第4章·复合词章·杂类集
4. 复合品解释 · 212 段
此义为:当后分存在时,前分应行规则。此为增上规则之经。巴利
Uttarapade pare pubbapade vidhi hotīti attho. Adhikārasuttamidaṃ.
在“非婆罗门、非圣者、非比丘、无边际”等复合词中,当后分存在时,na-词干变为a与ana。巴利
‘‘Abrāhmaṇo, anariyo, abhikkhuko, ananto’’iccādīsu samāse uttarapade pare na-kārassa a, ana honti.
“爪”等词语,依“na”词干规则而成立。巴利
Nakhādayo saddā napakatikā sijjhanti.
他没有乐,故为爪(nakha),‘kha’意为乐与苦;他没有家族,故为无家族者(nakula),如此称呼的婆罗门;男性的自有为男性(puṃsaka),没有男性于此中,故为无男性者(napuṃsaka);跛行、残缺之行为为缺损(khatta),没有缺损于此中,故为星宿(nakkhatta);‘ka’称为乐,与之相反故‘aka’称为苦,没有苦于此中,故为天界(nāka);不释放,故为魔罗(namuci)。不坠落、不亡坏,故为城镇(nagara);在家应说为‘agāra’而成立。巴利
Nā’ssa khamatthīti nakho, ‘kha’nti sukhaṃ, dukkhañca, nā’ssa kulamatthīti nakulo, evaṃnāmako brāhmaṇo, pumassa sakaṃ puṃsakaṃ natthi puṃsakaṃ etasminti napuṃsako, khañjanaṃ vekallagamanaṃ khattaṃ, natthi khattaṃ etassāti nakkhattaṃ, kaṃ vuccati sukhaṃ, tabbiruddhattā akaṃ vuccati dukkhaṃ, natthi akaṃ etasminti nāko, saggo, na muñcatīti namuci, māro. Na galati na cavatīti nagaraṃ, gehe vattabbe ‘agāra’nti sijjhati.
380 或无生命者,依巴你尼。巴利
380.Nago vā pāṇini.
对于无生命的事物,“nago”的说法亦可成立。巴利
Apāṇimhi nagoti sijjhati vā.
“不行走”,故为nagā,即树;nagā,即山。agā,即树;agā,即山。巴利
Na gacchantīti nagā, rukkhā. Nagā, pabbatā. Agā, rukkhā, agā, pabbatā.
为何说“于无生命者”?“ago”指贫困者,“vasalo”指卑劣者,“kiṃ tena”是责备语,另外亦有“以寒冷之物”的读法。同理,“neke, aneke, nekāni, anekāni”等也是如此。巴利
Apāṇinīti kiṃ? Ago vasalo kiṃ tena. Ettha ‘ago’ti duggatajano, ‘vasalo’ti lāmako, ‘kiṃ tenā’ti nindāvacanaṃ, ‘‘sītenā’’tipi pāṭho. Evaṃ neke, aneke, nekāni, anekāni iccādi.
381 于他义之中,‘saha’变为‘so’。巴利
381.Sahassa soññatthe.
于表他义的复合词中,若有后分现前,‘saha’或可变为‘so’。巴利
Aññapadatthe samāse uttarapade pare sahassa so hoti vā.
与儿子一起生活者,即是‘有子者’(saputto),或称为‘共子者’(sahaputto)。巴利
Puttena saha yo vattatīti saputto, sahaputto.
“于他义中”是什么意思?如同“saha katvā”(共同而作)、“saha yujjhitvā”(共同而战)。巴利
Aññattheti kiṃ? Saha katvā, saha yujjhitvā.
于名称中,当后分存在时,“saha”变为“so”。巴利
Saññāyaṃ uttarapade pare sahassa so hoti.
‘saha’与‘āyatta’结合,成为‘sāyatta’;与‘palāsa’结合,成为‘sapalāsa’。这是不重读‘a’的名称。巴利
Saha āyattaṃ sāyattaṃ, saha palāsaṃ sapalāsaṃ, agarukārassetaṃ nāmaṃ.
383 于不现前。巴利
383.Apaccakkhe.
当所表达的是不现前之义,而后分存在时,‘saha’变为‘so’。巴利
Apaccakkhe gamyamāne uttarapade pare sahassa so hoti.
以此而捕捉,故为‘oḍḍi’,即网罗。与网罗共住者,为‘soḍḍi’,即鸽。此处‘oḍḍi’一词不显。也有读本作‘sāggi, kapoto’;带有绒毛者,为‘sapicukā’,即旋风,此亦不显,应见到它在空中旋转的绒毛团才能了知。也有读本作‘sapisācā vātamaṇḍalikā’。同样地,‘sarajā’(有尘)、‘vātā’(风)、‘sarakkhasi’(有罗刹)、‘ratti’(夜)亦然。巴利
Oḍḍiyati etāyāti oḍḍi, pāso. Oḍḍiyā saha yo vattatīti soḍḍi, kapoto. Idha ‘oḍḍi’ apaccakkhā. ‘‘Sāggi kapoto’’tipi pāṭho, picunā saha vattatīti sapicukā, vātamaṇḍalikā, sā ca apaccakkhā, uggantvā ākāse paribbhamantaṃ picusaṅghāṭaṃ disvā ñātabbā. ‘‘Sapisācā vātamaṇḍalikā’’tipi pāṭho. Evaṃ sarajā, vātā, sarakkhasī, ratti.
384 于非时,则为自义。巴利
384.Akāle sakatthassa.
若以自义为主的‘saha’一词,在非时且接续后分时,则变为‘so’。巴利
Sakatthappadhānassa sahasaddassa so hoti akāle uttarapade pare.
与梵共(sabrahmaṃ),与轮共(sacakkaṃ)。巴利
Sabrahmaṃ, sacakkaṃ.
“于非时”是什么意思?它指的是“共上午”、“共下午”,意思是与善星宿一同生起的上午和下午。巴利
Akāleti kiṃ? Saha pubbaṇhaṃ, saha paraṇhaṃ, sunakkhattena saha pavattaṃ pubbaṇhaṃ, paraṇhanti attho.
385 在结末与增上当中。巴利
385.Ganthantādhikye.
结之末称为结末。正如迦旃延结的末尾是uṇādi章,增上的状态名为ādhikya。当‘saha’一词出现在结末与增上义中,且后分随后时,便转为‘so’。巴利
Ganthassa anto ganthanto. Yathā taṃ kaccāyanaganthassa anto uṇādikappo, adhikabhāvo ādhikyaṃ, ganthante ca ādhikye ca vattamānassa sahasaddassa so hoti uttarapade pare.
与uṇādi一同学习,故称为‘soṇādi’,意为学习全部的《迦旃延》。与须臾(muhutta)一同学习全部星宿学,则称‘samuhuttaṃ’,‘joti’即是星宿学。巴利
Saha uṇādinā’ yaṃ adhiyateti taṃ soṇādi, sakalaṃ kaccāyanaṃ adhītetyattho. Saha muhuttena sakalaṃ jotiṃ adhīte samuhuttaṃ, jotīti nakkhattasatthaṃ.
在增上义中:如sadoṇā、sakhārī、sakahāpaṇaṃ、sanikkhaṃ、samāsakaṃ、sakahāpaṇaṃ。此经是恒常义。巴利
Ādhikye – sadoṇā, khārī, sakahāpaṇaṃ, nikkhaṃ, samāsakaṃ, kahāpaṇaṃ. Niccatthamidaṃ suttaṃ.
386 在“翼(pakkha)”等词中,“samāna”变为“sa”,或然。巴利
386.Samānassa pakkhādīsu vā.
在“翼”等后分中,“samāna”变为“sa”,或然。巴利
Pakkhādīsu uttarapadesu samānassa so hoti vā.
相同的翼即是友,即“同翼者”(sapakkho);或者,拥有相同翼者,即“同翼者”(sapakkho);或者,“相同翼者”(samānapakkho)。同样,有“同生”(sajāti)、“相同生”(samānajāti)、“同国土”(sajanapado)、“同夜”(saratti)。巴利
Samāno pakkho sahāyo sapakkho, samāno pakkho yassāti vā sapakkho, samānapakkho vā. Evaṃ sajāti, samānajāti, sajanapado, saratti.
