第16章
Soḷasamo paricchedo
心念生起论
16. Cittuppādakathā
如是了知心起诸法之决择,
复当了知心起自身之类聚。
Cittuppādesu dhammānaṃ, iti ñatvā vinicchayaṃ; Cittuppādānamevātha, ñātabbo bhedasaṅgaho.
从受和食的角度,同样也从因和增上主的角度。
从禅那、根、道、力,以及决择道等开始。
Vedanāhārato ceva, hetādhipatito tathā; Jhānindriyamaggabalā, yevāpanapathādito.
此中乐与苦,及不苦不乐;
依受用之义殊,故说三种受。
Tattha sukhā ca dukkhā ca, adukkhamasukhāti ca; Tisso ca vedanā vuttā, sambhogatthavisesato.
Sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ, domanassamathāparaṃ; Upekkhindriyamiccevaṃ, pañcindriyavibhāgato.
在两种身识当中,确实是乐受和苦受;
喜与忧,这两个名字它们都得不到。
Kāyaviññāṇayugaḷe, sukhadukkhā hi vedanā; Somanassaṃ domanassaṃ, iti nāmaṃ labhanti na.
而在其他地方,则到处皆是乐受和苦受;
它们获得喜悦和忧愁这样的名称。
Aññattha pana sabbattha, sukhā dukkhā ca vedanā; Somanassaṃ domanassaṃ, iti nāmaṃ labhanti ca.
不苦不乐、中舍名为舍受,于五十五种心宣说;
其余诸受,则于其余诸心说。
Adukkhi asukhopekkhā, majjhattāti ca vedanā; Pañcapaññāsacittesu, tadaññesu pakāsitā.
与乐苦二根相应者,是二种身识;
与忧根相应者,是二种瞋恚意。
Sukhadukkhindriyayuttaṃ, kāyaviññāṇakadvayaṃ; Domanassindriyayuttaṃ, paṭighadvayamānasaṃ.
十八种小(心),以四禅那为始;
与喜根相应的心,有六十二种。
Aṭṭhārasa parittāni, catukkajjhānamādito; Somanassindriyayuttā, dvāsaṭṭhividha mānasā.
三十二种欲界心,二十三种以第五禅为伴;
合此五十五种,皆与舍根相应。
Dvattiṃsa ca parittāni, tevīsa jhānapañcamā; Hontipekkhindriyayuttā, pañcapaññāsa mānasā.
与乐相应的有六十三种,与苦相应的在那里有三种;
与不苦不乐受相应的有五十五种,那些是舍。
Sukhayuttā tu tesaṭṭhi, dukkhayuttā tayo tahiṃ; Adukkhamasukhayuttā, pañcapaññāsupekkhakā.
以食为第八之色、受、结生心与名色,
依次能持来,故说为食。
Ojaṭṭhamakarūpañca, vedanaṃ sandhimānasaṃ; Nāmarūpañca kamato, āharantīti desitā.
段食、触食、思食,以及识食,
此为四食;它们是(众生)的依止与生起之缘。
Āhārā kabaḷīkāro, phasso sañcetanā tathā; Viññāṇañceti cattāro, upatthambhā ca sambhavā.
在一切心生起之中,
有三种食所成的色法。
段食,
于诸欲中长养身者。
Cittuppādesu sabbattha, Āhārārūpino tayo; Kabaḷīkāro āhāro, Kāme kāyānupālako.
无贪和无嗔,
无痴也是这样。
贪、嗔和痴,
六种因法已被宣说。
Alobho ca adoso ca, Amoho ca tathāparo; Lobho doso ca moho ca, Hetū dhammā cha desitā.
善因与不善因,以及三种无记因;
在那里,按果报与作用的区别,有九种和十二种。
Kusalākusalā hetū, tayo abyākatāti ca; Navadvādasadhā tattha, vipākakriyabhedato.
地的差别共有十五种,由此而在那里……
福德、果报和行为的分类,共有三十六种。
Dasa pañcādhikā honti, bhūmibhedā tato tahiṃ; Puññapākakriyābhedā, tālīsa catunūnakā.
推度心、意界、五识心,
确定心及生笑心,于此诸中,所谓因者皆不可得。
Santīraṇamanodhātu-pañcaviññāṇamānase; Voṭṭhabbane ca hasite, hetu nāma na vijjati.
贪根诸法中,有贪;
二嗔根心内,唯痴相应生。
嗔和痴都存在,
痴心只有痴。
Lobhamūlesu lobho ca, Moho ca paṭighadvaye; Doso moho ca labbhanti, Moho ekova momuhe.
与智不相应的事物中,
无贪等两种法应存在。
除此之外,于其余一切处,
亦有无贪等三者。
Ñāṇena vippayuttesu, Alobhādidvayaṃ bhave; Tato sesesu sabbattha, Alobhāditayopi ca.
