二、心所分别
2. Cetasikaparicchedo
相应的特相
Sampayogalakkhaṇaṃ
1一、同生同灭,同所缘,同依处。
1. Ekuppādanirodhā ca, ekālambaṇavatthukā.
Cetoyuttā dvipaññāsa, dhammā cetasikā matā.
同他心所
Aññasamānacetasikaṃ
2二、如何?触、受、想、思、一境性、命根、作意,这七种心所,名为遍一切心心所。
2. Kathaṃ? Phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāro ceti sattime cetasikā sabbacittasādhāraṇā nāma.
3寻、伺、胜解、精进、喜、欲,这六种心所,名为杂心所。
3. Vitakko vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando cāti cha ime cetasikā pakiṇṇakā nāma.
4如是,这十三种心所,应知为同他心所。
4. Evamete terasa cetasikā aññasamānāti veditabbā.
不善心所
Akusalacetasikaṃ
5痴、无惭、无愧、掉举、贪、见、慢、瞋、嫉、悭、恶作、昏沉、睡眠、疑,这十四种心所,名为不善心所。
5. Moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccaṃ lobho diṭṭhi māno doso issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinaṃ middhaṃ vicikicchā ceti cuddasime cetasikā akusalā nāma.
美心所
Sobhanacetasikaṃ
6信、念、惭、愧、无贪、无瞋、中舍性、身轻安、心轻安、身轻快性、心轻快性、身柔软性、心柔软性、身适业性、心适业性、身练达性、心练达性、身正直性、心正直性,这十九种心所名为遍一切美心心所。
6. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattatā kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā ceti ekūnavīsatime cetasikā sobhanasādhāraṇā nāma.
7正语、正业、正命,这三种名为离。
7. Sammāvācā sammākammanto sammāājīvo ceti tisso viratiyo nāma.
8悲、喜,名为无量。连同慧根,这二十五种心所应知为美心所。
8. Karuṇā muditā appamaññāyo nāmāti sabbathāpi paññindriyena saddhiṃ pañcavīsatime cetasikā sobhanāti veditabbā.
9九、至此——
9. Ettāvatā ca –
同他心所十三种,不善心所十四种;
美心所二十五种,共称为五十二。
Terasaññasamānā ca, cuddasākusalā tathā; Sobhanā pañcavīsāti, dvipaññāsa pavuccare.
10十、与心不离的诸法,此后依次随宜而说,
10. Tesaṃ cittāviyuttānaṃ, yathāyogamito paraṃ.
Cittuppādesu paccekaṃ, sampayogo pavuccati.
11十一、七种遍一切处相应,杂心所则依适当方式相应。
11. Satta sabbattha yujjanti, yathāyogaṃ pakiṇṇakā.
Cuddasākusalesveva, sobhanesveva sobhanā.
遍一切心心所相应法
Aññasamānacetasikasampayoganayo
12如何?先说七种遍一切心心所:它们在一切八十九种心生起时皆可得。
12. Kathaṃ? Sabbacittasādhāraṇā tāva sattime cetasikā sabbesupi ekūnanavuticittuppādesu labbhanti.
13在杂心所中,先说寻:它生起于除去二种五识的欲界心,以及十一种初禅心,合计五十五种心中。
13.Pakiṇṇakesu pana vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ceti pañcapaññāsacittesu uppajjati.
14十四、伺,于彼五十五心及十一种第二禅心中,共六十六心。
14. Vicāro pana tesu ceva ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu.
15十五、胜解,在除去二种五识与疑俱心的诸心中。
15. Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatavajjitacittesu.
16十六、精进,在除去五门转向、二种五识、领受、推度的诸心中。
16. Vīriyaṃ pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjitacittesu.
17十七、喜,在除去忧俱、舍俱、身识及第四禅的心中所伴随的。
17. Pīti domanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitacittesu.
18十八、欲,在除去无因心与痴根心的心所中。
18. Chando ahetukamomūhavajjitacittesūti.
19十九、这些心生起的次第,依序如下:
19. Te pana cittuppādā yathākkamaṃ –
六十六、五十五、十一,及十六;
七十、二十,并除去杂心所者;
五十五、六十六、七十八、七十三。
Chasaṭṭhi pañcapaññāsa, ekādasa ca soḷasa; Sattati vīsati ceva, pakiṇṇakavivajjitā. Pañcapaññāsa chasaṭṭhiṭṭhasattati tisattati; Ekapaññāsa cekūnasattati sapakiṇṇakā.
