵者)、sacakkaṃ(有轮者)——安放车轮!、sadhuraṃ(有责者)——驾御!云何为“非时”?即与上午俱、与下午俱。显示巴利原文
Sakatthappadhānassa sahasaddassa akāle uttarapade so hoti. Sampannaṃ brahmaṃ sabrahmaṃ, sacakkaṃ nidhehi, sadhuraṃ pājehi, akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, sahāparaṇhaṃ.
82 82. 在ganthanta与ādhikya中。显示巴利原文
82. Ganthantādhikye.
在“ganthanta”和“ādhikya”中,若有该词,“sahassa”变为后分。完整地读“joti”时即为“samuhutta”,表时间义为开始;“ādhikya”犹如“doṇā”、“khārī”,其复合词如“kahāpaṇa”,此处表示恒常义的开始。显示巴利原文
Ganthante ādhikye ca vattamānassa sahassa so hotuttarapade. Sakalaṃ jotimadhīte samuhuttaṃ, kālattho ārambho, ādhikye-sadoṇā khārī, samāsako kahāpaṇo, niccatthoyamārambho.
83 83. 在“pakkhādi”等中,“samāna”变为后分。显示巴利原文
83. Samānassa pakkhādīsu vā.
在“pakkhādi”等后分中,“samāna”可变为该形式,例如“sapakkho”、“samānapakkho”、“sajoti”、“samānajoti”。为何说“pakkhādīsu”?这是指“samānasīlo”、“pakkha”、“joti”、“janapada”、“ratti”、“pattinī”、“pattī”、“nābhi”、“bandhu”、“brahmacārī”、“nāma”、“gotta”、“rūpa”、“ṭhāna”、“vaṇṇa”、“vayo”、“vacana”、“dhamma”、“jātiya”、“ghacca”等。显示巴利原文
Pakkhādīsuttarapadesu samānassa so hoti vā. Sapakkho samānapakkho, sajoti samānajoti, pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo, pakkha, joti, janapada, ratti, pattinī, pattī, nābhi, bandhu brahmacārī, nāma, gotta, rūpa, ṭhāna, vaṇṇa, vayo, vacana, dhamma, jātiya, ghacca.
84 84. “udara”后接“iya”。显示巴利原文
84. Udare iye.
“udara”之后,“iya”为后分时,对前面的“samāna”而言,则成为该形式。有“sodariyo”、“samānodariyo”。“iyeti”为何?即“samānodaratā”。显示巴利原文
Udare iye pare parato samānassa so vā hoti. Sodariyo, samānodariyo, iyeti kiṃ? Samānodaratā.
85 85. 在“rīrikkha”等词中。显示巴利原文
85. Rīrikkhakesu.
在这些结构中,“samāna”转为此形,即“sarī”、“sarikkho”、“sarisso”。显示巴利原文
Etesu samānassa so hoti. Sarī, sarikkho, sariso.
86 86. “sabbādi”等字变为“ā”。显示巴利原文
86. Sabbādīnamā.
在“rīrikkha”等词中,“sabbādi”等变为“ā”,如“yādī”、“yādikkho”、“yādiso”。显示巴利原文
Rīrikkhakesu sabbādīnamā hoti. Yādī, yādikkho, yādiso.
87 87. 词干nta、kiṃ、ima依次变为ṭā、kī、ṭī。显示巴利原文
87. Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.
在rīrikkha等变化中,词干nta、kiṃ、ima依次变为ṭā、kī、ṭī。例如:bhavādī、bhavādikkho、bhavādiso;kīdī、kīdikkho、kīdiso;īdī、īdikkho、īdiso。显示巴利原文
Rīrikkhakesu ntasadda kiṃsadda imasaddānaṃ ṭākīṭī honti yathākkamaṃ. Bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, kīdī, kīdikkho, kīdiso, īdī, īdikkho, īdiso.
