第十二章
12. Dvādasamo paricchedo
施设解说之注释
Paññattiniddesavaṇṇanā
“此处”意指对所列举诸法的解说终了之处。“仅此而已”意指唯有心、心所、色、涅槃而已。所谓“应被施设”,是因为它不像胜义法那样依各自的自性显现,而是依世间的约定而被施设,故称为应被施设。所谓“由施设”,是因为依胜义将存在与不存在的法予以开显而施设。其中,以“应被施设”一语,依“被施设——以方式令知”这样的作具成就,说为属于义施设的依止施设。以“由施设”一语,应知为“施设——以方式令知”这样的作者成就,即作为彼能诠的名称施设。在两种施设的解说中,以“聚合……乃至……惯用语”(《法集论》1313-1314)四句说依止施设;以“名称……乃至……言说”(《法集论》1313-1314)六句说名称施设,这是诸阿阇梨所许,故说“因此他说”等。“彼彼诸法”指下方阿毗达摩论母中所说的善、不善等法。“聚合”指以“我”“我所”等而被聚合。“共称”指依约定而被认知。“施设”指以不混杂的方式多方面分别而被施设。“惯用语”指令其明显而说,或以言说方式而被应用。朝向义而转者为“名称”。彼名称依语源义与惯用义有两种,即依普通、功德、假立、化生之名
Etthāti yathāuddiṭṭhadhammānaṃ niddesapariyosāne. Ettakamevāti cittacetasikarūpanibbānamattameva. Paññāpetabbatoti paramatthadhammā viya sakasakasabhāvavasena apaññāyamānā hutvā lokasaṅketavasena paññāpiyamānattā. Paññāpanatoti paramatthavasena vijjamānāvijjamānadhammānaṃ pakāsanavasena paññāpanato. Tattha ‘‘paññāpetabbato’’ti iminā paññāpīyati pakārena ñāpīyatīti paññattīti evaṃ kammasādhanavasena atthapaññattibhūtā upādāpaññatti vuttā. ‘‘Paññāpanato’’ti iminā paññāpeti pakārena ñāpetīti paññattīti evaṃ kattusādhanavasena tassā abhidhāyakabhūtā nāmapaññattīti veditabbaṃ. Paṇṇattidukaniddese ‘‘saṅkhā…pe… vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1314) catūhi padehi upādāpaññatti vuttā. ‘‘Nāmaṃ…pe… abhilāpo’’ti (dha. sa. 1313-1314) chahi padehi nāmapaññatti kathitāti ācariyānaṃ icchitattā vuttaṃ ‘‘tenevāhā’’tiādi. Tesaṃ tesaṃ dhammānanti heṭṭhā abhidhammamātikāya vuttānaṃ kusalākusalādidhammānaṃ. Saṅkhāti ‘‘ahaṃ mamā’’tiādinā saṅkhāyamānatā. Samaññāti saṅketavasena ñāyamānatā. Paññattīti asaṅkaravasena anekadhā vibhajitvā paññāpiyamānatā. Vohāroti pākaṭaṃ katvā vuccamānatā, kathanavasena upayujjamānatā vā. Atthābhimukhaṃ namatīti nāmaṃ. Taṃ pana anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ, sāmaññaguṇakittimaopapātikanāmavasena catubbidhaṃ. Nāmakammanti nāmakaraṇaṃ. Nāmadheyyanti nāmaṭhapanaṃ, nāmadheyyanti vā seṭṭhānaṃ nāmaṃ. Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ nirutti. Byañjananti pākaṭakaraṇaṃ. Abhilāpoti abhilāpanaṃ.
“我”是指离开色等、成为我慢智所缘,依于自己的诸蕴相续而被施设,且以与彼同一或相异而不可言说的依止施设。因此他说“我”等。以“我……乃至……作”显示了依止施设的生起之后,再以“如同”等阐明它。
Ahanti rūpādivinimuttaṃ ahaṃkārabuddhivisayabhūtaṃ attano khandhasamūhasantānamupādāya paññattaṃ tadaññānaññabhāvena anibbacanīyaṃ upādāpaññattiṃ vadati. Tenāha ‘‘ahanti hī’’tiādi. ‘‘Ahanti…pe… katvā’’ti upādāpaññattiyā uppattiṃ dassetvā yathātiādinā taṃ pakāseti.