若她有相同的丈夫,则她为‘同夫者’(sapati)。同理,有‘同脐’(sanābhi)、‘同亲属’(sabandhu)、‘同梵行者’(sabrahmacārī)、‘同名’(sanāmo)。‘avhaya’意为名,若某人与月有相同的名,则为‘月同名者’(candasavhayo);‘同氏族’(sagotto),若某人与因陀罗有相同的氏族,则为‘因陀罗同氏族者’(indasagotto);‘同形色’(sarūpaṃ)、‘同处’(saṭṭhānaṃ)。‘hari’意为金,若某人与金有相同的颜色,则为‘金色者’(harissavaṇṇo),此处‘sa’为双写。同样地,‘角金环色者’(siṅgīnikkhasavaṇṇo)、‘同岁’(savayo)、‘同财’(sadhano)、‘同法’(sadhammo)、‘同类’(sajātiyo)。巴利
Samāno pati yassā sā sapati. Evaṃ sanābhi, sabandhu, sabrahmacārī, sanāmo. Avhayaṃ vuccati nāmaṃ, candena samānaṃ avhayaṃ yassa so candasavhayo, sagotto, indena samānaṃ gottaṃ yassa so indasagotto, sarūpaṃ, saṭṭhānaṃ. Hari vuccati suvaṇṇaṃ, harinā samāno vaṇṇo yassa so harissavaṇṇo, sassa dvittaṃ. Evaṃ siṅgīnikkhasavaṇṇo, savayo, sadhano, sadhammo, sajātiyo.
为何说‘于翼等中’?即‘同戒者’(samānasīlo)。巴利
Pakkhādīsūti kiṃ? Samānasīlo.
387 表“腹”时,用接尾词“iya”。巴利
387.Udare iye.
当带有“iya”的“udara”存在时,“samāna”可变为“so”。巴利
Iyayutte udare pare samānassa so hoti vā.
从同一腹中生者,即“同腹者”(sodariyo),亦名“相同腹者”(samānodariyo)。巴利
Samāne udare jāto sodariyo, samānodariyo.
所谓“iya”是指什么?即“samānodaratā”(同腹性)。巴利
Iyeti kiṃ? Samānodaratā.
同样,在其他情况中,‘samāna’亦变为‘so’。具有与月等同光辉的,称为‘月辉者’(candassasirīkaṃ),即面。同样,‘莲辉者’(padumassasirīkaṃ),即面容。巴利
Aññesupi samānassa so hoti, candena samānā sirī yassa taṃ candassasirīkaṃ, mukhaṃ. Evaṃ padumassasirīkaṃ, vadanaṃ.
依照大注释,‘santa’等词亦变为‘so’。有毛存在之处,即为‘有毛者’(salomako)。同样,‘有翼者’(sapakkhako);漏存在于他们中,故为‘有漏者’(sāsavā);缘存在于他们中,故为‘有缘者’(sappaccayā);有比自己更上之法存在于他们中,故为‘有上者’(sauttarā);善存在之人,即为‘善士’(sappuriso)。如此,‘善人’(sajjano)、‘正法’(saddhammo)、善存在的状态即为‘善性’(sabbhāvo)等。巴利
Mahāvuttinā santādīnañca so hoti, saṃvijjati lomaṃ assāti salomako. Evaṃ sapakkhako, saṃvijjanti āsavā etesanti sāsavā, saṃvijjanti paccayā etesanti sappaccayā, saṃvijjanti attano uttaritarā dhammā etesanti sauttarā, santo puriso sappuriso. Tathā sajjano, saddhammo, santassa bhāvo sabbhāvo iccādi.
388 这便是它的替换形式。巴利
388.Imassidaṃ.
当后置词存在时,此(ima)的替换形式为“ida”。巴利
Uttarapade pare imassa idaṃ hoti.
此义即是此,故为‘有此义’(idamatthī),复合词末有‘ī’,‘有此义’之性即为‘有此义性’(idamatthitā)。诸缘即是此,故为‘此缘’(idappaccayā),‘此缘’之性即为‘此缘性’(idappaccayatā)。亦有人解释:‘这些缘即是此缘,此缘即是此缘性’。‘Ida’也是不变词,如:‘比丘们,若此色是我,则此受……此想……此行……比丘们,若此是我’等。巴利
Ayaṃ attho etassāti idamatthī, samāsante ī, idamatthino bhāvo idamatthitā. Ayaṃ paccayo etesanti idappaccayā, idappaccayānaṃ bhāvo idappaccayatā. ‘‘Imesaṃ paccayā idappaccayā, idappaccayā eva idappaccayatā’’tipi yojenti. ‘Ida’nti nipātapadampi atthi, ‘‘rūpañca hidaṃ bhikkhave attā abhavissā, vedanā ca hidaṃ. Saññā ca hidaṃ. Saṅkhārā ca hidaṃ bhikkhave attā abhavissaṃsu’’ iccādi .
389 当后置词存在时,‘puṃ’为‘puma’的替换形式,或可作此替换。巴利
389.Puṃ pumassa vā.
当后分存在时,‘puma’可替换为‘puṃ’,或者也可作此替换。巴利
Uttarapade pare pumassa puṃ hoti vā.
‘puma’的性为阳性(pulliṅga),‘puma’的本质为男性本性(pumbhāva)。既是‘puma’又是杜鹃鸟,即称‘雄杜鹃’(puṅkokila);既是‘puma’又是牛,即称‘雄牛’(puṅgava)。依‘go tvacatthe…’规则,无词缀,为中性。巴利
Pumassa liṅgaṃ pulliṅgaṃ, pumassa bhāvo pumbhāvo, pumā ca so kokilo cāti puṅkokilo, pumā ca so go cāti puṅgavo, ‘go tvacatthe…’ti apaccayo, napuṃsako.
‘Vā’(或)是何义?即‘pumitthī’(男与女)。巴利
Vāti kiṃ? Pumitthī.
390 对于“nta”“ntu”词尾,替换为“ṭa”。巴利
390.Ṭa ntantūnaṃ.
当后词出现时,“nta”“ntu”在某些情况下替换为“ṭa”。巴利
Uttarapade pare nta, ntūnaṃ ṭa hoti vā kvaci.
以“有”(bhavaṃ)为依止者,即“以有为依止者”(bhavaṃpatiṭṭhā),并增入bind音。以“世尊”(bhagavā)为根本者,即“以世尊为根本者”(bhagavaṃmūlakā),指诸法。同样,“以世尊为皈依者”(bhagavaṃpaṭisaraṇā),也指诸法。巴利
Bhavaṃ patiṭṭho yesaṃ te bhavaṃpatiṭṭhā, bindāgamo. Bhagavā mūlaṃ yesaṃ te bhagavaṃmūlakā, dhammā. Evaṃ bhagavaṃpaṭisaraṇā, dhammā.
依据“bahula”规则,当其后有“tara”等后置词时,在“mahantīnaṃ”中,以殊胜故为“大”(mahā),即“更大者”(mahattarī);在“rattaññūnaṃ”中,“大”之性为“大性”(mahattaṃ),即“知夜之大性”(rattaññumahattaṃ)。同理,“生之大性”(jātimahattaṃ)、“德之大性”(guṇamahattaṃ)、“福之大性”(puññamahattaṃ),而阿拉汉之性则为“阿拉汉性”(arahattaṃ)。巴利
Bahulādhikārā tarādīsu ca paresu, mahantīnaṃ atisayena mahāti mahattarī, rattaññūnaṃ mahantassa bhāvo rattaññumahattaṃ. Evaṃ jātimahattaṃ, guṇamahattaṃ, puññamahattaṃ, arahantassa bhāvo arahattaṃ.
后接后置词时,“nta”、“ntu”替换为“a”。巴利
Uttarapade pare nta, ntūnaṃ a hoti.
“以有为依止者”(bhavantapatiṭṭhā),mayaṃ 意为“我们”;“以具德者为依止者”(guṇavantapatiṭṭhā),mayaṃ 意为“我们”。巴利
Bhavantapatiṭṭhā, mayaṃ, guṇavantapatiṭṭhā, mayaṃ.
392 当以“rrikkha”“ka”为后缀时。巴利
392.Rīrikkhakesu.
当以“rrikkha”“ka”为后缀且后接其它词时,samāna 变为 so。巴利
Rī, rikkha, kapaccayantesu paresu samānassa so hoti.
由于是常结合(niccasamāsa),故用他词作解释。“存在”(saṃvijjati)即“相同”(samāno),意思是在当前心中领受。彼看似相同者,称为“相似”(sadī)、“相似”(sadikkho)、“相似”(sadiso);而他们看似相同者,则称为“相似”(sadisā)。巴利
Niccasamāsattā aññapadena viggaho, saṃvijjatīti samāno, paccakkhe viya citte upalabbhatīti attho. Samāno viya so dissatīti sadī, sadikkho, sadiso, samānā viya te dissantīti sadisā.
