第1章
1. Paṭhamo paricchedo
心、心所、色和涅槃,这是无上者(佛陀)所说的。
他以四种方式宣说诸法,阐明四圣谛。
Cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānanti niruttaro; Catudhā desayī dhamme, catusaccappakāsano.
在这里,“心”就是了知对象的心。那么,它的词义是什么呢?可以这样说:从总摄一切的角度来说,因为它思虑,所以叫心;又或者,因为它积聚自己的相续,所以也叫心。
Tattha cittanti visayavijānanaṃ cittaṃ, tassa pana ko vacanattho? Vuccate – sabbasaṅgāhakavasena pana cintetīti cittaṃ, attasantānaṃ vā cinotītipi cittaṃ.
以其能作种种彩绘,故名为心;或以自体本自斑斓,故名为心。
如是施设之名,亦通于识,亦通于种种彩绘之画事。
智者在这里应当把“心”看作约定俗成的称呼,在识这里则以识来了知。
Vicittakaraṇā cittaṃ, attano cittatāya vā; Paññattiyampi viññāṇe, vicitte cittakammake; Cittasammuti daṭṭhabbā, viññāṇe idha viññunā.
这个(心)从有所缘的角度看,只有一种;从有果报和无果报的角度看,有两种。其中,有果报的叫作善和不善,无果报的是无记。从善、不善、无记的类别划分来看,则有三种。
Taṃ pana sārammaṇato ekavidhaṃ, savipākāvipākato duvidhaṃ. Tattha savipākaṃ nāma kusalākusalaṃ, avipākaṃ abyākataṃ. Kusalākusalābyākatajātibhedato tividhaṃ.
那么,这里所说的“善”,它的词义到底是什么呢?
Tattha kusalanti panetassa ko vacanattho?
因为扫除了邪恶,或者因为割除了茅草;
或者因为能由智慧(kusa)而得到,所以被称为善。
Kucchitānaṃ salanato, kusānaṃ lavanena vā; Kusena lātabbattā vā, kusalanti pavuccati.
“善”这个词,也出现在“巧妙”“健康”“无过失”这些意思里。
在这里,它也见于可爱果报和无过失等含义。
Cheke kusalasaddoyaṃ, ārogye anavajjake; Diṭṭho iṭṭhavipākepi, anavajjādike idha.
因此,善以没有过失、带来可爱果报为特征,以摧毁不善为作用,以清净为显现。或者,因为与有过失相反,善以没有过失为特征,以清净为作用,以可爱果报为显现,以如理作意为直接原因。不善以有过失、带来不可爱果报为特征。无记以与这两者相反为特征,或者以不产生果报为特征。
Tasmā anavajjaiṭṭhavipākalakkhaṇaṃ kusalaṃ, akusalaviddhaṃsanarasaṃ, vodānapaccupaṭṭhānaṃ. Vajjapaṭipakkhattā anavajjalakkhaṇaṃ vā kusalaṃ, vodānabhāvarasaṃ, iṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ. Sāvajjāniṭṭhavipākalakkhaṇamakusalaṃ. Tadubhayaviparītalakkhaṇamabyākataṃ, avipākārahaṃ vā.
其中,善心有二十一种,而它按界来分则有四种:欲界、色界、无色界和出世间。
Tattha kusalacittaṃ ekavīsatividhaṃ hoti, tadidaṃ bhūmito catubbidhaṃ hoti – kāmāvacaraṃ, rūpāvacaraṃ, arūpāvacaraṃ, lokuttarañceti.
其中,欲界善心按界地来分只有一种;按有依处和无依处的区别分为两种;按下劣、中等、殊胜的区别分为三种;按喜、舍、智、行的区别分为八种。具体来说:与喜俱行、与智相应、无行的有一种,有行的有一种;与喜俱行、与智不相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍俱行、与智相应、无行的有一种,有行的有一种;与舍俱行、与智不相应、无行的有一种,有行的有一种。这八种就称为欲界善心。
Tattha kāmāvacarakusalacittaṃ bhūmito ekavidhaṃ, savatthukāvatthukabhedato duvidhaṃ, hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ, somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti idaṃ aṭṭhavidhampi kāmāvacarakusalacittaṃ nāma.
按摄颂来说,欲有两种;若依烦恼与所依来分,则是——
烦恼就是欲贪,所依是三界轮回之轮。
Uddānato duve kāmā, klesavatthuvasā pana; Kileso chandarāgova, vatthu tebhūmavaṭṭakaṃ.
