心摄注疏(续) §51
1. 心集随阐明 · 24 段
5151. 关于解析(vibhāvana)的段落。所谓“预备”(parikamma),是指“地、地,水、水”这样(重复所缘)的,以及“色是无常,色是苦,色是无我”这样(观照)的修习预备,这叫做“事”(adhikāra),也就是在前世已经修过的修行功夫。在前世时,为了求得禅那、道、果而做的布施、持戒等善业,也属于这个。在“这暂时还不适合”(idaṃ tāva nayujjatī)这句话里,“暂时”(tāva)这个词是用来表示还要看后面要说的话。也就是说,它暗示还有别的内容要讲。前先行造作(pubbābhisaṅkhāra)有两种:本性前先行造作(pakati pubbābhisaṅkhāro)和加行前先行造作(payogapubbābhisaṅkhāro)。其中,预备的前先行造作就叫本性前先行造作,这本身就是因缘聚。前面说过的前加行,就叫加行前先行造作。为了说明这里指的就是那个,所以说了“非”(na hi)等话。“乃至”(antamaso)是表示最终的界限。“一口食”(ālopabhikkhā)就是一口之食。这就是以预备为特征的前先行造作。诸禅都没有生起,这是连贯的意思。所以说“因此”(iti)。“它”(so)指修习造作(bhāvanābhisaṅkhāra)。“它们”(tesaṃ)指一切禅那。意思是说:世间禅那等……乃至……在坏劫时,这些众生修习禅那,以梵天界为归宿,这是确实存在的。“在前世寂静业中已作过事的人”,这是就前世已作过事的近依来说的。而在远世中,在寂静业方面没有作过事的人是不存在的。“正是如此”(evameva)就是像那样。在异熟禅那中,因为行的差别要依据前世业力来说,所以说了“在善与唯作禅那中”。“或者”等开始的,是后一种分别。这个分别是说:由前先行造作正生起者,它从来没有无行的状态,所以不说无行;也没有偏离,所以不说有行。这里,不说无行是连贯的意思。“由于无偏离”,是说因为无行性没有生起的余地。也不说有行。如果说的话,就成了没有意义的话。为什么?因为偏离不存在。如果偏离存在,那么修饰语才有意义,所以才那样说。智者不说没有意义的话。为什么?因为那不是智者的特征。如果偏离存在,就可以那样说。为什么?因为有意义。智者只说有意义的话。为什么?因为那是智者的特征,这就是意思。
51. Vibhāvanipāṭhe. Parikammaṃ nāma pathavī, pathavī, āpo, āpo-tiādikaṃ, rūpaṃ aniccaṃ, rūpaṃ dukkhaṃ, rūpaṃ anattā-tiādikañcabhāvanāparikammaṃ adhikāro nāma pubbabhavekatabhāvanākammaṃ. Pubbabhavejhānamaggaphalānipatthetvā kataṃ dānasīlādi puññakammañca. ‘‘Idaṃ tāvanayujjatī’’ti ettha tāvasaddo vattabbantarāpekkhane nipāto. Tena aparaṃpi vattabbaṃ atthīti dīpeti. Pubbābhisaṅkhāro duvidho pakati pubbābhisaṅkhāro, payogapubbābhisaṅkhāroti. Tattha parikamma pubbābhisaṅkhāro pakati pubbābhisaṅkhāro nāma, ayaṃ pakati paccayagaṇo eva. Pubbe vutto pubbappayogo payogapubbābhisaṅkhāro nāma . So eva idhādhippetoti dassetuṃ ‘‘nahī’’tiādimāha. ‘‘Antamaso’’ti antima paricchedena. ‘‘Ālopabhikkhā’’ nāma ekā lopabhikkhā. So parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhāro. Jhānāni ca sabbāni uppannāni nāma natthīti sambandho. ‘‘Itī’’ti tasmā. ‘‘So’’ti bhāvanābhisaṅkhāro. ‘‘Tesaṃ’’ti sabbesaṃpi jhānānaṃ. Na hi lokiyajjhānāni nāma…pe… atthi, imesaṃ sattānaṃ sabbakappesupi kappavināsakāle jhānāni bhāvetvā brahmaloka parāyanatā sabbhāvāti adhippāyo. ‘‘Pubbe samathakammesu katādhikārassā’’ti āsannabhavekatādhikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Dūrabhave pana samathakammesu akatādhikāro nāma koci natthīti. ‘‘Evamevā’’ti evaṃ eva. Vipākajjhānesu saṅkhāra bhedassa pubba kammavasena vattabbattā ‘‘kusala kriyajjhānesū’’ti vuttaṃ. ‘‘Athavātiādiko pacchima vikappo nāma’’ athavā pubbābhisaṅkhāreneva uppajjamānassa nakadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti asaṅkhārikanti ca, byabhicārābhāvato sasaṅkhārikanti ca na vuttanti ayaṃ vikappo. Tattha asaṅkhārikanti ca na vuttanti sambandho. ‘‘Byabhicārā bhāvato’’ti asaṅkhārikabhāvena pasaṅgābhāvato. Sasaṅkhārikanti ca na vuttaṃ. Yadi vucceyya. Nirattha kamevataṃbhaveyya. Kasmā, sambhava byabhicārānaṃ abhāvato. Sambhave byabhicāre ca. Visesanaṃ sātthakaṃ siyāti hi vuttaṃ. Na ca niratthakavacanaṃ paṇḍitā vadanti. Kasmā, apaṇḍitalakkhaṇattā. Sati pana sambhave ca byabhicāre ca, tathā sakkā vattuṃ. Kasmā, sātthakattā. Sātthakameva paṇḍitā vadanti. Kasmā, paṇḍita lakkhaṇattāti adhippāyo.
5252. 关于行道与胜智的判定。“从相的生起”:是从似相的生起。再者,乐行道——使后来生起的迟钝或快速的禅那成为乐行道,这是句子的连接方式。“在前世”:是在近的前世。所谓障碍法,就是:烦恼障碍、业障碍、异熟障碍、施设违犯障碍、圣者毁骂障碍。其中,三种定型的邪见是烦恼障碍。五种无间业是业障碍。无因和二因结生的异熟是异熟障碍。比丘违犯了为安住于修行的人所制定的律制,没有作补救,这种违犯就是施设违犯障碍。若作了补救,则不成障碍。以种姓等辱骂、呵责圣者,未作补救的呵责,就是圣者毁骂障碍。在这里,若作了补救,也不成障碍。在其余三种中,则没有所谓的补救。这些法在此生中障碍禅那与道,所以名为障碍。解脱于它们,名为解脱于障碍法。“安住于善行道”:以戒清净等善行道的圆满而安住。“断除障碍”:断除住处障碍等十种障碍业而安住。“心志已发”:凡以人的力量、人的勇猛所能达到的,若未达到,精进便不会停止,如此持续的正勤精进具足。他确实是以此而被发出、被派遣、无所顾恋之身,因此名为心志已发。“不成就”:不存在。意思是:如果具足五精勤支。所谓五精勤支,就是具足信、不谄曲、无病、不懒惰精进、有智慧。
52. Paṭipadā abhiññāvavatthāne. ‘‘Nimittuppādato’’ti paṭibhāganimittassa uppādato. Sukhāpana paṭipadā, pacchādandhaṃ vā khippaṃ vā uppannaṃ jhānaṃ sukhappaṭipadaṃ nāma karotīti yojanā. ‘‘Pubbabhave’’ti āsanne pubbabhave. Antarāyikadhammā nāma ‘kilesantarāyiko ca, kammantarāyiko ca, vipākantarāyiko ca, paññatti vītikkamantarāyiko ca, ariyūpavādantarāyiko ca. Tattha tisso niyatamicchādiṭṭhiyokilesantarāyiko nāma. Pañcānantariya kammāni kammantarāyiko nāma. Ahetuka dvihetukappaṭisandhivipākā vipākantarāyiko nāma. Bhikkhu bhāveṭhitānaṃ vinaya paññattiṃ vītikkamitvā akatappaṭikammo vītikkamo paññattivītikkamantarāyiko nāma. Paṭikammepanakate antarāyiko na hoti. Ariyapuggalānaṃ jātiādīhi upavaditvā akkositvā akatappaṭikammaṃ akkosanaṃ ariyūpavādantarāyiko nāma. Idhapi paṭikamme kate antarāyiko na hoti. Sesesu tīsu paṭikammaṃ nāma natthi. Ime dhammā imasmiṃ bhave jhānamaggānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā nāma. Tehi vimutto antarāyika dhamma vimutto nāma. ‘‘Kalyāṇappaṭipattiyaṃ ṭhito’’ti sīlavisuddhi ādikāya kalyāṇappaṭipattiyaṃ paripūraṇa vasena ṭhito. ‘‘Chinnapalibodho’’ti āvāsapalibodhādīni dasavidhāni palibodhakammāni chinditvā ṭhito. ‘‘Pahitatto’’ti, yantaṃ purisathāmena purisaparakkamena pattabbaṃ, na taṃ apatvā vīriyassa saṇṭhānaṃ bhavissatīti evaṃ pavattena sammappadhāna vīriyena samannāgato. So hi pahito pesito anapekkhito attabhāvo anenāti pahitattoti vuccati. ‘‘Nasampajjatīti natthi’’. Sace pañcapadhāniyaṅgasamannāgato hotīti adhippāyo. Pañcapadhāniyaṅgāni nāma saddhāsampannatā, asāṭheyyaṃ, ārogyaṃ, alīnavīriyatā, paññavantatā,ti.