393 对于以nta、kiṃ、ima结尾的词,则依次替换为ṭā、kī、ṭī。巴利
393.Ntakimimānaṃ ṭākīṭī.
其中,当这些后续词存在时,以nta为后缀的词、kiṃ词、ima词,依次变成ṭā、kī、ṭī。巴利
Tesu paresu ntapaccayantassa ca kiṃ, imasaddānañca kamena ṭā, kī, ṭī honti.
看似如‘有’(bhavaṃ)者,即成为‘bhavādī’‘bhavādikkho’‘bhavādiso’;看似如‘何’(ko)者,即成为‘kīdī’‘kīdikkho’‘kīdiso’;看似如‘此’(ayaṃ)者,即成为‘īdī’‘īdikkho’‘īdiso’。巴利
Bhavaṃ viya so dissatīti bhavādī, bhavādikkho, bhavādiso, ko viya so dissatīti kīdī, kīdikkho, kīdiso, ayaṃ viya so dissatīti īdī, īdikkho, īdiso.
394 对于‘sabba’等词,词尾变为‘ā’。巴利
394.Sabbādīnamā.
当名为‘sabba’等的 ‘ya’、‘ta’、‘eta’、‘añña’、‘amha’、‘tumha’等词处于后位时,其末尾变为‘ā’。巴利
Tesu paresu sabbādināmakānaṃ ya, ta, eta, añña, amha, tumhasaddānaṃ anto ā hoti.
‘yādī’、‘yādikkho’、‘yādiso’;‘tādī’、‘tādikkho’、‘tādiso’;‘etādī’、‘etādikkho’、‘etādiso’。巴利
Yādī, yādikkho, yādiso, tādī, tādikkho, tādiso, etādī, etādikkho, etādiso.
395 对于“eta”一词,〔替换为〕“eṭa”。巴利
395.Vetasseṭa.
当这些后置词存在时,“eta”可有替换形式“eṭa”,或有此替换。巴利
Tesu paresu etassa eṭa hoti vā.
例如:‘edī’、‘edikkho’、‘ediso’;‘aññādī’、‘aññādikkho’、‘aññādiso’;‘amhādī’、‘amhādikkho’、‘amhādiso’;‘tumhādī’、‘tumhādikkho’、‘tumhādiso’。巴利
Edī, edikkho, ediso, aññādī, aññādikkho, aññādiso, amhādī, amhādikkho, amhādiso, tumhādī, tumhādikkho, tumhādiso.
396 当‘tumha’与‘amha’用于单数时,依次可替换为‘tā’与‘mā’。巴利
396.Tumhamhānaṃ tāmekasmiṃ.
当这些词作为后置词、用于单数时,‘tumha’与‘amha’可替换为‘tā’与‘mā’。巴利
Tesu paresu ekavacane pavattānaṃ tumha’ mhasaddānaṃ tā, mā honti vā.
看似如‘我’(ahaṃ)者,即名为‘如我者’(mādī、mādikkho、mādiso);看似如‘你’(tvaṃ)者,即名为‘如你者’(tādī、tādikkho、tādiso)。巴利
Ahaṃ viya so dissatīti mādī, mādikkho, mādiso, tvaṃ viya so dissatīti tādī, tādikkho, tādiso.
‘于单数’是何义?若他们看似如‘我们’(amhe),则称为‘如我们者’(amhādino、amhādikkhā、amhādisā);若他们看似如‘你们’(tumhe),则称为‘如你们者’(tumhādino、tumhādikkhā、tumhādisā)。此处唯取比喻义的同一性,故他们看似如‘我’者,亦可相应称为‘如我者’(mādisā);他们看似如‘你’者,亦可相应称为‘如你者’(tādino、tādisā)。有圣典云:‘唯如我者是真胜者,他们已证漏尽’。这些词在后《论藏》中亦将出现。巴利
Ekasminti kiṃ? Amhe viya te dissantīti amhādino, amhādikkhā, amhādisā, tumhe viya te dissantīti tumhādino, tumhādikkhā, tumhādisā. Ettha ca upamānatthasseva ekattaṃ icchīyati, tasmā ahaṃ viya te dissantīti mādisā tvaṃ viya te dissantīti tādino, tādisātipi yujjanti. ‘‘Mādisā ve jinā honti, ye pattā āsavakkhaya’’nti pāḷi, imāni padāni upari kitakaṇḍepi āgamissanti.
397 当‘tumha’、‘amha’之后出现非‘rī’、‘rikkha’、‘ka’的后缀时,替换为‘taṃ’、‘maṃ’;或于某处亦可有此替换。巴利
397.Taṃmamaññatra.
除了‘rī’、‘rikkha’、‘ka’等后缀的情况之外,当后置词出现时,‘tumha’和‘amha’的替换形式分别为‘taṃ’和‘maṃ’,这种替换有时也会出现。巴利
Rī, rikkha, kapaccayehi aññasmiṃ uttarapade pare tumha’mhānaṃ taṃ, maṃādesā honti kvaci.
那些以“你”(tvaṃ)为庇护者,称为“以你为庇护者”(taṃleṇā);那些以“我”(ahaṃ)为庇护者,称为“以我为庇护者”(maṃleṇā)。同理,有“以你为洲者”(taṃdīpā)、“以我为洲者”(maṃdīpā)、“以你为皈依者”(taṃpaṭisaraṇā)、“以我为皈依者”(maṃpaṭisaraṇā)。巴利
Tvaṃ leṇaṃ yesaṃ te taṃleṇā, ahaṃ leṇaṃ yesaṃ te maṃleṇā . Evaṃ taṃdīpā, maṃdīpā , taṃpaṭisaraṇā, maṃpaṭisaraṇā.
398 当‘mana’等词和‘āpa’等词带有后缀‘maya’时,它们替换为‘o’。巴利
398.Manādyāpādīnamo maye ca.
当后置词及‘maya’后缀存在时,‘mana’等词和‘āpa’等词替换为‘o’。巴利
Uttarapade mayapaccaye ca pare manādīnaṃ āpādīnañca o hoti.
‘意最上’(manoseṭṭhā)、‘意所成’(manomayā)、‘尘垢’(rajojallaṃ)、‘尘所成’(rajomayaṃ),此处应说一切‘意群’(manogaṇo);亦如‘水界’(āpodhātu)、‘水所成’(āpomayaṃ)。‘随行于诸方’(anuyanti disodisaṃ),‘汝活百年’(jīva tvaṃ saradosataṃ)。巴利
Manoseṭṭhā, manomayā, rajojallaṃ, rajomayaṃ, sabbo manogaṇo idha vattabbo, āpodhātu, āpomayaṃ. Anuyanti disodisaṃ , jīva tvaṃ saradosataṃ .
399 于数词之后,‘para’替换为‘o’。巴利
399.Parassa saṅkhyāsu.
在数词之后,‘para’的替换形式为‘o’。巴利
Saṅkhyāsu parāsu parassa o hoti.
‘超过百’(parosataṃ)、‘超过千’(parosahassaṃ)、‘超过五十法’(paropaṇṇāsa dhammā)。这里的‘para’一词,如同在‘根之超越智’(indriyaparopariyatta)中一样,是表达‘超越’义的异词,并非代词。巴利
Parosataṃ, parosahassaṃ, paropaṇṇāsa dhammā, idha parasaddo ‘‘indriyaparopariyatta’’nti ettha viya adhikatthavācisaddantaraṃ, na sabbanāmaṃ.
400 在‘jana’之后时,‘puthu’的替换形式为‘u’。巴利
400.Jane puthassu.
当后置词“jana”存在时,“puthu”的替换形式为“u”。巴利
Jane pare puthassa u hoti.
