第五章
5. Pañcamo paricchedo
地、人、心生起的解说
Bhūmipuggalacittuppattiniddeso
自此以后,我将宣说增长智慧的方法;
即依于心的地界与人的差别,解说诸心的生起。
Ito paraṃ pavakkhāmi, buddhivuddhikaraṃ nayaṃ; Cittānaṃ bhūmīsuppattiṃ, puggalānaṃ vasena ca.
Devāceva manussā ca, tisso vāpāyabhūmiyo; Gatiyo pañca niddiṭṭhā, satthunā tu tayo bhavā.
彼处有三十种地,于彼三十地中,人亦唯三十种;
而一切人皆生于他们地中。
Bhūmiyo tattha tiṃseva, tāsu tiṃseva puggalā; Bhūmīsvetāsu uppannā, sabbe ca pana puggalā.
依结生心,有十九种;
而这个名为结生的,被说有两种。
Paṭisandhikacittānaṃ, vasenekūnavīsati; Paṭisandhi ca nāmesā, duvidhā samudīritā.
无心者与有心者,以及无想者中的无心者;
其余应知为有心者,此则有十九种。
Acittakā sacittā ca, asaññīnamacittakā; Sesā sacittakā ñeyyā, sā panekūnavīsati.
Paṭisandhivaseneva, honti vīsati puggalā; Idha cittādhikārattā, acittā na ca uddhaṭā.
Ahetudvitihetūti, puggalā tividhā siyuṃ; Ariyā pana aṭṭhāti, sabbe ekādaseritā.
诸人之中,依其差别;
当我说一切人之差别及心生起之地时,请谛听。
Etesaṃ pana sabbesaṃ, puggalānaṃ pabhedato; Cittānaṃ bhūmīsuppattiṃ, bhaṇato me nibodhatha.
Tiṃsabhūmīsu cittāni, kati jāyanti me vada; Cuddaseva tu cittāni, honti sabbāsu bhūmisu.
恒有二十心,唯于欲有中生起;
五心唯于色有中,四心唯于无色有中。
Sadā vīsati cittāni, kāmeyeva bhave siyuṃ; Pañca rūpabhaveyeva, cattāreva arūpisu.
的确,十八心仅存于欲有与色有之中;
于三有中,乃是四十二心。
Kāmarūpabhavesveva , aṭṭhārasa bhavanti hi; Dvecattālīsa cittāni, honti tīsu bhavesupi.
然则,除一切(心)外,唯存四果地;
在二十六地中,仅有十三心生起。
Ṭhapetvā pana sabbāsaṃ, catassopāyabhūmiyo; Teraseva ca cittāni, honti chabbīsabhūmisu.
Aparāni catassopi, ṭhapetvāruppabhūmiyo; Cittāni pana jāyanti, cha ca chabbīsabhūmisu.
Suddhāvāsikadevānaṃ , ṭhapetvā pañca bhūmiyo; Pañca cittāni jāyante, pañcavīsatibhūmisu.
另有二种心,在二十五地中生起;
除去非想非非想处及四恶趣地。
Aparāni duve honti, pañcavīsatibhūmisu; Ṭhapetvā nevasaññañca, catassopāyabhūmiyo.
两种心也现起于二十四地;
除去无所有处、非想非非想处及恶趣地。
Dvepi cittāni jāyanti, catuvīsatibhūmisu; Ākiñcaññaṃ nevasaññañca, ṭhapetvāpāyabhūmiyo.
Apāyabhūmiyo hitvā, tisso āruppabhūmiyo; Dveyeva pana cittāni, honti tevīsabhūmisu.
除去无色界与恶趣,即八地;
十一种心,存在于二十二地。
Arūpe ca apāye ca, ṭhapetvā aṭṭha bhūmiyo; Ekādasavidhaṃ cittaṃ, honti dvāvīsabhūmisu.
除去净居地与恶趣,即为九地;
于二十一地中,恒常存在的唯有四种心。
Suddhāvāse apāye ca, ṭhapetvā nava bhūmiyo; Ekavīsāsu niccampi, cattārova bhavanti hi.
一心仅于十七地而生;
然而,除了净居地、恶趣地与无色地。
Ekaṃ sattarasasveva, cittaṃ jāyati bhūmisu; Suddhāvāse ṭhapetvā tu, apāyāruppabhūmiyo.
Dvādaseva tu jāyante, ekādasasu bhūmisu; Ṭhapetvā pana sabbāpi, bhūmiyo hi mahaggatā.
Kāmāvacaradevānaṃ, manussānaṃ vasena tu; Aṭṭha cittāni jāyante, sadā sattasu bhūmisu.
