4. 心路过程之分别
4. Vīthiparicchedo
1如是，于诸心生起已作无上摄集。
1. Cittuppādānamiccevaṃ, katvāsaṅgahamuttaraṃ.
在结生与转起中，名为‘转起摄’；
我当尽其可能，以略说而阐述。
Bhūmipuggalabhedena, pubbāparaniyāmitaṃ. Pavattisaṅgahaṃ nāma, paṭisandhipavattiyaṃ; Pavakkhāmi samāsena, yathāsambhavato kathaṃ.
22. 至于离心路者，其境的转起则有三种，依业、业相、趣相而别。
2.. Vīthimuttānaṃ pana kammakammanimittagatinimittavasena tividhā hoti visayappavatti.
4其中，依处、门与所缘，如前所述。
4. Tattha vatthudvārārammaṇāni pubbe vuttanayāneva.
5眼识、耳识、鼻识、舌识、身识、意识，此为六识。
5. Cakkhuviññāṇaṃ sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇañceti cha viññāṇāni.
6六种心路：依门而言，为眼门心路、耳门心路、鼻门心路、舌门心路、身门心路、意门心路；或依识而言，为眼识心路、耳识心路、鼻识心路、舌识心路、身识心路、意识心路。应知，此即依门转起之心路转起。
6.Cha vīthiyo pana cakkhudvāravīthi sotadvāravīthi ghānadvāravīthi jivhādvāravīthi kāyadvāravīthi manodvāravīthi ceti dvāravasena vā, cakkhuviññāṇavīthi sotaviññāṇavīthi ghānaviññāṇavīthi jivhāviññāṇavīthi kāyaviññāṇavīthi manoviññāṇavīthi ceti viññāṇavasena vā dvārappavattā cittappavattiyo yojetabbā.
7于五门中，应知所缘之转起有极大、大、小、极小四种；于意门中，有明了与不明了两种，共为六种。
7. Atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittañceti pañcadvāre manodvāre pana vibhūtamavibhūtañceti chadhā visayappavatti veditabbā.
五门心路
Pañcadvāravīthi
8如何？依生、住、灭，三刹那为一心刹那。
8. Kathaṃ? Uppādaṭhitibhaṅgavasena khaṇattayaṃ ekacittakkhaṇaṃ nāma.
9而这十七心刹那，即是色法的寿命。
9. Tāni pana sattarasa cittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū.
10五所缘现前于五门时，或已过一心刹那，或已过多心刹那，都已达到住位。因此，当已过一心刹那的色所缘现于眼门时，有分波动两次之后，有分流中断；转向该色所缘的五门转向心生起后灭去；随后，眼识见彼色、领受心领受、推度心推度、确定心确定，依次生灭。此后，在二十九欲界速行中，凡是获得缘者，大多速行七次；速行之后，两个彼所缘果报心随宜转起；此后，落入有分。
10. Ekacittakkhaṇātītāni vā bahucittakkhaṇātītāni vā ṭhitippattāneva pañcārammaṇāni pañcadvāre āpāthamāgacchanti. Tasmā yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati, tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tato tassānantaraṃ tameva rūpaṃ passantaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sampaṭicchantaṃ sampaṭicchanacittaṃ, santīrayamānaṃ santīraṇacittaṃ, vavatthapentaṃ voṭṭhabbanacittañceti yathākkamaṃ uppajjitvā nirujjhanti, tato paraṃ ekūnatiṃsa kāmāvacarajavanesu yaṃkiñci laddhapaccayaṃ yebhuyyena sattakkhattuṃ javati, javanānubandhāni ca dve tadārammaṇapākāni yathārahaṃ pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
11至此，有十四心路心生起，二有分波动，加上先前已过的一心刹那，共成十七心刹那。此后，该所缘即灭去。此所缘名为极大境。
11. Ettāvatā cuddasa vīthicittuppādā, dve bhavaṅgacalanāni, pubbevātītakamekacittakkhaṇanti katvā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrenti, tato paraṃ nirujjhati, ārammaṇametaṃ atimahantaṃ nāma gocaraṃ.
12若所缘现前时，已过之心刹那尚未达到令彼所缘生起的程度，此所缘名为大境。此时，速行终了便落入有分，而无彼所缘生起。
12. Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ mahantaṃ nāma, tattha javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādo.
13当所缘现前时，若已过之心刹那尚不及速行生起，此所缘即称为“小所缘”。其时，速行亦不生起，唯有确定心转起二三次，随后便落入有分。
13. Yāva javanuppādāpi appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ parittaṃ nāma, tattha javanampi anuppajjitvā dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati, tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti.
14当所缘现前时，若已过之心刹那尚不及确定心生起，此所缘近于灭，即称为“极小所缘”。此时，唯有有分波动，而无心路心生起。
14. Yāva voṭṭhabbanuppādā ca pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ nirodhāsannamārammaṇaṃ atiparittaṃ nāma, tattha bhavaṅgacalanameva hoti, natthi vīthicittuppādo.