5252. 关于异熟禅。“变得柔软”:因为修习的力量微弱,所以变得迟钝;因为迟钝,所以软弱。“在各种作用处”:就是在见、闻等处。“乃至在低劣的自身中”:就是在无因和二因的人当中。“亦生不相似”:三因殊胜的业也能产生无因的异熟等等,因此产生不相似的异熟。“唯在有分处”:这里“有分”一词也包含结生和死心之处。“唯与善相似”:初禅善心只产生初禅异熟,第二禅善心只产生第二禅异熟等等,产生只与善相似的异熟。“唯善……乃至……名为唯作禅”:意思是以无差别施设。即使有差别也作成无差别,此种施设用语即是无差别施设。
52. Vipākajjhāne. ‘‘Mudubhūtaṃ’’ti bhāvanā balaparittattāmandabhūtaṃ. Mandabhūtattā ca dubbalaṃ. ‘‘Nānā kiccaṭṭhānesu cā’’ti dassanasavanādīsu. ‘‘Hīnesupi attabhāvesū’’ti ahetuka dvihetukapuggalesupi. ‘‘Asadisaṃpī’’ti tihetukukkaṭṭhaṃpi kammaṃ ahetukavipākaṃpi janetītiādinā asadisaṃpi vipākaṃ janeti. ‘‘Bhavaṅgaṭṭhānesu yevā’’ti ettha bhavaṅga saddena paṭisandhiṭṭhāna cutiṭṭhānānipi saṅgayhanti. ‘‘Kusalasadisamevā’’ti pathamajjhānakusalaṃ pathamajjhāna vipākameva janeti, dutīyajjhāna kusalaṃ dutīyajjhāna vipākameva janetītiādinā kusala sadisameva vipākaṃ janeti. ‘‘Kusalameva…pe… kriyajjhānaṃ nāma hoti’’ abhedū pacārenāti adhippāyo. Bhedampi abhedaṃ katvā upacāro vohāro abhedū pacāro.
54在《摄颂》的注释中,诸禅那的差别就是禅那的差别。不过从义理上说,所谓禅那的差别,指的是与诸禅那相应的差别,所以说“以与诸禅那相应的差别”。这应与“初禅心”等结合起来理解。“那即是”指的正是色界心本身。而在《显扬论》后面的摄颂中,因见有“以禅支相应的差别,每一者作五种”之说,此处便说“以禅那的差别”,也就是以禅支相应的差别。即便如此,因为此处所说的“禅那差别”另有所指,所以又说“另有其他禅那的差别”等。
54. Saṅgahagāthā vaṇṇanāyaṃ. Jhānānaṃ bhedo jhānabhedo. Atthato pana jhānehi sampayogabhedo jhānabhedoti vutto hotīti āha ‘‘jhānehi sampayogabhedenā’’ti. Pathamajjhānikaṃ cittantiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Tamevā’’ti rūpāvacara mānasameva. Vibhāvaniyaṃ pana uparisaṅgahagāthāyaṃ jhānaṅga yogabhedena, katvekekantu pañcadhāti vacanaṃ disvā idha jhāna bhedenāti jhānaṅgehi sampayogabhedenāti vuttaṃ. Evaṃ santepi idha jhānabhedassa visuṃ adhippetattā ‘‘aññohi jhānabhedo’’tiādi vuttaṃ.
5555. 无色心说明。“极”是指更加超胜。“从自性上”是指从胜义自性上。那里没有结缚,所以叫“无结”。无结的虚空,就是“无结虚空”。“限定虚空”是指门洞、窗洞等处的虚空,人们在那里取虚空遍相。破除遍相之后所得的虚空,叫“遍破除虚空”,也就是由破除遍而产生的。仅仅是色聚分界的虚空,是“色分界虚空”。“以无边的方式遍满”:即使只有四指宽,也通过修习作意而遍满,所以取名为“无边”。“诸天神的安置处”是指有大神通的村落、城市中诸天神接受供物的处所,人们按时在那里向家神献供。“供物”是指应当供养的物品。“在那”是指在遍破除虚空中。“那即是”是指那所缘本身。这与入善禅者,或以果禅而投生者,或以唯作禅住于现法乐者,应当这样结合。称为“无边”,正如依地遍而生的禅称为地遍一样。“在一处”是指在生起后,或在住立时,或在坏灭时。由于已经消失,所以叫“无边”。“在名为无边中”是指在名为“无边”的那个当中。“由于以‘无边’的修习而生起”:初无色识是由于以“无边”这样的前分修习而生起。“依自己遍满的方式”是指不观待前分修习,这是意旨所在。“依语法规则”是指在自身义上附加ya后缀,并删除na字母。“与巴利不合”是指与分别巴利不合。“遍满无边”是指以无边为无边而遍满。“初无色识的不存在”是指那不存在的假名施设而已。“不存在”是指没有。“此”是指第四无色禅的。或者在这些当中,“利慧者的想”是指敏锐之想的作用。“由于行残余的微细性而存在”:为了阐明这个意思,说了“在此处”等。“顶”是指头顶。“教说之量”是指像“国王来了”等语中那样,只是主要言说而已。所谓“那即是”是指初无色识本身。善的初无色识,对于凡夫和有学来说,是善的第二无色识的所缘。然而阿拉汉有三种。其中,有一种人证得初无色后到达阿拉汉果,不进入初无色定就生起第二无色。他的善的初无色,是唯作的第二无色的所缘。有一种人证得初无色后到达阿拉汉果,再入那初无色定后生起第二无色。有一种人证得第二无色后到达阿拉汉果。这两人的唯作的初无色识,是唯作的第二无色识的所缘。因此说“识名为”等。
55. Arūpacittadīpaniyaṃ. ‘‘Bhuso’’ti atirekataraṃ. ‘‘Sarūpato’’ti paramattha sabhāvato. Natthi jaṭā etthāti ajaṭo. Ajaṭo ākāsoti ajaṭākāso. ‘‘Paricchinnākāso’’ti dvāracchiddavātapānacchiddādiko ākāso, yattha ākāsa kasiṇa nimittaṃ uggaṇhanti. Kasiṇa nimittaṃ ugghāṭetvā laddho ākāso kasiṇugghāṭimākāso, kasiṇaṃ ugghāṭena nibbatto kasiṇugghāṭimoti katvā. Rūpakalāpānaṃ paricchedamattabhūto ākāso rūpaparicchedākāso. ‘‘Anantabhāvena pharīyatī’’ti caturaṅgulamattopiso ananta nāmaṃ katvā bhāvanāmanasikārena pharīyati. ‘‘Devānaṃ adhiṭṭhānavatthū’’ti mahiddhikānaṃ gāmanagara devānaṃ balippaṭiggahaṇaṭṭhānaṃ vuccati, yattha manussā samaye kula devatānaṃ baliṃ abhiharanti. ‘‘Baliṃ’’ti pūjanīya vatthu vuccati. ‘‘Tasmiṃ’’ti kasiṇugghāṭimākāse. ‘‘Tadevā’’ti taṃ ārammaṇameva. Kusalajjhānaṃ samāpannassavā, vipākajjhānena upapannassavā, kriyajjhānena diṭṭhadhamma sukha vihārissavā, tiyojetabbaṃ. Anantanti vuccati, yathāpathavīkasiṇe pavattanato jhānaṃ pathavīkasiṇanti vuccatīti. ‘‘Ekadese’’ti uppādevā ṭhitiyaṃ vā bhaṅgevā. Antarahitattā anantanti vuccati. ‘‘Ananta saññite’’ti ananta nāmake. ‘‘Anantanti bhāvanāya pavattattā’’ti idaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ anantanti evaṃ pubbabhāga bhāvanāya pavattattā. ‘‘Attano