《解脱道论》
Vimuttimaggapakaraṇaṃ
所谓《解脱道》是什么呢?它就像《清净道》一样,是一部分别阐释戒、定、慧的修行论著。其中——
Ko so vimuttimaggo nāma? Visuddhimaggo viya sīlasamādhipaññānaṃ visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpako eko paṭipattigantho. Tattha hi –
戒、定、慧,与无上解脱;
这些法,已被声名远扬的乔达摩所觉证。
‘‘Sīlaṃ samādhi paññā ca, vimutti ca anuttarā; Anubuddhā ime dhammā, gotamena yasassinā’’ti –
先举出此偈,随后依其含义的注释,将戒、定、慧、解脱分别作了详细阐明。然而,这部著作如今仅见于中国境内,并由一位名叫僧护的比丘译为汉文(1048年)。至于由谁、从何处带来,已不清楚。这位僧护的师父,是一位名为功德贤的大乘比丘,来自中印度。他从印度前往中国时,先到锡兰岛,再从那里(978年)前往中国。当时,这部论著很可能就是由他带来的。
Imaṃ gāthaṃ paṭhamaṃ dassetvā tadatthavaṇṇanāvasena sīlasamādhipaññāvimuttiyo visuṃ visuṃ vibhajitvā dīpitā. So pana gantho idāni cinaraṭṭheyeva diṭṭho, cinabhāsāya ca parivattito (1048-bu-va) saṅghapālena nāma bhikkhunā. Kena pana so kuto ca tattha ānītoti na pākaṭametaṃ. Tassa pana saṅghapālassa ācariyo guṇabhadro nāma mahāyāniko bhikkhu majjhimaindiyadesiko, so indiyaraṭṭhato cinaraṭṭhaṃ gacchanto paṭhamaṃ sīhaḷadīpaṃ gantvā tato (978-bu-va) cinaraṭṭhaṃ gato. Tadā so tena ānīto bhaveyya .
在这部《解脱道》中,宿业因缘的显示与界因缘的显示,正如在《清净道》中一般,说法大致相同。然而,关于过失因缘的显示,则说:‘痰多者为贪行者,胆汁多者为嗔行者,风多者为痴行者。或者,痰多者为痴行者,风多者为贪行者。’这里对贪嗔痴三者的过失作了分别。但在阿阇梨佛音所见的《解脱道》写本中,‘胆汁多者为嗔行者’这一文句可能有所缺漏。
Tasmiñhi vimuttimagge pubbāciṇṇanidānadassanaṃ dhātunidānadassanañca yatheva visuddhimagge ekaccevādo, tathevāgataṃ. Dosanidānadassane pana ‘‘semhādhiko rāgacarito, pittādhiko dosacarito, vātādhiko mohacarito. Semhādhiko vā mohacarito, vātādhiko rāgacarito’’ti tiṇṇampi rāgadosamohānaṃ dosaniyamo vutto. Ācariyabuddhaghosena diṭṭhavimuttimaggapotthake pana ‘‘pittādhiko dosacarito’’ti pāṭho ūno bhaveyya.
此外,还有不少在《清净道》中遭到排斥的内容,在《解脱道》中却显示为应当采纳。这是为何?
Aññānipi bahūni visuddhimagge paṭikkhittāni tattha vimuttimagge gahetabbabhāvena dissanti. Kathaṃ?
在戒的解说(第一册,第8页)中,有言:‘然而,其他人则以“戒的含义是头,戒的含义是清凉”等方式解释其义。’这种原本被排斥的释义,在那里也显示为可以采纳。
Sīlaniddese (1, 8-piṭṭhe) ‘‘aññe pana siraṭṭho sīlattho, sītalattho sīlatthoti evamādināpi nayenettha atthaṃ vaṇṇayantī’’ti paṭikkhitto atthopi tattha gahetabbabhāvena dissati.