15如是，于眼门如此，于耳门等亦复如是。总之，于五门心路中，所缘的转起应依彼所缘、速行、确定、空过这四种时分而了知，依次即彼所缘境、速行境、确定境、空过境。
15. Iccevaṃ cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsu ceti sabbathāpi pañcadvāre tadārammaṇajavanavoṭṭhabbanamoghavārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbā.
16心路心共有七种，心生起有十四种。
16. Vīthicittāni satteva, cittuppādā catuddasa.
Catupaññāsa vitthārā, pañcadvāre yathārahaṃ.
意门心路：小速行时分
Manodvāravīthi parittajavanavāro
17于意门中，若明了所缘现前，则有分波动、意门转向、速行结束后，彼所缘果报心转起；随后落入有分。
17.Manodvāre pana yadi vibhūtamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tato paraṃ bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanajavanāvasāne tadārammaṇapākāni pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
18若所缘不明显，速行终了即落入有分，无彼所缘生起。
18.Avibhūte panārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādoti.
19心路心唯有三种，心生起说有十种。
19. Vīthicittāni tīṇeva, cittuppādā daseritā.
Vitthārena panettheka-cattālīsa vibhāvaye;
安止速行时分
Appanājavanavāro
20在安止速行阶段，既无明了与不明了的差别，亦无彼所缘的生起。
20.Appanājavanavāre pana vibhūtāvibhūtabhedo natthi, tathā tadārammaṇuppādo ca.
21于此，在八种智相应欲界速行中，某一种依遍作、近行、随顺、种姓之名，依次生起四次或三次后便即灭去；紧接着，随宜于第四或第五，依其导向之力，在二十六种广大与出世间速行中，有某一种速行进入安止心路；此后，安止终了便落入有分。
21. Tattha hi ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanānamaṭṭhannaṃ aññatarasmiṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ tikkhattumeva vā yathākkamaṃ uppajjitvā niruddhānantarameva yathārahaṃ catutthaṃ, pañcamaṃ vā chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yathābhinīhāravasena yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotarati, tato paraṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hoti.
22此中，喜俱速行之后，安止也应为喜俱；舍俱速行之后，安止则为舍俱。其中，善速行之后，即有善速行及下三果的安止；唯作速行之后，则有唯作速行及阿拉汉果的安止。
22. Tattha somanassasahagatajavanānantaraṃ appanāpi somanassasahagatāva pāṭikaṅkhitabbā, upekkhāsahagatajavanānantaraṃ upekkhāsahagatāva, tatthāpi kusalajavanānantaraṃ kusalajavanañceva heṭṭhimañca phalattayamappeti, kiriyajavanānantaraṃ kiriyajavanaṃ arahattaphalañcāti.
23从喜俱善心生起三十二，从舍俱善心生起十二，
23. Dvattiṃsa sukhapuññamhā, dvādasopekkhakā paraṃ,
Sukhitakriyato aṭṭha, cha sambhonti upekkhakā.
24凡夫与有学者的心，以欲界善为因；
24. Puthujjanāna sekkhānaṃ, kāmapuññatihetuto.
Tihetukāmakriyato, vītarāgānamappanā.
彼所缘定则
Tadārammaṇaniyamo
25然而，在一切处，于不可意所缘中，五识、领受、推度与彼所缘，皆为不善果报。
25. Sabbatthāpi panettha aniṭṭhe ārammaṇe akusalavipākāneva pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni.
26于可意所缘中，皆属善果报。
26. Iṭṭhe kusalavipākāni.
27此外，推度心与彼所缘唯与悦俱；在悦俱唯作速行结束时，彼所缘也唯是悦俱；而在舍俱唯作速行结束时，彼所缘则唯是舍俱。
27. Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni, tatthāpi somanassasahagatakiriyajavanāvasāne somanassasahagatāneva tadārammaṇāni bhavanti, upekkhāsahagatakiriyajavanāvasāne ca upekkhāsahagatāneva honti.
28而在忧俱速行结束时，彼所缘及有分皆唯是舍俱。因此，若悦俱结生者在忧俱速行结束时无彼所缘生起，此时便会缘取某个先前熟悉的微细所缘，生起舍俱推度心，随后即落入有分——诸师长如是说。
28. Domanassasahagatajavanāvasāne ca pana tadārammaṇāniceva bhavaṅgāni ca upekkhāsahagatāneva bhavanti, tasmā yadi somanassapaṭisandhikassa domanassasahagatajavanāvasāne tadārammaṇasambhavo natthi, tadā yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati, tamanantaritvā bhavaṅgapātova hotīti vadanti ācariyā.