pharaṇākāra vasenā’’ti pubbabhāgabhāvanaṃ anapekkhitvāti adhippāyo. ‘‘Nirutti nayenā’’ti sakatthe yapaccayaṃ katvā nakārassalopena. ‘‘Pāḷiyā nasametī’’ti vibhaṅga pāḷiyānasameti. ‘‘Anantaṃ pharatī’’ti anantaṃ anantanti pharati. ‘‘Pathamā ruppaviññāṇābhāvo’’ti tassa abhāva paññattimattaṃ. ‘‘Nevatthī’’ti natthi. ‘‘Assā’’ti catutthā ruppajjhānassa. Athavātiādīsu ‘‘paṭusaññā kiccassā’’ti byattasaññā kiccassa. ‘‘Saṅkhārāvasesa sukhumabhāvena vijjamānattā’’ti imassa atthaṃ vibhāvento ‘‘etthacā’’tiādimāha. ‘‘Muddhabhūtaṃ’’ti matthakapattaṃ. ‘‘Desanāsīsamattaṃ’’ti rājā āgacchatītiādīsu viya padhāna kathāmattanti vuttaṃ hoti. ‘‘Tassevā’’ti pathamā ruppaviññāṇasseva. Kusalabhūtaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ puthujjanānañca sekkhānañca kusalabhūtassa dutīyāruppaviññāṇassa ārammaṇaṃ hoti. Arahā pana tividho. Tattha, ekopathamā ruppeṭhatvā arahattaṃ patvā pathamāruppaṃ asamāpajjitvāva dutīyā ruppaṃ uppādeti. Tassa kusalabhūtaṃ pathamā ruppaṃ kriyabhūtassa dutīyā ruppassa ārammaṇaṃ. Ekopathamā ruppeṭhatvā arahattaṃ patvā puna tameva pathamā ruppaṃ samāpajjitvā dutīyā ruppaṃ uppādeti. Eko dutīyā ruppeṭhatvā arahattaṃ gacchati. Tesaṃ dvinnaṃ kriyabhūtaṃ pathamā ruppaviññāṇaṃ kriyabhūtasseva dutīyāruppassa ārammaṇaṃ. Tenāha ‘‘viññāṇaṃ nāmā’’tiādiṃ.
57在出世间心中。“水流”指水流的聚集。“从起源”指从生起之处。“如说”指在巴利文中怎样说。“即所谓”指那是哪一个。“此也”指这也是圣道。圣道只持续一个心刹那,那它怎么能一直流到无余依涅槃界呢?回答说“以威力的遍满方式”。巴利文中的恒河等是五条大河的名字。“趋向海”指朝向大海低斜。“低斜”指随顺流下。“倾向”指向下流。“对于烦恼”是“不来”这一表达中的宾语。巴利文中“瓶”指装满水的瓶。“倒置”指口朝下。“不回流”指不再吞入。“不返回”指不再回来、不再趣入,即圣弟子。“不退回”指不返回。对此义说“不回来”。这样,用巴利文已说明了那不退还;接下来现在要以理证来说明,所以说“如又如何”等。“由于”指由于什么原因。“他们”指凡夫。“恶戒者”指无戒者。“疯狂者”指因胆汁而疯狂者。“散乱心者”指心被抛弃了自性、犹如被鬼魅附身而疯狂者。“恶慧者”指无慧者。“哑羊者”指因恶慧而口水流于口面的哑巴。“仅在那道上”指仅在八支圣道上。那圣道又有一道、二道、三道、四道,共有四种。“从最初流入”指在四道中最初流入第一道流。“证得”是所说的意思。“入流”指流入流。“正证得”指正获得。一切菩提分法以不退转之势而转起,称为流,这是关联。正觉称为四道中的智。上正觉即是彼岸,那些有上正觉为彼岸者,即以上正觉为彼岸。彼岸又指归依处。入流之说如何与道同所依呢?所以说“称为第一道的入流”等。“寻求”指寻觅。以“杀者行走”的词源方式,道得以成立,所以说“杀烦恼而行,故为道”。
57. Lokuttaracitte. ‘‘Jalappavāho’’ti udakadhārāsaṅghāṭo. ‘‘Pabhavato’’tiādipavattiṭṭhānato. ‘‘Yathāhā’’ti kathaṃ pāḷiyaṃ āha. ‘‘Seyyathida’’nti so katamo. ‘‘Ayaṃ pī’’ti ayaṃ ariyamaggopi. Ekacittakkhaṇiko ariyamaggo, kathaṃ yāva anupādisesa nibbānadhātuyāsavati sandatīti āha ‘‘ānubhāvappharaṇavasenā’’ti. Pāḷiyaṃ gaṅgādīni pañcannaṃ mahānadīnaṃ nāmāni. ‘‘Samudda ninnā’’ti mahāsamuddābhimukhaṃ ninnā namitā. ‘‘Poṇā’’ti anupatitā. ‘‘Pabbhārā’’ti adhovāhitā. ‘‘Kilesānaṃ’’ti anupagamane kammapadaṃ. Pāḷiyaṃ ‘‘ghaṭo’’ti udaka puṇṇaghaṭo. ‘‘Nikujjo’’ti adhomukhaṃ ṭhapito. ‘‘Nopaccāva matī’’ti puna nogilati. ‘‘Na punetī’’ti na puna eti nupagacchati ariyasāvako. ‘‘Na paccetī’’ti na paṭi eti. Tadatthaṃ vadati ‘‘na paccāgacchatī’’ti. Evaṃ taṃ anivattagamanaṃ pāḷisādhakehi dīpetvā idāni yuttisādhakehi pakāsetuṃ ‘‘yathā cā’’tiādimāha. ‘‘Yato’’ti yaṃ kāraṇā. ‘‘Te’’ti puthujjanā. ‘‘Dussīlā’’ti nissīlā. ‘‘Ummattakā’’ti pittummattakā. ‘‘Khitta cittā’’ti chaṭṭitapakati cittāyakkhummattakā. ‘‘Duppaññā’’ti nippaññā. ‘‘Eḷamūgā’’ti duppaññatāya eva paggharitalāla mukha mūgā. ‘‘Tasmiṃ magge evā’’ti aṭṭhaṅgīke ariyamagge eva. So pana maggo pathama maggo, dutīya maggo, tatīya maggo, catuttha maggo,ti catubbidho hoti. ‘‘Ādito pajjanaṃ’’ti catūsu maggesu ādimhi pathama maggasotassa pajjanaṃ gamanaṃ. Paṭilābhoti vuttaṃ hoti. ‘‘Sotāpattiyā’’ti sotassa āpajjanena. ‘‘Adhigammamāno’’ti paṭilabbhamāno. Sabbe bodhipakkhiya dhammā anivatta gatiyā pavattamānā sototi vuccantīti sambandho. Sambodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṃ. Uparisambodhi eva parāyanaṃ yesaṃ te uparisambodhi parāyanā. Parāyananti ca paṭisaraṇaṃ. Kathaṃ sotāpatti vacanaṃ maggena samānādhikaraṇaṃ hotīti vuttaṃ ‘‘pathama magga saṅkhātāya sotāpattiyā’’tiādi. ‘‘Maggetī’’ti gavesati. Mārenta gamanoniruttinayena maggoti sijjhatīti vuttaṃ ‘‘kilese mārento gacchatīti maggo’’ti.