与不善心所相应之法
Akusalacetasikasampayoganayo
20二十、在不善法中,痴、无惭、无愧、掉举这四种心所,名为遍一切不善心心所,于一切十二种不善心中皆可得。
20.Akusalesu pana moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccañcāti cattārome cetasikā sabbākusalasādhāraṇā nāma, sabbesupi dvādasā kusalesu labbhanti.
21二十一、贪唯于八种贪俱心中可得。
21. Lobho aṭṭhasu lobhasahagatacittesveva labbhati.
22二十二、「见」心所,在四种与见相应的心中。
22. Diṭṭhi catūsu diṭṭhigatasampayuttesu.
23二十三、「慢」心所,在四种与见不相应的心中。
23. Māno catūsu diṭṭhigatavippayuttesu.
24二十四、瞋、嫉、悭、恶作,在二种瞋恚相应心中。
24. Doso issā macchariyaṃ kukkuccañcāti dvīsu paṭighasampayuttacittesu.
25二十五、昏沉睡眠存在于五种有行心中。
25. Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikacittesu.
26二十六、疑唯存在于疑俱心中。
26. Vicikicchā vicikicchāsahagatacitteyevāti.
27二十七、于一切不善中,有四种。
27. Sabbāpuññesu cattāro,
Lobhamūle tayo gatā; Dosamūlesu cattāro, Sasaṅkhāre dvayaṃ tathā. Vicikicchā vicikicchā-citte cāti catuddasa; Dvādasākulesveva, sampayujjanti pañcadhā.
美心所相应法
Sobhanacetasikasampayoganayo
28于美心中,先有遍一切美心心所,这十九种心所存在于所有五十九种美心中。
28.Sobhanesu pana sobhanasādhāraṇā tāva ekūnavīsatime cetasikā sabbesupi ekūnasaṭṭhisobhanacittesu saṃvijjanti.
29二十九、然而,三离在出世间心中必定同时获得;在世间心中,则唯在欲界善心里有时各别生起。
29. Viratiyo pana tissopi lokuttaracittesu sabbathāpi niyatā ekatova labbhanti, lokiyesu pana kāmāvacarakusalesveva kadāci sandissanti visuṃ visuṃ.
30三十、无量心则只在十二种广大心(除去第五禅)、欲界善心及有因欲界唯作心——这二十八种心中,有时各别生起。然而,有些尊者说,在这些心中,与舍俱者并无悲与喜。
30. Appamaññāyo pana dvādasasu pañcamajjhānavajjitamahaggatacittesu ceva kāmāvacarakusalesu ca sahetukakāmāvacarakiriyacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesveva kadāci nānā hutvā jāyanti, upekkhāsahagatesu panettha karuṇāmuditā na santīti keci vadanti.
31三十一、慧则在十二种与智相应的欲界心,以及一切三十五种广大心与出世间心中,合共四十七种心中相应。
31. Paññā pana dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sabbesupi pañcatiṃsamahaggatalokuttaracittesu cāti sattacattālīsacittesu sampayogaṃ gacchatīti.
32三十二、十九种法,于五十九种中生起。
32. Ekūnavīsati dhammā, jāyantekūnasaṭṭhisu.
慧于四十七种中明示;
相应有四种方式,美心所唯与美心相应。
Tayo soḷasacittesu, aṭṭhavīsatiyaṃ dvayaṃ. Paññā pakāsitā, sattacattālīsavidhesupi; Sampayuttā catudhevaṃ, sobhanesveva sobhanā.
33三十三:嫉、悭、恶作、离、悲等。
33. Issāmaccherakukkucca-viratikaruṇādayo.
Nānā kadāci māno ca, thina middhaṃ tathā saha.
34三十四、如前所说,余者为决定相应者。
34. Yathāvuttānusārena, sesā niyatayogino.
Saṅgahañca pavakkhāmi, tesaṃ dāni yathārahaṃ.
35三十五、三十六法属无上,三十五种属广大。
35. Chattiṃsānuttare dhammā, pañcatiṃsa mahaggate.
Aṭṭhatiṃsāpi labbhanti, kāmāvacarasobhane. Sattavīsatipuññamhi, dvādasāhetuketi ca; Yathāsambhavayogena, pañcadhā tattha saṅgaho.