因“与圣者各别故,此人”而为“凡夫”(puthujjano)。又依圣典的用法,“puthu”一词本身便常见。“凡夫”(puthujjanā)者,谓生起种种烦恼故;“凡夫”者,谓仰望种种不同师长之面故;“凡夫”者,谓被种种不同的暴流冲走故。有言“依想之种种各别,而有渴爱之种种各别”。“来,亦问其它众多沙门婆罗门”。“我将游行于村落之间,教导众多弟子”。“广大且众多”,“以种种电光之色”,“种种身、种种存在者”等。因此,在“各别即”(puthageva)、“于各别作”(puthakkaraṇe)等处,“th”中的“u”音变为“a”音,是合理的。巴利
Ariyehi puthagevāyaṃ janoti puthujjano. Api ca pāḷinaye puthusaddoyeva bahulaṃ dissati, puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu nānāsatthārānaṃ mukhaṃ ullokentīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhantīti puthujjanā , saññānānāttaputhuttapabhedaṃ paṭicca taṇhānānāttaputhuttapabhedo hoti , iṅgha aññepi pucchassu, puthū samaṇabrāhmaṇe . Gāmā gāmaṃ vicarissaṃ, sāvake vinayaṃ puthū, āyatāni puthūni ca, puthunā vijjuvaṇṇinā , puthukāyā puthubhūtā iccādi. Tasmā ‘‘puthageva, puthakkaraṇe’’ iccādīsu thussa ukārassa akāro yujjati.
401 当后置词“cha”与“āyatana”存在时,“so”的替换形式为“so”,或是可有此替换。巴利
401.So chassāhāyatanesu vā.
或者,在六处中,他即是那六种的拥有者。巴利
Ahe ca āyatane ca pare chassa so hoti vā.
六天,称为‘sāhaṃ’。有‘sāhaṃ’的生命,‘sāhassā’即是 sāhaṃ + assa 的拆分。六处。巴利
Cha ahāni sāhaṃ. Atthi sāhassa jīvitaṃ , ‘sāhassā’ti sāhaṃ+assāti chedo. Saḷāyatanaṃ.
“vā”是什么意思?就是被六所覆盖的罪、六处。巴利
Vāti kiṃ? Chāhappaṭicchannā āpatti , cha āyatanāni.
402 对于以ltu结尾的pitā(父亲)等词,可有āraṅ与raṅ。巴利
402.Ltupitādīnamāraṅraṅa.
当复合词的后分有后续词时,以ltu词缀结尾的pitā等词,依次可变为āraṅ与raṅ。巴利
Samāsuttarapade pare ltupaccayantānaṃ pitādīnañca kamena āraṅa, raṅa honti vā.
见到导师,即satthāradassana。这便是对kattāra(作者)一词的说明。母亲与父亲合称mātarapitaro,在父母中养育的,称为mātāpitarasaṃvaḍḍho。巴利
Satthuno dassanaṃ satthāradassanaṃ. Evaṃ kattāraniddeso. Mātā ca pitā ca mātarapitaro, mātāpitūsu saṃvaḍḍho mātāpitarasaṃvaḍḍho.
“vā”是什么意思?指导师之见、作者的说明、父母。巴利
Vāti kiṃ? Satthudassanaṃ, kattu niddeso, mātāpitaro.
403 与明和胎相关的词,在表示第四格意义时变为ā。巴利
403.Vijjāyonisambandhīnamā tatra catthe.
在第四格复合中,与明和胎相关、以ltu结尾的“父亲”等词,当它们置于后面时,变为ā。巴利
Catthasamāse vijjāsambandhīnaṃ yonisambandhīnañca ltupitādīnaṃ ā hoti tesveva paresu.
例如“mātāpit┓mātāpitaro”等。巴利
Mātāpitā, mātāpitaro iccādi.
“tatra”是何义?母亲的兄弟称为“mātubhātā”。巴利
Tatrāti kiṃ? Mātuyā bhātā mātubhātā.
在此,教授明与技艺的师长,对弟子而言,被称为“与明相关的父母”。巴利
Ettha ca vijjāsippāni sikkhāpentā ācariyā sissānaṃ vijjāsambandhī mātāpitaro nāma.
404 关于“putta”一词。巴利
404.Putte.
当“putta”置于其后时,与明、胎相关的、以ltu结尾的父亲等词,变为ā。巴利
Catte putte pare vijjāyonisambandhīnaṃ ltupitādīnaṃ ā hoti.
母子们去,父子们去。依大疏,它们又有i的替换:mātipakkho, pitipakkho。母方得苦,父方得苦;母方之财,父方之财。此处,母亲所有的称为māttika,父亲所有的称为pettika,且具双重增强。从母方、从父方,兄弟即是bhātiko,即兄弟王。巴利
Mātāputtā gacchanti, pitāputtā gacchanti. Mahāvuttinā tesañca i hoti, mātipakkho, pitipakkho. Mātigho labhate dukhaṃ , pitigho labhate dukhaṃ, māttikaṃ dhanaṃ, pettikaṃ dhanaṃ . Ettha ca mātuyā santakaṃ māttikaṃ, pituno santakaṃ pettikaṃ, dvittaṃ vuddhi ca. Mātito, pitito, bhātā eva bhātiko, bhātikarājā.
405 当“pati”位于后位时,“jāyā”词形变为“jāyaṃ”。巴利
405.Jāyāya jāyaṃ patimhi.
当“pati”位于后位时,“jāyā”一词变为“jāyaṃ”。巴利
Patimhi pare jāyāsaddassa jāyaṃ hoti.
能生于者称为“jāyā”,妻与夫合称为“jāyampatī”。或者,“jāyampatī”此词依连声规则即可成立,因此可有“jampatī”的读法,如“devarājā sujampatī”,又如梵文典籍中的“dāro ca pati ca dampatī”。但在此处,依《大疏》,当“pati”位于后位时,“sujātā”变为“sujaṃ”,“dāra”变为“daṃ”;同样地,“jāyā”与“pati”应定为“jampatī”。巴利
Puttaṃ janetīti jāyā, jāyā ca pati ca jāyampatī . Atha vā ‘‘jāyampatī’’ti idaṃ sandhividhināva siddhaṃ, tasmā ‘‘jampatī’’tipāṭho siyā yathā ‘‘devarājā sujampatī’ ’ti, yathā ca sakkataganthesu ‘‘dāro ca pati ca dampatī’’ti. Idha pana mahāvuttinā patimhi sujātāya sujaṃ hoti, dārassa ca daṃ hoti, tathā jāyā ca pati ca jampatīti niṭṭhaṃ gantabbaṃ.
注释中说:‘jānipatī是由词干变化而成,同样dampatī。’此处,生子者称为jānī。jānī与夫合称jānīpatī,这是合理的。另有‘tudampatī’的读法。在迦旃延文法中说:‘jāyāya tu daṃjāni patimhi’。其中,tu字仅作填充音节之用。巴利
Yañca vuttiyaṃ ‘‘jānipatīti pakatyantarena siddhaṃ, tathā dampatī’’ti vuttaṃ. Tattha puttaṃ janetīti jānī. Jānī ca pati ca jānīpatīti yujjati. ‘‘Tudampatī’’ti pāṭho. Kaccāyane ca ‘jāyāya tu daṃjāni patimhī’ti. Tattha tusaddo padapūraṇamatte yujjati.
406 在专有名词中,udaka变为uda。巴利
406.Saññāyamudodakassa.
当表达专有名词之义,且位于后分时,udaka变为uda。巴利
Saññāyaṃ gamyamānāyaṃ uttarapade pare udakassa udo hoti.
能持水者,名为udadhi(海);能持大水者,名为mahodadhi(大海);在其中饮水者,名为udapāna(井);以此而饮水者,名为udapāti(饮器)。巴利
Udakaṃ dhāretīti udadhi, mahantaṃ udakaṃ dhāretīti mahodadhi, udakaṃ pivanti etthāti udapānaṃ, udakaṃ pivanti etāyāti udapāti.
407 又或于kumbha(瓶)等词之后。巴利
407.Kumbhādīsu vā.
当kumbha等词作为后分时,udaka(水)的语形可变为uda,或也可不变。巴利
Kumbhādīsu paresu udakassa udo hoti vā.
“水罐”:udakumbho或udakakumbho。同样,udapatto、udakapatto、udabindu、udakabindu。依《大疏》,在syādi等格尾变化中亦有省略,如圣典中:“nīlodā pokkharaṇī”。巴利
Udakassa kumbho udakumbho, udakakumbho. Evaṃ udapatto, udakapatto, udabindu, udakabindu. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘nīlodā pokkharaṇī’’ti pāḷi.
408 在sota等词之前,出现省略。巴利
408.Sotādīsu lopo.
当sota等词位于其后时,udaka中的u被省略。巴利
Sotādīsu paresu udakassa ussa lopo hoti.
水之流(dakasotaṃ),水中罗刹(dakarakkhaso),以水为住处者(dakāsayā,即众生)。据《大疏》,在带格尾的变化中亦有其例,如圣典中云:“dake dakāsayā senti”。巴利
Udakassa sotaṃ dakasotaṃ, udake rakkhaso dakarakkhaso, udakaṃ āsayo yesaṃ te dakāsayā, pāṇā. Mahāvuttinā syādīsupi, ‘‘dake dakāsayā sentī’’ti pāḷi.
409 在“前、后、今日、晚间、中间”这些词之后,“ha”变为“ṇha”。巴利
409.Pubbāparajjasāyamajjhehāhassa ṇho.
当aha位于pubba等词之后时,变为ṇha。巴利
Pubbādīhi parassa ahassa ṇho hoti.
晨分(pubbaṇho)、午后(aparaṇho)、今日分(ajjaṇho)、黄昏分(sāyaṇho)、正午分(majjhaṇho)。巴利
Pubbaṇho, aparaṇho, ajjaṇho, sāyaṇho , majjhaṇho.
410 ku等词,在非格尾变化中,常与带格尾的词合为一义。巴利
410.Kupādayo niccamasyādividhimhi.
除格尾变化的情况外,ku等和pa等词常与带格尾的词合为一义。巴利
Syādividhito aññattha kuādayo pādayo ca saddā syādyantena saha niccaṃ ekatthā honti.
低劣的婆罗门:kubrāhmaṇo,微温:kaduṇhaṃ,显现而存在:pātubhūto,显露而存在:āvībhūto,沉默而存在:tuṇhībhūto,首要向导:panāyako,以种种方式造作:pakaritvā,以种种方式所造:pakataṃ,或指最初所造:pakataṃ,丑恶之人:duppuriso。同理:dukkaṭaṃ,善美之人:supuriso。同理:sukataṃ,abhidhammo,abhitthuto,极黄:ākaḷāro,极缚:ābandho等等。巴利
Kucchito brāhmaṇo kubrāhmaṇo, īsakaṃ uṇhaṃ kaduṇhaṃ, pākaṭo hutvā bhavatīti pātubhūto, āvī hutvā bhavatīti āvībhūto, tuṇhī bhavatīti tuṇhībhūto, pamukho nāyako panāyako, pakārena karitvā pakaritvā pakārena kataṃ pakataṃ, paṭhamaṃ vā kataṃ pakataṃ, virūpo puriso duppuriso. Evaṃ dukkaṭaṃ, sobhaṇo puriso supuriso. Evaṃ sukataṃ, abhidhammo, abhitthuto, bhusaṃ kaḷāro ākaḷāro, bhusaṃ bandho ābandho iccādi.
pa等词在表示‘已造作’等义时,与第一格合为一义。如已造作的老师,即师中之师:pācariyo。同理:payyako,他人的弟子:pantevāsī,他人的儿子:paputto,他人的孙子:panattā。巴利
Pādayo pakatādyatthe paṭhamāya ekatthā honti, pakato ācariyo pācariyo. Evaṃ payyako, paro antevāsī pantevāsī, paro putto paputto, paro nattā panattā.
ati等词在表示‘超越’等义时,与第二格合成。如超越了床的范围:atimañco。同理:极愚之人,极长之时。巴利
Atyādayo atikkantādyatthe dutiyāya, mañcaṃ atikkanto atimañco. Evaṃ atibālo, ativelā.
ava等前缀在与第三格结合时,表示“被抛弃”等义。被杜鹃鸟抛弃的树林:avakokilaṃ;他们认为“avakuṭṭha”即是被抛弃。同样地:avamayūraṃ(被孔雀抛弃的树林)。巴利
Avādayo kuṭṭhādyatthe tatiyāya, kokilāya avakuṭṭhaṃ vanaṃ avakokilaṃ, ‘avakuṭṭha’nti chaḍḍitanti vadanti. Evaṃ avamayūraṃ.
pari等前缀在与第四格结合时,表示“生病”等义。因学习而生病:pariyajjheno。巴利
Pariyādayo gilānādyatthe catutthiyā, ajjhāyituṃ gilāno pariyajjheno.
ni等前缀在与第五格结合时,表示“已出、离开”等义。从憍赏弥出:nikkosambi;从林中出离,即涅槃:nibbānaṃ。巴利
Nyādayo nikkhantādyatthe pañcamiyā, kosambiyā nikkhanto nikkosambi, vānato nikkhantaṃ nibbānaṃ.
“非带格尾变化”是什么意思?即“朝向树闪耀”。巴利
Asyādividhimhīti kiṃ? Rukkhaṃ pati vijjotate.
411 以cī结尾的词与表动作义的词相组合。巴利
411.Cī kriyatthehi.
以cī为后缀的词与表动作义的词合为一义。巴利
Cīpaccayanto saddo kriyatthehi saddehi saha ekattho hoti.
强力之作:balīkiriya;显露之作:pākaṭīkiriya;显露之存在:pākaṭībhuyya;显露之有:pākaṭībhaviya。巴利
Balasā kiriya balīkiriya, pākaṭīkiriya, pākaṭībhuyya, pākaṭībhaviya.
412 与表示装饰、恭敬、不恭敬等义的诸词相连。巴利
412.Bhūsanādarānādarādīsvehi saha.
alam等词,于装饰等义中,与这些表示动作义的词合为一义。巴利
Alamādayo saddā bhūsanādīsu atthesu etehi kriyatthehi saha ekatthā honti.
作了装饰:即加以庄严;作了平等的恭敬:即以恭敬心而为;作了不平等的不恭敬:即以不恭敬心而为;点的变化形式。巴利
Bhūsanaṃ akāsīti alaṃkiriya, samaṃ ādaraṃ akāsīti sakkacca, asamaṃ anādaraṃ akāsīti asakkacca, binduno pararūpattaṃ.
于“装饰等”中,是何含义?意为“吃饱喝足后而去”,其中“alaṃ”即“足够”;“恭敬地做后而去”;“令变得庄严后而去”。这是说,如“kacca, kiriya”等简略形式,与不变词结合成就,方有同一词义;而如“katvā”等未简略形式,是单独成就的,并非如此——此即意旨所在。巴利
Bhūsanādīsūti kiṃ? Alaṃ bhutvā gato, ‘ala’nti pariyattaṃ, sakkatvā gato, sobhaṇaṃ katvātyattho. ‘‘Kacca, kiriya’’ iccādinā saṃkhittarūpehi upapadena saha siddhehi eva ekatthasaññā, na ‘‘katvā’’ iccādinā asaṃkhittarūpehi visuṃ siddhehīti adhippāyo.
其他词也常与带语尾的动词词等合为一词。巴利
Aññe ca saddā kriyatthehi syādyantehi saha bahulaṃ ekatthā honti.
“atirekaṃ abhavīti”即 parobhuyya。同样地,tirobhuyya、parokiriya、tirokiriya、urasikiriya、manasikiriya、majjhekiriya、tuṇhībhuyya 也是如此。巴利
Atirekaṃ abhavīti parobhuyya. Evaṃ tirobhuyya, parokiriya, tirokiriya, urasikiriya, manasikiriya, majjhekiriya, tuṇhībhuyya.
此类词也已失去名词性,成为不变词的形式,亦有带语尾的形式。因此,它们同样被收入本经之中。巴利
Tyādisaddāpi saññābhāvaṃ pattā nipātarūpā honti, syādirūpā ca. Tasmā tepi imasmiṃ sutte saṅgayhanti.
“有乳的母牛”、“无子的女人”、“有而后成为缘”即 atthipaccayo。同样地,natthipaccayo、“业曾有”即 ahosikammaṃ、“来且看”即 ehipassa,“ehipassa 这样的规定是合适的”即 ehipassiko——这称为后缀复合词。如这些等。巴利
Atthikhīrā gāvī, nasantiputtā itthī, atthi hutvā paccayo atthipaccayo. Evaṃ natthipaccayo, ahosi eva kammaṃ ahosikammaṃ, ehi ca passa ca ehipassa, ehipassa iti vidhānaṃ arahatīti ehipassiko, ayaṃ taddhitantasamāso nāma. Evaṃ parattha.