第五禅异熟唯一种,于六地中生起;
然而,这四种心,于三地中各自生起。
Pañcamajjhānapākeko , jāyate chasu bhūmisu; Cattāri pana cittāni, tīsu tīsveva bhūmisu.
然而,这四种心,各各住于一地;
依无色界异熟而作阐明。
Cattāri pana cittāni, honti ekekabhūmisu; Arūpāvacarapākānaṃ, vasena paridīpaye.
Kusalākusalā kāme, Tesaṃ pākā ahetukā; Āvajjanadvayañcāti, Sattatiṃseva mānasā.
地狱等恶趣、四种恶趣中,它们亦会生起;
其余的五十二种心,则永不生起。
Narakādīsvapāyesu, catūsupi ca jāyare; Dvepaññāsāvasesāni, nuppajjanti kadācipi.
于欲界诸人天中,有九种广大果报心;
八十种心,既非恒生,亦非不生,而是恒常现起。
Kāme devamanussānaṃ, nava pākā mahaggatā; Neva jāyanti jāyanti, asīti hadayā sadā.
欲界有八种大果报心,以及两种忧俱心;
同样,鼻识等三识是不善业所生的果报。
Kāme aṭṭha mahāpākā, domanassadvayampi ca; Tathā ghānādiviññāṇa-ttayaṃ pākā apuññajā.
在色界地中,并无无色界的果报心;
与这些心相应者,有三道与二果。
Natthi āruppapākā ca, rūpāvacarabhūmiyaṃ; Imehi saha cittehi, tayo maggā phaladvayaṃ.
四种与邪见相应之心,一种与疑相应之心;
四种下界之果报,于净居天中不可得。
Cattāro diṭṭhisaṃyuttā, vicikicchāyutampi ca; Cattāro heṭṭhimā pākā, suddhāvāse na labbhare.
Sesāni ekapaññāsa, cittāni pana labbhare; Rūpāvacarikā sabbe, vipākā kāmadhātuyā.
以忧俱为首之根,及二种无因唯作;
四十三种心,于无色界地中并无。
Domanassādimaggo ca, kriyā ca dve ahetukā; Tecattālīsa cittāni, natthi āruppabhūmiyaṃ.
如是,唯依地而阐明心之生起;
同样地,亦依十一种人而阐明。
Evaṃ bhūmivaseneva, cittuppattiṃ vibhāvaye; Tathā ekādasannampi, puggalānaṃ vasena ca.
Kusalākusalā kāme, Tesaṃ pākā ahetukā; Āvajjanadvayañcāti, Sattatiṃseva mānasā.
无因者所有七十三心,生起于五地之中;
所余五十二心,则永无生起。
Ahetukassa sattassa, jāyante pañcabhūmisu; Dvepaññāsāvasesāni, na jāyanti kadācipi.
除已说的无因者外,欲界果报具有二因;
二因者生起四十四种,一因者亦然。
Ahetukassa vuttehi, kāmapākā duhetukā; Duhetukassa jāyante, cattālīsaṃ tathekakaṃ.
一切广大心及一切无漏心;
三因果报心,以及欲界的九种唯作心。
Sabbe mahaggatā ceva, sabbepi ca anāsavā; Tihetukā vipākā ca, kāme nava kriyāpi ca.
Duhetuno na jāyanti, cattālīsaṃ tathāṭṭha ca; Kāmāvacarasattassa, tihetupaṭisandhino.
Puthujjanassa jāyante, catupaññāsa mānasā; Dvihetukassa vuttāni, cattālīsaṃ tathekakaṃ.
欲界有四种智相应异熟心;
色、无色界善心,总计四十五种。
Cattāro ñāṇasaṃyuttā, vipākā kāmadhātuyā; Rūpārūpesu puññāni, catupaññāsa mānasā.
Puthujjanassa jāyante, pañcatiṃsa na jāyare; Chadevesu manussesu, sotāpannassa dehino.
Paññāsevassa cittāni, jāyantīti viniddise; Navatiṃseva cittāni, nuppajjantīti dīpaye.
Sotāpannassa vuttāni, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ; Attanova phalenassa, sakadāgāmino siyuṃ.
Sotāpannassa vuttāni, ṭhapetvā paṭighadvayaṃ; Dutiyaṃ ca phalaṃ hitvā, yāni cittāni tāniti; Anāgāmissa sattassa, jāyantīti viniddise.
Kati cittāni jāyante, kāme arahato pana; Cattārīsañca cattāri, kāme arahato siyuṃ.
