第十六章
Soḷasamo paricchedo
十六、心生起论
16. Cittuppādakathā
于诸心生起中,如是了知诸法之决断;
其次,应了知心识生起的分类总摄。
Cittuppādesu dhammānaṃ, iti ñatvā vinicchayaṃ; Cittuppādānamevātha, ñātabbo bhedasaṅgaho.
依于受、依于食,依于因、依于增上,亦复如是;
依于禅那、根、道、力,乃至依于决定依止之道。
Vedanāhārato ceva, hetādhipatito tathā; Jhānindriyamaggabalā, yevāpanapathādito.
于此,有乐受、苦受,及不苦不乐受;
而三种受,乃依受用目的之差别而说。
Tattha sukhā ca dukkhā ca, adukkhamasukhāti ca; Tisso ca vedanā vuttā, sambhogatthavisesato.
乐、苦、喜、忧,其次为舍受;
如是,由五根的分别而有此舍根。
Sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ, domanassamathāparaṃ; Upekkhindriyamiccevaṃ, pañcindriyavibhāgato.
于身识两种之中,确为乐受与苦受;
不得‘喜’与‘忧’之名。
Kāyaviññāṇayugaḷe, sukhadukkhā hi vedanā; Somanassaṃ domanassaṃ, iti nāmaṃ labhanti na.
然而在其他一切处,乐受与苦受
然而在其他一切处,乐受与苦受,亦得喜与忧之名。
Aññattha pana sabbattha, sukhā dukkhā ca vedanā; Somanassaṃ domanassaṃ, iti nāmaṃ labhanti ca.
不苦不乐的舍受,亦说为中舍受;
已于五十五心中,及余心中有所阐明。
Adukkhi asukhopekkhā, majjhattāti ca vedanā; Pañcapaññāsacittesu, tadaññesu pakāsitā.
与乐根、苦根相应者,为二种身识;
与忧根相应者,为二种嗔相应意。
Sukhadukkhindriyayuttaṃ, kāyaviññāṇakadvayaṃ; Domanassindriyayuttaṃ, paṭighadvayamānasaṃ.
十八欲界小善心,自初禅四禅为始;
与喜根相应之心,为六十二种意。
Aṭṭhārasa parittāni, catukkajjhānamādito; Somanassindriyayuttā, dvāsaṭṭhividha mānasā.
三十二种为小地法,二十三种以禅那为第五;
与观根相应者,则是五十五种心法。
Dvattiṃsa ca parittāni, tevīsa jhānapañcamā; Hontipekkhindriyayuttā, pañcapaññāsa mānasā.
与乐相应者六十三种,与苦相应者三种;
与不苦不乐相应者五十五种,此为舍。
Sukhayuttā tu tesaṭṭhi, dukkhayuttā tayo tahiṃ; Adukkhamasukhayuttā, pañcapaññāsupekkhakā.
以食为第八的色法,以及受、触与意;
如此名色被说为依次带来者。
Ojaṭṭhamakarūpañca, vedanaṃ sandhimānasaṃ; Nāmarūpañca kamato, āharantīti desitā.
Āhārā kabaḷīkāro, phasso sañcetanā tathā; Viññāṇañceti cattāro, upatthambhā ca sambhavā.
于一切心之生起处,
有三种无色食;
段食(粗抟食),
于欲中守护身者。
Cittuppādesu sabbattha, Āhārārūpino tayo; Kabaḷīkāro āhāro, Kāme kāyānupālako.
Alobho ca adoso ca, Amoho ca tathāparo; Lobho doso ca moho ca, Hetū dhammā cha desitā.
善因、不善因,及三种无记因;
此中依果报与作用之别,有九种与十二种。
Kusalākusalā hetū, tayo abyākatāti ca; Navadvādasadhā tattha, vipākakriyabhedato.
地的差别有十种与五类,由此而有种种地之差别;
福、果、行的差别,有四十四种,所缺为四。
Dasa pañcādhikā honti, bhūmibhedā tato tahiṃ; Puññapākakriyābhedā, tālīsa catunūnakā.
推度、意界与五识心中
确定心与笑心中,名为“因”者不可得。
Santīraṇamanodhātu-pañcaviññāṇamānase; Voṭṭhabbane ca hasite, hetu nāma na vijjati.
Lobhamūlesu lobho ca, Moho ca paṭighadvaye; Doso moho ca labbhanti, Moho ekova momuhe.
Ñāṇena vippayuttesu, Alobhādidvayaṃ bhave; Tato sesesu sabbattha, Alobhāditayopi ca.