“虽被唤‘来,尊者’却不来”即 naehibhaddantiko,“虽被唤‘站住,尊者’却不站住”即 natiṭṭhabhaddantiko。“习惯说‘来,欢迎你’”即 ehisvāgatiko,或称 ehisvāgatavādī。“以‘来,比丘!’一语即成就的具足戒”即 ehibhikkhūpasampadā。同样地,“古德曾如是说”或“往昔曾如是”而有如此流传的说法,故为 itihāso(历史、古书)。“先前未曾知,今将知”而生起的根即 anaññātaññassāmītindriyaṃ。“某甲如是说、某甲如是说”或“某书中如是说、某书中如是说”这样流传的话语即 itihitihaṃ。“已了知”而被记说的憍陈如即 aññāsikoṇḍañño,等等。巴利
Ehi bhaddanteti vuttopi na etīti naehibhaddantiko , tiṭṭha bhaddanteti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko, ehi svāgataṃ tuyhanti vadanasīlo ehisvāgatiko, ehisvāgatavādī vā, ehi bhikkhūti vacanena siddhā upasampadā ehibhikkhūpasampadā, evaṃ porāṇā āhaṃsu vā, evaṃ pure āsiṃsu vāti evaṃ pavattaṃ vidhānaṃ ettha atthīti itihāso , purāṇagantho, yaṃ pubbe anaññātaṃ, taṃ idāni ñassāmi iti pavattassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ, asuko iti āha asuko iti āha, asukasmiṃvā ganthe iti āha asukasmiṃ ganthe iti āhāti evaṃ pavattavacanaṃ itihitihaṃ, aññāsi iti byākato koṇḍañño aññāsikoṇḍañño iccādi.
然而,有些人说“sacchikaroti、manasikaroti、pākaṭīkaroti、āvīkaroti、pātukaroti、alaṅkaroti、sakkaroti、pabhavati、parābhavati”等也是一词性。以 tumanta、tvanta 等结尾的词也被包含在此中。“想去”即 gantukāmo,[同样] kattukāmo、daṭṭhukāmo;“此心有想去”即 gantumano;“共谋而取”即 saṃvidhāvahāro,有 y 的消失。如此,“依之而生起的色”即 upādārūpaṃ,“不依而解脱”即 anupādāvimutto,paṭiccasamuppādo、āhaccabhāsito、upahaccaparinibbāyī、aveccappasādo、chakkhattuparamaṃ、sattakkhattuparamo 等等。巴利
Keci pana ‘‘sacchikaroti, manasikaroti, pākaṭīkaroti, āvīkaroti, pātukaroti, alaṅkaroti, sakkaroti, pabhavati, parābhavati’’ iccādīnampi ekatthībhāvaṃ vadanti. Tumantatvantādikāpi ettha saṅgayhanti, gantuṃ kāmetīti gantukāmo, kattukāmo, daṭṭhukāmo, gantuṃ mano etassāti gantumano, saṃvidhāya avahāro saṃvidhāvahāro, yalopo. Evaṃ upādāya uppannaṃ rūpaṃ upādārūpaṃ, anupādāya vimutto anupādāvimutto, paṭiccasamuppādo, āhaccabhāsito, upahaccaparinibbāyī , aveccappasādo, chakkhattuparamaṃ, sattakkhattuparamo iccādi.
此处解说数词的集合。巴利
Idāni saṅkhyārāsi vuccate.
414 在“vidha”等词之前,“dvi”转为“du”。巴利
414.Vidhādīsu dvissa du.
当“vidha”等词位于其后时,“dvi”即转为“du”。巴利
Vidhādīsu paresu dvissa du hoti.
“有两种方式、类别”名为 duvidho;“有两层布”名为 dupaṭṭaṃ,即袈裟;“具二支”名为 duvaṅgikaṃ,即禅那等。巴利
Dve vidhā pakārā yassāti duvidho, dve paṭṭāni yassāti dupaṭṭaṃ, cīvaraṃ, duvaṅgikaṃ, jhānaṃ iccādi.
415 在 guṇa 等词前,dvi 变为 di。巴利
415.Di guṇādīsu.
在 guṇa 等词前,dvi 变为 di。巴利
Guṇādīsu dvissa di hoti.
具有两层布,故称 diguṇā(指僧伽梨衣);两头牛为 digu;两夜为 dirattaṃ 或 dvirattaṃ。巴利
Dve guṇā paṭalā yassāti diguṇā, saṅghāṭi, dve gāvo digu, dve rattiyo dirattaṃ, dvirattaṃ vā.
416 Tīsva:在 ti 等词前。巴利
416.Tīsva.
dvi 在 ti 等词之前时,变为 a。巴利
Tīsu paresu dvissa a hoti.
“二或三次”即是 dvattikkhattuṃ,“二或三个钵”即是 dvattipattā。巴利
Dve vā tayo vā vārā dvattikkhattuṃ, dve vā tayo vā pattā dvattipattā.
417 当前置的数词既非 satādi,也非他义时,dvi 变为 ā。巴利
417.Ā saṅkhyāyāsatādonaññatthe.
在复合词中,若排除他词义,且后续词为 satādi 以外的数词时,dvi 变为 ā。巴利
Aññapadatthavajjite samāse satādito aññasmiṃ saṅkhyāpade pare dvissa ā hoti.
“二与十”合为“十二”(dvādasa),或“以二超过十”而成“十二”(dvādasa);“二十二”(dvāvīsati)、“三十二”(dvattiṃsa)等,其中均有音节的缩短。巴利
Dve ca dasa ca dvādasa, dvīhi vā adhikā dasa dvādasa, dvāvīsati, dvattiṃsa, rassattaṃ.
为何说“非 satādi”?例如 dvisataṃ、dvisahassaṃ 即是。巴利
Asatādoti kiṃ? Dvisataṃ, dvisahassaṃ.
为何说“非他义”?例如由“dve dasa yasminti”而构成“dvidasa”。巴利
Anaññattheti kiṃ? Dve dasa yasminti dvidasa.
418 处于 ti 等词之前时。巴利
418.Tisse.
若后续的数词并非表示“他”义,亦非 satādi 之类时,ti 变为 e。巴利
Anaññatthe asatādo saṅkhyāpade pare tissa e hoti.
“三与十”合成 terasa,或“以三超过十”也成 terasa。同样地,有 tevīsati、tettiṃsa。巴利
Tayo ca dasa ca terasa, tīhi vā adhikā dasa terasa. Evaṃ tevīsati, tettiṃsa.
419 在 cattālīsa 等词之前,ti 也可变为 e。巴利
419.Cattālīsādo vā.
在 cattālīsa 等词之后,ti 可变为 e。巴利
Cattālīsādīsu paresu tissa e hoti vā.
如:tecattālīsaṃ 或 ticattālīsaṃ,tepaññāsaṃ 或 tipaññāsaṃ,tesaṭṭhi 或 tisaṭṭhi,tesattati 或 tisattati,teasīti 或 tiasīti,tenavuti 或 tinavuti。巴利
Tecattālīsaṃ, ticattālīsaṃ, tepaññāsaṃ, tipaññāsaṃ, tesaṭṭhi, tisaṭṭhi, tesattati, tisattati, teasīti, tiasīti, tenavuti, tinavuti.
420 对于 dvi,也有变为 ā 的情形。巴利
420.Dvissā ca.
从 cattālīsa 等词开始,dvi 可变为 e,或也变为 ā。巴利
Cattālīsādo dvissa e hoti vā ā ca.
dvecattālīsaṃ、dvācattālīsaṃ、dvicattālīsaṃ、dvepaññāsaṃ、dvipaññāsaṃ、dvāsaṭṭhi、dvesaṭṭhi、dvāsattati、dvesattati、dvāsīti、dvānavuti、dvenavuti。以 vā 一词表明,在 paññāsa 中无转变为 ā 的形式,在 asīti 中亦无转变为 etta 的形式。巴利
Dvecattālīsaṃ, dvācattālīsaṃ, dvicattālīsaṃ, dvepaññāsaṃ, dvipaññāsaṃ, dvāsaṭṭhi, dvesaṭṭhi, dvāsattati, dvesattati, dvāsīti, dvānavuti, dvenavuti. Vāsaddena paññāsamhi āttaṃ, asītimhi ettañca natthi.
421 在 acattālīsa 等前,dvi 亦可变为 bā。巴利
421.Bācattālīsādo vā.
在 acattālīsa 等后续词之前,dvi 可选择变为 bā。巴利
Acattālīsādo pare dvissa bā hoti vā.
即:bārasa 或 dvādasa、bāvīsati 或 dvāvīsati、bāttiṃsa 或 dvattiṃsa。巴利
Bārasa, dvādasa, bāvīsati, dvāvīsati, bāttiṃsa, dvattiṃsa.
所谓“acattālīsa”等,是指什么?即 dvācattālīsaṃ(四十二)。巴利
Acattālīsādoti kiṃ? Dvācattālīsaṃ.
422 当 dasa 为后词时,catu 变为 cu 和 co。巴利
422.Catussa cuco dase.