88 88. 词干tumha与amha在单数主格中依次变为tā和mā。例如:tādī、tādikkho、tādiso;mādī、mādikkho、mādiso。为何这里特指“单数主格”呢?因为还有tumhādī、amhādī、tumhādikkho、amhādikkho、tumhādiso、amhādiso等形式。显示巴利原文
88. Tumhāmhānaṃ tāmekasmiṃ.
于 rīrikkha 等词中,tumha 与 amha 在 ekasmiṃ 时依序变为 tāmā,例如 tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso。为何说 ekasmiṃ?即 tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso。显示巴利原文
Rīrikkhakesu tumhāmhānaṃ tāmā hontekasmiṃ yathākkamaṃ. Tādī, tādikkho, tādiso, mādī, mādikkho, mādiso. Ekasminti kiṃ? Tumhādī, amhādī, tumhādikkho, amhādikkho, tumhādiso, amhādiso.
89 于 rīrikkha 词尾以外的其他后置词中,tumha 与 amha 在 ekasmiṃ 时依序变为 taṃ 与 maṃ,例如 tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogo,并有 bindulopa。显示巴利原文
89. Taṃ mamaññatra.
于 rīrikkha 词尾以外的其他后置词中,tumha 与 amha 在 ekasmiṃ 时依序变为 taṃ 与 maṃ,例如 tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogo,而有 bindulopa。显示巴利原文
Rīrikkhakantato aññasmiṃ uttarapade tumhāmhānamekasmiṃ taṃmaṃ honti yathākkamaṃ, tandīpā, mandīpā, taṃsaraṇā, maṃsaraṇā, tayyogo, mayyogoti bindulopo.
90 在 rīrikkha 等词中,eta 的 e 变为 a,成为 edī、etādī、edikkho、etādikkho、ediso、etādiso。显示巴利原文
90. Vetasseṭa.
在 rīrikkha 等词中,eta 的 e 有时变为 a,成为 edī、etādī、edikkho、etādikkho、ediso、etādiso。显示巴利原文
Rīrikkhakesvetasseṭa vā hoti, edī, etādī, edikkho, etādikkho, ediso, etādiso.
91 在 vidha 等词前,dvi 变为 du。显示巴利原文
91. Vidhādīsu dvissa du.
在 vidha 等词前,dvi 变为 du。如 duvidho、dupaṭṭaṃ 等。显示巴利原文
Dvissa du hoti vidhādīsu, duvidho, dupaṭṭaṃ evamādi.
92 在 guṇa 等词前,dvi 变为 di。显示巴利原文
92. Di guṇādīsu.
在 guṇa 等词前,dvi 变为 di。如 dviguṇaṃ、diratti、digu 等。显示巴利原文
Guṇādīsu dvissa di hoti, dviguṇaṃ, diratti, digu evamādi.
93 在 ti 之前,dvi 变为 a。显示巴利原文
93. Tīsva.
在 ti 之前,dvi 变为 a,例如:dvattikkhattuṃ、dvittipattapurā。显示巴利原文
Tīsu dvissa ahoti. Dvattikkhattuṃ, dvittipattapurā.
94 在数词组合中,当后接词以“百”等(asata)开头且不作他义解时,dvi 变为 ā。显示巴利原文
94. Ā saṅkhyāyāsatādo-naññatthe.
在数词中,当后续词以“百”等开头且无其他含义时,“二”变为“ā”。例如:dvādasa(十二)、dvāvīsati(二十二)、dvattiṃsa(三十二)。所谓“在数词中”,是为了排除如dirattaṃ(两夜)的情况;所谓“以百等开头”,是为了排除如disataṃ(二百)、disahassaṃ(二千)的情况;所谓“无其他含义”,是为了排除如dvidasa(二十)的情况。显示巴利原文
Saṅkhyāyamuttarapade dvissa ā hoti asatādo anaññadhattha. Dvādasa, dvāvīsati dvattiṃsa, saṅkhyāyanti kiṃ? Dirattaṃ, asatādoti kiṃ? Disataṃ, disahassaṃ. Anaññattheti kiṃ? Dvidasā.
95 95. “三”(ti)变为“te”。显示巴利原文
95. Tisse.
在数词中,当后续词以“百”等开头且无其他含义时,“三”变为“te”。例如:terasa(十三)、tevīsa(二十三)、tettiṃsa(三十三)。此处限定“在数词中”,排除了如tirattaṃ(三夜);限定“以百等开头”,排除了如tisataṃ(三百);限定“无其他含义”,排除了如ticatukā(三四)。显示巴利原文
Saṅkhyāyamuttarapade tissa e hoti asatādo anaññatthe, terasa, tevīsa, tettiṃsa, saṅkhyāyaṃtveva? Tirattaṃ, asatādotveva? Tisataṃ, anaññatthetveva? Ticatukā.
