4. 地遍详说的注释·第三禅的注释
4. 地遍释注 · 43 段
第三禅的注释
Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā
82“踊跃”这个词,说的是一个人还没有放下对执取对象的爱恋、没有看到其中的过患时,与渴爱相伴的喜生起的状态;但在这里,指的是第二禅的喜。即便如此,因为对喜完全没有离染,那喜也会跟着来,所以才这样说。或者说,“踊跃”就是“像踊跃的样子”。应当知道,这是为了让过患在那里显得更加明显才这样说的。
82.Uppilāvitanti kāmañcāyaṃ pariggahesu apariccattapemassa anādīnavadassino taṇhāsahagatāya pītiyā pavattiākāro, idha pana dutiyajjhānapīti adhippetā. Tathāpi sabbaso pītiyaṃ avirattaṃ, sāpi anubandheyyāti vuttaṃ. Uppilāvitaṃ viyāti vā uppilāvitaṃ. Ādīnavaṃ hi tattha pākaṭataraṃ katvā dassetuṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.
83离染就是离贪。不过,为了说明这离染要么是通过厌离的方式而厌弃,要么是断除与喜相关联的贪,这两种情况,所以说“对前述那样的喜,或是厌弃,或是超越”。“前述那样的”,就是指“凡在那里有喜”等所说的那种。“总集”就是合聚。
83. Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘vuttappakārāya pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti āha. Vuttappakārāyāti ‘‘yadeva tattha pītī’’tiādinā vuttappakārāya. Sampiṇḍanaṃ samuccayo.
“道”就是方法。为了证得它,意思是为了证得第三道。
Maggoti upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya.
8484. “生起”是指以平等安住的状态、如理地生起。禅那舍也是把平等安住内在纳入之后才运作的,所以说“平等地看待”。“明净”是指因远离杂染而清澈明净。“广大”是指广大,达到了极其广大的状态。“坚固”是指因喜的消失而达到稳固的状态。
84.Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato. Jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti paribyattāya saṃkilesavigamena. Vipulāyāti mahatiyā sātisayaṃ mahaggatabhāvappattiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya.
本性清净,就是漏尽者的本性,也就是远离一切烦恼的状态。梵住舍,是以看见众生各自承受自己业果的见解为因,而生起平等看待众生的方式,也就是中舍的心态。
Parisuddhapakati khīṇāsavapakati nikkilesatā. Sattesu kammassakatādassanahetuko samabhāvadassanākāro majjhattākāro brahmavihārupekkhā.
对于“俱生法”这一表述,这是在论释中的属格用法。觉支舍是指:在平等而持续运转的修习过程中,当修行进入行路阶段时,由于不粘著、不兴奋、不耽味,在策励、抑制、随喜这些方面都不起作用,因此成为对相应诸法的中舍状态。
Sahajātadhammānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Samappavattiyā bhāvanāya vīthipaṭipannāya alīnānuddhatā nirassādatāya paggahaniggahasampahaṃsanesu byāpārābhāvato sampayuttadhammesu majjhattākārabhūtā bojjhaṅgupekkhā.
这里说的“舍相”,是指远离昏沉和掉举两边、不堕两边而处于中道的精进,这就是舍。正是那种精进,取这样的状态而运作;应当依这样的状态而生起的精进,以它作为“相”,所以叫“舍相”。在修习平等运转的时候,这种精进以舍观之,所以叫“舍”;精进本身就是舍,这就是“精进舍”。
Upekkhānimittanti ettha līnuddhaccapakkhapātarahitaṃ majjhattaṃ vīriyaṃ upekkhā. Tadeva taṃ ākāraṃ gahetvā pavattetabbassa tādisassa vīriyassa nimittabhāvato upekkhānimittaṃ bhāvanāya samappavattikāle upekkhīyatīti upekkhā, vīriyameva upekkhā vīriyupekkhā.