当 dasa 为后置词时,catu 可变为 cu 或 co。巴利
Dase pare catussa cu, co honti vā.
cuddasa(十四)、coddasa(十四)、catuddasa(十四)。巴利
Cuddasa, coddasa, catuddasa.
423 “五”在“二十”和“十”等词之前时,变为“paṇṇa”和“panna”。巴利
423.Vīsatidasesu pañcassa paṇṇapannā.
在这些之前,pañca 可依次变为 paṇṇa、pannā。巴利
Esu pañcassa paṇṇa, pannā honti vā yathākkamaṃ.
paṇṇavīsati(二十五)、pañcavīsati(二十五)、pannarasa(十五)、pañcadasa(十五)。巴利
Paṇṇavīsati, pañcavīsati, pannarasa, pañcadasa.
424 当 dasa 为后随即时,cha 变为 so。巴利
424.Chassa so.
若 dasa 为后续词,cha 即成 so。巴利
Dase pare chassa so hoti.
425 eka、aṭṭha 变作 ā。巴利
425.Ekaṭṭhānamā.
当 dasa 为后随词时,eka 与 aṭṭha 变为 ā。巴利
Dase pare eka, aṭṭhānaṃ ā hoti.
如 ekādasa(十一)、aṭṭhārasa(十八)。巴利
Ekādasa, aṭṭhārasa.
426 位于数词之后时,dasa 也可变为 ra。巴利
426.Ra saṅkhyāto vā.
位于 eka 等数词之后时,后续的 dasa 可变为 ra,此为可选。巴利
Ekādisaṅkhyamhā parassa dasassa ra hoti vā.
ekārasa 或 ekādasa,bārasa 或 dvādasa,pannarasa 或 pañcadasa,sattarasa 或 sattadasa,aṭṭhārasa 或 aṭṭhādasa。凡作 bā 替换与 pannā 替换之处,必定如此。此处不然:catuddasa。巴利
Ekārasa, ekādasa, bārasa, dvādasa, pannarasa, pañcadasa, sattarasa, sattadasa, aṭṭhārasa, aṭṭhādasa, bādese pannādese ca niccaṃ. Idha na hoti, catuddasa.
427 在 cha 与 ti 之后,dasa 也变为 ḷa 和 ra。巴利
427.Chatīhi ḷo ca.
在 cha、ti 之后,其后的 dasa 变为 ḷa,亦变为 ra。巴利
Cha, tīhi parassa dassa ḷo hoti ro ca.
soḷasa(十六)、terasa(十三)、teḷasa(十三)巴利
Soḷasa, terasa, teḷasa.
428 在 aḍḍha 之后,catuttha 与 tatiya 分别变为 uḍḍha、tiyā。巴利
428.Catutthatatiyānamaḍḍhuḍḍhatiyā.
“aḍḍhuḍḍhatiyā”即 aḍḍhā + uḍḍhatiyā 的拆解。在 aḍḍha 之后,其后的 catuttha 与 tatiya 依次变为 uḍḍha 与 tiyā。巴利
‘Aḍḍhuḍḍhatiyā’ti aḍḍhā+uḍḍhatiyāti chedo, aḍḍhamhā paresaṃ catuttha, tatiyānaṃ uḍḍha, tiyā honti yathākkamaṃ.
“以半加于第四”为 aḍḍhuḍḍho,“以半加于第三”为 aḍḍhatiyo。巴利
Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho, aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo.
当同义后缀 ṇya 出现时,则作 aḍḍhateyyo。巴利
Sakatthe ṇyamhi aḍḍhateyyo.
429 dutiya 与 aḍḍha 相合,即变为 diyaḍḍha、divaḍḍha。巴利
429.Dutiyassa saha diyaḍḍhadivaḍḍhā.
在 aḍḍha(半)之后,其后的 dutiya(第二)与 aḍḍha(半)一起,构成 diyaḍḍha、divaḍḍha(即“一个半”)。巴利
Aḍḍhamhā parassa dutiyassa saha aḍḍhena diyaḍḍha, divaḍḍhā honti.
以半加第二,即为 diyaḍḍha、divaḍḍha。巴利
Aḍḍhena dutiyo diyaḍḍho, divaḍḍho.
正如一、二、三、四、五、六、七、八、九、十这些词,各依其义而用;同样,二十、三十、四十、五十、六十、七十、八十、九十这些词,亦各依其义而用,并非从“十”这个词所派生。百、千等词,亦应作此理解。巴利
Yathā ca eka, dvi,ti, catu, pañca, cha, satta, aṭṭha, nava, dasasaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, tathā vīsati, tiṃsati, cattālīsa, paññāsa, saṭṭhi, sattati, asīti, navutisaddā paccekaṃ attano atthesu nipatanti, dasasaddassa kāriyā na honti, evaṃ satasahassasaddāpīti daṭṭhabbaṃ.
此后,十千名为“那户他”,百千名为“拉迦”,十百千名为“十百千”;这些词都依依主释复合词的方式构成。巴利
Tato paraṃ pana dasa sahassāni dasasahassaṃ, idaṃ ‘nahuta’nti ca vuccati, sataṃ sahassāni satasahassaṃ, idaṃ ‘lakkha’nti ca vuccati, dasa satasahassāni dasasatasahassanti evaṃ digusamāsavasena etāni padāni sijjhanti.
二百、三百、二千、三千等,在依主释复合词中已如前所述。巴利
Dve satāni dvisataṃ, tīṇi satāni tisataṃ, dve sahassāni dvisahassaṃ, tīṇi sahassāni tisahassaṃ iccādīni digumhi vuttāneva.
在计数法中,有位、十位、百位、千位、十千位、百千位、十百千位,这七位依次以十倍递增。其中,位即一、二、三等;十位即十、二十、三十等;百位即一百、二百、三百等;千位即一千、二千、三千等;余者类推。每一位上皆有九个词及九个间隔,这称为根本地。巴利
Gaṇanapathe pana ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃ, sahassaṭṭhānaṃ, dasasahassaṭṭhānaṃ, satasahassaṭṭhānaṃ, dasasatasahassaṭṭhānanti imāni satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāni honti. Tattha ekaṭṭhānaṃ nāma ekaṃ, dve, tīṇi iccādi. Dasaṭṭhānaṃ nāma dasa, vīsaṃ, tiṃsaṃ iccādi. Sataṭṭhānaṃ nāma sataṃ, dvisataṃ, tisataṃ iccādi. Sahassaṭṭhānaṃ nāma sahassaṃ, dvisahassaṃ, tisahassaṃ iccādi. Evaṃ uparipi. Ekamekasmiñca ṭhāne nava padāni ca nava antaranavantāni ca honti. Ayaṃ mūlabhūmi nāma.
次为俱胝地。于此亦有七个位:个位、十位、百位等。以根本地之最后一位乘以十,即得俱胝地之个位;此处七位亦依次十倍递增,十俱胝百千为其最后一位。巴利
Taduttari koṭibhūmi nāma. Tatthapi ekaṭṭhānaṃ, dasaṭṭhānaṃ, sataṭṭhānaṃiccādīni satta ṭhānāni honti. Tattha mūlabhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate koṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni kamena dasaguṇitāniyeva, idha dasakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ bhavati.
此后为百俱胝地。此处亦有七位。取俱胝地最后一位乘以十,即得百俱胝地之个位;此处七位亦十倍递增,十百俱胝百千为其最后一位。依此方法,应知一切地中上地之转起与位之差别。巴利
Taduttari pakoṭibhūmi nāma. Etthapi satta ṭhānāni honti. Tattha koṭibhūmiyā antimaṭṭhānaṃ gahetvā dasaguṇite kate pakoṭibhūmiyaṃ ekaṭṭhānaṃ hoti, idhapi satta ṭhānāni dasaguṇitāniyeva, dasapakoṭisatasahassaṃ antimaṭṭhānaṃ, iminā nayena sabbabhūmīsu uparūpari bhūmisaṅkanti ca ṭhānabhedo ca veditabbo.
此处地之次第如下:根本地、俱胝地、百俱胝地、俱胝百俱胝地、那户他地、尼那户他地、阿说宾尼地、频度地、阿部多地、尼阿部多地、阿哈哈地、阿巴地、阿咤咤地、索甘提迦地、优钵罗地、拘物头地、分陀利迦地、波头摩地、迦他那地、大迦他那地、阿僧祇地——凡二十一种地,计一千四百七十位。巴利
Ayaṃ panettha bhūmikkamo-mūlabhūmi, koṭibhūmi, pakoṭibhūmi, koṭipakoṭibhūmi, nahutabhūmi, ninnahutabhūmi, akkhobhiṇībhūmi , bindubhūmi, abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, ahahabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi, kumudabhūmi, puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmi, kathānabhūmi, mahākathānabhūmi, asaṅkhyeyyabhūmīti ekavīsati bhūmiyo sattacattālīsasataṃ ṭhānāni ca honti.
