解脱道论解释
Vimuttimaggapakaraṇaṃ
27 段
所谓《解脱道论》是什么呢?它就像《清净道论》那样,把戒、定、慧分开来逐一分别阐明的一部修行论书。因为在那里面——
Ko so vimuttimaggo nāma? Visuddhimaggo viya sīlasamādhipaññānaṃ visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpako eko paṭipattigantho. Tattha hi –
“戒、定、慧,与无上解脱;
这些法,已被有名望的乔达摩所证悟——”
‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā; Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā’’ti –
先举出这首偈颂,然后按照它的含义逐项解释,把戒、定、慧、解脱分开来分别说明。不过,这部著作如今只在中国境内被发现,而且是由一位名叫桑卡·巴拉的比丘转译成汉文的(佛历1048年)。至于它是谁带来的、从哪里带来的,这一点并不清楚。这位桑卡·巴拉的师父是一位名叫功德贤的大乘比丘,来自中印度。他从印度前往中国时,先到了锡兰岛,然后从那里(佛历978年)前往中国。当时,这部著作很可能就是由他带来的。
Imaṃ gāthaṃ paṭhamaṃ dassetvā tadatthavaṇṇanāvasena sīlasamādhipaññāvimuttiyo visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpitā. So pana gantho idāni cinaraṭṭheyeva diṭṭho, cinabhāsāya ca parivattito (1048-bu-va) saṅghapālena nāma bhikkhunā. Kena pana so kuto ca tattha ānītoti na pākaṭametaṃ. Tassa pana saṅghapālassa ācariyo guṇabhadro nāma mahāyāniko bhikkhu majjhimaindiyadesiko, so indiyaraṭṭhato cinaraṭṭhaṃ gacchanto paṭhamaṃ sīhaḷadīpaṃ gantvā tato (978-bu-va) cinaraṭṭhaṃ gato. Tadā so tena ānīto bhaveyya .
在那部《解脱道论》里,关于宿世所行因缘的说明和关于界因缘的说明,与《清净道论》中作为某些派别主张的记载相同。但在说明病素因缘的地方,则说:“痰多的人属于贪行者,胆汁多的人属于嗔行者,风多的人属于痴行者。或者,痰多的人属于痴行者,风多的人属于贪行者。”这里对贪、嗔、痴三者的病素对应都作了规定。不过,在阿阇梨佛音所见到的《解脱道论》写本中,“胆汁多的人属于嗔行者”这句原文可能有所缺漏。
Tasmiñhi vimuttimagge pubbāciṇṇanidānadassanaṃ dhātunidānadassanañca yatheva visuddhimagge ekaccevādo, tathevāgataṃ. Dosanidānadassane pana ‘‘semhādhiko rāgacarito, pittādhiko dosacarito, vātādhiko mohacarito. Semhādhiko vā mohacarito, vātādhiko rāgacarito’’ti tiṇṇampi rāgadosamohānaṃ dosaniyamo vutto. Ācariyabuddhaghosena diṭṭhavimuttimaggapotthake pana ‘‘pittādhiko dosacarito’’ti pāṭho ūno bhaveyya.
还有许多其他在《清净道论》中被否定的内容,在《解脱道论》里却显得应当采纳。这是怎么回事?
Aññānipi bahūni visuddhimagge paṭikkhittāni tattha vimuttimagge gahetabbabhāvena dissanti. Kathaṃ?
在《戒的解说》(第一册第8页)里,有人说:“另外一些人则用‘戒的意义是头,戒的意义是清凉’这样的方式来说明戒的含义。”这种说法已经被否定了,但那个含义在那里似乎还是被当作可以采纳的。
Sīlaniddese (1, 8-piṭṭhe) ‘‘aññe pana siraṭṭho sīlattho, sītalattho sīlatthoti evamādināpi nayenettha atthaṃ vaṇṇayantī’’ti paṭikkhitto atthopi tattha gahetabbabhāvena dissati.