四位处于道位的圣者,各自有其所证得的道心;
他们的道心可能仅有单一心识刹那,因为他们唯住于一心识刹那。
Maggaṭṭhānaṃ catunnampi, puggalānaṃ sakaṃ sakaṃ; Maggacittaṃ siyā tesaṃ, ekacittakkhaṇā hi te.
凡夫唯于三种初禅地中;
明确地说,只有三十五种心生起。
Puthujjanassa tīsveva, paṭhamajjhānabhūmisu; Pañcatiṃseva cittāni, jāyanteti viniddise.
鼻等处三种识,及七种不善果报心;
大果报心,以及上禅地果报心,也是如此。
Ghānādīsu ca viññāṇa-ttayaṃ satta apuññajā; Mahāpākā tathā pākā, uparijjhānabhūmikā.
异熟无色果报心,以及两种忧俱心;
十八唯作心,以及八种出世间心。
Vipākāpi ca āruppā, domanassadvayampi ca; Aṭṭhārasa kriyā ceva, aṭṭha lokuttarāni ca.
于凡夫身中,由初禅所生之色身者;
此五十四种心,不为他们所得。
Paṭhamajjhānanibbatta-puthujjanasarīrino; Etāni catupaññāsa, cittāni na ca labbhare.
须陀洹于此中,生起三十一种心;
于所说的凡夫心中,除去五种无功德心。
Sotāpannassa cittāni, tatthekatiṃsa jāyare; Puthujjanassa vuttesu, hitvā cāpuññapañcakaṃ.
斯陀含于彼处,除初果外;
唯三十一者生起,置入自果故。
Sakadāgāmino tattha, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ; Ekatiṃseva jāyante, pakkhipitvā sakaṃ phalaṃ.
不还者即于彼处,除去第二果;
唯以自果心,生起三十一种心。
Anāgāmissa tattheva, ṭhapetvā dutiyaṃ phalaṃ; Ekatiṃseva jāyante, phalacittena attano.
眼耳之识,由福所生,是领受;
两种推度,以及二十种唯作心。
Viññāṇaṃ cakkhusotānaṃ, puññajaṃ sampaṭicchanaṃ; Santīraṇadvayañceva, kriyacittāni vīsati.
阿罗汉果是果报,由初禅所生;
阿拉汉能生起二十七种心。
Arahattaphalaṃ pāko, paṭhamajjhānasambhavo; Sattavīsati cittāni, arahantassa jāyare.
Puthujjanassa tīsveva, dutiyajjhānabhūmisu; Chattiṃsa dutiyajjhāna-tatiyajjhānapākato.
凡夫于所说诸心中,除去五种无记心;
须陀洹有三十二心,连同他自身的果心;
Puthujjanassa vuttesu, hitvā vāpuññapañcakaṃ; Sotāpannassa bāttiṃsa, phalena saha attano.
须陀洹于所说诸心中,除去初果心;
斯陀含自身的三十二种心,包含果心在内。
Sotāpannassa vuttesu, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ; Bāttiṃsa phalacittena, sakadāgāmissa attano.
于前述斯陀含诸心中,除去第二果心;
阿那含果心,确实亦有三十二种。
Sakadāgāmīsu vuttesu, ṭhapetvā dutiyaṃ phalaṃ; Anāgāmiphalenassa, bāttiṃseva bhavanti hi.
阿罗汉之心,唯二十八种;
由第二禅与第三禅果报所熟之果心。
Arahantassa tīsveva, aṭṭhavīsati attano; Phalena dutiyajjhāna-tatiyajjhānapākato.
小净居天等诸天,住于三地之中;
由第四禅的果报成熟,他们生起三十五心。
Parittakasubhādīnaṃ, devānaṃ tīsu bhūmisu; Pañcatiṃseva jāyante, catutthajjhānapākato.
Sotāpannassa tattheka-tiṃsa cittāni jāyare; Sakadāgāmino evaṃ, tathānāgāminopi ca.
漏尽者于此即有二十七种心;
同样,在广果天中,一切皆为心。
Khīṇāsavassa tattheva, sattavīsati mānasā; Tathā vehapphale cāpi, sabbesaṃ honti mānasā.
Ekatiṃseva cittāni, suddhāvāsikabhūmisu; Anāgāmikasattassa, hontīti paridīpaye.
Arahato pana tattheva, mānasā sattavīsati; Evaṃ rūpīsu cittāni, viññeyyāni vibhāvinā.
Catuvīsati cittāni, paṭhamāruppabhūmiyaṃ; Puthujjanassa sattassa, jāyantīti viniddise.
Sotāpannassa tattheva, ṭhapetvāpuññapañcakaṃ; Samavīsati cittāni, phalena saha attano.