“为了证得初禅,而对诸盖……乃至为了证得非想非非想处定,而对无所有处想加以审察、安住,这样的慧,就是行舍智。”(《无碍解道》1.57)像这样说的这八种,是依定而生起的。“为了证得入流道,而对生起、转起、相、积集、结生、趣、产生、再生、出生、老、病、死、愁、悲、恼……为了证得入流果等至……乃至为了证得阿拉汉道,而对生起……中略……恼……为了证得阿拉汉果等至,为了空住等至,为了无相住等至,而对生起、转起、相、积集、结生、趣、产生、再生、出生、老、病、死、愁、悲、恼加以审察、安住,这样的慧,就是行舍智。”像这样说的这十种,是依观而生起的。在这里,对由初禅等所镇伏的诸盖、寻、伺等加以审察,从自性上反复观察之后,以确定的方式安住,这就是“对诸盖等的审察安住”;由于已经见到它们的过患,所以对它们的执取和生起保持中舍的观慧,就是对执取保持平等的舍。
‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilābhatthāya nīvaraṇe…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.57) evamāgatā imā aṭṭha samādhivasena uppajjanti. ‘‘Sotāpattimaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ. Sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ…pe… arahattamaggaṃ paṭilābhatthāya uppādaṃ…pe… upāyāsaṃ…pe… arahattaphalasamāpattatthāya suññatāvihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇa’’nti evamāgatā imā dasa vipassanāvasena uppajjanti. Ettha ca paṭhamajjhānādīhi vikkhambhitāni nīvaraṇavitakkavicārādīni paṭisaṅkhāya sabhāvato upaparikkhitvā sanniṭṭhānavasena tiṭṭhamānā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanā diṭṭhādīnavattā tesaṃ gahaṇe uppādane ajjhupekkhantī vipassanāpaññā gahaṇe majjhattabhūtā upekkhā.
在这里,“生起”是指以过去业为缘,诸蕴在此处的产生。“转起”是指这样生起之后的持续运作。“相”是指一切三界行法,因为它们以相的方式呈现。“积集”是指作为未来结生之因的业。“结生”是指未来的产生。“趣”是指以哪种趣而结生。“产生”是指诸蕴的产生。“再生”是指在“等至者或再生者”(《无碍解道》1.72)这句话中,所说的“再生者”的异熟转起。“出生”是指作为老等之缘、由有缘而生的出生。老、病、死等则是显而易见的。在这里,生起等五种只是就行舍智的所缘范围而说,其余的是作为它们的同义词而说。应当知道:“产生”和“出生”这两个是“生起”和“结生”的同义词,“趣”和“再生”这两个是“转起”的同义词,老等则是“相”的同义词。依无愿解脱而为道生起之因的有四种,同样,为果等至之因的有四种,依空住和无相住而为因的有两种,这样一共是十种行舍。
Tattha uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakasaṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ uppattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti (paṭi. ma. 1.72) ettha ‘‘upapannassā’’ti vuttavipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarābyādhimaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti, jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ, ‘‘gati, upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Appaṇihitavimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā phalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhā.
“凡”即观慧。所谓“凡存在的”,是指无常等三相能于其中被观察到的(诸法)。所谓“凡是已生的”,是指五蕴;因其由缘所生,故说为已生。所谓“他断除”,是指以无常随观等断除常想等;因为他已正确见到过患,故以断除与它相连的欲贪来断除——即以这样的修行来断除,使未来不再有执取。处于这种状态的人,在那里获得舍。所谓“简择”,是指依无常等行相思惟时,也(是如此)。
Yāti vipassanāpaññā. Yadatthīti yaṃ aniccādilakkhaṇattayaṃ upalabbhati. Yaṃ bhūtanti yaṃ paccayanibbattattā bhūtaṃ khandhapañcakaṃ. Taṃ pajahatīti aniccānupassanādīhi niccasaññādayo pajahanto sammadeva diṭṭhādīnavattā tappaṭibaddhacchandarāgappahānena pajahati, yathā āyatiṃ ādānaṃ na hoti, tathā paṭipattiyā pajahati. Tathābhūto ca tattha upekkhaṃ paṭilabhati. Vicinaneti aniccādivasena sammasanepi.
它是与它相应的那些法能够平等生起的原因,所以成了平等运载的状态。由于已经从盖、寻、伺等一切对立法中解脱出来,所以对一切对立法都清净无染。由于那些对立法已经止息,所以在对立法止息时也是无所作为的状态,是以无所作为的方式生起的,或者说已经达到了无所作为。
Sampayuttadhammānaṃ samappavattihetutāya samavāhitabhūtā. Nīvaraṇavitakkavicārādisabbapaccanīkehi vimuttattā sabbapaccanīkaparisuddhā. Tesaṃ vūpasantattā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā abyāpārabhāvena pavattā, abyāpārataṃ vā pattā.