同样,在头陀支的解说中(第1册第78页)提到:“有些人主张头陀支是脱离善三法的,那么对他们来说,头陀支在意义上根本就不存在。既然不存在,那它又能抖落谁的烦恼而被称为头陀支呢?而且,这还跟他们自己‘受持头陀功德而住’的说法相矛盾。所以,那种说法不应被接受。”这段被否定的“施设头陀支”的说法,在那里也出现了。不过《大复注》(第1册第104页)解释说:“‘有些人’指的是无畏山寺的住众,因为他们主张头陀支只是一种施设。”
Tathā dhutaṅganiddese (1, 78-piṭṭhe) ‘‘yesampi kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ, tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi, asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati, dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati, tasmā taṃ na gahetabba’’nti paṭikkhittaṃ paññattidhutaṅgampi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1-104) pana ‘‘yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha, te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadantī’’ti vaṇṇitaṃ.
同样,在地遍的解说(1, 144)中,也出现了这种被驳斥的“某些人”的说法:“有些人这样描述:所谓‘行道清净’就是带着资粮的近行定,所谓‘舍随增’就是安止定,所谓‘随喜’就是观察。”而《大复注》(1, 172)则解释说:“‘某些人’指的是无畏山寺的住众。”
Tathā pathavīkasiṇaniddese (1, 144) ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayantī’’tiādinā paṭikkhittaekevādopi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1, 172) pana ‘‘eketi abhayagirivāsino’’ti vaṇṇitaṃ.
同样,在蕴的解说中(第2册第80页)提到:“强力色、生起色、生色、病色,以及某些人主张的睡眠色。”这样还引出了其他各种色法,古注中说明了它们被否定的情况。《大复注》解释说:“‘某些人’指的是无畏山寺的住众。”其中,生色和睡眠色在《解脱道论》中有说明。不只是有所说明,还论证了睡眠色的存在,比如说道:“睡眠有三种:食生、时节生和心生。其中,只有心生的才是盖,其余两种即使阿拉汉也可能有。”
Tathā khandhaniddese (2, 80-piṭṭhe) ‘‘balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpa’’nti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā porāṇaṭṭhakathāyaṃ tesaṃ paṭikkhittabhāvo pakāsito. Mahāṭīkāyaṃ ‘‘ekaccānanti abhayagirivāsīna’’nti vaṇṇitaṃ. Tesu jātirūpaṃ middharūpañca vimuttimagge dassitaṃ. Na kevalaṃ dassanamattameva, atha kho middharūpassa atthibhāvopi ‘‘middhaṃ nāma tividhaṃ āhārajaṃ utujaṃ cittajañcāti. Tesu cittajameva nīvaraṇaṃ hoti, sesā pana dve arahatopi bhaveyyu’’ntiādinā sādhito.
到这里就可以知道:在《解脱道论》中,已经讲到过与《清净道论》不同之处;而无畏山寺的住众,也接受了那部论著。不过,那里面类似的不同说法确实还有许多,只是没办法在这里全部列出来。
Ettāvatā ca vimuttimagge visuddhimaggena asamānatthānaṃ vuttabhāvo ca abhayagirivāsīhi tassa ganthassa paṭiggahitabhāvo ca sakkā ñātuṃ. Aññānipi pana īdisāni asamānavacanāni bahūni tattha saṃvijjantiyeva, tāni pana sabbāni na sakkā idha dassetuṃ.
它的写作方式大体上和《清净道论》一样。因为凡是《清净道论》中为了论证而从《阿毗达摩分别论》《无碍解道》或其他经典里引出来展示的巴利原文,在这里也大多能看到。我们从中摘取少量,展示出来供人推断。
Yebhuyyena panassa karaṇappakāro visuddhimaggassa viya hoti. Yā yā hi pāḷi abhidhammavibhaṅgato vā paṭisambhidāmaggato vā aññasuttantehi vā ānetvā sādhakabhāvena visuddhimagge dassiyati, tatthapi sā sā pāḷi yebhuyyena dissateva. Tāsu kañcimattaṃ uddharitvā anuminanatthāya dassayissāma.
在《清净道论》(第1册第47页)里引用的《无碍解道》巴利原文——“五戒:断除杀生就是戒”等等——在《解脱道论》里也同样能看到。
Yā visuddhimagge (1, 47-piṭṭhe) ‘‘pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīla’’ntiādikā paṭisambhidāmaggapāḷi dassitā, sā vimuttimaggepi dissateva.