96 或者从“四十”等词开始。显示巴利原文
96. Cattālīsādo vā.
当“三”与“四十”等组合时,变为“te”。例如:tecattālīsaṃ或ticattālīsaṃ(四十三)、tepaññāsaṃ或tipaññāsaṃ(五十三)、tesaṭṭhi或tisaṭṭhi(六十三)、tesattati或tisattati(七十三)、teasīti或tiyāsīti(八十三)、tenavuti或tinavuti(九十三)。是否仅以“百”等开头时如此?如tisataṃ(三百)。显示巴利原文
Tisse vā hoti cattālīsādo, tecattālāsaṃ ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi tisaṭṭhi, tesattati tisattati, teasīti tiyāsīti, tenavuti tinavuti, asatādotveva? Tisataṃ.
97 以及“二”的变化。显示巴利原文
97. Dvissā ca.
若不表其他意义且非以“百”等开头,则在从“四十”等开始的情形中,“二”可变为“ā”。例如:dvecattālīsaṃ、dvācattālīsaṃ、dvicattālīsaṃ(四十二);dvepaññāsaṃ、dvāpaññāsaṃ、dvipaññāsaṃ(五十二)等。显示巴利原文
Asatādo-naññatthe cattālīsādo dvisse vā hoti ā ca. Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvāpaññāsaṃ dvipaññāsaṃ iccādi.
98 若非从“四十”等开始且不表其他意义,“二”则变为“bā”。显示巴利原文
98. Bācattālīsādo.
若不从“四十”等开始且无其他意义,“二”可变为“bā”。例如:bārasa 或 dvādasa(十二)、bāvīsati 或 dvāvīsati(二十二)、battiṃsa 或 dvattiṃsa(三十二)。为何特指“非从四十等开始”?即如 dvicattālīsaṃ(四十二)那样的情形。显示巴利原文
Dvissa bā vā hoti acattālīsādo-naññatthe. Bārasa dvādasa, bāvīsati dvāvīsati, battiṃsa dvattiṃsa, acattālīsādoti kiṃ? Dvicattālīsaṃ.
99 “五”在“二十”和“十”等词之前时,变为“paṇṇa”和“panna”。显示巴利原文
99. Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.
“五”在“二十”和“十”等词之前时,可依次变为“paṇṇa”和“panna”。例如:paṇṇavīsati 或 pañcavīsati(二十五),pannarasa 或 pañcadasa(十五)。显示巴利原文
Vīsatidasesu paresu pañcassa paṇṇapannā honti vā yathākkamaṃ. Paṇṇavīsati pañcavīsati, pannarasva pañcadasa.
100 当后接 dasa(十)一词时,catussa(四)变为 cu。显示巴利原文
100. Catussa cuco dase.
或者,当后接 dasa(十)一词时,catussa 变为 cu。例如 cuddasa、coddasa、catuddasa。显示巴利原文
Catussa cuco honti vā dasasadde pare. Cuddasa, coddasa, catuddasa.
101 101. chassa(六)变为 so。显示巴利原文
101. Chassa so.
当后接 dasa(十)一词时,chassa 变为 so。例如 soḷasa。显示巴利原文
Chassa soiccayamādeso hoti dasasadde pare. Soḷasa.
102 ekaṭṭhānaṃ(一与八)变为 ā。显示巴利原文
102. Ekaṭṭhānamā.
当后面有 dasa(十)时,eka 和 aṭṭha 变为 ā。例如 ekādasa、aṭṭhārasa。显示巴利原文
Ekaaṭṭhānaṃ ā hoti dase pare. Ekādasa, aṭṭhārasa.
103 或者,saṅkhyāto(数词后)的 dasa 变为 ra。显示巴利原文
103. Ra saṅkhyāto vā.
数词之后的“dasa”可变为“ra”。如“ekārasa”或“ekādasa”,“bārasa”或“dvādasa”,“pannarasa”或“pañcadasa”,“sattarasa”或“sattadasa”,“aṭṭhārasa”或“aṭṭhādasa”。在“panna”等词后则为必变,但此处“catuddasa”不参与此变化。显示巴利原文
Saṅkhyāto parassa dasassa ra hoti vibhāsā. Ekārasa ekādasa, bārasa dvādasa, pannarasa pañcadasa, sattarasa sattadasa, aṭṭhārasa aṭṭhādasa, pannabādesesu niccaṃ, idha na hoti catuddasa.