如果从含义上说是一,那为什么会有这种差别呢?所以接着说“以彼彼”等等。所谓“因此”,是因为:虽然从自性上说并没有差别,但此舍由于种种不同的缘而有这些不同的状态;那些缘不能同时生起,所以它们并非没有差别,或者说并非同时生起。因此才说“于何处有六支舍”等等。
Yadi atthato ekā, kathamayaṃ bhedoti āha ‘‘tena tenā’’tiādi. Tasmāti yasmā satipi sabhāvato abhede yehi pana paccayavisesehi svāyamimāsaṃ avatthābhedo, tesaṃ ekajjhaṃ appavattito na tāsaṃ abhedo, ekajjhaṃ vā pavatti, tasmā. Tenāha ‘‘yattha chaḷaṅgupekkhā’’tiādi.
“成为单一性”就是单一的状态。虽然它们在中舍性这一点上是共同的,但按照所缘的不同,它仍然有差别。为了详细说明“按作用分成两种”这句话所指的是什么,所以说了“正如”等话。这是观舍。关于这一点,经典中说:“凡是存在的、凡是已生的,他都舍断,获得舍。”(《中部》3.71;《增支部》7.55)其中,“凡是存在的、凡是已生的”指的是五蕴,他以想要解脱的智而舍断它。就像已见三者的遍持者在简择一切相时那样,已见三相的已生者在简择诸行相时,获得舍。由于对诸行的无常等相已经善加照见,所以在简择它们时,作为中舍状态的观舍便已成立;同样,对于已见过患的诸行,在执取它们时,中舍也自然成立,因为他的心已经完全倾向于无为。
Ekībhāvoti ekatā. Satipi majjhattābhāvasāmaññe visayabhedena panassā bhedo. Yamatthaṃ sandhāya ‘‘kiccavasena dvidhā bhinnā’’ti vuttaṃ, taṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Ayaṃ vipassanupekkhā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ pāḷiyaṃ ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55). Tattha yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Diṭṭhasovattikattayassa sabbalakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa bhūtassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhati. Saṅkhārānaṃ aniccādilakkhaṇassa sudiṭṭhattā tesaṃ vicinane majjhattabhūtāya vipassanupekkhāya siddhāya tathā diṭṭhādīnavānaṃ tesaṃ gahaṇepi ajjhupekkhanā siddhāva hoti, sabbaso visaṅkhāraninnattā ajjhāsayassa.
“无著味”是说,即使处在殊胜的快乐中,它也不偏向那快乐,这是它的对治作用。“无功用现起”是说,即使已经达到快乐的极致,它也不在那快乐上有所作为而现起;或者说,它使相应法在这方面无所作为而现起。由于被那些能给相应法带来动摇和涌动的寻等所制伏,所以它不明显。在那里是中舍性的作用。因为那些寻等不存在,所以在这里它就变得明显。
Anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ, uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ. Tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ. Tadabhāvato idha paribyattaṃ.
85“能忆念,所以是具念的人”,这句话说明这个词是按行为主体方式成立的。能正知,就是正确地了知。忆念、思惟、现起是它的特相,所以叫忆念相。不忘失是失念的对立面,那是它的作用,所以叫不忘失的作用。它作为对烦恼的守护而现起,或者由此建立起守护,所以叫守护现起。不迷乱就是正确地了知,或者说是痴的对立面,即不痴。度知是作用的完成。简择就是推度。
85.‘‘Saratīti sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ, taṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā.
当然,相对于近行定等来说,初禅和二禅也是微细的;但相对于更高的禅那,这里则说它“粗”。这种粗,应理解为寻等粗重成分的存在。有些人说“因为心所众多”。意思是说,在那些禅那中,趣向是乐的。在那里,念与正知的作用不明显,因为没有什么可称为“这是难行的”之事。至于“由断除粗重支而变得微细”这一道理,虽然在二禅也同样成立,但因为喜与乐在大多数情况下不相分离,所以这里说的是:由断除称为喜的粗重支而变得微细,因此这里的念与正知作用更为殊胜;正因如此,经文才说“如人……”等。再次接近喜,意思是可能成为退分禅,也就是可能退回到二禅。所以说“可能成为与喜相应的”。说“这是极甜美之乐”,是指第三禅的乐。它的极甜美,应该理解为正是因为没有了那种以兴奋激动为本质的喜。这里的“此”,指“具念、正知”这两个词。
Kāmaṃ upacārajjhānādīni upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparijhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā’’ti vuttaṃ. Sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti . Gati sukhā hoti tattha jhānesūti adhippāyo. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccaṃ ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato. Oḷārikaṅgappahānena sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satisampajaññabyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. ‘‘Idañca atimadhuraṃ sukha’’nti tatiyajjhānasukhaṃ sandhāyāha. Atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato, sampajāno’’ti padadvayaṃ.