出世间心摄法
Lokuttaracittasaṅgahanayo
36如何呢?于出世间心中,首先就八种初禅心而言,十三种共一切心心所,以及除去无量心所的二十三种美心心所,合计三十六法被摄。同样,于第二禅心中除寻,于第三禅心中除寻与伺,于第四禅心中除寻、伺与喜,于第五禅心中,与舍俱行之法亦如是摄。如是,于一切八种出世间心中,依五禅方式,唯摄为五种。
36. Kathaṃ ? Lokuttaresu tāva aṭṭhasu paṭhamajjhānikacittesu aññasamānā terasa cetasikā, appamaññāvajjitā tevīsati sobhanacetasikā ceti chattiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesupi upekkhāsahagatā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhasu lokuttaracittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.
37三十六、三十五,及三十四,依次序。
37. Chattiṃsa pañcatiṃsa ca, catuttiṃsa yathākkamaṃ.
Tettiṃsadvayamiccevaṃ, pañcadhānuttare ṭhitā.
广大心摄法
Mahaggatacittasaṅgahanayo
38在广大心中,首先于三种初禅心,十三种遍心心所、除去三离的二十二种美心所,合共三十五法被摄集。然而,悲与喜于此处应各别组合。同样地,在第二禅心中除去寻,在第三禅心中除去寻与伺,在第四禅心中除去寻、伺与喜,在第五禅心中,于十五种心,无量心所不可得。如此,在一切二十七种广大心中,依五禅方式,唯摄为五种。
38.Mahaggatesu pana tīsu paṭhamajjhānikacittesu tāva aññasamānā terasa cetasikā, viratittayavajjitā dvāvīsati sobhanacetasikā ceti pañcatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, karuṇāmuditā panettha paccekameva yojetabbā, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesu pana pannarasasu appamaññāyo na labbhantīti sabbathāpi sattavīsatimahaggatacittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.
39三十五、三十四、三十三,依次为序。
39. Pañcatiṃsa catuttiṃsa, tettiṃsa ca yathākkamaṃ.
Bāttiṃsa ceva tiṃseti, pañcadhāva mahaggate.
欲界美心摄法
Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayo
40于欲界美心中,先就善心而言:初善心二种中,十三种遍一切心心所与二十五种美心心所,合计三十八法被摄其中。然而,此处的无量心所与离心所,各各皆须单独组合。同样地,第二善心二种中,除去智;第三善心二种中,与智相应而除去喜;第四善心二种中,除去智与喜——他们心所亦如是摄集。于唯作心中,除去离心所,四对之中唯成四种摄集。同样地,于果报心中,除去无量心所与离心所,他们心所亦如是摄集。如是,于一切二十四种欲界美心中,依二类方式摄集,唯成十二种摄集。
40.Kāmāvacarasobhanesu pana kusalesu tāva paṭhamadvaye aññasamānā terasa cetasikā, pañcavīsati sobhanacetasikā ceti aṭṭhatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, appamaññāviratiyo panettha pañcapi paccekameva yojetabbā, tathā dutiyadvaye ñāṇavajjitā, tatiyadvaye ñāṇasampayuttā pītivajjitā, catutthadvaye ñāṇapītivajjitā te eva saṅgayhanti. Kiriyacittesupi virativajjitā tatheva catūsupi dukesu catudhāva saṅgayhanti. Tathā vipākesu ca appamaññāvirativajjitā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi catuvīsatikāmāvacarasobhanacittesu dukavasena dvādasadhāva saṅgaho hotīti.
41于美心中,有三十八、三十七,及二种为三十六。
41. Aṭṭhatiṃsa sattatiṃsa, dvayaṃ chattiṃsakaṃ subhe.
Pañcatiṃsa catuttiṃsa, dvayaṃ tettiṃsakaṃ kriye; Tettiṃsa pāke bāttiṃsa, dvayekatiṃsakaṃ bhave; Sahetukāmāvacarapuñña-pākakriyāmane.
4242. 在此,离心所不存在于唯作心与广大心中。
42. Navijjantettha viratī, kriyesu ca mahaggate.
在无上(出世间)中,无量(心所)无有;在欲界果报中,二种(无量与离)同样无有。
在无上(出世间)中,有禅支法;在中(禅那)中,有无量(心所)。
Anuttare appamaññā, kāmapāke dvayaṃ tathā; Anuttare jhānadhammā, appamaññā ca majjhime; Viratī ñāṇapītī ca, parittesu visesakā.