同样,在头陀支的解说中(第1册,第78页):“有些人认为头陀支是脱离善三法的,对他们而言,从意义上说,头陀支根本不存在;若不存在,又能抖落谁的烦恼而称为头陀支呢?而且,这也会导致与‘受持头陀功德而住’的说法相矛盾。因此,那种(施设的头陀支)不应被接受。”这种被排斥的施设头陀支,在此处也有出现。而《大复注》(第1册,第104页)则解释说:“‘有些人’是指无畏山寺的住众,因为他们主张头陀支只是施设。”
Tathā dhutaṅganiddese (1, 78-piṭṭhe) ‘‘yesampi kusalattikavinimuttaṃ dhutaṅgaṃ, tesaṃ atthato dhutaṅgameva natthi, asantaṃ kassa dhunanato dhutaṅgaṃ nāma bhavissati, dhutaguṇe samādāya vattatīti vacanavirodhopi ca nesaṃ āpajjati, tasmā taṃ na gahetabba’’nti paṭikkhittaṃ paññattidhutaṅgampi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1-104) pana ‘‘yesanti abhayagirivāsike sandhāyāha, te hi dhutaṅgaṃ nāma paññattīti vadantī’’ti vaṇṇitaṃ.
同样,在地遍的解说中(第1册,第144页):“有些人这样解释:‘行道清净’是带资粮的近行定,‘舍随增’是安止定,‘随喜’是观察。”等等。这种遭到排斥的单一说法,在此处也有记载。而《大复注》(第1册,第172页)则解释说:“‘有些人’是指无畏山寺的住众。”
Tathā pathavīkasiṇaniddese (1, 144) ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇāti evameke vaṇṇayantī’’tiādinā paṭikkhittaekevādopi tattha dissati. Mahāṭīkāyaṃ (1, 172) pana ‘‘eketi abhayagirivāsino’’ti vaṇṇitaṃ.
同样,在蕴的解说中(第2册,第80页):“强力色、生起色、生色、病色,以及某些人认为的睡眠色。”如此举出其他种种色后,古注揭示了它们被排斥的情形。《大复注》解释说:“‘某些人’是指无畏山寺的住众。”其中,生色和睡眠色在《解脱道》中有所说明。不仅有所显示,还论证了睡眠色的存在,如说:“睡眠有三种:食生、时节生和心生。其中,唯有心生的才是盖,其余两种即使阿罗汉也可能有。”
Tathā khandhaniddese (2, 80-piṭṭhe) ‘‘balarūpaṃ sambhavarūpaṃ jātirūpaṃ rogarūpaṃ ekaccānaṃ matena middharūpa’’nti evaṃ aññānipi rūpāni āharitvā porāṇaṭṭhakathāyaṃ tesaṃ paṭikkhittabhāvo pakāsito. Mahāṭīkāyaṃ ‘‘ekaccānanti abhayagirivāsīna’’nti vaṇṇitaṃ. Tesu jātirūpaṃ middharūpañca vimuttimagge dassitaṃ. Na kevalaṃ dassanamattameva, atha kho middharūpassa atthibhāvopi ‘‘middhaṃ nāma tividhaṃ āhārajaṃ utujaṃ cittajañcāti. Tesu cittajameva nīvaraṇaṃ hoti, sesā pana dve arahatopi bhaveyyu’’ntiādinā sādhito.
至此,可以知道《解脱道》中与《清净道》内容不同之处,以及无畏山寺住众接受这部论著的情形。然而,还有其他许多这类彼此相异的说法确实存在于其中,只是无法在此一一列示。
Ettāvatā ca vimuttimagge visuddhimaggena asamānatthānaṃ vuttabhāvo ca abhayagirivāsīhi tassa ganthassa paṭiggahitabhāvo ca sakkā ñātuṃ. Aññānipi pana īdisāni asamānavacanāni bahūni tattha saṃvijjantiyeva, tāni pana sabbāni na sakkā idha dassetuṃ.
不过,它的著作方式大体与《清净道》相似。因为,凡是《清净道》中为了作证而从《阿毗达摩·分别论》或《无碍解道》或其他经典中引来显示的巴利原文,在那里也大多同样出现。我们将从中选取少许,略作引述,以供推断。
Yebhuyyena panassa karaṇappakāro visuddhimaggassa viya hoti. Yā yā hi pāḷi abhidhammavibhaṅgato vā paṭisambhidāmaggato vā aññasuttantehi vā ānetvā sādhakabhāvena visuddhimagge dassiyati, tatthapi sā sā pāḷi yebhuyyena dissateva. Tāsu kañcimattaṃ uddharitvā anuminanatthāya dassayissāma.
在《清净道》(第1册,第47页)中所显示的“五种戒:断杀生是戒”等《无碍解道》的巴利原文,在《解脱道》中同样可以见到。
Yā visuddhimagge (1, 47-piṭṭhe) ‘‘pañca sīlāni pāṇātipātassa pahānaṃ sīla’’ntiādikā paṭisambhidāmaggapāḷi dassitā, sā vimuttimaggepi dissateva.