因为“共称、施设、惯用语”正是“如是聚合”的同义词,所以这么说:“今由施设而施设”等。
Yasmā ‘‘samaññā paññatti vohāro’’ti ‘‘evaṃ saṅkhā’’ti imasseva vevacanaṃ, tasmā vuttaṃ ‘‘idāni paññāpanato paññatti’’ntiādi.
随顺彼而生者,称为“随生”。它不像那种不存在的施设,仅仅依于世间约定;而是随顺法的自性而生起的施设,这是它的含义。名称施设也因为依于名为“词义”的因缘而生起,所以获得“依止施设”的名称,因此也说它是依止施设的同义词。总之,依此意趣,依止施设就是有所依的施设:把握具有因的、作为因的义而依之安立施设。一切施设类别皆以此特征归入依止施设,因为没有依止,便无施设,这是所说的。“譬喻施设”是指相对于某一施设而观待生起的施设。以取眼、耳来显示内处;以取色、声来显示外处;以取地、火、风来显示触处的差别。应知由此也显示了法处中可得的差别。
Tadanurūpā jātāti tajjā, avijjamānapaññatti viya kevalaṃ lokasaṅketavaseneva ahutvā dhammasabhāvassa anurūpavasena pavattā paññattīti attho. Nāmapaññattipi vacanatthasaṅkhātakāraṇaṃ upādāya paṭicca pavattanato upādāpaññattivohāraṃ labhatīti tassāpi upādāpaññattipariyāyo vutto. Gaṇṭhipadakārenāpi hi imināva adhippāyena upādāpaññattīti upādānavatī paññatti kāraṇavatiṃ kāraṇabhūtamatthamupādāya gahetvā tannissayena paññāpīyati, sabbopi paññattibhedo anena lakkhaṇena upādāpaññattimeva bhajati. Anupādāya hi paññatti natthīti vuttaṃ. Upanidhāpaññattīti paṭipakkhabhūtaṃ ekapaññattiṃ upanidhāya apekkhitvā pavattā paññatti. Cakkhusota-ggahaṇena ajjhattikāyatanāni dasseti, rūpasadda-ggahaṇena bāhirāyatanāni. Pathavītejovāyu-ggahaṇena phoṭṭhabbāyatanaṃ pabhedato dasseti. Eteneva dhammāyatanepi labbhamānabhedo dassitoti daṭṭhabbaṃ.
因为地等施设是取具有组成部分的“地”的一个名称,依于集合体而被施设;而瓶等施设则是取诸法集合中所有一切的名称,依于集合体而被施设,所以说了“或一者……”等。其中,为了显示那些取一者名称、依集合体而被施设、以地等为显著的施设,以及除此之外的其余施设,所以说了“如何……”等。这些称为集合施设,因为是对集合体而施设。在方、空等之中:取“方”来显示依日月运转而被施设的东方等方施设;取“空”来显示依不接触的法而被施设的井穴等空施设;取“时”来显示依月运转等而被施设的上午等时施设;取“相”来显示依外地轮等以及内修习的差别而被施设的遍相等等;取“无”来显示依修习力而不转起的自性——即依空无边处定而生起的无所有处定的所缘:无施设;取“灭”来显示依修习力而灭尽的——即依非想非非想处而被施设的灭施设;取“等”来涵盖依彼彼法的尽等自性而被施设的无常相等。这些也如同方、空等那样,由于不是依诸法集合体而被施设,因此称为非集合施设。
Yasmā pathavādikā paññatti sasambhārapathaviyaṃ ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, ghaṭādikā ca paññatti dhammasamūhesu sabbesameva nāmaṃ gahetvā samūhamevopādāya paññāpīyati, tasmā vuttaṃ ‘‘ekassa vā’’tiādi . Tattha ekassa nāmaṃ gahetvā samūhamupādāya paññāpiyamānāya pathavādivasena pākaṭabhāvato taṃ ṭhapetvā itaraṃ dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ samūhapaññatti nāma samūhassa paññāpanato. Disākāsādīsu disā-ggahaṇena candasūriyāvattanamupādāya paññāpiyamānaṃ puratthimādidisāpaññattiṃ dasseti. Ākāsa-ggahaṇena asamphuṭṭhadhamme upādāya paññāpiyamānaṃ kūpaguhādiākāsapaññattiṃ dasseti. Kāla-ggahaṇena candāvattanādikamupādāya paññāpiyamānaṃ pubbaṇhādikālapaññattiṃ dasseti. Nimitta-ggahaṇena bahiddhā pathavīmaṇḍalādikaṃ, ajjhattikañca bhāvanāvisesaṃ upādāya paññāpiyamānaṃ kasiṇanimittādikaṃ dasseti. Abhāva-ggahaṇena bhāvanābalena appavattanasabhāvaṃ ākāsānañcāyatanajhānaṃ upādāya pavattaṃ ākiñcaññāyatanajhānārammaṇaṃ abhāvapaññattiṃ dasseti. Nirodha-ggahaṇena bhāvanābalena niruddhaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ nissāya paññattaṃ nirodhapaññattiṃ dasseti. Ādi-ggahaṇena khayādisabhāvaṃ taṃ taṃ dhammamupādāya paññāpiyamānaṃ aniccalakkhaṇādikaṃ saṅgaṇhāti. Sāpi hi disākāsādikā viya dhammasamūhamupādāya apaññattabhāvato asamūhapaññattiyevāti.
此施设有两种:依止施设。然而,依自性施设由于未离其词义而转起,因此被摄于依止施设之中。所以说“它阐明存在的胜义”。如此之后,下文说“六种施设亦摄于此”。“存在的”,即依自性而可得者。“不存在的”,即除了世间约定之外,依自性不可得者。“唯名”,即唯具名称者。所谓“声门速行之后”,是指以现在声为所缘的耳门速行路,以及紧随其后无间转起、以过去声为所缘的意门速行路。意门速行路也因为在耳门速行之后无间转起,故而以此(耳门速行)摄彼(意门速行)而于此被取。依过去所得的约定,即“此是彼义,此是彼之能诠”——这样把握能诠与所诠的关系而曾得的约定。以彼名称施设作为作者,或以意门速行识作为作者;或者以意门速行识为作者、以彼名称施设为作者,这是它的含义。所谓“被施设”,即依共许与胜义两种方式,义类被施设、被了知,这是所说的。因此古德云:
Sāti ayaṃ dvidhā upādāpaññatti. Tajjāpaññatti vacanatthaṃ amuñcitvā pavattito upādāpaññattiyaṃyeva saṅgayhatīti vuttaṃ ‘‘vijjamānaṃ paramatthaṃ jotayatī’’ti. Evañca katvā upari ‘‘cha paññattiyopi ettheva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Vijjamānanti sabhāvena upalabbhamānaṃ. Avijjamānanti ṭhapetvā lokasaṅketaṃ sabhāvavasena anupalabbhamānaṃ. Nāmamattanti nāmamattavantaṃ. Sotadvārajavanānantaranti paccuppannasaddārammaṇāya sotadvārajavanavīthiyā, tadanusārappavattāya atītasaddārammaṇāya manodvārajavanavīthiyā ca anantarappavattena . Manodvārajavanavīthipi hi sotadvārajavanānantarappavattā taggahaṇeneva idha gahitā. Gahitapubbasaṅketenāti ‘‘ayaṃ imassa attho, idamimassa vācaka’’nti evaṃ vacanavacanatthasambandhaggahaṇavasena gahitapubbabhāvasaṅketena. Yāyāti yāya nāmapaññattiyā karaṇabhūtāya. Manodvārajavanaviññāṇena kattubhūtena. Manodvārajavanaviññāṇena vā karaṇabhūtena, yāya nāmapaññattiyā kattubhūtāyāti attho. Paññāpīyatīti sammutiparamatthavasena pana duvidhaṃ atthajātaṃ paññāpīyati viññāpīyatīti vuttaṃ hoti. Tenāhu porāṇā –
诸义依彼随行,从此之后便得了知;
应知此施设,乃由世间约定所成。”
‘‘Atthā yassānusārena, viññāyanti tato paraṃ; Sāyaṃ paññatti viññeyyā, lokasaṅketanimmitā’’ti.