58在一来道中。“只来一次”的意思是:从那里去之后,再回到这里。“以戒”是指以本来性质。由于这些来到欲界,所以叫“欲界来者”,也就是烦恼。这是就它们的存在性、现存性来说的。巴利圣典中“某一个人的”是表示作者意义的属格。应当这样连接:“被某一个人所未断除的”。“同伴状态”就是朋友关系。说了“是来者”之后,又说明这个意思:“来了之后,成为这般”。以本性而来,所以是“来了”。“这样的状态”就是“这般”。来到这个欲有身之后,因此称为“来者”——应当这样连接。“这个意思”是指依结生而一次来到此世间等含义。“以烦恼和趣向之力”是指以烦恼和趣向之力前往欲界。被道的助伴——禅那所镇伏的烦恼,由道断除了它们的趣向。这叫做道之助伴禅那的威力。因此说“确实不”等。“从天界”这里也包含了梵天界。应当连接为:在后一种含义成立时。有来性的是“来了”。不来的是“没来”。“以此”是指以不来。“异义不可能成立”是指在两个“这般”一词中,一个指这个欲界世间,一个指这个人界世间,这样不同的含义不可能成立。巴利圣典中“有苦迫的”是指与称为心苦的心病之压迫俱行。因此说“那些人的嗔随眠”等。其中“那些人”指凡夫、入流者、一来。应当连接为“被称为有苦迫的”。“后一句”指“来了之后,成为这般”这一句,入流者和一来应以此义来看。“在两种一来中”是指因为说了“来了之后,成为这般”,所以以此义在名为一来的两种人——入流者和一来中。“前者的”指入流者的。“不共不与他共”是指唯以与第二果位等不共的特性。就像住在梵天界的入流者没有极七返性一样,第二果位者也没有一来性。因此说“初果位者和第二果位者也”等。“因此”等是获得功德之说。“如此作意”是指以这个理由。“依上下受生”是指从上来而下生,以及从下来而上生,如此依上下受生。“如此作意”等是第二种获得功德之说。“五者在此究竟”是指五种人在此欲界究竟,即达到无余依涅槃。“然而他”指一来人。对于那些注释师传承的意义,在他们的义理中,这个一来人只说为五种,不是第六种人——应当这样连接。为了显示对于那些以“此世间”为含义的人,在其义理中第六种也可以得到,所以说“大般涅槃……乃至……已来”。其中“以一次来义,已来”是指以一次来的含义,在一来中就是已来者。应当连接为:一切知佛也像住于极七返性的初果位者一样。在这里,“极七返性”是指极七返的状态。这只是一个举例的说法。一切知佛也像住于一次来性的第二果位者一样。为什么?因为在那个刹那,不会转起那种本性——这是意旨。所有这六种人都应在此……见。以此,在《广释》中所说“在五种一来中,只有第五种是此处所意指的”,那已被否定。为什么?如果只有第五种是此处一来一词所意指的,那其余四种在哪里被意指呢?应当被问及。作为生起者。“唯依理趣而来”是指唯依理趣辗转而来。因此说“如同”等。“不相违”是指与理趣不相违。
58. Sakadāgāmi magge. ‘‘Sakiṃ āgacchatī’’ti itogantvā puna idha āgacchatīti attho. ‘‘Sīlenā’’ti pakatisabhāvena. Kāmalokaṃ āgacchanti etehīti kāmalokāgamanā. Kilesā. Tesaṃ sabbhāvena vijjamānabhāvena. Pāḷiyaṃ ‘‘ekaccassa puggalassā’’ti kattu atthesāmivacanaṃ. Ekaccena puggalena appahīnā nīti sambandho . ‘‘Sahabyataṃ’’ti sahāyabhāvaṃ. ‘‘Āgāmīhotī’’ti vatvā tamevatthaṃ vadati ‘‘āgantvā itthatta’’nti. Āgacchati sīlenāti āgantvā. Itthaṃ bhāvo itthattaṃ. Imaṃ kāmattabhāvaṃ āgantvā, tasmā āgāmī nāma hotīti yojanā. ‘‘Ayañca attho’’ti paṭisandhivasena sakiṃ imaṃ lokaṃ āgacchatītiādiko attho. ‘‘Kilesa gativasenā’’ti kāmalokā gamana kilesa gativasena. Maggasahāyena jhānena vikkhambhitā kilesā maggena samucchinna gatikā honti. Ayaṃ maggasahāyojhānānubhāvo nāma. Tenāha ‘‘na hī’’tiādiṃ. ‘‘Devalokato’’ti ettha brahmalokopi saṅgahito. Pacchimasmiṃ pana atthe satīti yojanā. Āgamanasīlo āgantvā. Na āgantvā anāgantvā. ‘‘Tenā’’ti anāgamanena. ‘‘Nānatthā sambhavato’’ti dvīsu itthattasaddesu ekasmiṃ imaṃ kāmāvacara lokanti ekasmiṃ imaṃ manussa lokanti evaṃ nānatthānaṃ asambhavato. Pāḷiyaṃ ‘‘sabyā bajjho’’ti cetodukkha saṅkhātena cetasikarogā bādhena sahito. Tenāha ‘‘tehi paṭighānusayassā’’tiādiṃ. Tattha ‘‘te’’ti puthujjana sotāpanna sakadāgāmino. Sabyā bajjhānāmāti sambandho. ‘‘Pacchimassa vākyassā’’ti āgantvā itthattaṃ sotāpanna sakadāgāmino tena daṭṭhabbāti vākyassa. ‘‘Dvīsu sakadāgāmīsū’’ti āgantvā itthattanti vuttattā tena atthena sakadāgāmināmakesu dvīsu sotāpanna sakadāgāmīsu. ‘‘Purimassā’’ti sotāpannassa. ‘‘Anañña sādhāraṇe nevā’’ti dutīya phalaṭṭhādīhi asāmaññeneva. Brahmalokeṭhitānaṃ sotāpannānaṃ sattakkhattu parama tādibhāvo natthi viya dutīya phalaṭṭhānaṃ sakadāgāmi bhāvopi natthi. Tenāha ‘‘pathama dutīya phalaṭṭhāpī’’tiādiṃ. ‘‘Tasmā’’tiādi laddhaguṇavacanaṃ. ‘‘Iti katvā’’ti iminā kāraṇena. ‘‘Heṭṭhū parūpapattivasenā’’ti uparito āgantvā heṭṭhūpapatti ca, heṭṭhato āgantvā uparūpapatti cāti evaṃ heṭṭhūparūpapattivasena. ‘‘Evañca katvā’’tiādi dutīya laddha guṇavacanaṃ. ‘‘Pañcannaṃ idha niṭṭhā’’ti pañcannaṃ puggalānaṃ idha kāmaloke niṭṭhā anupādisesa nibbānapattīti vuttaṃ hoti. ‘‘So panā’’ti sakadāgāmi puggalo pana. Yesaṃ pana aṭṭhakathā cariyānaṃ attho, tesaṃ attheso sakadāgāmi puggalo pañcavidhova vutto, na chaṭṭho puggaloti yojanā. Yesaṃ pana imaṃ lokanti attho, tesaṃ atthe chaṭṭhopi labbhatīti dassetuṃ ‘‘mahāparinibbāna…pe… āgato yevā’’ti vuttaṃ. Tattha ‘‘sakiṃ āgamanaṭṭhena āgato yevā’’ti sakiṃ āgamanaṭṭhena sakadāgāmīsu āgatoyeva. Sabbaññu buddhāpi pathama phalaṭṭha bhūtā sattakkhattu paramatāyaṃ saṇṭhitā viyāti yojanā. Ettha ca ‘‘sattakkhattuparamatāyaṃ’’ti sattakkhattu paramabhāve. Idañca nidassana vacanamattaṃ. Sabbaññu buddhāpi dutīya phalaṭṭhabhūtā sakiṃ āgamanappakatiyaṃ saṇṭhitāyeva honti. Kasmā, tasmiṃ khaṇe taṃ sabhāvānati vattanatoti adhippāyo. Sabbopi so chabbīdho puggalo idha…pe… daṭṭhabbo. Etena yaṃ vuttaṃ vibhāvaniyaṃ pañcasu sakadāgāmīsu pañcamakova idhādhippetoti. Taṃ paṭikkhittaṃ hoti. Kasmā, pañcamako eva idha sakadāgāmipade adhippetesati itare cattāro kattha adhippetā siyunti vattabbattā. Janakabhūto samāno. ‘‘Ñāyāgatā evā’’ti yuttito paramparāgatā eva. Tenāha ‘‘yathā’’tiādiṃ. ‘‘Aviruddho’’ti ñāyena aviruddho.
