14. 蕴分别·过去等分别论
14. 蕴分别 · 52 段
过去等分别论
Atītādivibhāgakathā
493然而,世尊曾(这样详说):
Bhagavatā pana –
所有的色法,不管它是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗糙的、微细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,把这一切都汇集起来,归为一类,这就叫做色蕴。所有的受,不管它是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗糙的、微细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,把这一切都汇集起来,归为一类,这就叫做受蕴。所有的想,不管它是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗糙的、微细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,把这一切都汇集起来,归为一类,这就叫做想蕴。所有的行,不管它是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗糙的、微细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,把这一切都汇集起来,归为一类,这就叫做行蕴。所有的识,不管它是过去的、未来的、现在的,内在的、外在的,粗糙的、微细的,低劣的、殊胜的,远的、近的,把这一切都汇集起来,归为一类,这就叫做识蕴。
‘‘Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā, tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho. Yā kāci vedanā… yā kāci saññā… ye keci saṅkhārā… yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 2,26) –
如此,诸蕴已详说。
Evaṃ khandhā vitthāritā.
这里,“任何”这个词表示毫无遗漏地全部涵盖,“色”这个词则表示限定范围、不过度扩展。这样,通过这两个词,就完成了对色法的毫无遗漏的把握。接着,再对这个色法进行过去、未来、现在等不同类别的区分。也就是说,这个色法,有的属于过去,有的属于未来,有种种的差别。受、想、行、识这四蕴,也是同样的道理。
Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ. Rūpanti atippasaṅganiyamanaṃ. Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti. Athassa atītādinā vibhāgaṃ ārabhati. Tañhi kiñci atītaṃ, kiñci anāgatādibhedanti. Esa nayo vedanādīsu.
494在这当中,首先,色法可以依据“世”(生命期)、“相续”(同类法的持续流)、“时”(时间段)、“刹那”(极短瞬间)这四种标准,来区分为“过去”。同样地,“未来”和“现在”的区分,也是依据这四种标准。
Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti. Tathā anāgatapaccuppannaṃ.
首先,就“世”(生命期)来说:对于一个有情众生在某一个生命期(有)里,在结生(投生)之前的那段时间,属于“过去”;在死亡之后的那段时间,属于“未来”;在结生和死亡这两者之间的那段时间,属于“现在”。
Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ, cutito uddhaṃ anāgataṃ, ubhinnamantare paccuppannaṃ.
就“相续”(同类法的持续流)来说:同一种类的时节所生色和食所生色,依照前后顺序持续生起时,正在生起的那个属于“现在”;在那之前生起的、不同种类的时节所生色和食所生色,属于“过去”;在那之后将生起的,属于“未来”。对于心所生色来说,在同一心路过程、同一速行心、或同一等至中所生的,属于“现在”;在那之前所生的,属于“过去”;在那之后所生的,属于“未来”。对于业所生色,从各自独立的相续流来看,并没有过去、未来、现在的区别;但要知道,当它作为那些时节所生色、食所生色、心所生色的支持条件时,也就随之有了过去、未来、现在的状态。
Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ, tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ. Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi, tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo.
依据“时”(时间段)来说:在须臾、上午、傍晚、白天、夜晚等各个时间段中,依相续而生起的色法,处于当下这个时间段的,就属于“现在”;在那之前的,属于“过去”;在那之后的,属于“未来”。
Samayavasena ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma, tato pubbe atītaṃ, pacchā anāgataṃ.
包含在生、住、灭这三个刹那里的,是现在;在这之前的是未来;在这之后的是过去。另外还有一种说法:因和缘的作用都已经消失了的,是过去;因的作用已经完成、但缘的作用还没完成的,是现在;两种作用都还没有达到的,是未来。或者也可以说:在它自己产生作用的那个刹那是现在,在那之前是未来,在那之后是过去。在这里,用刹那来区分过去、现在、未来的说法,是了义的、最彻底的说法;其余的那些说法,是权巧方便的说法。
Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ, niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ, ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ. Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ, tato pubbe anāgataṃ, pacchā atītaṃ. Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā. Sesā sapariyāyā.