然此于何速行路中被了知?诸师说:当听闻“瓶”等声时,缘取一一单声,依现在与过去所缘而有二二速行回;此后,缘声之总集有一(速行回);此后,缘名称施设有一(速行回)。如是,于以声总集为所缘的速行路无间,名称施设便显现,从此之后,义得通达。
Katarajavanavīthiyaṃ panāyaṃ viññāyatīti? ‘‘Ghaṭo’’tiādisaddaṃ suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā honti, tato saddasamudāyamārabbha eko, tato nāmapaññattimārabbha ekoti evaṃ saddasamudāyārammaṇāya javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññatti pākaṭā hoti, tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā.
“六种论法”正是就此而说,应如此理解其关联。同样,“不存在的”,是指于胜义上不存在的事物。“以某种方式”,是指从胜义上或依世间约定,以某种方式而不可得者,例如第五谛等。此中“等”字包含虚空、第五谛等;(另一处)“等”字则包含第八觉支等。“本性人我等”,是指被构想出的本性人我等,如“速行、尘、染的平等状态、本性、拇指等量、作者、受者、我、人”等,此中“等”字还包含虚空花等。以存在者施设不存在者,即依胜义上存在的明等,施设不存在的人我。其余各处也应依照这一理趣来理解。这便是依止施设。
Yaṃ sandhāya chakkanayo vuttoti sambandho. Tathā avijjamānānanti paramatthato avijjamānānaṃ. Kenaci ākārenāti paramatthato, lokasaṅketato vā kenaci pakārena. Anupalabbhamānānaṃ pañcamasaccādīnanti ākāsādipañcamasaccādīnaṃ. Ādi-ggahaṇena aṭṭhamabojjhaṅgādike saṅgaṇhāti. Pakatipurisādīnanti satvarajatamānaṃ samānāvatthā pakatiaṅguṭṭhādiparimāṇo kārako vedako attā purisotiādinā parikappitānaṃ pakatipurisādīnaṃ. Ādi-ggahaṇena ākāsakusumādiṃ saṅgaṇhāti. Vijjamānena avijjamānapaññatti paramatthato vijjamānāhi vijjādīhi avijjamānassa puggalassa paññattattā. Sesesupi imināva nayānusārena attho veditabbo. Etthevāti upādāpaññattiyameva.
以草尖蘸取水珠,欲量大海之水;
人间欲乐相较于天界欲乐,也是如此。
‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine; Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) –
据文而言,人间转轮圣王的成就,若与天界的成就相比,实为低劣,故说“卑劣……置”。mānusaka,即存在于人间者。而胜义亦存在,此为文句之余义。
Vacanato manussaloke cakkavattisampattidibbasampattiṃ upanidhāya nihīnāyevāti vuttaṃ ‘‘kapaṇaṃ…pe… nidhāyā’’ti. Mānusakanti manussaloke bhavaṃ. Paramattho ca vijjatīti pāṭhaseso.
778第三边并不存在,以其不可得故。这在《大注》中如是说:
778.Tatiyā koṭi na vijjati anupalabbhamānattā. Vuttañhetaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ –
“正自觉者、说者中的最上者,宣说了二谛;
世俗与胜义,第三不可得。
‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo; Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nopalabbhatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.439-443);
于他论中不动摇:意思是,当遇到主张“本性”“人我”等论者、其他外道的言论时,或当这些言论作为所缘现前时,他不动摇、不颤抖、不动转。此为义。
Paravādesu na kampatīti pakatipurisantarādivādīnaṃ paresaṃ titthiyānaṃ vādesu sampattesu, nimittabhūtesu vā na kampati na pavedhati na calatīti attho.