有四十七种是三因的,还有二因的;
二十二种二因的,十八种无因的。
Tihetukā sattacattā-līsa honti dvihetukā; Bāvīsa dvekahetukā, aṭṭhārasa ahetukā.
欲、心、精进、观,共有四种。
俱生增上诸法,应被称为所说增上。
Chando cittañca vīriyaṃ, vīmaṃsāti catubbidhā; Sahajātādhipā dhammā, vuttādhipatayo siyuṃ.
把所缘当作根本,名法才生起运转。
以所缘为增上而宣说,那所缘被称为所缘增上。
Yamālambaṃ garuṃ katvā, nāmadhammā pavattare; Ārammaṇādhipanāmena, tadālambaṇamīritaṃ.
在三因速行里有一种,在四种里也都按各自的情况生起。
在二因心中也能生起,只是没有审察增上。
Tihetukajavesveko, catūsupi yathārahaṃ; Dvihetukesu sambhoti, vīmaṃsādhipatiṃ vinā.
于无上欲福、三因大唯作,
及有过失之贪根中,皆得所缘增上。
Anuttare kāmapuññe, tihetukamahākriye; Lobhamūle ca sāvajje, labbhatālambaṇādhipo.
于欲界中不定者,虽可得而亦得之;
于广大及无上心中,则决定如其所应。
Tattha cāniyatā kāme, labbhamānāpi labbhare; Mahaggatānuttaresu, niyatāva yathārahaṃ.
唯作二因有嗔心,
绝无所缘增上者。
痴迷无因之异熟,
世俗之中亦无人。
Kriyādvihetupaṭighe , Natthevālambaṇādhipo; Momūhāhetuke pāke, Lokiye ca na kocipi.
与两种增上相应,以及与俱生增上相应;
两种不定增上,俱生不定增上。
Ubhayādhipayuttā ca, sahajādhipayogino; Ubhayāniyatādhippā, sahajāniyatādhipā.
于此二者俱不相应之五种心,
次第为八、十八、二十、六、三十七。
Ubhayavippayuttā ca, pañcadhā tattha mānasā; Aṭṭhaṭṭhārasa vīsaṃ cha, sattatiṃsa yathākkamaṃ.
与五增上相应者,与四增上相应者;
与三增上相应者,及于一切处解脱者。
Pañcādhipatiyogā ca, caturādhipayogino; Tividhādhipayuttā ca, vimuttāpi ca sabbathā.
就这样,依次是十六种、三十种和六种。
三十七种,也可以用四种来说明。
Soḷasātha samattiṃsa, chaḷevātha yathākkamaṃ; Sattatiṃsatividhāti, catudhevampi niddise.
与审察增上相应的,以及与俱生增上相应的;
与所缘增上相应的,以及以一切方式彻底解脱的。
Vīmaṃsādhipayuttā ca, sahajādhipayogino; Ālambādhipayuttā ca, vippamuttāpi sabbathā.
三十四、五十二、二十八,按顺序依次排列。
三十七这个数字,也要用四种方式来解说。
Catuttiṃsa dvipaññāsa, aṭṭhavīsa yathākkamaṃ; Sattatiṃsati ceveti, catudhevampi niddise.
由俱生增上所得的,则一切处都唯有五十二法。
还有依靠所缘增上而获得的,以及依靠两者增上而获得的。
Sahajādhipaladdhā tu, dvepaññāseva sabbathā; Ālambādhipaladdhā ca, ubhayādhipalābhino.
全部正好是二十八法,有增上者正好是五十二法;
其余的一切都没有增上者,三十七法也是如此,在一切方面都一样。
Aṭṭhavīseva sabbepi, dvepaññāseva sādhipā; Sesā nirādhipā sabbe, sattatiṃsāpi sabbathā.
这样,依受等的方式,了知四种分别。
也应该从禅那、根、道、力这几个方面来阐明。
Vedanādivasenevaṃ, ñatvā bhedaṃ catubbidhaṃ; Jhānindriyamaggabala-vasenāpi vibhāvaye.
以寻为最低的禅那,以意为上首的意根;
以因为上首的道支,以精进为最后的力。
Vitakkaheṭṭhimaṃ jhānaṃ, manoparaṃ manindriyaṃ; Hetuparañca maggaṅgaṃ, balaṃ vīriyapacchimaṃ.
无寻本身就是它的性质,所以禅那并不存在。
犹如在无因心中无道支,在无精进心中无力。
Avitakke pakatiyā, tasmā jhānaṃ na vijjati; Ahetuke ca maggaṅgaṃ, balañcāvīriye yathā.
此中八色根,一切皆不摄;
于道根力处,定亦无可疑。
Aṭṭha rūpindriyānettha, agayhanteva sabbathā; Maggindriyabalaṭṭhesu, samādhi ca na kaṅkhite.
在欲界善法里是不定的,离戒也毫不散乱;
在慧无上诸心中,被分为三种根。
Kāmapuññesvaniyatā, viratīpi anuddhatā; Paññānuttaracittesu, indriyattayabhājitā.
