第三品显示巴利原文
3. Tatiyo paricchedo
心所分别解说之注释显示巴利原文
Cetasikavibhāganiddesavaṇṇanā
89 一切心所,由日种姓的佛陀所宣说。凡是日种姓的佛陀所说的一切心所,若依名称共相、名称相同性而言,它们有五十二种;以无惭为终,共有五十二种。显示巴利原文
89.Sabbecetasikā vuttā, buddhenādiccabandhunā ye sabbe cetasikā ādiccabandhunā buddhena vuttā, te sabbe cetasikā nāmasāmaññato nāmasamānabhāvena dvepaññāsabhavanti te, anottappapariyosānā dvipaññāsa bhavanti.
90-92 于欲界,有五十四心;于色界,有十五心;于无色界,有十二心;出世间心则有四十。略而言之,总共有二百十一种心生起。以下,我将为比丘们从这些心与心所中,逐一阐明触等诸法的生起,为令通达而作解说。显示巴利原文
90-92.Catupaññāsadhā kāme, rūpe pañcadaseritā kāme kāmāvacare catupaññāsa cittāni īritā. Rūpe rūpāvacare pañcadasa cittāni īritā bhavanti. Dvādasārūpe arūpāvacare dvādasa cittāni bhavanti. Cattālīsa manāsavā lokuttaracittāni cattālīsa bhavanti, ekavīsasataṃ sabbe cittuppādā samāsato saṅkhepato ekavīsasataṃ hoti. Etesu tesamuppattiṃ ito paraṃ etesu mayā vuttesu cittesu tesaṃ phassādīnaṃ dhammānaṃ uppattiṃ ekaṃ ekaṃ uddharitvā cittacetasikesu bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya ahaṃ pavakkhāmi desissāmi.
93 一境性、心一境性、作意、意、命根,以及触等五法——此八心所不相分离,彼此不相离,同生、俱生,同灭、俱灭。显示巴利原文
93.Ekaggatā cittekaggatā manakkāro manasikāro jīvitaṃ phassapañcakaṃ ete aṭṭha cetasikā avinibbhogā aññamaññato avigatā ekuppādā samānuppādā sahakkhayā sahavayā.
94 触、受、想、思、命根、一境性、作意——这些心所是普遍的共法,与一切心俱起,或者说为一切心所共有。显示巴利原文
94.Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitindriyaṃ ekaggatā manakkāro ime cetasikā sabbasādhāraṇā sabbacittehi sādhāraṇā, sabbacittānaṃ sādhāraṇā vā.
95 寻,被世尊宣说为存在于五十五心之中,即除去双五识的欲界心以及十一种初禅心。伺,则存在于六十六心之中,即除去双五识的欲界心、十一种初禅心以及十一种第二禅心。对此所说,不应生疑。显示巴利原文
95.Vitakko pañcapaññāsa-cittesu samudīrito. Cāro chasaṭṭhicittesu vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaresu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu cāti pañcapaññāsacittesu bhagavatā samudīrito. Vicāro dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu jāyati. Ettha etasmiṃ vacane saṃsayo natthi.
96 喜于五十一心中生起,即除去喜俱、忧俱、舍俱的身识以及第四禅心。乐于六十三心中生起,即除去忧俱、苦俱、舍俱的心。舍于五十五心中生起,即除去喜俱、乐俱、苦俱的心。苦于三心中生起,即不善异熟身识与嗔俱心。显示巴利原文
96.Ekapaññāsacittesu, pīti tesaṭṭhiyā sukhaṃ pītidomanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitesu ekapaññāsacittesu jāyati. Sukhaṃ domanassadukkhupekkhāsahagatavajjitesu tesaṭṭhicittesu jāyati. Upekkhā somanassasukhadukkhasahagatavajjitesu pañcapaññāsacittesu jāyati. Dukkhaṃ akusalavipākakāyaviññāṇapaṭighasahagatesu tīsu cittesu jāyati.
97 喜根在除去与忧、苦、乐、舍俱的诸心之后,于六十二心中生起。苦根于一不善异熟身识中生起。同样,乐根于一善异熟身识中生起。显示巴利原文
97.Hoti dvāsaṭṭhicittesu, somanassindriyaṃ pana domanassadukkhasukhupekkhāsahagatavajjitesu dvāsaṭṭhicittesu jāyati. Dukkhindriyaṃ panekasmiṃ akusalavipāke kāyaviññāṇe jāyati. Tathekamhi sukhindriyaṃ tathā ekasmiṃ puññapāke kāyaviññāṇe hoti.