5959. 所谓“下分”,就是下面的部分,也就是欲界。因为能导向下分,所以叫“下分结”,也就是欲贪、嗔恚等结缚。“so”指不来者这个人。
59. Orambhāgo nāma heṭṭhābhāgo kāmaloko. Orambhāgāya saṃvattantīti orambhāgiyāni kāmarāga byāpāda saṃyojanādīni. ‘‘So’’ti anāgāmi puggalo.
60以戒等造作大果报,所以叫“大果报作者”。他们的这种状态就是“大果报作者性”。这是戒等功德。“arahati”是值得接受的意思。“arahato”是阿拉汉的(属格)。“nibbacanaṃ”是词源解释,也就是分解词句的说法。应当这样连接:“于纯净空性中,不如此说;于空性行道中,不如此说”等等。其中,“suddhika suññatāya”指纯净空性章节,“suññatappaṭipadāya”指空性行道章节。而“sacca satipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana”指在谛分别和念处分别中,一切令心增长的内容,应当在巴利圣典和注释书的说法场合中审察了知。
60. Mahapphalaṃ karonti sīlenāti mahapphala kārino. Tesaṃ bhāvo ‘‘mahapphala kāritā’’. Sīlādi guṇo. ‘‘Arahatī’’ti paṭiggahituṃ arahati. ‘‘Arahato’’ti arahantassa. ‘‘Nibbacanaṃ’’ti nirutti. Viggaha vākyanti vuttaṃ hoti. Suddhikasuññatāya tathā na vacittāni, suññatappaṭipadāya tathā na vacittānītiādinā yojetabbaṃ. Tattha ‘‘suddhika suññatāyā’’ti suddhikasuññatavāre. ‘‘Suññatappaṭipadāyā’’ti suññatappaṭipadāvāre. ‘‘Sacca satipaṭṭhāna vibhaṅgesu panā’’ti sacca vibhaṅga satipaṭṭhāna vibhaṅgesu pana, sabbaṃ citta vaḍḍhanaṃ pāḷi aṭṭhakathāsu desanāvāre vicāretvā veditabbaṃ.
61关于果心:由入流道所证得的果,就是入流果。其中,“已获得”指已经得到。这是就八支的果而说“与它相应”。“辞”是指词义分解。
61. Phalacitte . Sotāpattiyā adhigataṃ phalaṃ sotāpatti phalaṃ. Tattha ‘‘adhigataṃ’’ti paṭiladdhaṃ. Aṭṭhaṅgīka phalaṃ sandhāya ‘‘tena sampayutta’’nti vuttaṃ. ‘‘Niruttī’’ti viggaho.
62即使只是让它变弱都做不到,更别说彻底断除了。“那些”指诸根。“锐利的”指锐利的。“它”指第四道。“那些”指色贪、无色贪、慢、掉举、无明等。“其他的”指除了那十种结缚之外的无惭、无愧等,以及一切恶法。
62. Tanubhūtepi kātuṃ na sakkoti, kuto samucchindituṃ. ‘‘Tānī’’ti indriyāni. ‘‘Paṭū nī’’titikkhāni. ‘‘So’’ti catuttha maggo. ‘‘Tā cā’’ti rūparāga, arūparāga, māna, uddhacca, avijjādayo ca. ‘‘Aññe cā’’ti tehi dasahi saṃyojanehi aññe ahirikānottappādike, sabbepi pāpa dhamme ca.
63在考察唯作心时,问的是:没有被执取吗?回答是:因为没有。应当这样连接。“assā”指无上唯作心的。“niranusayasantānepī”指即使在已无随眠的阿拉汉相续中。“iti”只是语句的结束。“vuccate”是回答被宣说。再者,不生起,就是无生。以无生为法、为自性者,就是无生法。它们的状态——这样分解。又,它产生果报——这样连接。怎样产生?说“kusala…pe… katvā”。其中,“katvā”是成就之后。即使作了,也这样连接。“koci”指某位不熟练的圣弟子。那时只有果心生起——这样连接。“paṭibāhituṃ asakkuṇeyyo”指其威力不可遮止,这是一个复合词。
63. Kiriya citta vicāraṇāyaṃ. Na gahitaṃ iti ayaṃ pucchā. Abhāvā iti ayaṃ visajjanātiādinā yojetabbaṃ. ‘‘Assā’’ti kiriyānuttarassa. ‘‘Niranusayasantānepī’’ti anusaya rahite arahanta santānepi. ‘‘Itī’’ti vākya parisamāpanamattaṃ. ‘‘Vuccate’’ti visajjanā kathīyate. Puna anuppajjanaṃ anuppādo. Anuppādo dhammo sabhāvo yesaṃ te anuppāda dhammā. Tesaṃ bhāvoti viggaho. Vipākañca janetīti sambandho. Kathaṃ janetīti āha ‘‘kusala…pe… katvā’’ti. Tattha, ‘‘katvā’’ti sādhetvā. Sacepi kareyyāti yojanā. ‘‘Kocī’’ti abyatto koci ariyasāvako. Tadā phala cittameva pavatteyyāti sambandho. ‘‘Paṭibāhituṃ asakkuṇeyyo’’ti appaṭibāhiyo ānubhāvo assāti samāso.
64在“初、终、分”等语句中,“初”指十二种善心,“终”指二十种唯作心,“分”指色界所摄的心和无色界所摄的心。“以初地之证得”是指达到初地。《殊胜义论》中说:“意指沙门果。”但从义理上说,这是指法的殊胜,二者相关联。由道、果、涅槃所构成的法之殊胜,名为出世间地,这是连接方式。状态地就是直接义之地。为什么?因为具有状态之法是依其自性而获得的。其余的处所地不是直接义之地。为什么?因为与施设相混杂。“诸法依各自状态的差别而成立”,以此说明状态地才是主要的地。作为欲贪所缘的粗显行相,名为欲界性。作为有贪所缘的中等行相,名为色界性、无色界性。不为那些贪所缘的微细行相,名为出世间性。依下劣不善业而有下劣的恶趣地,依殊胜善业而有殊胜的善趣地。在那里,依种种不善业或种种善业的粗、细性,种种恶趣地和种种善趣地得以成立。为了说明这个道理,说了“复次”等话。
64. ‘‘Ādi anta padesve vā’’tiādimhi dvādasā kusalānīti ca, ante kriya cittāni vīsatīti ca padesu. Rūpe pariyā pannāni cittāni. Arūpe pariyā pannāni cittāni. ‘‘Pathamāya bhūmiyā pattiyā’’ti pathamabhūmiṃ pāpuṇituṃ. ‘‘Sāmañña phalaṃ adhippetanti vuttaṃ’’ aṭṭhasāliniyaṃ. Atthato pana dhamma visesoti sambandho. Magga phala nibbāna saṅkhāto dhamma viseso lokuttarabhūmi nāmāti yojanā. Avatthā bhūmi eva nippariyāyabhūmi. Kasmā, avatthā vantānaṃ dhammānaṃ sarūpato laddhattā. Itarā okāsabhūmi nippariyāya bhūmi na hoti. Kasmā, paññattiyā missakattā. ‘‘Dhammānaṃ taṃ taṃ avatthā visesavaseneva siddhā’’ti etena avatthā bhūmi eva padhāna bhūmīti dasseti. Kāmataṇhāya visayabhūto oḷārikākāro kāmāvacaratā nāma. Bhavataṇhāya visayabhūto majjhimākāro rūpārūpāvacaratā nāma. Tāsaṃ taṇhānaṃ avisayabhūto saṇha sukhumākāro lokuttaratā nāma. Hīnānaṃ akusala kammānaṃ vasena hīnā apāyabhūmiyo. Paṇītānaṃ kusala kammānaṃ vasena paṇītā sugati bhūmiyo. Tattha ca nānā akusala kammānaṃ vā nānā kusala kammānaṃ vā oḷārika sukhumatā vasena nānā duggati bhūmiyo nānā sugati bhūmiyo ca siddhā hontīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimāha.