495内和外的区分,跟前面说的一样。另外,在这里还应该知道:属于自己内在的,也是内;属于其他众生的,也是外。粗和细的区分,也跟前面说的一样。
Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva. Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ. Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova.
496劣和胜的区分有两种:相对地说和绝对地说。其中,相对于阿迦腻咤天(色究竟天)的色,善见天的色是劣的;而同样是善见天的色,相对于善现天的色,它又是胜的。像这样,一直往下推到地狱有情的色,都应该知道,这些都是相对地有劣和胜。但如果绝对地说,凡是作为不善果报而生起的色,都是劣的;凡是作为善果报而生起的色,都是胜的。
Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca. Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ. Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ. Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ, tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā. Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati, taṃ hīnaṃ. Yattha kusalavipākaṃ, taṃ paṇītaṃ.
远和近,这也是前面说过的方法。另外,在这里也应从处所方面,依相互比较而了知远和近的性质。
Dūre santiketi idampi vuttanayameva. Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā.
497像这样,那些用过去、未来、现在、内、外、粗、细、劣、胜、远、近等词语,一个个分别说明的一切色,当用智慧把它们聚合起来,归入一种叫做“变坏相”的状态时,就称为色蕴。这就是这里所说的意思。这显示出:一切色,都是因为归入了变坏相这个聚合状态,才叫做色蕴;并没有一个离开色本身而另外存在的东西,叫做色蕴。
Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho. Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti. Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi.
498跟色一样,受等诸蕴,也是通过归入觉受相(领纳的特征)等各自的特相,而成为聚集状态的。因为并没有存在于受等诸法之外、另外叫做受蕴等的东西。
Yathā ca rūpaṃ, evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena. Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi.
不过,在区分过去、未来、现在的时候,要知道受的过去、未来、现在这三种性质,是根据相续和刹那等不同角度来说的。其中,被包含在一个心路过程、一个速行心或一个等至定中,并且面对同一个所缘境而生起的受,属于现在;在这之前的,属于过去;在这之后的,属于未来。如果从刹那的角度来说:被包含在生、住、灭三个刹那之中,处在过去与未来之间,并且正在执行自己作用的受,属于现在;在这之前的,属于过去;在这之后的,属于未来。至于内外的区分,应当根据“自己的内在”来理解。
Atītādivibhāge panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo. Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā, tato pubbe atītā, pacchā anāgatā. Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo.
499粗细的区分,应当依照《分别论》中所说的“不善受是粗的,善受与无记受是细的”等方法,从种类、自性、补特伽罗、世间与出世间这几个方面来了解。首先从种类来说:不善受因为是有罪行之因,会产生烦恼的烧灼与苦恼,所以是一种不安稳的状态,因此比善受粗;又因为它伴随着有所求、策励与果报,有烦恼的烧灼与苦恼,并且有罪,所以比果报无记受粗;又因为它伴随着果报,有烦恼的烧灼与苦恼,伴随着恼害并且有罪,所以比唯作无记受粗。反过来,善受与无记受比不善受细。再者,善与不善这两种受,因为涉及有所求、策励与果报,所以各自比两种无记受粗;反过来,两种无记受比它们细。以上是首先应当了解的从种类角度说的粗细。
Oḷārikasukhumabhedo ‘‘akusalā vedanā oḷārikā, kusalābyākatā vedanā sukhumā’’tiādinā (vibha. 11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo. Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto, kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā, sabyāpārato, saussāhato, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā, savipākato, kilesasantāpabhāvato, sabyābajjhato, sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā. Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā. Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato, saussāhato, savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā , vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā. Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
500然而,苦受由于没有可享受之处、动荡不宁、会造成扰动、令人焦虑并且具有压倒性,所以比其余两种受粗;其余两种受则由于令人满足、寂静、殊胜、悦意以及中舍,各自相应地比苦受细。再者,乐受与苦受这两种,由于动荡不宁、会造成扰动并且明显,所以比不苦不乐受粗;不苦不乐受则基于相反的道理,比这两种受细。以上是应当了解的从自性角度说的粗细。
Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato, savipphārato, khobhakaraṇato, ubbejanīyato, abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā, itarā pana dve sātato, santato, paṇītato, manāpato, majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā. Ubho pana sukhadukkhā savipphārato, khobhakaraṇato, pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā, sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā. Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
501然而,没有证入禅定的人,他的受因为散乱于各种不同的所缘,所以比证入禅定者的受粗;反过来,证入禅定者的受则细。以上是应当了解的从补特伽罗角度说的粗细。
Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā, vipariyāyena itarā sukhumā. Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
然而,有漏受是属于世间的。这种有漏受,因为是诸漏生起之因,可被暴流所淹没、可被轭所系缚、可被结所束缚、可被盖所障蔽、可被取着,并且属于杂染法,又是凡夫所共有的,所以比无漏受粗。无漏受则基于相反的道理,比有漏受细。以上是应当了解的从世间与出世间角度说的粗细。
Lokiyalokuttaravasena pana sāsavā vedanā lokiyā, sā āsavuppattihetuto, oghaniyato, yoganiyato, ganthaniyato, nīvaraṇiyato, upādāniyato, saṃkilesikato, puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā. Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā. Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā.
502在这里,应当避免把种类等不同角度的区分混淆起来。因为与不善异熟身识相应的受,从种类上看虽然是无记所以属于细,但从自性等角度看则属于粗。关于这一点,经中是这样说的:“无记受是细的。苦受是粗的。入定者的受是细的。未入定者的受是粗的。有漏受是粗的。无漏受是细的。”正如苦受一样,乐受等从种类上看是粗的,从自性等角度看则是细的。因此,应当这样不把种类等混淆地来了解各种受的粗细。也就是说:无记受从种类上看比善与不善受细。在这里不应该执取其自性等角度的区分,比如说:“什么是无记?它是苦吗?是乐吗?是入定者的吗?是未入定者的吗?是有漏吗?是无漏吗?”这个道理在一切情况下都适用。
Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo. Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti. Vuttañhetaṃ ‘‘abyākatā vedanā sukhumā. Dukkhā vedanā oḷārikā. Samāpannassa vedanā sukhumā. Asamāpannassa vedanā oḷārikā. Sāsavā vedanā oḷārikā. Anāsavā vedanā sukhumā’’ti (vibha. 11). Yathā ca dukkhā vedanā, evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti. Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti, tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā. Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā. Tattha katamā abyākatā? Kiṃ dukkhā? Kiṃ sukhā? Kiṃ samāpannassa? Kiṃ asamāpannassa? Kiṃ sāsavā ? Kiṃ anāsavāti? Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo. Esa nayo sabbattha.
再者,根据“依取此受彼受,应见受为粗或细”这句话,在不善等受之中,与嗔相应的受像火一样焚烧自己的所依(身心基础),所以比与贪相应的受更粗;与贪相应的受则细。在与嗔相应的受中,决定性的(定业所感的)粗,不决定性的细。在决定性的当中,持续一整劫的粗,其余的细。在持续一整劫的当中,无行(不需外力推动、自然生起)的粗,有行(需外力推动才生起)的细。然而在与贪相应的受中,与邪见相应的粗,与邪见不相应的细。其中也是决定性的、持续一整劫的、无行的粗,其余的细。一般而言,不善受中带来多异熟(果报)的粗,带来少异熟的细。善受中带来少异熟的粗,带来多异熟的细。
Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā, lobhasahagatā sukhumā. Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā, aniyatā sukhumā. Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā, itarā sukhumā. Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā, itarā sukhumā. Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā, itarā sukhumā. Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā, appavipākā sukhumā. Kusalā pana appavipākā oḷārikā, bahuvipākā sukhumā.