98 胜者导师说,精进在一百零五心中,即除去五门转向、二种五识、领受、推度之后,于一百零五心中生起。定根在一百零四心中,即除去疑俱、二种五识、领受、推度、五门转向之后,于一百零四心中生起。显示巴利原文
98.Pañcuttarasate citte, vīriyaṃ āha nāyako jino pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjite pañcuttarasate citte vīriyaṃ āha kathesi. Catuttarasate citte, samādhindriyamabrvi vicikicchāsahagatadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇapañcadvārāvajjanavajjite catuttarasate citte samādhindriyaṃ avoca.
99 除去一切无因心及二种一因心,智者应说:欲的生起存在于其余一百零一心中。显示巴利原文
99.Sabbāhetukacittāni, ṭhapetvā cekahetuke sabbāni aṭṭhārasa ahetukacittāni ekahetukacittadvayañca ṭhapetvā sesasmiṃ ekuttarasate citte chandassa uppattiṃ uddise paṇḍito katheyya.
100 除去十种识,即眼识等十识,以及除去疑俱心,在其余的一百一十种心中,胜解为世尊所开示。显示巴利原文
100.Ṭhapetvādasa viññāṇe cakkhuviññāṇādike dasa viññāṇe ca vicikicchāyutampi cittaṃ ṭhapetvā sesasmiṃ dasuttarasate citte adhimokkho bhagavatā udīrito.
101-2 信、念、惭、愧、无贪、无瞋、中舍,以及六对,这十九种法决定性地在九十一种心中生起。而这十九种法,在十八种无因心及十二种不善心中并不生起。显示巴利原文
101-2. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattaṃ cha yugaḷā ca iti ime ekūnavīsati dhammā niyatā hutvā ekanavutiyā citte jāyanti. Ekūnavīsati dhammā ahetukesu aṭṭhārasasu apuññesu dvādasasu akusalesu na jāyare na jāyanti.
103 于七十九种心中,慧恒常生起。慧,排除了十二不善心、十八无因心,以及智不相应的大善心、大异熟心、大唯作心,在七十九种心中生起。悲与喜则存在于二十八种心中:即八大善心、八大唯作心,以及除去第五禅的十二色界心,共二十八种心。显示巴利原文
103.Ekūnāsītiyā citte, paññā jāyati sabbadā paññā dvādasaakusalaaṭṭhārasaahetukamahākusalañāṇavippayuttamahāvipākañāṇavippayuttamahākiriyāñāṇavippayuttavajjite ekūnāsītiyā citte jāyati. Aṭṭhavīsatiyā citte, karuṇāmuditā siyuṃ karuṇāmuditā aṭṭhasu mahākusalesu, aṭṭhasu mahākiriyāsu, rūpāvacarapañcamajjhānavajjitesu dvādasarūpāvacaresu cāti aṭṭhavīsatiyā cittesu siyuṃ bhaveyyuṃ.
104 于欲界善心与一切出世间心中——即欲界大善心及一切出世间心——连同八种,共四十八种心中,有三离。显示巴利原文
104.Kāmāvacarapuññesu, sabbalokuttaresu ca kāmāvacaramahākusalesu cittesu sabbesu lokuttaresu cāti saha aṭṭhake cattālīsavidhe citte viratittayaṃ hoti.
105 信、念、惭、愧,无贪等三法,六对,中舍,以及悲与喜。显示巴利原文
105. Saddhā sati hirottappaṃ alobhādittayampi ca yugaḷāni cha ca majjhattaṃ karuṇāmuditāpi ca.
106 同样地,三离——所有这些二十五法,与大善心相应、与无记心相应,由善巧者、已征服烦恼尘垢者于一切法中所阐明。显示巴利原文
106. Tathā tisso viratiyo sabbe te pañcavīsati dhammā mahākusalacittasampayuttaabyākatacittasampayuttāti kusalena sabbesuyeva dhammesu chekena vijitaṅgaṇena pakāsitā.
107 无惭、无愧、痴、掉举,此四法是决定法,唯在十二不善心中生起。显示巴利原文
107.Ahirīkaṃanottappaṃ, moho uddhaccameva cāti ime cattāro dhammā niyatā hutvā dvādasāpuññacittesuyeva dvādasaakusalacittesuyeva jāyare jāyanti.