《清净道论》(第1册第137页)中把“定是欲贪的对治……伺是疑的对治”这段话显示为《藏论》所说,并在那里也同样这样显示之后,又指出这是“《三藏》所说”。而“《三藏》”这个名称,可能就是指《藏论》本身。因为在《藏论》中注解“离诸欲”这句时,显示了“由无贪的圆满而成就离欲,由无嗔的圆满……由无痴的圆满而成就离不善法”这段文句是《三藏》中所说的。而这段文句在《藏论》(第262页)中,正是以“其中,由无贪的圆满而离于诸欲”等形式出现。
Yañca visuddhimagge (1, 137-piṭṭhe) ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho…pe… vicāro vicikicchāyā’’ti vacanaṃ peṭake vuttanti dassitaṃ, tañca tatthapi tatheva dassetvā ‘‘tipeṭake vutta’’nti niddiṭṭhaṃ. Tipeṭaketi nāmañca peṭakopadesameva sandhāya vuttaṃ bhaveyya. Tattha hi vivicceva kāmehīti pāṭhasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘alobhassa pāripūriyā kāmehi viveko sampajjati, adosassa. Amohassa pāripūriyā akusalehi dhammehi viveko sampajjatī’’ti pāṭhassa tipeṭake vuttabhāvo dassito. So ca pāṭho peṭakopadese (262-piṭṭhe) ‘‘tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehī’’tiādinā dissati.
就像在《清净道论》(第1册第258页)中,从《大品·相应部》引出“诸比丘,这入出息念定确实已被修习……”等巴利经文并加以展示那样,在这里也同样如此。
Yathā ca visuddhimagge (1, 258-piṭṭhe) ‘‘ayampi kho bhikkhave ānāpānassatisamādhi bhāvito’’tiādikā pāḷi mahāvaggasaṃyuttakato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.
就像在《清净道论》(第1册第272页)里,从《无碍解道》引出“以念随行于入息之初、中、后”等巴利经文,以及(第1册第273页)《锯喻经》的巴利经文并加以展示那样,在那里也同样如此。
Yathā ca visuddhimagge (1, 272-piṭṭhe) ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato’’tiādi pāḷi ca (1, 273-piṭṭhe) kakacūpamapāḷi ca paṭisambhidāmaggato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.
就像在《清净道论》(第2册第69页)里引用了“什么是思所成慧”等巴利经文,以及(第2册第71页)“其中,什么是入善巧”等巴利经文,还有“于苦的智是义无碍解”等巴利经文,这些都是从《阿毗达摩分别论》中引出来展示的,在那里也是一样。而且,那里所说的一切关于慧的一法、二法等的分类解说,跟《清净道论》里所说的内容大体上是相同的。
Yathā ca visuddhimagge (2, 69-piṭṭhe) ‘‘katamā cintāmayā paññā’’tiādikā ca pāḷi ‘‘tattha katamaṃ āyakosalla’’ntiādikā ca pāḷi (2, 71-piṭṭhe) ‘‘dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādikā ca pāḷi abhidhammavibhaṅgato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi. Sabbāpi ca tattha vuttā ekavidhaduvidhādipaññāpabhedakathā visuddhimagge vuttakathāya yebhuyyena samānāyeva.
“依靠眼净色,他随观诸色;
这个(净色)很小、很细,就像虱子的头一样。”
‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti –
这首偈颂在《解脱道论》里也同样被标明是尊者舍利弗长老所说的。不过,其中“ūkāsirasamūpamaṃ”这个词,在那部论里却写作“ūkāsamūpamaṃ”,这大概只是历代抄写者写错的一个字而已。
Ayampi gāthā vimuttimaggepi āyasmatā sāriputtattherena bhāsitabhāveneva dassitā. Ūkāsirasamūpamanti padaṃ pana ūkāsamūpamanti tattha dissati, tañca paramparalekhakānaṃ pamādalekhamattameva siyā.
在四谛方面,就像《清净道论》里那样,从词义、特相、不增不减、次第、所含内容的分类以及譬喻等角度作了抉择;而这个抉择大部分和《清净道论》完全一致。
Catūsu saccesu visuddhimagge viya vacanatthato lakkhaṇato anūnādhikato kamato antogadhānaṃ pabhedato upamāto ca vinicchayo dassito, so ca yebhuyyena visuddhimaggena samānoyeva.