再者,欲界善是粗的,色界善是细的。比色界善更细的是无色界善。比无色界善更细的是出世间善。在欲界善中,由布施所成就的粗,由持戒所成就的细。比持戒更细的是由修习(禅修)所成就的。在修习所成就的当中,二因(只有无贪、无嗔二善根)的粗,三因(具足无贪、无嗔、无痴三善根)的细。在三因的当中,有行的粗,无行的细。在色界善中,初禅的粗,第二禅的细,第三禅的更细,第四禅的更细,第五禅的最细。在无色界善中,与空无边处相应的粗,与识无边处相应的细,与无所有处相应的更细,与非想非非想处相应的最细。在出世间善中,与入流道相应的粗,与一来道相应的细,与不来道相应的更细,与阿拉汉道相应的最细。这个道理,在对应各个层次的异熟(果报心)、唯作(唯作心)的受中,以及依苦等、未至等至等、有漏等所说的各种受中,也同样适用。
Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā. Rūpāvacarā sukhumā. Tato arūpāvacarā. Tato lokuttarā. Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā. Sīlamayā sukhumā. Tato bhāvanāmayā. Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā. Tihetukā sukhumā. Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā. Asaṅkhārikā sukhumā. Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā…pe… pañcamajjhānikā sukhumā. Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā…pe… nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva. Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā…pe… arahattamaggasampayuttā sukhumāva. Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca.
依处所(生存地)来说,地狱中的苦受最粗,畜生道中的细一些,饿鬼道中的更细,人间的更细,四大王天中的更细,三十三天中的更细,夜摩天中的更细,兜率天中的更细,化乐天中的更细,他化自在天中的最细。如同苦受一样,乐受也应当在一切处所中,按照各自相应的方式去配合理解。依事(所依的事物)来说,任何依托于低劣事物的受是粗的,依托于殊胜事物的受是细的。
Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā. Tiracchānayoniyaṃ sukhumā…pe… paranimmitavasavattīsu sukhumāva. Yathā ca dukkhā, evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā. Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā, paṇītavatthukā sukhumā.
在低劣与殊胜的分别中,凡是粗的,就是低劣的;凡是细的,就是殊胜的。应当这样去理解。
Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā, sā hīnā. Yā ca sukhumā, sā paṇītāti daṭṭhabbā.
503然而,“远”这一句在《分别论》中,是以“不善受与善受、无记受远离”等方式来分别的。“近”这一句,则是以“不善受与不善受接近”等方式来分别的。因此,不善受因为与善受、无记受是异类、不相应、不相似的,所以彼此远离;同样地,善受、无记受也与不善受远离。这个道理在一切情况下都适用。而不善受因为与不善受是同类、相似的,所以彼此接近。以上是受蕴在过去等分别方面的详细解说门径。对于与各种受相应的想等(其他心所),也应当这样去了解。
Dūrapadaṃ pana ‘‘akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre’’. Santikepadaṃ ‘‘akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike’’tiādinā nayena vibhaṅge vibhattaṃ. Tasmā akusalā vedanā visabhāgato, asaṃsaṭṭhato, asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre, tathā kusalābyākatā akusalāya. Esa nayo sabbavāresu. Akusalā pana vedanā sabhāgato, sarikkhato ca akusalāya santiketi. Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ. Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ.
欲等抉择论
Kamādivinicchayakathā
504如此了知后,又于这些同样的蕴中——
Evaṃ viditvā ca puna etesveva –
为于诸蕴智之种种差别,依次第及差别,
从不增不减,亦复从譬喻。
从应见为二种,及如是见者义利成就;
抉择之理,有智者应正确了知。
Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ, kamatotha visesato; Anūnādhikato ceva, upamāto tatheva ca. Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ, passantassatthasiddhito; Vinicchayanayo sammā, viññātabbo vibhāvinā.
在这些次第当中,这里有生起次第、断除次第、行道次第、地次第、说法次第等多种次第。
Tattha kamatoti idha uppattikkamo, pahānakkamo, paṭipattikkamo, bhūmikkamo, desanākkamoti bahuvidho kamo.