108-9 贪、嗔、痴、慢、见、疑、睡眠、掉举、恶作、惛沉、悭、无惭、无愧、嫉、忧——这些不善法,与不善心相应,确然是由大仙、已征服烦恼、远离尘垢者所宣说。显示巴利原文
108-9.Lobho doso ca moho ca, māno diṭṭhi ca saṃsayo vicikicchā middhaṃ uddhaccaṃ kukkuccaṃ thinaṃ macchariyampi ca ahirikaṃ anottappaṃ issā ca domanassakaṃ ete dhammā akusalā akusalacittasampayuttā ekantena mahesinā vijitaṅgaṇavigatamalena vuttā.
110 贪,于八种贪根心中,由世尊所指示和显示。见,于四种与见相应的心中宣说。慢,于四种与见不相应的心中,以执取、诽谤、破除的方式宣说。嗔,唯于二种与嗔相应的心中,由牟尼王所宣说。显示巴利原文
110. Lobho aṭṭhasu lobhamūlesu cittesu bhagavatā niddiṭṭho dassito. Diṭṭhi catūsu diṭṭhisampayuttesu cittesu vuttā. Māno diṭṭhivippayuttesu catūsu gāhūpavādappabhindanena vutto. Doso dvīsu eva paṭighasampayuttesu cittesu munindena vutto.
111 嫉妒、悭吝与恶作于两种嗔根心中生起;它们既非同时出现,也非必定不生起,而是各别单独生起。疑则唯于一种疑俱行心中生起。昏沉与睡眠于五种有行不善心中生起。显示巴利原文
111. Issāmaccherakukkuccā dvīsu dosamūlesu cittesu jāyanti, no saha saha no jāyanti, ekekova jāyantīti attho. Vicikicchā panekasmiṃ vicikicchā pana ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte jāyati. Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikaakusalacittesu jāyati.
112-3 触、受、想、思、命根、意、寻、伺、喜、精进、定、欲、胜解、作意——此十四法既是善,亦为善心所;既是不善,亦为不善心所;既是无记,亦为无记心所。显示巴利原文
112-3.Phasso ca vedanā saññā, cetanā jīvitaṃ mano vitakko ca vicāro ca pīti vīriyaṃ samādhi ca chando cevādhimokkho ca manasikāro ca cuddasa dhammā kusalā ca kusalacetasikā ca honti. Akusalā ceva akusalacetasikā ceva abyākatāpi ca abyākatacetasikā ca honti.
114 于二十九种心中,具足五支的禅那为善逝所认可。即:四种喜俱不善心、十二种喜俱大善、大异熟、大唯作心、乐俱推度心、生笑心、三种色界初禅心、八种出世间初禅心——于此二十九种心中,具足五支、五成分的禅那为善逝所认可。与舍俱行的四种贪根心、两种嗔根心、两种痴根心、意界三种、三种与舍俱行的无因意识界、十二种舍俱大善、大异熟、大唯作心、三种色界第二禅心、八种出世间第二禅心——此三十七种心与四禅支、四禅成分相应。应如此解说。显示巴利原文
114.Ekūnatiṃsacittesu, jhānaṃ pañcaṅgikaṃ mataṃ catūsu somanassasahagatākusalesu, dvādasasu somanassasahagatamahākusalamahāvipākamahākiriyacittesu, sukhasantīraṇahasituppādacittesu , tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu, aṭṭhasu lokuttarapaṭhamajjhānacittesu cāti ekūnatiṃsacittesu pañcaṅgikaṃ pañcāvayavajhānayuttaṃ jhānaṃ sugatena mataṃ. Upekkhāsahagatāni cattāri lobhamūlāni ca dve dosamūlāni ca dve mohamūlāni ca manodhātuttikañca upekkhāsahagatā tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo ca dvādasupekkhāsahagatāni mahākusalamahāvipākakiriyacittāni tīṇi rūpadutiyajjhānacittāni aṭṭha lokuttaradutiyajjhānacittāni cāti sattatiṃsa cittāni catujhānaṅgayuttāni catujhānāvayavayuttāni iti evaṃ niddise katheyya.
115 十一种心被说为具有三支。即:三种色界第三禅心与八种出世间第三禅心,此十一种心为三支,具有三分之禅那。六种色界第四禅与第五禅心、十二种无色界心、十六种出世间第四禅与第五禅心——此三十四种心,被胜者说为二支,具有三分之禅。显示巴利原文
115.Ekādasavidhaṃ cittaṃ, tivaṅgikamudīritaṃ tīṇi rūpāvacaratatiyajjhānacittāni, aṭṭhalokuttaratatiyajjhānacittāni cāti ekādasavidhaṃ cittaṃ tivaṅgikaṃ tiavayavajhānayuttaṃ, cha rūpāvacaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni, dvādasārūpāvacaracittāni, soḷasa lokuttaracatutthajjhānapañcamajjhānacittāni cāti catutiṃsavidhaṃ cittaṃ duvaṅgikaṃ dviavayavajhānayuttaṃ udīritaṃ jinena īritaṃ.