三因者有七十四种,二因者;
二十二种二因法,十八种无因法。
Tihetukā sattacattā-līsa honti dvihetukā; Bāvīsa dvekahetukā, aṭṭhārasa ahetukā.
欲、心、精进、观,有四种增上;
这些是俱生增上法,称为增上。
Chando cittañca vīriyaṃ, vīmaṃsāti catubbidhā; Sahajātādhipā dhammā, vuttādhipatayo siyuṃ.
以所缘为重要故,名法转起;
以所缘增上之名,说其所缘。
Yamālambaṃ garuṃ katvā, nāmadhammā pavattare; Ārammaṇādhipanāmena, tadālambaṇamīritaṃ.
三因速行中,有一种如其所应,于四者中生起;
二因中亦生起,唯除审察增上。
Tihetukajavesveko, catūsupi yathārahaṃ; Dvihetukesu sambhoti, vīmaṃsādhipatiṃ vinā.
于无上欲界善业中,有三因大唯作心;
于贪根及有过失心中,可获得所缘增上。
Anuttare kāmapuññe, tihetukamahākriye; Lobhamūle ca sāvajje, labbhatālambaṇādhipo.
Tattha cāniyatā kāme, labbhamānāpi labbhare; Mahaggatānuttaresu, niyatāva yathārahaṃ.
于唯作二因嗔恚心中,
绝无所缘增上;
于痴因异熟心中,
及世间心中,亦无所有。
Kriyādvihetupaṭighe , Natthevālambaṇādhipo; Momūhāhetuke pāke, Lokiye ca na kocipi.
与二种增上相应者,及与俱生增上相应者;
二种不定增上,俱生不定增上。
Ubhayādhipayuttā ca, sahajādhipayogino; Ubhayāniyatādhippā, sahajāniyatādhipā.
Ubhayavippayuttā ca, pañcadhā tattha mānasā; Aṭṭhaṭṭhārasa vīsaṃ cha, sattatiṃsa yathākkamaṃ.
Pañcādhipatiyogā ca, caturādhipayogino; Tividhādhipayuttā ca, vimuttāpi ca sabbathā.
Soḷasātha samattiṃsa, chaḷevātha yathākkamaṃ;
所谓三十七种,也可用四种来说明。
Sattatiṃsatividhāti, catudhevampi niddise.
与审察增上相应者,以及与俱生增上相应者;
与所缘增上相应者,及一切时脱离者。
Vīmaṃsādhipayuttā ca, sahajādhipayogino; Ālambādhipayuttā ca, vippamuttāpi sabbathā.
Catuttiṃsa dvipaññāsa, aṭṭhavīsa yathākkamaṃ; Sattatiṃsati ceveti, catudhevampi niddise.
由俱生增上所得者,于一切处亦唯五十二法;
由所缘增上所得者,与双增上所得者。
Sahajādhipaladdhā tu, dvepaññāseva sabbathā; Ālambādhipaladdhā ca, ubhayādhipalābhino.
一切唯二十八法,有增上者唯五十二法;
其余一切皆无增上,三十七法亦于一切处皆然。
Aṭṭhavīseva sabbepi, dvepaññāseva sādhipā; Sesā nirādhipā sabbe, sattatiṃsāpi sabbathā.
Vedanādivasenevaṃ, ñatvā bhedaṃ catubbidhaṃ; Jhānindriyamaggabala-vasenāpi vibhāvaye.
禅那以寻为下界,意根以上为意;
道支以因为上首,力以精进为后。
Vitakkaheṭṭhimaṃ jhānaṃ, manoparaṃ manindriyaṃ; Hetuparañca maggaṅgaṃ, balaṃ vīriyapacchimaṃ.
本性无寻,是故禅那不可得;
而无因之道支,其力犹如无精进一般。
Avitakke pakatiyā, tasmā jhānaṃ na vijjati; Ahetuke ca maggaṅgaṃ, balañcāvīriye yathā.
此处八种色根,于一切时悉不可执取;
道根、力等法中,定亦非所渴仰。
Aṭṭha rūpindriyānettha, agayhanteva sabbathā; Maggindriyabalaṭṭhesu, samādhi ca na kaṅkhite.
于欲界善业中为决定者,离戒而不骄慢;
于无上智相应心中,为三根所分别。
Kāmapuññesvaniyatā, viratīpi anuddhatā; Paññānuttaracittesu, indriyattayabhājitā.