因此,为了说明这个含义:那位具备禅那的人,会体验与名身相应的乐。或者,“那”是指前面所说的与名身相应的乐。由于从它生起、由它产生的极其殊胜的色法,那位具备禅那者的色身被遍满。因为色身被遍满,即使出定之后,具备禅那的人也能体验身体的乐。所以,为了说明这种被称为体验心乐与身乐的含义,连接起来说:“他以身体验乐。”这里的简要含义是:具备禅那的人以名身体验心乐,又通过生起作为身乐之因的色法而体验身乐,所以说“他以身体验乐”。“被遍满”就是被充满的意思。就像身体被水浸透的人,接触到风等并非极度相反的触时,乐就会生起;同样,身体被这些殊胜色法遍满的人也是如此。另一种解释:在“以身体验乐”这句话中,有人质问:“没有作意怎么会有乐的体验?”回答:“虽然……即便如此……”因为他的乐与名身相应,所以连接起来说“以身体验乐”。现在,为了说明即使有作意也有乐的体验,而说“或者那……”等。
Tasmā etamatthaṃ dassentoti yasmā tassa jhānasamaṅgino yaṃ nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, taṃ so paṭisaṃvedeyya. Yaṃ vā tanti atha vā yaṃ taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānena tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo. Yassa rūpakāyassa phuṭattā jhānā vuṭṭhitopi jhānasamaṅgī kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Tasmā etaṃ cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti āhā’’ti yojanā. Ayañhettha saṅkhepattho – nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccati. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭasarīrassa tādise nātipaccanīke vātādiphoṭṭhabbe phuṭe sukhaṃ uppajjati, evametehi phuṭasarīrassāti. Aparo nayo – sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti codanāyaṃ ‘‘kiñcāpi…pe… evaṃ santepī’’ti. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā sukhañca kāyena paṭisaṃvedetīti yojanā. Idāni sahāpi ābhogena sukhapaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ vā ta’’ntiādi vuttaṃ.
86“Yaṃ”是表原因的不变词,意思是“因为”。所以说“因为那禅那之因”。“宣说”等词是称赞的意思,因此说“意思是称赞”。“如何”是询问称赞的方式。在这些地方,只要提到念,正知也就被包含在内了。这里巴利原文中只提到了念,所以仅就如此现起的念而说“具念者”;或者是因为前面已经说过“正知”。
86.Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. ‘‘Ācikkhantī’’tiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Edisesu ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitasatitāya ‘‘satimā’’ icceva vuttaṃ, ‘‘sampajāno’’ti heṭṭhā vuttattā vā.
在禅那发生的那个刹那,只有心所生的乐受被体验到,所以才说“以名身感受乐”。从“第三”开始,按数目依次类推,从这里起,与第二禅、第三禅的解说没有差别,而差别之处也已经说过了。
Jhānakkhaṇe cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti ca vuttaṃ. Tatiyantigaṇanānupubbatāti ito paṭṭhāya dutiyatatiyajjhānakathāhi aviseso, viseso ca vuttoti.
第四禅那的注释
Catutthajjhānakathāvaṇṇanā
87现在要显示所生起的差别,说了“然而这个差别”之后,又说“因为……”等话。它不以习行缘作为条件,因为在非所愿之处,被其他词所包含的法没有习行缘的性质。由于有殊胜的离乐修习,应与不苦不乐受俱生。“那些”是指安止路中的速行心而言。
87. Idāni nibbattitavisesaṃ dassento ‘‘ayaṃ pana viseso’’ti vatvā ‘‘yasmā’’tiādimāha. Āsevanapaccayena paccayo na hoti, aniṭṭhe ṭhāne padantarasaṅgahitassa āsevanapaccayattābhāvato. Adukkhamasukhāya vedanāya uppajjitabbaṃ sātisayaṃ sukhavirāgabhāvanābhāvato. Tānīti appanāvīthiyaṃ javanāni sandhāyāha.