同样地,在《清净道》(第1册,第137页)中,将“定是欲贪的对治……伺是疑的对治”等文句显示为《藏论》所说,并于该处指明后,又称之为“《三藏》所说”。而“《三藏》”一名,可能即指《藏论》。因为彼处注解“离诸欲”一句时,显示了“由无贪圆满而成就离欲,由无嗔圆满而成就离不善法,由无痴圆满而成就离不善法”这段文句在《三藏》中所说的情况。这段文句在《藏论》(第262页)中,则以“其中,由无贪圆满,离于诸欲”等形式出现。
Yañca visuddhimagge (1, 137-piṭṭhe) ‘‘samādhi kāmacchandassa paṭipakkho…pe… vicāro vicikicchāyā’’ti vacanaṃ peṭake vuttanti dassitaṃ, tañca tatthapi tatheva dassetvā ‘‘tipeṭake vutta’’nti niddiṭṭhaṃ. Tipeṭaketi nāmañca peṭakopadesameva sandhāya vuttaṃ bhaveyya. Tattha hi vivicceva kāmehīti pāṭhasaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘alobhassa pāripūriyā kāmehi viveko sampajjati, adosassa. Amohassa pāripūriyā akusalehi dhammehi viveko sampajjatī’’ti pāṭhassa tipeṭake vuttabhāvo dassito. So ca pāṭho peṭakopadese (262-piṭṭhe) ‘‘tattha alobhassa pāripūriyā vivitto hoti kāmehī’’tiādinā dissati.
同样地,在《清净道》(第1册,第258页)中,从《大品·相应部》引来“诸比丘,若修习此入出息念定……”等巴利经文并予显示,此处亦然。
Yathā ca visuddhimagge (1, 258-piṭṭhe) ‘‘ayampi kho bhikkhave ānāpānassatisamādhi bhāvito’’tiādikā pāḷi mahāvaggasaṃyuttakato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.
同样地,在《清净道》(第1册,第272页)中,从《无碍解道》引来“以念随行出息之初、中、终”等巴利经文,以及(第1册,第273页)《锯喻经》的巴利经文并予显示,此处亦然。
Yathā ca visuddhimagge (1, 272-piṭṭhe) ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato’’tiādi pāḷi ca (1, 273-piṭṭhe) kakacūpamapāḷi ca paṭisambhidāmaggato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi.
又如《清净道论》(第2册第69页)中“什么是思所成慧”等文,(第2册第71页)“其中,什么是入善巧”等文,以及“苦智是义无碍解”等文,皆引自《阿毗达摩分别论》,在彼处也是如此。而且,那里所说的一切一法、二法等慧的分类解说,与《清净道论》所述大抵相同。
Yathā ca visuddhimagge (2, 69-piṭṭhe) ‘‘katamā cintāmayā paññā’’tiādikā ca pāḷi ‘‘tattha katamaṃ āyakosalla’’ntiādikā ca pāḷi (2, 71-piṭṭhe) ‘‘dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’tiādikā ca pāḷi abhidhammavibhaṅgato ānetvā dassitā, tatheva tatthapi. Sabbāpi ca tattha vuttā ekavidhaduvidhādipaññāpabhedakathā visuddhimagge vuttakathāya yebhuyyena samānāyeva.
‘‘Yena cakkhupasādena, rūpāni manupassati; Parittaṃ sukhumaṃ etaṃ, ūkāsirasamūpama’’nti –
此偈在《解脱道论》中,也是作为尊者舍利弗长老所说而引用的。然而,其中的‘ūkāsirasamūpamaṃ’一词,在该论中却显示为‘ūkāsamūpamaṃ’,这很可能只是历代抄写者的笔误罢了。
Ayampi gāthā vimuttimaggepi āyasmatā sāriputtattherena bhāsitabhāveneva dassitā. Ūkāsirasamūpamanti padaṃ pana ūkāsamūpamanti tattha dissati, tañca paramparalekhakānaṃ pamādalekhamattameva siyā.
在四谛中,正如《清净道论》那样,从词义、特相、不增不减、次第、所摄诸法的分类以及譬喻等方面,作了决择;而这决择大部分与《清净道论》完全一致。
Catūsu saccesu visuddhimagge viya vacanatthato lakkhaṇato anūnādhikato kamato antogadhānaṃ pabhedato upamāto ca vinicchayo dassito, so ca yebhuyyena visuddhimaggena samānoyeva.