其中,像“最初是羯罗蓝,羯罗蓝之后是阿浮陀”这样的说法,属于生起次第。像“以见应断除的诸法,以修应断除的诸法”这样的说法,属于断除次第。像“戒清净、心清净”这样的说法,属于行道次第。像“欲界、色界”这样的说法,属于地次第。像“四念处、四正勤”或者“施论、戒论”这样的说法,属于说法次第。
在这些次第当中,生起次第在这里不适用,因为诸蕴并不像羯罗蓝等那样有确定的前后生起顺序。断除次第也不适用,因为善法和无记法是不应该断除的。行道次第也不适用,因为不善法不能作为行道。地次第也不适用,因为受等诸蕴已经被包含在四地之中了。只有说法次第是合适的。
Tattha ‘‘paṭhamaṃ kalalaṃ hoti, kalalā hoti abbuda’’nti (saṃ. ni. 1.235) evamādi uppattikkamo. ‘‘Dassanena pahātabbā dhammā, bhāvanāya pahātabbā dhammā’’ti (dha. sa. tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo. ‘‘Sīlavisuddhi, cittavisuddhī’’ti (ma. ni. 1.259; paṭi. ma. 3.41) evamādi paṭipattikkamo. ‘‘Kāmāvacarā, rūpāvacarā’’ti (dha. sa. 987) evamādi bhūmikkamo. ‘‘Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā’’ti (dī. ni. 3.145) vā, ‘‘dānakathaṃ, sīlakatha’’nti (dī. ni. 1.298) vā evamādi desanākkamo. Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati, kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito. Na pahānakkamo, kusalābyākatānaṃ appahātabbato. Napaṭipattikkamo, akusalānaṃ appaṭipajjanīyato. Na bhūmikkamo, vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā. Desanākkamo pana yujjati.
这是为什么呢?因为对于那些还不能分析五蕴、在五蕴中陷入我执的众生,世尊想要让他们看到聚合密集之相的分解,从而从我执中解脱出来;同时也为了利益他们,让他们容易理解,就先开示作为眼等感官对象的粗显色蕴。接着开示受,也就是缘于色而产生的可意或不可意的感受;然后再开示想,因为“凡是感受的,就是想所认知的”,想就是执取所缘境的行相;接着再开示行,也就是依于想而由意志所造作的各种行;最后开示识,因为从受开始的这些法都以识为所依,而且识支配着它们。就这样,首先应该知道这种依次第而作说明的方法。
Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi. Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ. ‘‘Yaṃ vedayati, taṃ sañjānātī’’ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ. Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre. Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo.
505(Ⅱ)“以差别”,就是从蕴和取蕴的差别来说。那么,它们的差别是什么呢?“蕴”是就普通无差别而说的;“取蕴”,因为它是有漏的,而且是取着的对象,所以是从差别而说的。如经中说:
Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato. Ko pana nesaṃ viseso, khandhā tāva avisesato vuttā. Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā. Yathāha –
比丘们!我现在要给你们讲解什么是五蕴,还有什么是五取蕴,你们仔细听好。
比丘们,什么叫五蕴呢?
比丘们,不管是哪一种物质现象,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——比丘们,这些都总称为色蕴。
不管是哪一种感受,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——比丘们,这些都总称为受蕴。
不管是哪一种想,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——比丘们,这些都总称为想蕴。
不管是哪一种行,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——比丘们,这些都总称为行蕴。
不管是哪一种识,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——比丘们,这些都总称为识蕴。
比丘们,这些就是我所说的五蕴。
比丘们,那什么叫五取蕴呢?
比丘们,不管是哪一种物质现象,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——只要它是有漏的、是可以被执取的,比丘们,这就称为色取蕴。
不管是哪一种感受,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——只要它是有漏的、是可以被执取的,比丘们,这就称为受取蕴。
不管是哪一种想,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——只要它是有漏的、是可以被执取的,比丘们,这就称为想取蕴。
不管是哪一种行,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——只要它是有漏的、是可以被执取的,比丘们,这就称为行取蕴。
不管是哪一种识,无论它是过去的、未来的、现在的,是内在的、外在的,是粗糙的、微细的,是低劣的、殊胜的,是远的、近的——只要它是有漏的、是可以被执取的,比丘们,这就称为识取蕴。
比丘们,这些就是我所说的五取蕴。
‘‘Pañca ceva vo, bhikkhave, khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca, taṃ suṇātha. Katame ca, bhikkhave, pañcakkhandhā, yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcakkhandhā. Katame ca, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā. Yaṃkiñci, bhikkhave, rūpaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, rūpupādānakkhandho. Yā kāci vedanā…pe… yaṃkiñci viññāṇaṃ…pe… santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ, ayaṃ vuccati, bhikkhave, viññāṇupādānakkhandho. Ime vuccanti, bhikkhave, pañcupādānakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.48).