104 104. “cha”(六)等词之后的“dasa”,变为“ḷa”和“ra”。显示巴利原文
104. Chatīhi ḷo ca.
在“cha”(六)等词之后的“dasa”,变为“ḷa”和“ra”。如“soḷasa”或“sorasa”,“teḷasa”或“terasa”。显示巴利原文
Chatīhi parassa dasassa ḷo hoti ro ca, soḷasa sorasa, teḷasa terasa.
105 105. 在第四、第三之前加 aḍḍha 时,依次变为 uḍḍha 和 aḍḍhatiya。显示巴利原文
105. Catuttha tatiyāna maḍḍhuḍḍhatiyā.
当 aḍḍha 加在后面的 catuttha 与 tatiya 前时,按顺序转为 uḍḍha 和 aḍḍhatiya。例如 aḍḍha 加 catuttha 成为 aḍḍhuḍḍha,aḍḍha 加 tatiya 成为 aḍḍhatiya。问:aḍḍhateyya 如何构成?答:在表示自身意义时加上 ṇya,并发生末音节元音增长。显示巴利原文
Aḍḍhā paresaṃ catutthatatiyānaṃ uḍḍhatiyā honti yathākkamaṃ. Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo, kathaṃ aḍḍhateyyoti? Sakatthe ṇye uttarapadavuḍḍhi.
106 第二项:与“半”一起构成“一倍半”等。显示巴利原文
106. Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.
“半”(aḍḍha)与紧接其后的“第二”(dutiya)组合,并连同“半”这个词,便形成“一倍半”等内容。以半加上第二,成为“一倍半”(diyaḍḍha),又称“一倍半”(divaḍḍha)。显示巴利原文
Aḍḍhā parassa dutiyassa saha aḍḍhasaddena diyaḍḍhadivaḍḍhā honti. Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho vā.
107 107. 就“kada”而言,当“ku”作“恶、劣”义解时。显示巴利原文
107. Sare kada kussuttaratthe.
当“ku”作“恶、劣”义时,在后词“sara”等之前,替换为“kada”。例如:kadannaṃ(劣食)、kadasanaṃ(劣食)。为什么说“sara”?如:kuputto(恶子)。为什么强调“恶、劣之义”?如:kuoḍḍho rājā(易怒的恶王)。显示巴利原文
Kussuttarapadatthe vattamānassa sarādo uttarapade kadādeso hoti. Kadannaṃ, kadasanaṃ, sareti kiṃ? Kuputto, uttarattheti kiṃ? Kuoḍḍho rājā.
108 108. 在“少”的意义中。显示巴利原文
108. Kāppatthe.
若“ku”表“少”义,且在复合词后分的意义上,则变为“kā”。如:appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ(少量的盐)。显示巴利原文
Appatthe vattamānassa kussa kā hoti uttarapadatthe, appakaṃ lavaṇaṃ kālavaṇaṃ.
109 109. 或处于“人”的意义中。显示巴利原文
109. Purise vā.
在“人”这一含义中,“ku”可变为“kā”,亦可不作变化。kāpuriso(恶人)、kupuriso(恶人)。这是关于“少”义的分别;而在“少”义上,按照前条规则通常变为“kā”。īsaṃ puriso kāpuriso(稍具人形之人,即是恶人)。显示巴利原文
Kussa purise kā hoti vā. Kāpuriso kupuriso, ayamappattavibhāsā, appatthe tu pubbena niccaṃ hoti īsaṃ puriso kāpuriso.
110 110. 当“pubba”等词在前时,后接的“aha”替换为“ṇha”。显示巴利原文
110. Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.
当“pubba”等为前分时,后分“aha”替换为“ṇha”。例如:pubbaṇho(上午)、aparaṇho(下午)、ajjaṇho(今日)、sāyaṇho(傍晚)、majjhaṇho(中午)。(paṇho 问题)显示巴利原文
Pubbādīhuttarapadassa ahassa ṇhādeso hoti, pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho, majjhaṇho (paṇho).