然而,诸地狱地依次名为:阿部多地、尼阿部多地、阿巴地、阿咤咤地、阿哈哈地、拘物头地、索甘提迦地、优钵罗地、分陀利迦地、波头摩地。其中,因巴利语中唯有六位数,而无“十百千”这第七位,故诸师在注释书中越过第七位,从第六位以上解说诸地转起时,便依百倍递增而说,如:百千之百为俱胝,俱胝百千之百为百俱胝等。巴利
Nirayabhūmīnaṃ kamena pana abbudabhūmi, nirabbudabhūmi, abababhūmi, aṭaṭabhūmi, ahahabhūmi, kumudabhūmi, sogandhikabhūmi, uppalabhūmi , puṇḍarīkabhūmi, padumabhūmīti vattabbo. Ettha ca yasmā pāḷibhāsāyaṃ dasasatasahassaṃ nāma sattamaṭṭhānaṃ natthi, cha ṭhānāni eva atthi, tasmā garū aṭṭhakathāsu āgatanayena sattamaṭṭhānaṃ ullaṅghetvā chaṭṭhaṭṭhānato upari bhūmisaṅkantiṃ kathentā sataguṇitaṃ katvā kathenti, satasahassānaṃ sataṃ koṭi, koṭisatasahassānaṃ sataṃ pakoṭi iccādi.
在此,“百千之百”实即十百千的十倍,因此即便作此解说,也应知此诸地狱地及一切位数皆成就十倍。又因名为“计数地”的计数方式,随各地居民而有种种不同,故在《岛史》中,除阿说宾尼、频度、迦他那、大迦他那之外,依圣典方式只说十七地。在《迦旃延》中,如前所示有二十一种地;在梵语典籍中,则更为增多;而有些地方更说到以“大势力蕴”为究竟的六十地。巴利
Tattha satasahassānaṃ sataṃ nāma dasasatasahassānaṃ dasakameva hoti, tasmā tathā kathentāpi bhūmīnaṃ sabbaṭṭhānānañca dasaguṇasiddhimeva kathentīti veditabbaṃ. Yasmā ca gaṇanabhūmisaṅkhāto gaṇanapatho nāma nānādesavāsīnaṃ vasena nānāvidho hoti, tasmā dīpavaṃse akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānāni vajjetvā pāḷinayena sattarasa bhūmiyova vuttā. Kaccāyane pubbe dassitā ekavīsati bhūmiyo, sakkataganthesu tato sādhikabhūmiyo, katthaci pana mahābalakkhandhapariyantā saṭṭhi bhūmiyoti āgatā.
其中,凡超过各自地狱地的事物,即称为“超计数道”。然而,对于那些仅以根本地计量的,即使其事物仅有俱胝之量,也同样是超越计数道的。巴利
Tattha sakasakabhūmito atirekavatthūni gaṇanapathavītivattāni nāma honti, yesaṃ pana mūlabhūmimattaṃ atthi, tesaṃ koṭimattānipi vatthūni gaṇanapathātikkantāni eva.
再者,‘超计数道’、‘越计数道’与‘阿僧祇’,三者义同名异。因此,这里也是指二十种地依次以十倍递增,名为计数道。而所谓‘阿僧祇’,则是指脱离十倍递增、超越计数道之地。因为从超越大迦他那地开始,乃至无量大地中的一切微尘,都摄入此阿僧祇地。否则,‘阿僧祇’便会与‘计数道地’相违。巴利
Api ca ‘gaṇanapathavītivatta’nti ca ‘gaṇanapathātikkanta’nti ca ‘asaṅkhyeyya’nti ca atthato ekaṃ. Tasmā idhapi vīsati bhūmiyo eva anukkamena dasaguṇitā gaṇanapathā nāma honti. Asaṅkhyeyyanti pana dasaguṇavinimuttā gaṇanapathātikkantabhūmi eva vuccati. Mahākathānabhūmātikkantato paṭṭhāya hi anantamahāpathaviyā sabbapaṃsucuṇṇānipi idha asaṅkhyeyyabhūmiyaṃ saṅgayhanti. Itarathā asaṅkhyeyyanti ca gaṇanapathabhūmīti ca viruddhametanti.
《岛史》中说:“从此以上,名为非地、阿僧祇。”此处以“非地”一词遮止了计数道地,但并非说在超越计数道之外另有单独的阿僧祇地。《行藏注》中也说明了此义。阿僧祇地中的阿僧祇,又有小、大等多种差别,应依《施分别经》阐明。巴利
Dīpavaṃse ca ‘‘tato upari abhūmi, asaṅkhyeyyanti vuccatī’’ti vuttaṃ. Tattha ‘abhūmī’ti vacanena gaṇanapathabhūmi eva paṭisiddhā, na tu gaṇanapathātikkantā visuṃ asaṅkhyeyyabhūmi nāma. Cariyāpiṭakasaṃvaṇṇanāyampi ayamattho vutto. Asaṅkhyeyyabhūmiyampi asaṅkhyeyyānaṃ cūḷa, mahādivasena anekappabhedo dakkhiṇavibhaṅgasuttena dīpetabbo.
然而,《声论》中依据圣典的方法说:“二十阿部多为一尼阿部多,二十尼阿部多为一阿巴”等,由此说尼阿部多等的数量是二十倍。此说不合理。因为在地狱中,阿部多、尼阿部多等十种地狱之名,正是以二十倍而成立的。然而诸师将那些名称放入以十倍递增的计数道中,因此名称虽然相似,倍数法则却不同。巴利
Saddanītiyaṃ pana pāḷinayaṃ gahetvā ‘‘vīsati abbudāni ekaṃ nirabbudaṃ nāma. Vīsati nirabbudāni ekaṃ ababaṃ nāma’’ iccādinā nirabbudādīnaṃ saṅkhyānampi vīsatimattaguṇaṃ nāma vuttaṃ. Taṃ na yujjati. Nirayesu hi vīsatimattaguṇena abbuda, nirabbudādīnaṃ dasannaṃ nirayānaṃ tāni nāmāni siddhāni bhavanti. Garū pana tāni nāmāni gahetvā dasaguṇasiddhesu gaṇanapathesu pakkhipiṃsu, tasmā nāmamattena sadisāni bhavanti, guṇavidhi pana visadisoeva.
如此处理之后,巴利圣典《婆迦梵天经》中说:“百千尼罗部陀,梵天神,我知晓你的寿命。”在此,若就计数次第而言,尼罗部陀的二十倍是阿巴巴地,那就不应说“百千尼罗部陀”。《本生注》中也说:“百千尼罗部陀为一阿哈哈,婆迦梵天神在那期生命中的剩余寿命即有如此之多。”因此,到达此计数次第后,便没有二十倍之说,这已经成立。至于阿库毗尼、宾度、卡他那、大卡他那等数目,也可能是从别处采录加入的。如此加入的十四个数目,它们在迦旃延语法中的次第顺序,则是后来才产生的。巴利
Evañcakatvā pāḷiyampi bakabrahmāsutte ‘‘sataṃ sahassānaṃ nirabbudānaṃ, āyuṃ pajānāmi tavāhaṃ brahme’’ti vuttaṃ. Ettha ca yadi gaṇanabhūmipathepi nirabbudānaṃ vīsatimattena abababhūmi bhaveyya, evaṃ sati nirabbudānaṃ satasahassaṃ nāma na vucceyya. Jātakaṭṭhakathāyañca ‘‘nirabbudasatasahassānaṃ ekaṃ ahahaṃ nāma, ettakaṃ bakassa brahmuno tasmiṃbhave avasiṭṭhaṃ āyū’’ti vuttaṃ. Tasmā imaṃ gaṇanabhūmipathaṃ patvā vīsatiguṇaṃ nāma natthīti siddhaṃ hoti. Akkhobhiṇī, bindu, kathāna, mahākathānānipi aññato gahetvā pakkhittāni siyuṃ. Evaṃ pakkhittānañca cuddasannaṃ saṅkhyānaṃ kaccāyane kamokkamatā pana pacchājātā siyāti.
以上是《目犍连语法灯》,名为《词义灯》。巴利
Iti niruttidīpaniyā nāma moggallānabyākaraṇadīpaniyā
1 2 3