88因为前面已经说了“先前”,就有人质问:那它们到底在什么时候被断除呢?回答是:在四种禅那的近行刹那。应当这样理解,这就是前后的关联。所谓断除的次第,就是能断之法生起的先后顺序。不过如果按这样说,就应该说“苦、忧、乐、喜”。为什么这里说法不一样呢?回答说:“在《根分别》中……”等等。那么,为什么只说到在禅那中灭呢?这就是前后的关联。
88.‘‘Pubbevā’’ti vuttattā kadā pana tesaṃ pahānaṃ hotīti codanāyaṃ āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā. Kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi. Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho.
“苦根在哪里生起?”问的是由它自己的诸缘所生的苦根。“又在哪里无余灭尽?”问的是灭尽之处。因此,在“在哪里”的提问和“在这里”的回答中,应当理解为处格表示原因。因为苦根以禅那的威力为因而未生起,就说为“苦根无余灭尽”。最殊胜的灭就是彻底断除,以直接对治而止息。
Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ pucchati. Tena ‘‘katthā’’ti pucchāyaṃ, ‘‘etthā’’ti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittaṃ hi anuppajjantaṃ ‘‘dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatī’’ti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo.
“不同转向”是指与产生安止路的那个转向不同的转向,或是多种转向。因为在安止路中,近行是单一转向,另一种则是多种转向,因为它多次生起。由不舒适的坐姿所产生的疲劳,就是不舒适坐姿带来的逼恼。“以喜遍满”是指以喜的遍满作用,或者说,由喜所生的殊胜色法遍布全身,因此说“全身都被乐浸透”。“即使寻伺为缘”中的“pi”字用错了位置,应当把它移到“已断除”那里,连成“即使已断除忧根”。意思是:这忧根会生起,这样就构成了关联。从“我过久地寻思、伺察时,身体也会疲劳,心也会被逼恼”这句话,应当知道身心疲劳是以寻伺为缘的。应当连起来理解为“当有寻伺时,忧根生起”。“在那里可能有它的生起”,意思是:在第二禅的近行阶段,那忧可能生起。
Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane, anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā, pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo ‘‘pahīnassāpi domanassindriyassā’’ti. Etaṃ domanassindriyaṃ uppajjatīti sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilamicittampi uhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārappaccayatā veditabbā . ‘‘Vitakkavicārabhāve uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa domanassassa uppatti bhaveyya.
在这里,有人这样说:“他那里可能有生起”,这种说法就显示出:即使证得禅那的人,也会有忧生起。而通过这一点,也说明嗔和贪一样,其本性并不是盖。因为如果没有嗔,忧就不会生起。这里不应该去想这和《发趣论》的经文有冲突。因为那里说的是以退失的禅那为所缘而生起的忧,而以未退失的禅那为所缘,忧是不可能生起的。但也不能说证得禅那的人完全不会生起忧,因为即使证得八等至的人,那种忧也会生起。不过,他们并不是说那个人是已断禅那的人,这是不合理的,因为嗔的本性并不是盖。如果嗔是盖,那么色界和无色界的有情也应该会生起忧,但实际上并不会生起。就像在“在无色界,缘欲贪盖而有惛沉睡眠盖、掉举盖、无明盖”等说法中,并没有举出嗔恚盖和恶作盖。这里也不能因为是盖就回避,因为欲贪等也是以非盖而类似盖的方式,被称为盖的异名。至于说“即使证得八等至的人,那种忧也会生起”,这也不能成立,因为生起的忧会使他从禅那退失。应当知道,因轻微的因缘而退失禅那的人,能毫不费力地使它恢复如初。而“他那里可能有生起”这句话是假设的说法,是为了显示在近行刹那,忧还没有被断除。正如所说“但绝不是在内住安止中”。如果那时忧会生起,就应当知道他的初禅也已经退失了。已断除的悦受根,就像喜一样,并不是远离了,所以说“因为接近”。在种种转向和近行中,已断除的支分虽然没有被对治所摧毁,但可能间或生起,为了说明这个意思,所以说“已达安止”等。因为那样的随顺是应该希求的,就像在道路之前有两三次速行以相似观生起,这里也一样,在安止之前有两三次速行,唯与舍俱行。
Ettha ca yadeke ‘‘tatthassa siyā uppattī’’ti vadantena jhānalābhīnampi domanussuppatti atthīti dassitaṃ hoti. Tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati. Na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnaṃ jhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānamārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato. Jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā vattuṃ, aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā. Na heva kho so pahīnajjhāno ahosīti vadanti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa dosassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi ‘‘arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇa’’ntiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni. Na cettha nīvaraṇattā parihāro, kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti.