6565. 偈颂的前半部分说的是“此中,我的意有八十九种分别”这两句;后半部分说的是“或者说,智者分别一百二十一种”这两句。这跟这个说法对不上。怎么对不上呢?按照这个说法,是把整首偈颂当成一句话来理解:把八十九种分别的意,分成一百二十一种来分别。所谓“以与初禅相似之义”,就是与世间初禅相似之义。具备四支的,它本身就成立为第二禅。具备三支的,它本身就成立为第三禅。具备二支的,它本身就成立为第四禅。又具备二支的,它本身就成立为第五禅。《解明论》中说“如是说”,意思是依禅支来说,因为与初禅相似,所以称为初禅等等,就是这样说的。依寻等支的出现而分成五种,这是前后的关联。其余的世间禅,并不是因为有什么增上才可以称为禅。为什么呢?所以说“因为它们”等等。其中,“它们”指世间禅。“近行”就是接近。“烧”就是燃烧。这是依本性而成立的,不是依基础禅等而成立的。“作用”就是为了成就五支状态所应当做的事。“以彼缘差别”就是依基础禅等缘的差别。“于彼”就是于缘的差别。就像在世间禅中,某种近行修习叫做离寻修习……某种叫做离色修习。而对于无想有情之行者,则叫做离想修习。如此类推,这是结合。“彼”指近行修习。“或与舍俱”中,以“或”字,把没有说出来的“或超越色”“或超越想”作为选项。初修的时候是这样,但到了自在的时候又怎样呢?所以说“于诸禅”等等。说了“具有多种能力”之后,又以“某种”等等来显示多种能力。某种近行修习,为了“离寻”就是让寻离去。也就是说,要让自己的禅成为无寻,这是所说的意思。因此说“为超越”。那近行修习。其余的近行修习也是这样。
65. Gāthāya pubbaddhaṃ nāma-ittha mekūna navuti, ppabhedaṃ pana mānasanti pādadvayaṃ. Aparaddhaṃ nāma ekavīsasataṃvātha, vibhajanti vicakkhaṇāti pādadvayaṃ. Taṃ iminā na sameti. Kathaṃ na sameti. Iminā vacanena sakalampi gāthaṃ ekūna navutippabhedaṃ mānasaṃ ekavīsa sataṃ katvā vibhajantī-ti evaṃ ekavākyaṃ katvā yojanaṃ ñāpeti. ‘‘Pathamajjhāna sadisaṭṭhenā’’ti lokiya pathamajjhāna sadisaṭṭhena. Yaṃ caturaṅgīkaṃ, taṃ sayameva dutīyajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ tiyaṅgīkaṃ, taṃ sayameva tatīyajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ duvaṅgīkaṃ, taṃ sayameva catutthajjhānanti siddhaṃ. Yaṃ puna duvaṅgīkaṃ, taṃ sayameva pañcamajjhānanti siddhaṃ. ‘‘Evaṃ vutta’’nti vibhāvaniyaṃ jhānaṅgavasena pathamajjhāna sadisattā pathamajjhānañcāti evaṃ vuttaṃ. Vitakkādi aṅgapātubhāvena pañcadhā vibhajantīti sambandho. Na itarāni lokiyajjhānāni sātissayato jhānāni nāma siyuṃ. Kasmāti āha ‘‘tāni hī’’tiādiṃ. Tattha ‘‘tānī’’ti lokiyajjhānāni. ‘‘Upeccā’’ti upagantvā. ‘‘Jhāpentī’’ti dahanti. Pakatiyā eva siddho hoti, na pādakajjhānādivasena siddho. ‘‘Kicca’’nti pañcaṅgīka bhāvatthāya kattabba kiccaṃ. ‘‘Tena paccaya visesenā’’ti pādakajjhānādinā paccaya visesena. ‘‘Tasmiṃ’’ti paccaya visese. Yathālokiyajjhānesu upacārabhūtā bhāvanā kāci vitakka virāga bhāvanā nāma hoti…pe… kāci rūpa virāga bhāvanā nāma. Asaññi gāmīnaṃ pana saññā virāga bhāvanā nāma hoti. Evamevanti yojanā. ‘‘Sā’’ti upacāra bhāvanā .‘‘Upekkhā sahagataṃ vā’’ti ettha vā saddena rūpasamatikkamaṃ vā saññā samatikkamaṃ vāti avuttaṃ vikappeti. Ādikammikakāle evaṃ hotu, vasibhūtakāle pana kathanti āha ‘‘jhānesū’’tiādiṃ. Nānāsattiyuttā hotīti vatvā nānāsattiyo dasseti ‘‘kācī’’tiādinā. Yā upacāra bhāvanā. ‘‘Vitakkaṃ virājetuṃ’’ti vitakkaṃ vigametuṃ. Attano jhānaṃ avitakkaṃ kātunti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘atikkāmetuṃ’’ti. Sā upacāra bhāvanā. Sesāsupi upacāra bhāvanāsu.
6666. (问:)“这是观”是指导向出起的观。有人说“观本来就是那样”,意思是:这并不是称为离贪的修习。“为了确定”意思是:为了确定,就像在说“就让它成为无寻的状态吧”。“意图”是指基础论师长老的意图。“被正观”是指:这个禅那以灭尽之义为无常,以怖畏之义为苦,以无坚实之义为无我,这样被正观、被随观。这与注释书不一致。因为那里说:从任何一种等至出起之后,对任何一种等至法进行正观,所生起的道,与那种等至是相似的。意思是:被正观的等至与道是相似的。在这里,“从任何一种等至出起之后”这句话说明了基础禅那。“在有基础禅那时”这句话表明,如果没有基础禅那,这种主张也不能成立。“观也……达到”这句话表明,在这种主张中,观的确定也是应当被认可的。因此说“如同在世间禅那中”等。虽然如此,这里……看起来像是说了不矛盾。怎么回事呢?从第五禅出起之后,对初禅等进行正观,所生起的道,根据第一位长老的主张是第五禅者,根据第二种主张则成为初禅等禅者,这两种主张是矛盾的。但根据第三种主张,在这里,无论希望什么,就成为那种禅者,那些主张就不矛盾,而且意欲是有意义的,这样就说是没有矛盾的。然而在这里,无论希望什么,就成为那种禅者。但如果没有希望,就恰恰是矛盾的。因此说“然而这些主张……为了避免矛盾”。在圣典中,“内心作意空”是指:对自身相续中的那个禅那以及与禅那俱行的五蕴,作意其为常、乐、我、命者的空。“不跳入”是指不进入。“应使之安止”是指应使之安定下来。“应使之专一”是指应使之朝向单一所缘。“应使之等持”是指应使之妥善安置。“依止”是指作为基础,这是意图。
66. (Ka) ‘‘sā vipassanā’’ti vuṭṭhānagāmini vipassanā. ‘‘Vipassanā pākatikā evā’’tikāci virāga bhāvanā nāma na hotīti adhippāyo. ‘‘Niyāmetuṃ’’ti avitakkameva hotūti vadamānā viya vavatthapetuṃ. ‘‘Adhippāyo’’ti pādakavādittherassa adhippāyo. ‘‘Sammasīyatī’’ti idaṃ jhānaṃ aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenāti sammasīyati samanupassīyati. Taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Vuttañhi tattha. Yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpatti dhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti. Taṃ taṃ samāpatti sadisova hoti. Sammasitasamāpatti sadisoti atthoti. Ettha hi ‘‘yato yato samāpattito vuṭṭhāyā’’ti etena pādakajjhānaṃ kathitaṃ hoti. ‘‘Pādakajjhāne satī’’ti etena ayaṃ vādopi pādakajjhānena vinā nasijjhatīti dasseti. ‘‘Vipassanāpi…pe… pattā hotī’’ti etena imasmiṃ vādepi vipassanā niyāmo icchitabboti dasseti. Tenāha ‘‘yathālokiyajjhānesū’’tiādiṃ. Kāmañcettha…pe… avirodho vutto viya dissati. Kathaṃ. Pañcamajjhānato vuṭṭhāya hi pathamajjhānādīni sammasato uppannamaggo pathamattheravādena pañcamajjhāniko, dutīya vādena pathamādijjhāniko āpajjatīti dvepi vādā virujjhanti. Tatīya vādena panettha yaṃ icchati, taṃ jhāniko hotīti te ca vādā na virujjhanti, ajjhāsayo ca sātthako hotīti evaṃ aviruddho vutto hotīti. Ettha pana yaṃ icchati, taṃ jhāniko hoti. Icchāya pana asati, virodhoyeva. Tenāha ‘‘ime pana vādā. …Pe… . Virodho pariharituṃ’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘ajjhattaṃ suññataṃ manasi karotī’’ti ajjhattasantānetaṃ taṃ jhānañca jhānasahagatañca khandha pañcakaṃ nicca sukha atta jīvato suññataṃ manasi karoti. ‘‘Na pakkhandatī’’ti na pavisati. ‘‘Sannisādetabbaṃ’’ti sannisinnaṃ kātabbaṃ. ‘‘Ekodikātabbaṃ’’ti ekamukhaṃ kātabbaṃ. ‘‘Samādahātabbaṃ’’ti suṭṭhu ṭhapetabbaṃ. ‘‘Nissāyā’’ti pādakaṃ katvāti adhippāyo.