斯陀含于此,阿那含亦然;
二十种心生起,而无前前之果。
Sakadāgāmino tattha, tathānāgāminopi ca; Jāyanti vīsa cittāni, pubbapubbaphalaṃ vinā.
Khīṇāsavassa tattheva, dasapañca ca mānasā; Puthujjanassa sattassa, dutiyāruppabhūmiyaṃ.
Honti tevīsa cittāni, iti vatvā vibhāvaye; Tiṇṇannampettha sekhānaṃ, cittānekūnavīsati.
Cuddaseva tu cittāni, dutiyāruppabhūmiyaṃ; Kriyādvādasa pākeko, phalaṃ khīṇāsavassa tu.
凡夫有情,于第三无色界地,
有二十二种心,应当阐明。
Puthujjanassa sattassa, tatiyāruppabhūmiyaṃ; Bāvīsati ca cittāni, bhavantīti pakāsaye.
唯十八种心,于须陀洹生起;
于斯陀含诸心中,除去初果心。
Aṭṭhāraseva cittāni, sotāpannassa jāyare; Sakadāgāmino tāni, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ.
于斯陀含诸心中,除去第二果心;
不还者所生之心,恰为十八。
Sakadāgāmivuttesu, ṭhapetvā dutiyaṃ phalaṃ; Aṭṭhāraseva cittāni, anāgāmissa jāyare.
Teraseva ca cittāni, tatiyāruppabhūmiyaṃ; Khīṇāsavassa sattassa, bhavantīti viniddise.
Ekavīsati cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ; Puthujjanassa sattassa, jāyantīti viniddise.
Sotāpannassa sattassa, sattarasa pakāsaye; Sakadāgāmino tāni, ṭhapetvā paṭhamaṃ phalaṃ.
Sakadāgāmivuttesu, ṭhapetvā dutiyaṃ phalaṃ; Honti sattarasevassa, anāgāmissa mānasā.
Dvādaseva tu cittāni, catutthāruppabhūmiyaṃ; Jāyanti arahantassa, iti vatvā vibhāvaye.
Heṭṭhimānaṃ arūpīnaṃ, brahmānaṃ uparūpari; Arūpakusalā ceva, uppajjanti kriyāpi ca.
Uddhamuddhamarūpīnaṃ, heṭṭhimā heṭṭhimā pana; Āruppāneva jāyante, diṭṭhādīnavato kira.
Ṭhapetvā paṭhamaṃ maggaṃ, kusalānuttarā tayo; Kāmāvacarapuññāni, apuññāni tathā dasa.
Cattārāruppapuññāni, sabbe pākā anuttarā; Paṭhamāruppapāko ca, nava kāmakriyāpi ca.
一切无色界唯作心,与四十三种意门心;
而这些心生起于初无色界地。
Āruppāpi kriyā sabbā, tecattālīsa mānasā; Uppajjanti panetāni, paṭhamāruppabhūmiyaṃ.
一切欲界果报,及一切色界广大心;
心生起、意界,与二种忧俱心,
Sabbo kāmavipāko ca, sabbo rūpomahaggato; Cittuppādo manodhātu, domanassadvayampi ca.
初道、三种果报,以及在其上的无色界诸法;
在第一无色界地,这四十六种心并不存在。
Ādimaggo tayo pākā, āruppā ca tathūpari; Chacattālīsa natthettha, paṭhamāruppabhūmiyaṃ.
于第一无色界地,前述诸心之中
除去第一无色界的三种,以及自己的果报
Vuttesu pana cittesu, paṭhamāruppabhūmiyaṃ; Ṭhapetvā paṭhamāruppa-ttayaṃ pāko ca attano.
于第二无色界地,生起四十三种心
如此,应知其余两地,除去下地之心。
Tālīsetāni jāyante, dutiyāruppabhūmiyaṃ; Evaṃ sesadvaye ñeyyā, hitvā heṭṭhimaheṭṭhimaṃ.
各各自之果报,及四种无漏心;
于四无色地中,这些一切皆为果报。
Attano attano pākā, cattāro ca anāsavā; Vipākā honti sabbeva, catūsvāruppabhūmisu.
以确定心,欲界有八大唯作心;
四无色心,唯作心共有十三种;
Voṭṭhabbanena cittena, kāme aṭṭha mahākriyā; Catassopi ca āruppā, teraseva kriyā siyuṃ.
漏尽者的这些心,于第一无色界地生起;
第二无色界地中,有十二种唯作心。
Khīṇāsavassa jāyante, paṭhamāruppabhūmiyaṃ; Dvādaseva kriyā honti, dutiyāruppabhūmiyaṃ.