Samāhaṭā(汇集)的意思是“被归纳到一起”,也就是总括起来说。Sukhadukkhāni(苦与乐)犹如苦乐,因不粗重、不明显,所以微细。正因如此,其自性只能靠推测,所以难以了知。Duṭṭhassa指邪加行者,意思是难以调伏的人。这段话的意思是:这个微细的法,可以通过排除其他法的方式被把握。
Samāhaṭāti samānītā, saṅgahetvā vuttāti attho. Sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā. Tato eva anuminitabbasabhāvattā duviññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddammassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayituṃ aññāpohananayenāti adhippāyo.
不苦不乐心解脱,应当看作就是第四禅。显示缘,是为了显示作为证悟方法的缘。因此说“因为断苦等是它的缘”。而这里说的“断苦等”,指的是连同近行在内的初禅等。
Adukkhamasukhāyacetovimuttiyāti idameva catutthajjhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā.
这里说的“已断除”,是依据“五下分结彻底灭尽”而说的。“这些”指的是乐受等受。
Pahīnāti vuttā ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti. Etāti sukhādayo vedanā.
喜是贪的缘。正如所说:“毗舍佉贤友,对乐受,贪随眠确实潜伏。”忧是嗔的缘。这也如所说:“毗舍佉贤友,对苦受,嗔恚随眠确实潜伏。”通过乐等的断除,即通过断除乐等。指此禅那的。
Somanassaṃ rāgassa paccayo. Vuttañhi ‘‘sukhāya kho, āvuso visākha, vedanāya rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465). Domanassaṃ dosassa paccayo. Vuttampi cetaṃ ‘‘dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena. Assa jhānassa.
不苦就是无苦,远离苦。因为在那里没有苦,所以说“由于无苦”。“不乐”这里也是同样的道理。“以此”是指否定苦与乐的那句话。这里说“成为对立面”,是因为第三受要依超越苦等而证得,才这样说的,并不是像善与不善那样直接相反。它的特征,是体验与可意、不可意相反之境:所缘是与可意、不可意相反的中舍对象,或者以中舍的方式体验与可意、不可意相反的状态。正因如此,它的作用是中舍。它现起时不明显,就是说它不像乐和苦那样以明显的形态出现,就像石板上的鹿迹一样,要靠它们来推断,是以不明显的形态现起。这里所说的“乐灭”是指第四禅的近行定,那是它的立足处,所以说是以乐灭为立足处。
Na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidhuraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthapi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. ‘‘Paṭipakkhabhūta’’nti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā , piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbā avibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā.
89对于“舍念清净”这个说法,前一个词省略了后一个词,所以这是一个复合词,因此说“由舍所生的念清净”。在第四禅中,当舍清净对一切敌对法都清净、即使在息灭敌对法时也不介入,念就如同令欢喜的慧一样,变得极其清净、极其明净,所以说“这种念的清净是由舍造成的,不是由别的什么造成的”。如果这里说的“舍”是指中舍性,那为什么只说念是“清净”的呢?因此说“不只是”等等。
89.‘‘Upekkhāsatipārisuddhi’’nti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhiupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā, suvisadā ca hotīti āha ‘‘yā ca tassā satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā, na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva ‘‘parisuddhā’’ti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi.
同样地,为什么只有这个念被称为“舍念清净”呢?针对这个追问,就说了“其中虽然……”等话。其中,在下三禅里虽然也有中舍性,但因为被对立面所压伏,又缺少助伴的条件,所以不清净;与它相应的心所也一样不清净。到了第四禅,因为不再有这些不清净,所以这里才叫清净。为了用比喻说明这个意思,就说了“然而犹如……”等话。“被日光所掩”是指被日光压过。夜也如月轮般具有柔和的性质,与它同类的夜中,月轮才格外明亮;为了说明那夜与它同类,就说“以柔和的性质,或者因为对自己有助益,所以与相应的夜”。
Evampi kasmā ayameva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavato, sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ. Tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ rūpakavasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā sabhāgāti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha.