正如《清净道论》(2, 242-245)在“思惟智”的解说中,展示了以过去等十一种方式、以及无常等三种特相,对五蕴各别思惟的方法,这里也同样如此。不过,在这里,对于从眼开始直到老死结束的诸法,所展示的则是这样的思惟方法:以“法抉择”为终的六十种法,依无常等三种特相而思惟。
Yathā ca visuddhimagge (2, 242-245) sammasanañāṇakathāyaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ atītādiekādasavidhena ca aniccādilakkhaṇattayena ca visuṃ visuṃ sammasananayo dassito, tatheva tatthapi. Cakkhādijarāmaraṇapariyosānesu pana dhammesu dhammavicārapariyosānānaṃ saṭṭhiyā eva dhammānaṃ aniccādilakkhaṇattayena sammasananayo tattha dassito.
不过在《清净道论》的见清净解说部分(第2册第230–232页)所说的“名色二者……两者都依缘而坏灭”这首偈颂,以及“不从眼生”等六首偈颂、“不依自力而生”等六首偈颂,在《解脱道论》的坏随观智解说中也都有开示。它们之间只看到极少的文句差异。
Visuddhimagge pana diṭṭhivisuddhiniddese (2, 230-232-piṭṭhesu) vuttā ‘‘yamakaṃ nāmarūpañca…pe… ubho bhijjanti paccayā’’ti gāthā ca, ‘‘na cakkhuto jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca, ‘‘na sakena balena jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca vimuttimagge bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassitā. Tāsu appamattakoyeva pāṭhabhedo dissati.
《清净道论》(第2册第261–262页)讲无色七法的地方,依圣种说讲了按组合与按成对来思惟的方法;这同一种方法,也出现在《解脱道论》讲坏随观智的那一段里。
Visuddhimagge (2, 261-2-piṭṭhesu) arūpasattakesu ariyavaṃsakathānayena vutto kalāpato ca yamakato ca sammasananayo vimuttimagge ettheva bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassito.
在《解脱道论》的佛随念解说里,解释“世间解”这个词的含义时,只按众生世间和行世间列出了两种世间,并没有像《清净道论》(第1册第199–200页)那样列出器世间。
Vimuttimagge buddhānussatikathāyaṃ lokavidūti padassa atthavaṇṇanāyaṃ sattalokasaṅkhāralokavasena dveyeva lokā dassitā, na pana okāsaloko yathā visuddhimagge (1, 199-200-piṭṭhesu).
到这里,就可以推断出名为《解脱道论》的这部著作到底是什么性质了。然而,它既不是大寺派学人的著作,也绝不是大乘学人的著作,因为它完全是依据上座部三藏写成的。又因为在这部论中完全看不到任何锡兰的名称或上座部的字样,所以它也不是在锡兰写成的。但印度的名称和用语在其中许多地方都能看到,因此它应该是在印度写成的。又因为在这部论的许多地方可以看到它依据《藏释》,特别是眠色的存在以及阿拉汉也有眠色这一点,都是依据《藏释》才得以说明的;而且在《无碍解道》的结文注释中解释“藏”这个词时说:“为经藏之义而作的注释书就是《藏》,是化地部的著作。”因此,我们认为这部《解脱道论》应该是由化地部的人所写的。
Ettāvatā ca vimuttimaggo nāma gantho kīdisoti sakkā anuminituṃ. So pana yathā na mahāvihāravāsīnaṃ gantho hoti, evaṃ mahāyānikānampi na hotiyeva theravādapiṭakameva nissāya katabhāvato. Yasmā pana tattha na kiñcipi sīhaḷadīpikaṃ nāmaṃ vā theravādo vā dissati, tasmā so sīhaḷadīpe kataganthopi na hoti. Indiyaraṭṭhikaṃ pana nāmañca vohāro ca tattha bahūsu ṭhānesu dissati, tasmā indiyaraṭṭhe kataganthova bhaveyya. Yasmā cassa peṭakopadesaṃ nissitabhāvo bahūsu ṭhānesu dissati, visesato pana middharūpassa atthibhāvo ca, arahatopi tassa atthibhāvo ca tameva nissāya dassīyati, paṭisambhidāmaggagaṇṭhipade ca peṭaketi padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘suttantapiṭakatthāya aṭṭhakathā peṭakaṃ mahisāsakānaṃ gantho’’ti vaṇṇito. Tasmā eso vimuttimaggo mahisāsakanikāyikena kato bhaveyyāti amhākaṃ mati.