116 于本性无寻的心中,不举禅支。即:于本性、自然离寻而无寻的十种识中,世尊不举禅支、禅分。此中意趣为:于余处,寻被说为以禅那心而断除;然而于这些心中,非以禅那心断除,十种识本性即离寻。于一切无因心中,世尊不举道支、道分,不予解说。显示巴利原文
116.Sabhāvenāvitakkesu, jhānaṅgāni na uddhare sabhāvena pakatiyā avitakkesu vitakkavirahitesu dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgāni jhānāvayavāni jino na uddhare. Ayametthādhippāyo – aññattha vitakko jhānacittena vippahīno bhāsito, imesu pana neva jhānacittena pahīnā, pakatiyā vitakkavirahitāni dvipañcaviññāṇāni sabbāhetukacittesu maggaṅgāni maggāvayavāni jino na uddhare na deseyya.
117 世尊于十种识、意界三种及三种推度心——此十六种心中,说有三根。然于一种心中有四根:即于一种与疑俱行的心中有四根。于十一种不善心(除去与疑相应之心),以及生笑心与确定心——此十三种心中,世尊说有五根。显示巴利原文
117.Budho jino dvipañcaviññāṇesu manodhātuttike ca tīsu santīraṇesu cāti soḷasacittesu tīṇindriyāni vade katheyya. Ekasmiṃ pana cattāri ekasmiṃ vicikicchāsahagatacitte cattāri indriyāni honti, ekādasasu akusalacittesu vicikicchāyuttacittavajjitesu hasituppāde ceva voṭṭhabbanacitte cāti terasasu cittesu pañca indriyāni budho bhagavā uddhare uddhareyya.
118 胜者于十二种心中宣说七根——即于与智不相应的大善、大异熟、大唯作所摄的十二种心中,宣说七根。于少一种的四十种心中,则有八根——即于与智相应的大善、大异熟、大唯作所摄的十二种心、十五种色界心、十二种无色界心,此少一种的四十种心中,宣说有八根。显示巴利原文
118.Satta dvādasacittesu, indriyāni jinobrvi jino buddho ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasacittesu satta indriyāni abrvi kathesi, ekenūnesu aṭṭheva, cattālīsamanesu ca jino ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu, pañcadasasu rūpesu, dvādasasu arūpesu cāti ekenūnesu cattālīsamanesu aṭṭheva indriyāni abrvi.
119 导师于四十种出世间心中,宣说九根,即根之九种。根之相应,亦当为有智者所了知。如此,依我所说方式,于诸心中,根之相应应为有智者所了知。所谓有智者,即具有以殊胜智慧修习、阐明的习性者。显示巴利原文
119.Cattālīsāya lokuttaracittesu navakaṃ indriyanavakaṃ nāyako abrvi kathesi. Evaṃ indriyayogopi, veditabbo vibhāvinā evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittesu indriyayogo vibhāvinā visesena paññaṃ bhāvetuṃ pakāsetuṃ sīlametassāti vibhāvī, tena veditabbo.
120 此处,十八种无因心名为“非道支”,因为这些心中无道。禅支亦不存在;于十种识中,禅支也不存在。显示巴利原文
120.Amaggaṅgāni nāmettha, aṭṭhārasa ahetukā ettha etesu cittesu aṭṭhārasa ahetukā natthi maggo etesūti amaggaṅgāni nāma, jhānaṅgāni na vijjanti, viññāṇesu dvipañcasu dvipañcaviññāṇesu jhānaṅgānipi na saṃvijjanti.
121 一种心有二分道支:一种与疑俱行的心,具有二分道支、二分道成分。在四种与见不相应的不善心、两种与嗔恚相应的心以及与掉举相应的心——这七种心中,则有三分道支、三分道成分。在四十种心中,道为四支:即四种与见相应的不善心,与智不相应的大善、大异熟、大唯作所摄的十二心,色界第二、第三、第四、第五禅所摄的十二种色界心,以及十二种无色界心——在这四十种心中,道具有四支、四分道成分。显示巴利原文
121.Ekaṃ cittaṃ dumaggaṅgaṃ ekaṃ vicikicchāsahagatacittaṃ dumaggaṅgaṃ dumaggāvayavaṃ, catūsu diṭṭhivippayuttākusalacittesu ca dvīsu paṭighayuttesu ca uddhaccayuttesu cāti sattasu cittesu ca timaggaṅgāni timaggāvayavāni honti. Cattālīsāyacittesu, maggo so caturaṅgiko catūsu diṭṭhisampayuttākusalesu ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu ca rūpāvacaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu dvādasasu rūpāvacaresu, dvādasasu arūpāvacaresu cāti cattālīsāya cittesu caturaṅgiko maggo caturāvayavo maggo hoti.