“单一路”这个说法,是因为喜在这里完全不存在才说的,并不是因为它在之前的那些阶段里完全存在。然而,为了说明这一点才这样说:就像寻等是在第二禅等禅那的刹那才被断除,而不是在单一路的前几个速行心里就被断除,但这里的喜并不是那样。“于四禅”是指按四禅的方式所生起的四种禅那。
‘‘Ekavīthiya’’nti idaṃ tattha somanassassa ekaṃsena abhāvato vuttaṃ, na tato purimataresu ekaṃsena bhāvato. Yathā pana vitakkādayo dutiyādijjhānakkhaṇeyeva pahīyanti, na tesaṃ ekavīthiyaṃ purimajavanesu, na evametanti dassetuṃ vuttaṃ. Catukkajjhāneti catukkanayavasena nibbattitajjhānacatukke.
五禅那论的注释
Pañcakajjhānakathāvaṇṇanā
90这里说的“其中”是指初禅。“像四禅体系里的第二禅那样”,意思是像属于四禅体系的第二禅那样。把它分成两种,就是按四禅体系把第二禅分成“无寻有伺”和“无寻无伺”这两种,这样在五禅体系里就成了第二禅和第三禅——这是阿毗达摩的意旨。不过在经典中,五禅体系并没有按其本来面貌被采用。
90.Tatthāti paṭhamajjhāne. Catukkanayassa dutiyajjhāne viyāti catukkanayasambandhini dutiyajjhāne viya. Taṃ dvidhā bhinditvāti catukkanaye dutiyaṃ ‘‘avitakkaṃ vicāramattaṃ, avitakkaṃ avicāra’’nti ca evaṃ dvidhā bhinditvā pañcakanaye dutiyañceva tatiyañca hoti abhidhammeti (dha. sa. 168) adhippāyo. Suttantesu pana sarūpato pañcakanayo na gahito.
那么,为什么这里要采用两种分类方式呢?因为在阿毗达摩中,诸禅那本来就是按两种方式来说的。那又为什么在那里要那样说呢?是因为众生的意乐不同,也因为说法善巧的缘故。据说,在聚集的天众当中,有些人按照所教导的,觉得初禅里的寻很粗显,其余的心所则觉得是寂静的。于是随顺他们的意乐,就说了四支的、无寻只有伺的禅那。有些人觉得伺粗显,有些人觉得喜粗显,有些人觉得乐粗显,其余的心所则觉得是寂静的。于是随顺他们各自的意乐,就说了第三禅等。这就是众生的意乐。
Kasmā panettha nayadvayavibhāgo gahitoti? Abhidhamme nayadvayavasena jhānānaṃ desitattā. Kasmā ca tattha tathā tāni desitāni? Puggalajjhāsayato, desanāvilāsato ca. Sannipatitadevaparisāya kira yesaṃ yathādesite paṭhamajjhāne vitakko eva oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ ajjhāsayavasena ca caturaṅgikaṃ avitakkaṃ vicāramattaṃ jhānaṃ desitaṃ. Yesaṃ vicāro, yesaṃ pīti, yesaṃ sukhaṃ oḷārikato upaṭṭhāsi, itare santato. Tesaṃ tesaṃ ajjhāsayavasena tatiyādīni jhānāni desitāni. Ayaṃ tāva puggalajjhāsayo.