又如《清净道论》在思惟智的解说中,示出了以过去等十一种方式、以及无常等三种特相,对五蕴各别思惟的方法;此处也是如此。然而,此处是对从眼开始直至老死结束的诸法中,以法抉择为终的六十种法,依无常等三种特相而显示思惟的方法。
Yathā ca visuddhimagge (2, 242-245) sammasanañāṇakathāyaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ atītādiekādasavidhena ca aniccādilakkhaṇattayena ca visuṃ visuṃ sammasananayo dassito, tatheva tatthapi. Cakkhādijarāmaraṇapariyosānesu pana dhammesu dhammavicārapariyosānānaṃ saṭṭhiyā eva dhammānaṃ aniccādilakkhaṇattayena sammasananayo tattha dassito.
而《清净道论》见清净解说(第2册第230-232页)中所说的“名色二者……两者皆因缘而坏灭”等偈颂,“非从眼生”等六偈,以及“非以自力生”等六偈,在《解脱道论》的坏随观智解说中也有所示,两者仅在文句上有极少的差异。
Visuddhimagge pana diṭṭhivisuddhiniddese (2, 230-232-piṭṭhesu) vuttā ‘‘yamakaṃ nāmarūpañca…pe… ubho bhijjanti paccayā’’ti gāthā ca, ‘‘na cakkhuto jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca, ‘‘na sakena balena jāyare’’tiādikā cha gāthāyo ca vimuttimagge bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassitā. Tāsu appamattakoyeva pāṭhabhedo dissati.
《清净道论》(第2册第261-262页)无色七法处中,依圣种说方式所开示的按组与按双对思惟的方法,也同样出现在《解脱道论》的坏随观智解说之中。
Visuddhimagge (2, 261-2-piṭṭhesu) arūpasattakesu ariyavaṃsakathānayena vutto kalāpato ca yamakato ca sammasananayo vimuttimagge ettheva bhaṅgānupassanāñāṇakathāyaṃ dassito.
在《解脱道论》的佛随念解说中,对“世间解”一词的释义,只依众生世间与行世间列示了两种世间,而未如《清净道论》(第1册第199-200页)那样列示器世间。
Vimuttimagge buddhānussatikathāyaṃ lokavidūti padassa atthavaṇṇanāyaṃ sattalokasaṅkhāralokavasena dveyeva lokā dassitā, na pana okāsaloko yathā visuddhimagge (1, 199-200-piṭṭhesu).
至此,可以推知名为《解脱道论》的著作是怎样的。然而,正如它不是大寺住众的著作,它也不是大乘者的著作,因为它完全是依止于上座部三藏而作的。又因为其中丝毫不见任何锡兰的名称或上座部的字样,所以它也不是在锡兰所作的著作。但该论中许多地方可见印度的名称和用语,因此它应该是在印度所作的著作。又因为它在许多地方可见依止于《藏释》的情形,特别是中舍色的存在以及阿罗汉也有中舍色,都是依止于《藏释》而显示出来的,并且在《无碍解道》的《结文》解释“藏”一词时说:“为经藏义而作的注释书是《藏》,是化地部的著作。”因此,我们认为这部《解脱道论》应该是由化地部的人所作的。
Ettāvatā ca vimuttimaggo nāma gantho kīdisoti sakkā anuminituṃ. So pana yathā na mahāvihāravāsīnaṃ gantho hoti, evaṃ mahāyānikānampi na hotiyeva theravādapiṭakameva nissāya katabhāvato. Yasmā pana tattha na kiñcipi sīhaḷadīpikaṃ nāmaṃ vā theravādo vā dissati, tasmā so sīhaḷadīpe kataganthopi na hoti. Indiyaraṭṭhikaṃ pana nāmañca vohāro ca tattha bahūsu ṭhānesu dissati, tasmā indiyaraṭṭhe kataganthova bhaveyya. Yasmā cassa peṭakopadesaṃ nissitabhāvo bahūsu ṭhānesu dissati, visesato pana middharūpassa atthibhāvo ca, arahatopi tassa atthibhāvo ca tameva nissāya dassīyati, paṭisambhidāmaggagaṇṭhipade ca peṭaketi padassa atthavaṇṇanāyaṃ ‘‘suttantapiṭakatthāya aṭṭhakathā peṭakaṃ mahisāsakānaṃ gantho’’ti vaṇṇito. Tasmā eso vimuttimaggo mahisāsakanikāyikena kato bhaveyyāti amhākaṃ mati.