其余的可依照前面所说的方法,证得禅那等。
与这些相应的心生起,应当依次了知。
Sesā vuttānusārena, labbhamānajjhānādikā; Tehi yuttā ca viññeyyā, cittuppādā yathākkamaṃ.
欲界喜俱诸心,出世间与广大,
及初禅心,皆说具足五禅支。
Somanassayuttā kāme, lokuttaramahaggate; Paṭhamajjhānacittā ca, pañcajhānaṅgikā matā.
欲界中除五识外与苦、舍相应之心,
及第二禅之心,此二俱应具足四禅支。
Dukkhupekkhāyuttā kāme, pañcaviññāṇavajjitā; Dutiyajjhānacittā ca, catujhānaṅgikā siyuṃ.
第三禅心,与三禅支相应;
第四、第五禅及无色之心,与二禅支相应。
Jhānaṅgattayasaṃyuttā, tatiyajjhānamānasā; Catutthapañcamāruppā, jhānaṅgadvayayogino.
在五识双对里,连一丝禅支都没有。
心识依禅那的类别,这样分成五种而安住。
Pañcaviññāṇayugaḷe, jhānaṅgaṃ natthi kiñcipi; Itthaṃ jhānānaṃ bhedena, pañcadhā mānasā ṭhitā.
二十九、三十七,另有十一;
三十四与十,妓女则依次。
Ekūnatiṃsati satta-tiṃsa cekādasāpare; Catuttiṃsa dasevātha, gaṇikā tu yathākkamaṃ.
在一切出世间法中,诸根说为九种;
在一切三因世间法中,则说为八种。
Lokuttaresu sabbesu, indriyāni navuccare; Tihetukesu sabbesu, lokiyesu panaṭṭhadhā.
与智不相应的心,应当归纳为七种。
生笑心与确定心,于善中,应当说明为五种。
Ñāṇena vippayuttesu, sattadhāva samuddhare; Sitavoṭṭhabbanā puññe, pañcadhāva pakāsaye.
与疑相应者,当分别说为四种;
其余无因心中,则说三种根。
Vicikicchāsahagate, catudhāva viniddise; Tīṇindriyāni vuttāni, sesāhetukamānase.
八和三十九,或者十二,然后十三;
一及十六如是,彼处之摄为六种。
Aṭṭha cekūnatālīsa, dvādasa vātha terasa; Ekañca soḷasa ceti, chabbidhā tattha saṅgaho.
第一无上禅那,被认为是具八道支的;
其余无上禅那,则名为具七道支。
Paṭhamānuttaraṃ jhānaṃ, aṭṭhamaggaṅgikaṃ mataṃ; Sattamaggaṅgikaṃ nāma, sesaṃ jhānamanuttaraṃ.
世间初禅,以及欲界三因心;
名为具五道支的诸心生起,已宣说。
Lokiyaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, tathā kāme tihetukaṃ; Pañcamaggaṅgikā nāma, cittuppādā pakāsitā.
其余的广大禅那,以及与邪见相应的法。
与智不相应,也被认为是具备四道支的。
Sesaṃ mahaggataṃ jhānaṃ, sampayuttā ca diṭṭhiyā; Ñāṇena vippayuttā ca, catumaggaṅgikā matā.
嗔根二心,及与掉举俱者;
离见贪根诸心,具足三道支。
Dosamūladvayañceva, uddhaccasahitaṃ tathā; Diṭṭhiyā vippayuttā ca, maggaṅgattayayogino.
与疑相应的,被称为二支道;
不是道的,以及无因的,在这里总共归为七种。
Vicikicchāsampayutto , vutto maggo duvaṅgiko; Amaggāhetuko ceti, sattadhā tattha saṅgaho.
八、三十二,还有十和十五;
四十、接着是七,还有一和十八。
Aṭṭha dvattiṃsati ceva, dasa pañcādhikāpare; Tālīsa kamato satta, ekañcaṭṭhadasāpare.
不过,诸力只有七种,而且遍在于一切具有三因的心中。
对于与智不相应的(心),应当说其中有六种力。
Balāni pana satteva, sabbatthāpi tihetuke; Ñāṇena vippayuttesu, cha balāni samuddise.
善心中说有四种,疑相应中则说三;
笑与确定具二力,其余诸心说无力。
Catudhākusale honti, tividhā kaṅkhite pana; Dvibalaṃ sitavoṭṭhabbaṃ, abalaṃ sesamīritaṃ.
在那里,摄有六种,另外还有四十七种。
十二、十一、一、二、十六,依次排列。
Chabbidho saṅgaho tattha, sattatālīsathāpare; Dvādasekādasekaṃ dve, soḷaseti yathākkamaṃ.
这样,五、六、七、六这些部分依次安立。
二十四,全部依禅支等而说。
Itthaṃ pañca cha satta cha-koṭṭhāsā kamato ṭhitā; Catuvīsati sabbepi, jhānaṅgādivasā kathā.