其余依前所说,可证得禅那等;
与这些相应之心生起,当如其次第了知。
Sesā vuttānusārena, labbhamānajjhānādikā; Tehi yuttā ca viññeyyā, cittuppādā yathākkamaṃ.
与喜相应者,于欲界、出世间及广大界中;
初禅心,则被视为具足五禅支。
Somanassayuttā kāme, lokuttaramahaggate; Paṭhamajjhānacittā ca, pañcajhānaṅgikā matā.
与忧、舍相应者,在欲界,除去五种识;
及第二禅心,具有四种禅支。
Dukkhupekkhāyuttā kāme, pañcaviññāṇavajjitā; Dutiyajjhānacittā ca, catujhānaṅgikā siyuṃ.
与三禅支相应之心,为第三禅心;
第四禅、第五禅及无色界心,与二禅支相应。
Jhānaṅgattayasaṃyuttā, tatiyajjhānamānasā; Catutthapañcamāruppā, jhānaṅgadvayayogino.
于五识双中,无任何禅支;
如是依禅那之分别,心安立为五种。
Pañcaviññāṇayugaḷe, jhānaṅgaṃ natthi kiñcipi; Itthaṃ jhānānaṃ bhedena, pañcadhā mānasā ṭhitā.
Ekūnatiṃsati satta-tiṃsa cekādasāpare; Catuttiṃsa dasevātha, gaṇikā tu yathākkamaṃ.
Lokuttaresu sabbesu, indriyāni navuccare; Tihetukesu sabbesu, lokiyesu panaṭṭhadhā.
在与智不相应的心中,应提取为七种;
在唯作无因的善心中,应显示为五种。
Ñāṇena vippayuttesu, sattadhāva samuddhare; Sitavoṭṭhabbanā puññe, pañcadhāva pakāsaye.
在与疑俱的心中,应分别解说为四种;
已说三种根,余者在无因心中。
Vicikicchāsahagate, catudhāva viniddise; Tīṇindriyāni vuttāni, sesāhetukamānase.
八与三十九,或十二与十三;
以及一与十六,此处摄为六种。
Aṭṭha cekūnatālīsa, dvādasa vātha terasa; Ekañca soḷasa ceti, chabbidhā tattha saṅgaho.
第一无上禅那,说为具足八道支;
其余诸无上禅那,名为七道支。
Paṭhamānuttaraṃ jhānaṃ, aṭṭhamaggaṅgikaṃ mataṃ; Sattamaggaṅgikaṃ nāma, sesaṃ jhānamanuttaraṃ.
世间初禅,以及欲界三因;
名为五道支的心生起,已得阐明。
Lokiyaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ, tathā kāme tihetukaṃ; Pañcamaggaṅgikā nāma, cittuppādā pakāsitā.
余者广大之禅定,及彼与见相应者;
与智不相应,亦具四道支。
Sesaṃ mahaggataṃ jhānaṃ, sampayuttā ca diṭṭhiyā; Ñāṇena vippayuttā ca, catumaggaṅgikā matā.
二嗔根心,及与掉举俱者;
与见不相应者,具足三道支。
Dosamūladvayañceva, uddhaccasahitaṃ tathā; Diṭṭhiyā vippayuttā ca, maggaṅgattayayogino.
与疑相应者,被称为二支道;
及非道无因者,于此总摄为七种。
Vicikicchāsampayutto , vutto maggo duvaṅgiko; Amaggāhetuko ceti, sattadhā tattha saṅgaho.
Aṭṭha dvattiṃsati ceva, dasa pañcādhikāpare; Tālīsa kamato satta, ekañcaṭṭhadasāpare.
然而,于一切三因心中,力仅有七种;
在与智不相应的心中,则说有六力。
Balāni pana satteva, sabbatthāpi tihetuke; Ñāṇena vippayuttesu, cha balāni samuddise.
于善心中为四种,于疑相应心中则为三种;
笑及唯作无因有二力,其余则被说为无力。
Catudhākusale honti, tividhā kaṅkhite pana; Dvibalaṃ sitavoṭṭhabbaṃ, abalaṃ sesamīritaṃ.
此处摄为六种,另有四十七种;
十二、十一、一、二、十六,如是次第。
Chabbidho saṅgaho tattha, sattatālīsathāpare; Dvādasekādasekaṃ dve, soḷaseti yathākkamaṃ.
Itthaṃ pañca cha satta cha-koṭṭhāsā kamato ṭhitā; Catuvīsati sabbepi, jhānaṅgādivasā kathā.