不善心摄法
Akusalacittasaṅgahanayo
43在不善心中,先就贪根心而言,于第一无行的贪根心中,有十三种遍心心所与四种不善遍心心所,合计十七法,再加上贪与见,共十九法被摄集。
43.Akusalesu pana lobhamūlesu tāva paṭhame asaṅkhārike aññasamānā terasa cetasikā, akusalasādhāraṇā cattāro cāti sattarasa lobhadiṭṭhīhi saddhiṃ ekūnavīsati dhammā saṅgahaṃ gacchanti.
44同样地,在第二无行的贪根心中,上述十七法与贪、慢俱,共十九法被摄集。
44. Tatheva dutiye asaṅkhārike lobhamānena.
45第三无行的贪根心亦同,唯除去喜,与贪、见俱,共十八法被摄集。
45. Tatiye tatheva pītivajjitā lobhadiṭṭhīhi saha aṭṭhārasa.
46同样,第四(贪根心)也与贪、慢俱。
46. Catutthe tatheva lobhamānena.
47第五(嗔根心)中,在与嗔相应、无行的(心中),嗔、嫉、悭、恶作——与此四法俱,除去喜,那一组二十法被摄集。然而,嫉、悭、恶作在此处应各别组合。
47. Pañcame pana paṭighasampayutte asaṅkhārike doso issā macchariyaṃ kukkuccañcāti catūhi saddhiṃ pītivajjitā te eva vīsati dhammā saṅgayhanti, issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni.
48对于有行的五种(心),同样,应以昏沉与睡眠为差别而组合。
48. Sasaṅkhārikapañcakepi tatheva thinamiddhena visesetvā yojetabbā.
49除去欲与喜,遍心心所十一法,以及四种不善遍心心所,合共十五法,在与掉举俱行的心中相应。
49. Chandapītivajjitā pana aññasamānā ekādasa, akusalasādhāraṇā cattāro cāti pannarasa dhammā uddhaccasahagate sampayujjanti.
50在与疑俱的心中,除去胜解,与疑俱行,同样得十五法。如此,在十二种不善心生起中,虽各自分别组合,但依数目来说,则唯摄为七类。
50. Vicikicchāsahagatacitte ca adhimokkhavirahitā vicikicchāsahagatā tatheva pannarasa dhammā samupalabbhantīti sabbathāpi dvādasākusalacittuppādesu paccekaṃ yojiyamānāpi gaṇanavasena sattadhāva saṅgahitā bhavantīti.
51十九、十八、二十、二十、二十、十九。
51. Ekūnavīsāṭṭhārasa, vīsekavīsa vīsati.
Dvāvīsa pannaraseti, sattadhā kusaleṭhitā.
52遍一切不善心心所有四种,另有十种遍其余心心所者。
52. Sādhāraṇā ca cattāro, samānā ca dasāpare.
Cuddasete pavuccanti, sabbākusalayogino.
无因心摄法
Ahetukacittasaṅgahanayo
53在无因心中,先说笑心:其中除欲之外,其余十二种遍心心所得以摄集。
53.Ahetukesu pana hasanacitte tāva chandavajjitā aññasamānā dvādasa dhammā saṅgahaṃ gacchanti.
54同样,在确定心中,除去欲与喜。
54. Tathā voṭṭhabbane chandapītivajjitā.
55在悦俱推度心中,除去欲与精进。
55. Sukhasantīraṇe chandavīriyavajjitā.
56在意界三心与无因结生二心中,除去欲、喜、精进。
56. Manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷe chandapītivīriyavajjitā.
57在双五识中,除去杂心所,那些心所便如此被摄集。如是,于一切十八种无因心中,依计数方式,唯摄集为四种。
57. Dvipañcaviññāṇe pakiṇṇakavajjitā teyeva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhārasasu ahetukesu gaṇanavasena catudhāva saṅgaho hotīti.
58十二、十一、十、七,是说四种。
58. Dvādasekādasa dasa, satta cāti catubbidho.
Aṭṭhārasāhetukesu, cittuppādesu saṅgaho.
5959. 于无因心中,一切处,七余心所如应相应。
59. Ahetukesu sabbattha, satta sesā yathārahaṃ.
Iti vitthārato vutto, tettiṃsavidhasaṅgaho.
6060. 如是,与心不相离者,其相应与摄集。
60. Itthaṃ cittāviyuttānaṃ, sampayogañca saṅgahaṃ.
Ñatvā bhedaṃ yathāyogaṃ, cittena samamuddise.