第三无色界地中,有十一种唯作心;
第四无色界地中,应知有十种唯作心。
Ekādasa kriyā honti, tatiyāruppabhūmiyaṃ; Daseva ca kriyā ñeyyā, catutthāruppabhūmiyaṃ.
Arahato pana cittāni, honti ekūnavīsati; Arahattaṃ kriyā sabbā, ṭhapetvāvajjanadvayaṃ.
Catunnañca phalaṭṭhānaṃ, tihetukaputhujjane; Teraseva ca cittāni, bhavantīti pakāsaye.
四种与智相应的大果报心,以及九种色界、无色界的果报心,如是共有十三种。
Cattāro ñāṇasaṃyuttā, mahāpākā tathā nava; Rūpārūpavipākā ca, teraseva bhavantime.
于四种果位住者与二因凡夫,唯生起四种离智的果报心。
Catunnañca phalaṭṭhānaṃ, duhetukaputhujjane; Ñāṇahīnāni cattāri, vipākā eva jāyare.
凡夫有三种心,四种圣者亦有四种心;
确实,这七种心对于七类人,各自都有十七种心。
Puthujjanānaṃ tiṇṇampi, catunnaṃ ariyadehinaṃ; Sattaraseva cittāni, sattannampi bhavanti hi.
识有十种:即前五识的二种,以及三种意界;
推度心与确定心,如是合为十七种。
Viññāṇāni duve pañca, manodhātuttayampi ca; Santīraṇāni voṭṭhabbaṃ, honti sattarasevime.
对于下三果的住果者,以及三因凡夫;
善心唯九种,而四种人(凡圣)之广大心亦如此。
Heṭṭhā tiṇṇaṃ phalaṭṭhānaṃ, tihetukaputhujjane; Naveva kusalā honti, catunnampi mahaggatā.
对于三种凡夫及三种圣者,从最初而言;
心生起者唯有十三种,如是说明。
Tiṇṇaṃ puthujjanānañca, tiṇṇamariyānamādito; Teraseva tu cittāni, uppajjantīti niddise.
欲界善心有八种,除去与邪见相应者;从不善心中,有四种与掉举相应;
如此共为十三种。
Aṭṭheva kāmapuññāni, diṭṭhihīnā apuññato; Cattāropi ca uddhacca-saṃyuttañcāti terasa.
对于下二分果的住果者,以及一切凡夫;
忧俱的心,确实唯二生起。
Heṭṭhā dvinnaṃ phalaṭṭhānaṃ, tathā sabbaputhujjane; Domanassayuttaṃ cittaṃ, dvayameva tu jāyate.
于三种凡夫,唯五种心生起;
四种与邪见相应,一种与疑相应。
Tiṇṇaṃ puthujjanānaṃ tu, pañceva pana jāyare; Cattāri diṭṭhiyuttāni, vicikicchāyutampi ca.
四种道者,各自的道心;
他们各唯有一有,如是说后,应令明了。
Maggaṭṭhānaṃ catunnampi, maggacittaṃ sakaṃ sakaṃ; Ekameva bhave tesaṃ, iti vatvā vibhāvaye.
我依有与补特伽罗的差别,而说心的生起;
为令比丘们熟练,而阐明了心生起。
Mayā bhavesu cittānaṃ, puggalānaṃ vasena ca; Bhikkhūnaṃ pāṭavatthāya, cittuppatti pakāsitā.
Evaṃ sabbamidaṃ cittaṃ, bhūmipuggalabhedato; Bahudhāpi ca hotīti, viññātabbaṃ vibhāvinā.
智者依循所说,能了知差别;
我因畏惧广说之繁,在此但作略说。
Sakkā vuttānusārena, bhedo ñātuṃ vibhāvinā; Ganthavitthārabhītena, saṃkhittaṃ panidaṃ mayā.
观察前后文义,再三思惟;
审察义理之后,智者应当领受。
Pubbāparaṃ viloketvā, cintetvā ca punappunaṃ; Atthaṃ upaparikkhitvā, gahetabbaṃ vibhāvinā.
此《阿毗达摩入门》,义理深妙,
是殊胜之灯,能照破众生愚痴的黑暗;
若有人恒常善加思惟、善加诵习此论,
贪与瞋则长久不侵扰此人。
Imañcābhidhammāvatāraṃ susāraṃ, Varaṃ sattamohandhakārappadīpaṃ; Sadā sādhu cinteti vāceti yo taṃ, Naraṃ rāgadosā ciraṃ nopayanti.
如是,《阿毗达摩入门》中名为“依地与补特伽罗而说心生起”的解说。
Iti abhidhammāvatāre bhūmipuggalavasena cittuppattiniddeso nāma