67在讨论审察中:前面说“近行修习”在更高的禅那里决定禅支。而下面则说“意欲”在更高的禅那里决定禅支。其中,“唯是意欲”这个“唯”字排除了基础禅那;“这里唯是近行修习”这个“唯”字排除了意欲。因为这两者同时存在时,近行修习才是主要的,而意欲则促成它种种不同的作用。“意欲的平等性确立”意思是:在道中,无论应该得到什么,就让它得到吧,我没有什么特别之处——这样就是意欲的平等性确立。“于彼”指意欲的特殊性。“彼”指意欲的特殊性。为什么合理呢?所以说“愿……所愿……而生起”。“于一切禅那已得自在者”这句话,同时关联“入定”和“生起”两个词。“正为观殊胜”就是正为趣向出起的观的殊胜。然而,因为在八种等至中,从每一种等至出起后,只是对那出起的等至法进行正观,而不是对其余的禅那进行正观,所以连接起来说:应当以基础禅那为标准。圣典语句中,“居士”是呼格。“唯是远离”就是远离之后,成为已远离、已离去之后。“具足而住”就是完全成就之后而住。“彼如是反思”就是如此省察。“已思惟的”就是完全聚集、安排好的。“住于彼”就是住于那初禅而不退失。“慈心解脱”就是称为慈禅那的心解脱,也就是心以不执著的方式运作。同样,悲心解脱、喜心解脱。“离所生”就是依身远离和心远离而生起。“喜乐”就是具备喜和乐。或者,离所生起的喜乐为“离所生喜乐”,中间有鼻音插入。色本身就是色聚,受本身就是受聚等等,这是复合词。而“已去”一词应当看作只是填补音节。“以那法贪、以那法欢喜”是显示观的倾向。同格中也有工具格的说法。关联是“成为化生者”。“于彼般涅槃者”是指在梵天界必定般涅槃,不退转。因此说“不退转法,从彼世界”。“以基础禅那为标准”意思是:基础禅那将决定道中的禅支,而不是被正观的禅那,这是意图。“不作基础”就是说不在近处入定。“无论希望什么禅那”是指在道中希望。
67. (Ka) vādavicāraṇāyaṃ. Upacāra bhāvanā eva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmetīti vuttaṃ. Heṭṭhā pana ajjhāsayo eva uparijjhāne jhānaṅgaṃ niyāmetīti vuttaṃ. Tattha ‘‘ajjhāsayo evā’’ti eva saddena pādakajjhānaṃ nivatteti. ‘‘Idha upacāra bhāvanā evā’’ti eva saddena ajjhāsayaṃ nivatteti. Etesu hi dvīsu saha bhāvīsu upacāra bhāvanā eva padhānaṃ hoti. Ajjhāsayo pana tassa nānā sattiyogaṃ sādheti. ‘‘Ajjhāsaya sāmaññaṃ saṇṭhātī’’ti magge yaṃ laddhabbaṃ hoti, taṃ labbhatu, mayhaṃ viseso natthīti evaṃ ajjhāsaya sāmaññaṃ saṇṭhāti. ‘‘Tasmi’’nti ajjhāsaya visese. ‘‘So’’ti ajjhāsaya viseso. Kasmā yuttanti āha ‘‘icchi ticchita…pe… nibbattanaṃ’’ti. ‘‘Sabbajjhānesu ciṇṇavasibhūtānaṃ’’ti idaṃ samāpajjananti ca nibbattananti ca pada dvaye sambandha vacanaṃ. ‘‘Vipassanā visesatthāya evā’’ti vuṭṭhāna gāmini vipassanā visesatthāya eva. Yasmā pana aṭṭhasu samāpattīsu ekekāya samāpattiyā vuṭṭhāya vuṭṭhita samāpatti dhamma sammasanaṃ āgataṃ, na pana aññajjhāna sammasanaṃ. Tasmā pādakajjhānameva pamāṇanti yojanā. Pāḷipadesu ‘‘gahapatī’’ti ālapana vacanaṃ. ‘‘Viviccevā’’ti viviccitvā eva. Vivitto vigato hutvā eva. ‘‘Upasampajjā’’ti suṭṭhu sampāpuṇitvā. ‘‘Iti paṭisañcikkhatī’’ti evaṃ paccavekkhati. ‘‘Abhisañcetayita’’nti susaṃ sampiṇḍitaṃ, saṃvidahitaṃ. ‘‘Tattha ṭhito’’ti tasmiṃ pathamajjhāne aparihīno hutvā ṭhito. ‘‘Mettāceto vimuttī’’ti mettājhānasaṅkhātā cetovimutti, aññattha alagganavasena cittassa pavatti. Tathā karuṇā cetovimutti. Muditā cetovimutti. ‘‘Vivekaja’’nti kāyaviveka cittavivekānaṃ vasena jātaṃ. ‘‘Pīti sukhaṃ’’ti pītiyā ca sukhena ca sampannaṃ. Athavā, vivekehi jātāni pīti sukhāni assāti vivekajaṃ pīti sukhaṃ. Majjhe niggahitāgamo. Rūpameva rūpagataṃ, vedanā eva vedanā gatantiādinā samāso. Gatasaddo ca padapūraṇamatte daṭṭhabbo. ‘‘Teneva dhamma rāgena tāyadhammanandiyā’’ti vipassanāni kantimāha. Sahatthe ca karaṇa vacanaṃ. Opapātiko hotīti sambandho. ‘‘Tattha parinibbāyī’’ti brahmaloke avassaṃ parinibbāya na dhammo. Tenāha ‘‘anāvatti dhammo tasmā lokā’’ti. ‘‘Pādakajjhānameva pamāṇa’’nti pādakajjhānameva maggejhānaṅgaṃ niyāmessati, na sammasitajjhānanti adhippāyo. ‘‘Pādakaṃ akatvā’’ti āsanne asamāpajjitvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ yaṃ jhānaṃ icchantī’’ti magge icchanti.
6666. “如此种类”是指这样的方式,也就是针对刚出起的禅那而言。“为了区分心相续”的意思是:如果基础禅那是初禅,那么此后生起的心相续就倾向于寻,投入于寻;如果基础禅那是第二禅,那么此后生起的心相续就倾向于伺,投入于伺。就是以这类方式为始,依此类推来区分心相续。“在那里所说的”是指在《阐明疏》中所说的。
66. (Kha) ‘‘tathā vidho’’ti tathā pakāro. Āsanne vuṭṭhitasseva jhānassa. ‘‘Cittasantānaṃ visesetuṃ’’ti sace pādakajjhānaṃ pathamajjhānaṃ hoti, tato paraṃ pavattaṃ cittasantānaṃ vitakke ninnaṃ hoti, vitakke pakkhandati. Atha pādakajjhānaṃ dutīyajjhānaṃ hoti. Tato paraṃ pavattaṃ cittasantānaṃ vicāre ninnaṃ hoti, vicāre pakkhandatītiādinā nayena cittasantānaṃ visesetuṃ. ‘‘Yaṃ tattha vuttaṃ’’ tiyaṃ vibhāvaniyaṃ vuttaṃ.