29同样地，在欲界速行结束时，对于欲界有情，唯许彼所缘发生于成为所缘的欲界诸法之中。
29. Tathā kāmāvacarajavanāvasāne kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchantīti.
30当有对欲界速行的有情与所缘的决定时。
30. Kāme javanasattālambaṇānaṃ niyame sati.
Vibhūtetimahante ca, tadārammaṇamīritaṃ.
31在速行中，于小速行路，欲界速行或生起七次，或仅六次。
31.Javanesu ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti.
32然而，在转起微弱时，如临终等时，唯生起五次。
32. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavārameva.
33然而，据说世尊在示现双神变等时，因转起轻快，省察心会生起四次或五次。
33. Bhagavato pana yamakapāṭihāriyakālādīsu lahukappavattiyaṃ cattāripañca vā paccavekkhaṇacittāni bhavantītipi vadanti.
34然而，对于初业行者，在初次安止时，广大速行与神通速行在任何时候都唯生起一次，此后便落入有分。
34. Ādikammikassa pana paṭhamakappanāyaṃ mahaggatajavanāniabhiññājavanāni ca sabbadāpi ekavārameva javanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
35然而，四种道心的生起仅为一个心识刹那；此后，二或三个果心随应生起；此后即落入有分。
35. Cattāro pana magguppādā ekacittakkhaṇikā, tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni yathārahaṃ uppajjanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.
36入灭尽定时，第四无色界速行心生起两次，此后便触及灭尽。
36. Nirodhasamāpattikāle dvikkhattuṃ catutthāruppajavanaṃ javati, tato paraṃ nirodhaṃ phusati.
37出定时，不还果或阿拉汉果随应生起一次；于彼灭尽时，即落入有分。
37. Vuṭṭhānakāle ca anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā yathārahamekavāraṃ uppajjitvā niruddhe bhavaṅgapātova hoti.
38在一切处，等至路中不似有分流有路规则，故速行亦可多次生起。
38. Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ bhavaṅgasoto viya vīthiniyamo natthīti katvā bahūnipi labbhantīti.
39小速行七次，道速行与神通速行唯为一次。
39. Sattakkhattuṃ parittāni, maggābhiññā sakiṃ matā.
Avasesāni labbhanti, javanāni bahūnipi.
40于此，二因者与无因者可得唯作速行及安止速行。
40.Duhetukānamahetukānañca panettha kiriyajavanāni ceva appanājavanāni ca labbhanti.
41同样地，在善趣中，与智相应的异熟心亦可得。
41. Tathā ñāṇasampayuttavipākāni ca sugatiyaṃ.
42然而，在恶趣中，与智不相应的大异熟心则不可得。
42. Duggatiyaṃ pana ñāṇavippayuttāni ca mahāvipākāni na labbhanti.
43在三因者中，漏尽者不会生起善或不善速行。
43.Tihetukesu ca khīṇāsavānaṃ kusalākusalajavanāni na labbhanti.
44同样，有学与凡夫不会生起唯作速行。
44. Tathā sekkhaputhujjanānaṃ kiriyajavanāni.
45有学亦不会生起与邪见相应的疑俱速行。
45. Diṭṭhigatasampayuttavicikicchājavanāni ca sekkhānaṃ.
46然而，对于不还果者，嗔恚速行则不可得。
46. Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanāni ca na labbhanti.
47出世间速行，唯圣者能随应而生起。
47. Lokuttarajavanāni ca yathārahaṃ ariyānameva samuppajjantīti.
48无学者有四十四种，有学者则随应而说。
48. Asekkhānaṃ catucattālīsa sekkhānamuddise.
Chappaññāsāvasesānaṃ, catupaññāsa sambhavā.
49在欲界地中，这一切路心，皆随应可得。
49.Kāmāvacarabhūmiyaṃ panetāni sabbānipi vīthicittāni yathārahamupalabbhanti.
50在色界地中，除去嗔恚速行与彼所缘，余者可得。
50.Rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇavajjitāni.
51在无色界地中，除初道、色界笑心及下无色界心之外，其余皆可得。
51.Arūpāvacarabhūmiyaṃ paṭhamamaggarūpāvacarahasanaheṭṭhimāruppavajjitāni ca labbhanti.
52一切处中，缺少某种净色者，便无法生起与之相应门的心路心。
52. Sabbatthāpi ca taṃtaṃpasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārikavīthicittāni na labbhanteva.
53然而，对于无想有情，在任何情况下都完全没有心的转起。
53. Asaññasattānaṃ pana sabbathāpi cittappavatti natthevāti.
54于欲界，随其所应，可得八十种路心；于色界，可得六十四种。
54. Asīti vīthicittāni, kāme rūpe yathārahaṃ.
Catusaṭṭhi tathārūpe, dvecattālīsa labbhare.
55如是，此六门心之转起，随其可能，为有分所间隔，尽形寿相续无间。
55. Iccevaṃ chadvārikacittappavatti yathāsambhavaṃ bhavaṅgantaritā yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.