世尊因为彻底通达法界,所以成就了说法的善巧。由于智慧广大,他在说法上极为善巧,无论得到哪一支,都能随其所宜地依那一支来安立教说:或者按四禅的方式,或者按五禅的方式。其中,他教导了五支的第一禅、四支的第二禅、三支的第三禅、二支的第四禅,以及同样二支的第五禅,这就是说法的善巧。
在这里,五禅方式中的第二禅,在四禅方式中被归入第二禅的范畴来分别说明,如说“当为生于色界而修习道时,成就无寻、仅有伺、由定所生、有喜与乐的第二禅而住”。为什么?因为“一身异想有情居”的果报与第二禅的果报相同,而且是从初禅定生起的。初禅确实是“远离诸欲、远离不善法”,因为这里没有那些,所以不能说“远离诸欲、远离不善法”,也不能说“离生”。在经教中,五禅方式的第二禅和第三禅其实都归入第二禅,因为寻已止息、伺已止息,所以是无寻、无伺。这样,经教中也能成立五禅方式,这个道理就成立了。
难道经中不是只分别了四种禅那,所以五禅方式不可得吗?不是的,因为依“有寻有伺定”等三种定的施设,五禅方式是可以得到的。不过,五禅方式是依四禅方式而被分别的,所以在经教中也应当确定五禅方式。因为“寻伺止息”这句话,可以指寻的止息、伺的止息,也可以指寻与伺两者的止息。同样,“无寻、无伺”也可以有三种情况:不与伺俱及与伺俱断寻,成为无寻;与寻俱及不与寻俱断伺,成为无伺;以及既无寻又无伺。
Yassā pana dhammadhātuyā suppaṭividdhattā bhagavā yasmā desanāvilāsappatto, tasmā ñāṇamahantatāya desanāya sukusalo yaṃ yaṃ aṅgaṃ labbhati, tassa tassa vasena yathāruciṃ desanaṃ niyāmento catukkanayavasena, pañcakanayavasena ca. Tattha ca pañcaṅgikaṃ paṭhamaṃ, caturaṅgikaṃ dutiyaṃ, tivaṅgikaṃ tatiyaṃ, duvaṅgikaṃ catutthaṃ, duvaṅgikameva pañcamaṃ jhānaṃ desesīti ayaṃ desanāvilāso. Ettha ca pañcakanaye dutiyajjhānaṃ catukkanaye dutiyajjhānapakkhikaṃ katvā vibhattaṃ ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168). Kasmā? Ekattakāyanānattasaññīsattāvāsaphalatāya dutiyajjhānena samānaphalattā, paṭhamajjhānasamādhito jātattā ca. Paṭhamajjhānameva hi ‘‘kāmehi akusalehi ca vivitta’’nti tadabhāvā na idha ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehī’’ti sakkā vattuṃ, nāpi ‘‘vivekaja’’nti. Suttantadesanāsu ca pañcakanaye dutiyatatiyajjhānāni dutiyajjhānameva bhajanti vitakkavūpasamā vicāravūpasamā avitakkattā, avicārattā ca. Evañca katvā suttantadesanāyapi pañcakanayo labbhatevāti siddhaṃ hoti. Nanu suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo na labbhatīti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā (dī. ni. 3.305) samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti suttantadesanāyapi pañcakanayo niddhāretabbo. ‘‘Vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti hi vitakkassa, vicārassa, vitakkavicārānañca ‘‘vitakkavicārāna’’nti sakkā vattuṃ. Tathā ‘‘avitakkaṃ, avicāra’’nti ca vinā, saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ, saha, vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ, avicāraṃ, avitakkañca avicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgahetuṃ.
所谓“第二”,是指在无寻以及无寻无伺这两种情况下,依理趣而说的开示,因为应当证得第二禅;即使在只有伺而无寻的情况下,也因为断除这两者而证得的法性相同,所以也称为第二。这样理解之后,在五禅体系的说明中,第二禅里虽然寻已经寂止,但因为作为助伴的伺还没有寂止,所以不算真正寂止;就像在无寻无伺时,只有通过伺的寂止才能显示其寂止,并显示其余诸法的相同性一样,因此说:“由寻与伺的寂止,内心清净,心专一,无寻无伺,定生喜乐,成就并住于第三禅。”这是在四禅体系中,与第二禅没有差别地加以分别说明的。在两种情况下,都是因为没有了助伴,以及以另一种方式——通过断除寻而成为无寻,并且定生喜乐也相同,所以因为法性相同而称为“第二”。即使在只有伺而无寻的情况下,也像无寻无伺时那样,被分别说明为“无寻、定生喜乐”,如说:“在某个时候,为了生于色界而修习道,无寻有伺,定生喜乐,成就并住于第二禅。”(《法集论》168)在初禅中,或者对于同时生起的寻和伺,超越其中一个而安住于彼处,见到其过患之后,同时超越两者的,在五禅体系中称为第三禅,因为应当证得第三禅。然而,它因为从初禅无间而生起,所以具有第二禅的性质。为什么五禅体系不按它们各自的体性来分别说明呢?是因为所化众生的意乐不同。随顺他们意乐的开示,就是经教的开示。
Dutiyanti ca vitakkarahite, vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā dutiyaṃ adhigantabbattā, vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko sahāyabhūtavicārāvūpasamena na sammā vūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ, sesadhammānaṃ samānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassāpi sahāyavirahena, aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ, samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso . Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (dha. sa. 168) avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ, tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjatīti. Kasmā panevaṃ sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.