受的思择。所谓“未成就”,就是没有成就。所谓“以别的方式”,就是用另一种方式。所谓“当被执取时”,这是句义上的连接。当说“依基础禅那等之力而成就”时,所谓“当被执取时”,说的就是这个意思。所谓“与任何一种受相应而成为”,就是与喜受相应而成为,或者与舍受相应而成为。所谓“由它们所确定的每一种道受”,意思是:在由基础禅那等所确定的道中,要么只与喜受结合,要么只与舍受结合。受是禅那的一支。所以,当道中禅支的确定性成立时,道中受的确定性也就成立了。然而,那些基础禅那等,在中间出起、导向观的过程中,并不确定任何东西。如果真是这样,那么与由基础禅那等所确定的道中每一种受相结合,就会有两种观受结合:也就是与道中喜受一起有两种观受结合,或者与道中舍受一起有两种观受结合。如果这样,同一速行路中的速行心就会有不同的受,这是不合理的。因此,道中受的确定性并不是由基础禅那等的确定性而成立,而是唯由观的确定性才成立,这是这里的意旨。然而,为了显示那些基础禅那等,在中间出起、导向观的过程中并非不确定任何东西,而是确实确定受,所以先说了“那也不合理”,然后又说“唯依基础禅那等之力”等话。所谓“六种依出离的舍”,第四禅的舍只有一种,因为它在六种所缘中舍断喜受而转起,所以名为六种依出离的舍。所谓“六种依出离的喜”,因为它在六种所缘中舍断六种依世俗的喜,而以一种中间禅那的喜受转起,所以名为六种依出离的喜。注释书中也这样说,这是关联。所谓“以及初禅等三禅”,是在四禅的分类中,以三种喜受禅那作为基础。所谓“又以纯粹行法为基础”,意思是以所缘的方式作为基础。这种依基础禅那等之力而有的受的变化,无论是在出起导向的观中,还是在道中,《法集论注》里都详细说过。所谓“有非人之乐”,因为超越了人们的世俗之乐而安住,所以名为非人之乐。所谓“正观正法者”,就是正确观见无常相之法的那位比丘,这是关联。
Vedanā vicāraṇāyaṃ. ‘‘Na siddho’’ti siddho na hoti. ‘‘Aññathā’’ti aññena pakārena. Gahite satīti yojanā. Pādakajjhānādīnaṃ vasena siddhoti gahite satīti vuttaṃ hoti. ‘‘Yāya kāya ci vedanāya yuttā hutvā’’ti somanassa vedanāya vāyuttā hutvā upekkhā vedanāya vā yuttā hutvā. ‘‘Tehi niyamitāya ekekāya magga vedanāyā’’ti pādakajjhānādīhi niyamitāya magge somanassa vedanāya eva vāsaddhiṃ ghaṭiyeyya magge upekkhā vedanāya eva vāti attho. Vedanā nāma ekaṃ jhānaṅgaṃ hoti. Tasmā maggejhānaṅga niyame siddhe magge vedanā niyamopi siddho. Tāni pana pādakajjhānādīni majjhe vuṭṭhāna gāmini vipassanāyaṃ nakiñciniyāmenti. Evañca sati, pādakajjhānādīhi niyamitāya magge ekekāya vedanāya saddhiṃ dve dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃ. Magge somanassa vedanāya vā saddhiṃ dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃ. Magge upekkhā vedanāya vā saddhiṃ dve vipassanā vedanāyo ghaṭiyeyyuṃti vuttaṃ hoti. Evañcasati ekavīthiyaṃ javanāni bhinna vedanāni siyuṃ. Tañca na yujjati. Tasmā magge vedanā niyamo pādakajjhānādi niyamena siddho na hoti, vipassanā niyameneva siddhoti adhippāyo. Tāni pana pādakajjhānādīni majjhe vuṭṭhāna gāmini vipassanāyaṃ na kiñci na niyāmenti. Vedanaṃ niyāmenti yevāti dassetuṃ ‘‘taṃpi na yujjatī’’ti vatvā ‘‘pādakajjhānādīnaṃ vasenevā’’tiādimāha. ‘‘Cha nekkhammassitā upekkhā’’ti ekāva catutthajjhānu pekkhā chasu ārammaṇesu somanassāni pajahitvā pavattattā cha nekkhammassitā upekkhā nāma hoti. ‘‘Cha nekkhammassitāni somanassānī’’ti ekaṃ vapathamajjhāna somanassaṃ chasu ārammaṇesu cha gehassitāni pajahitvā pavattattā cha nekkhammassitāni somanassāni nāma honti. Aṭṭhakathāyañca vuttanti sambandho. ‘‘Pathamādīni ca tīṇi jhānānī’’ti catukkanaye tīṇi somanassa jhānāni pādakāni katvā. ‘‘Suddhasaṅkhāre ca pādakekatvā’’ti ārammaṇa bhāvena pādakekatvāti adhippāyo. Ayañca pādakajjhānādīnaṃ vasena vuṭṭhāna gāmini vipassanāyañca magge ca vedanā pariṇāmo aṭṭhasāliniyaṃpi vitthārato vutto. ‘‘Amānusī ratī hotī’’ti manussānaṃ gehassitaratiṃ atikkamma ṭhitattā amānusī nāma rati hoti. ‘‘Sammadhammaṃ vipassato’’ti sammā anicca lakkhaṇa dhammaṃ passantassa bhikkhunoti sambandho.
6767. 关于“依禅支与结合方式的差别”这一说法,这里其实是指禅那结合方式的差别。“五种禅那的部分”则是按五法的方式来说的。因为这里要说明的是心的差别,所以即使说“禅那的差别”或“禅那”,也应当理解为就是指心。
67. (Kha) ‘‘jhānaṅgayogabhedenā’’ti vuttaṃ, jhānayogabhedo pana adhippeto. ‘‘Pañca vidhejhāna koṭṭhāse’’ti pañcaka nayavasena vuttaṃ. Idha citta bhedassa adhippetattā jhānabhedeti ca jhānanti ca vuttepi cittameva adhippetanti daṭṭhabbaṃ.
在偈颂的句法连接中,或者说“还有其他的连接方式被说到”,意思是:就像色界心和最高心按照初禅等的区别被把握那样,无色界心也在第五禅中被把握,这样就又说到了其他的连接方式。“因为被诵出”,就是因为被发音诵出。在最后一首偈颂的注释中,“如同”是指以哪种方式;“那摄”是指一百二十一心的摄集;“觉者”是指了知的人。至于“āhā”和“āhū”,声论师们认为即使在现在时态中也可以使用,所以说“他们说或谈论”。而说“诸智者分别”这句话,是为了表明此前“如此以八十九……诸智者分别”这首偈颂是总结语。
Gāthāyojanāsu. ‘‘Aparāpi yojanā vuttā’’ti athavā rūpāvacaraṃ cittaṃ anuttarañca pathamādijjhāna bhedena yathā gayhati, tathā āruppañcāpi pañcamejhāne gayhatīti evaṃ aparāpi yojanā vuttā. ‘‘Paṭhitattā’’ti uccāritattā. Antimagāthā vaṇṇanāyaṃ. ‘‘Yathā’’ti yena pakārena. ‘‘Taṃ saṅgahaṃ’’ti eka vīsasatasaṅgahaṃ . Bujjhantīti budhā. ‘‘Āhā’’ti ca ‘‘āhū’’ti ca vattamānakālepi icchanti saddavidūti vuttaṃ ‘‘kathenti vā’’ti. Idañca vacanaṃ pubbe ‘‘itthamekūna navuti…pe… vibhajanti vicakkhaṇā’’ti gāthāya nigamananti ñāpanatthaṃ ‘‘vibhajanti vicakkhaṇā’’ti vuttaṃ hotī’’ti vuttaṃ.