122 在十五种心中,道被说为五支。即:与智相应的大善、大异熟、大唯作所摄的十二心,以及三种色界初禅心——于此十五种心中,世尊说,道具有五支、五分道成分。在三十二种心中,道亦为七支:即出世间第二、第三、第四、第五禅所摄的三十二种心,道具有七支、七分道成分。显示巴利原文
122.Pañcaddasasu cittesu, maggo pañcaṅgiko mato ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu, tīsu rūpapaṭhamajjhānacittesu cāti pañcaddasasu cittesu pañcaṅgiko pañcāvayavo maggo bhagavatā mato. Dvattiṃsacittesu maggo sattaṅgikopi ca lokuttaradutiyatatiyacatutthapañcamajjhānasaṅkhātesu dvattiṃsacittesu maggo sattaṅgiko sattāvayavo hoti.
123 在八种心中,道为八支:依道与果的区分,在八种出世间心中,道具有八支、八分道成分。至此,摄持圆满。‘Tu’是一个填充词。如此,依照我上面所说的方式,智者应当于一切心中,将诸道支、诸道成分开示、解说清楚。这便是其中的含义。显示巴利原文
123.Maggo aṭṭhasu cittesu maggaphalavasena aṭṭhasu lokuttaracittesu maggo aṭṭhaṅgiko aṭṭhāvayavo hoti. Iti parisamāpane. Tu padapūraṇe. Evaṃ iminā mayā vuttappakārena sabbacittesu maggaṅgāni maggāvayavāni dhīro uddhareyya, deseyyāti attho.
124 两种力:在名为“生笑心”与“令唇动心”的两种心中,有两种力。智者应当阐明:在一种心中有三力,在与疑相应的那种心中有三力。除与疑相应的心之外,其余十一种不善心各具四力。在十二种与智不相应的大善心、大异熟心、大唯作心中,则有六力——智者应如此宣说。显示巴利原文
124.Balāni dve dvicittesu hasituppādavoṭṭhabbanasaṅkhātesu dvīsu cittesu dve balāni honti . Ekasmiṃ tīṇi dīpaye ekasmiṃ vicikicchāyutte tīṇi balāni dhīro dīpaye pakāseyya. Vicikicchāyuttato sesesu ekādasasu akusalesu cattāri balāni honti. Cha dvādasasu ñāṇavippayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu cittesu cha balāni hontīti dhīro niddise katheyya.
125 七十九心中,有七种力:即十二种与智相应的欲界大善心、大异熟心、大唯作心,二十七种广大心,以及四十种出世间心——此七十九心中,有七种力。而十六种心无力:即双五识、三种意界和三种推度心——这十六种心正是无力、无有力量的。如此,依我所述,智者应知:一些心有力量、与力俱行,一些心则无力、无有力量。显示巴利原文
125.Ekūnāsītiyāsatta ñāṇasampayuttamahākusalamahāvipākamahākiriyāsaṅkhātesu dvādasasu kāmāvacaracittesu, sattavīsatiyā mahaggatacittesu, cattālīsalokuttaracittesu cāti ekūnāsītiyā cittesu satta balāni honti. Soḷasevābalāni tu dvipañcaviññāṇāni ca tisso manodhātuyo ca tīṇi santīraṇāni cāti soḷasa eva cittāni abalāni balavirahitāni honti, evaṃ iminā mayā vuttappakārena cittaṃ sabalaṃ balena sahagataṃ abalampi ca balavirahitañcāpi cittaṃ viññeyyaṃ dhīrena vijānitabbaṃ.
126 禅支、道支、力、根——哪些心中生起哪些禅支、道支、力、根,我已将之总括提取、不相混杂地提取出来。于诸心中,这一切禅支、道支、力、根,已由我觉授阿阇黎简要总摄而宣说。显示巴利原文
126.Jhānaṅgamaggaṅgabalindriyāni, cittesu jāyanti hi yesu yāni yesu cittesu yāni jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni jāyanti, mayā samāsena samuddharitvā asaṃsaṭṭhaṃ uddharitvā tesu cittesu sabbānipi tāni jhānaṅgamaggaṅgabalaindriyāni samāsena saṅkhepena mayā buddhadattācariyena vuttāni kathitāni.