在这里,受等诸蕴也有无漏的,而色蕴则没有无漏的。然而,因为色以聚集的意义适合称为蕴,所以在蕴中说;因为色既以聚集的意义、又以有漏的意义适合称为取蕴,所以在取蕴中也说。而受等诸蕴,无漏的只在蕴中说,有漏的则在取蕴中说。在这里,取蕴的意义应该这样理解:作为取的所缘(行境)的蕴,就是取蕴。不过在此《清净道论》中,是把这一切总括起来,只称为蕴。
Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi, na evaṃ rūpaṃ. Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati, tasmā khandhesu vuttaṃ. Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati, tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ. Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā. Sāsavā upādānakkhandhesu. Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo. Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā.
506那么,为什么世尊只说五蕴,不多不少呢?(一)因为一切有为法以同类法归摄为一蕴,(二)因为这是我与我所执取之处的最高限度,(三)因为其他诸法也都包含在这五蕴之中。在种种分类的有为法中,以同类法来归摄的时候,色以色的同类法归摄为一蕴,受以受的同类法归摄为一蕴,想等也是如此。因此,因为一切有为法以同类法归摄为一蕴,所以只说五蕴。而且,这个我与我所执取之处的最高限度,就是色等五法。因为经中说:“诸比丘,有色时,缘色、执著色,就会生起这样的见解:‘这是我的,这是我,这是我的我。’有受时……有想时……有诸行时……有识时,缘识、执著识,就会生起这样的见解:‘这是我的,这是我,这是我的我。’”因此,因为我与我所执取之处的最高限度就是这五者,所以也只说五蕴。即使其他所说的戒等五法蕴,也包含在行蕴之中,所以也就包含在这五蕴里了。因此,因为其他诸法都包含在这五蕴之中,所以也只说五蕴。应该这样来理解不多不少的抉择方法。
Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti. Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato. Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti. Esa nayo saññādīsu. Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā. Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca. Vuttañhetaṃ ‘‘rūpe kho, bhikkhave, sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’ti. Vedanāya, saññāya, saṅkhāresu, viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 3.207). Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā. Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā, tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti. Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo.
507在这里,色取蕴好比病房,因为它是识取蕴这个病人的住处——它作为识的依处、门和所缘而存在。受取蕴好比疾病,因为它会带来恼害。想取蕴好比引发疾病的原因,因为由欲想等,会生起与贪等相应的受。行取蕴好比吃了不合适的食物,因为它是受这种疾病的来源;正如经中所说:“他们造作了应被感受的受。”也说过:“由于不善业已经造作、已经累积,苦俱的果报身识就会生起。”识取蕴好比病人,因为它无法脱离受这种疾病。另外,它们也可以依次比喻为监狱、刑罚、罪行、惩罚者和犯人;也可以比喻为盘子、食物、调味汁、侍者和食客。应当这样通过比喻来理解抉择的方法。
Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho, gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato. Gelaññupamo vedanupādānakkhandho, ābādhakattā. Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho, kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā. Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho, vedanāgelaññassa nidānattā. ‘‘Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī’’ti (saṃ. ni. 3.79) hi vuttaṃ. Tathā ‘‘akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagata’’nti (dha. sa. 556). Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho, vedanāgelaññena aparimuttattā. Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo.
508应当知道,这里的抉择方法要从略说和广说两方面来理解。略说方面:五取蕴应按照《蛇喻经》中所说的,看作像举剑的敌人;按照《重担经》,看作重担;按照《所食品类》,看作吞食者;按照《双经》,看作无常、苦、无我、有为和杀害者。广说方面:色应当看作像泡沫团,因为它经不起揉捏。受应当看作像水泡,因为它只有片刻的可爱。想应当看作像阳焰,因为它是欺诳的。行应当看作像芭蕉树干,因为它没有实心。识应当看作像幻术,因为它是欺骗性的。特别来说,即使是粗显的内在色身,也应当看作不净。受因为不离三种苦性,应当看作苦。想与行因为不可控制,应当看作无我。识因为有生灭的特性,应当看作无常。
Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo. Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame (saṃ. ni. 4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato, bhārasuttavasena (saṃ. ni. 3.22) bhārato, khajjanīyapariyāyavasena (saṃ. ni. 3.79) khādakato, yamakasuttavasena (saṃ. ni. 3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā. Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ, parimaddanāsahanato. Udakapubbuḷaṃ viya vedanā, muhuttaramaṇīyato. Marīcikā viya saññā, vippalambhanato. Kadalikkhandho viya saṅkhārā, asārakato. Māyā viya viññāṇaṃ, vañcakato. Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ. Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti. Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti. Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ.
509通过略说和广说这两种方式观见而成就的利益,由此也可以了知抉择的方法。具体来说:先以略说的方式,观见五取蕴如同举剑的敌人等状态的人,就不会被各蕴所恼害;以广说的方式,观见色等如同泡沫聚等状态的人,就不会在没有真实的东西中见到真实。
Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti, tatopi vinicchayanayo viññātabbo. Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati. Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti.
特别来说,观见内在色身为不净的人,能遍知段食,舍弃在不净中执为净的颠倒想。他渡过了欲流,从欲轭中解脱,就欲漏而成为无漏,断除了贪欲身结,不再执取欲取。
Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti, asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati. Kāmoghaṃ uttarati, kāmayogena visaṃyujjati, kāmāsavena anāsavo hoti, abhijjhākāyaganthaṃ bhindati, kāmupādānaṃ na upādiyati.
观见受为苦的人,能遍知触食,舍弃在苦中执为乐的颠倒想。他渡过了有流,从有轭中解脱,就有漏而成为无漏,断除了嗔恚身结,不再执取戒禁取。
Vedanaṃ dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti, dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati, bhavoghaṃ uttarati, bhavayogena visaṃyujjati, bhavāsavena anāsavo hoti, byāpādakāyaganthaṃ bhindati, sīlabbatupādānaṃ na upādiyati.
他观见想与行是无我,因而遍知意思食,舍弃“于无我中执为我”的颠倒。他渡过了见流,从见轭中解脱;因见漏已尽而成为无漏者,破坏“这才是真实”的执取身结,不再执取我论取。
Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti, anattani attāti vipallāsaṃ pajahati, diṭṭhoghaṃ uttarati, diṭṭhiyogena visaṃyujjati, diṭṭhāsavena anāsavo hoti. Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati, attavādupādānaṃ na upādiyati.
当一个人以无常来观察识时,就能遍知“识食”(识食是四食之一,指意识对生命的滋养作用),舍弃那种把无常的东西当作恒常的颠倒见解。这样,他就能渡过无明的洪流,摆脱无明的束缚,从无明漏(无明漏是四种漏之一,指因无明而产生的烦恼)中解脱出来,成为无漏的人。他还能断除戒禁取身结(戒禁取身结是四种身结之一,指错误地执取戒律和禁制),不再执取见取(见取是四种取之一,指固执地执著于错误的见解)。
Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti, anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati, avijjoghaṃ uttarati, avijjāyogena visaṃyujjati, avijjāsavena anāsavo hoti, sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati, diṭṭhupādānaṃ na upādiyati.
如是,以杀害者等方式见(诸蕴)有大利益;
因此,智者应以杀害者等方式见诸蕴。
Evaṃ mahānisaṃsaṃ, vadhakādivasena dassanaṃ yasmā; Tasmā khandhe dhīro, vadhakādivasena passeyyāti.