烦恼欲是能贪,所依是所贪;
此二于能作所作二门中成立。
Kilesakāmo kāmeti, vatthu kāmīyatīti ca; Sijjhati duvidhopesa, kāmo vo kārakadvaye.
然而,在哪个地方,这欲也有两种呢?
而那个欲,其实只是随着所得的境遇在运转罢了。
Yasmiṃ pana padese so, kāmoyaṃ duvidhopi ca; Sampattīnaṃ vasenāva-caratīti ca so pana.
四恶趣为一分,六欲天为一分;
依人而言,则有十一种。
Padeso catupāyānaṃ, channaṃ devānameva ca; Manussānaṃ vaseneva, ekādasavidho pana.
于此,因流转于欲界,故名为欲界;
实因被马所标记,犹如持兵者游行。
Kāmovacaratītettha, kāmāvacarasaññito; Assābhilakkhitattā hi, sasatthāvacaro viya.
这个色有本身就是色,如此被称为欲。
把后面那个词省略掉之后,就这样说了。
Svāyaṃ rūpabhavo rūpaṃ, evaṃ kāmoti saññito; Uttarassa padasseva, lopaṃ katvā udīrito.
此心常于彼诸欲中游转,
摧破欲者如是说之为欲界。
Tasmiṃ kāme idaṃ cittaṃ, sadāvacaratīti ca; Kāmāvacaramiccevaṃ, kathitaṃ kāmaghātinā.
或者,它令结生于欲有之中;
这就是欲界;或者,在此即是“所摄”之义。
Paṭisandhiṃ bhave kāme, avacārayatīti vā; Kāmāvacaramiccevaṃ, pariyāpannanti tatra vā.
这八种心,称为欲界心;
它只是依靠十种福行事而运作。
Idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ, kāmāvacarasaññitaṃ; Dasapuññakriyavatthu-vaseneva pavattati.
布施、持戒、修习、回向功德,
服务、开示与随喜;
见正直、听闻和恭敬侍奉,
应当这样了解福的基处分类。
Dānaṃ sīlaṃ bhāvanā pattidānaṃ, Veyyāvaccaṃ desanā cānumodo; Diṭṭhijjuttaṃ saṃsuticcāpacāyo, Ñeyyo evaṃ puññavatthuppabhedo.
回向功德和随喜他人的功德,都归入布施这一类。
同样地,在戒所成的福业中,还有服务与恭敬。
Gacchanti saṅgahaṃ dāne, pattidānānumodanā; Tathā sīlamaye puññe, veyyāvaccāpacāyanā.
开示、听闻与正直见,皆摄于修习所成;
复次,十种福业事亦唯归为三种。
Desanā savanaṃ diṭṭhi-ujukā bhāvanāmaye; Puna tīṇeva sambhonti, dasa puññakriyāpi ca.
一切随念之福德,赞叹并及三皈依;
皆摄入见正直业,此中无疑。
Sabbānussatipuññañca, pasaṃsā saraṇattayaṃ; Yanti diṭṭhijukammasmiṃ, saṅgahaṃ natthi saṃsayo.
先前之思、舍之思与后之思,此三思即成为布施所生之福;
于其余诸门,亦当如是宣说。
Purimā muñcanā ceva, parā tissopi cetanā; Hoti dānamayaṃ puññaṃ, evaṃ sesesu dīpaye.
现在要说明这八种欲界善心的生起方式。当一个人因为可施之物、受施者等条件具足,或者因为其他能让人心生欢喜的原因,满心欢喜,以“布施是有的”这样的正见为先导,没有别人鼓励,自己就去行布施等善行时,他的第一种大善心就生起:与喜俱、与智相应、无行。如果他还是那样欢喜,以正见为先导,但是在别人鼓励之后才去做,那么他的这种心就是有行。这里说的“行”,是指自己或他人事先发起的加行。当幼童们因为看到亲属的行为而有了熟悉感,见到比丘后心生欢喜,随手把手里拿到的任何东西布施出去或顶礼时,他们的第三种心生起。当亲属对他们说“请布施,请顶礼,尊者”,他们因为亲属的鼓励,才把手里拿到的东西布施出去或顶礼时,他们的第四种心生起。当可施之物、受施者等条件不具足,或者没有其他能让人欢喜的原因,在这四种情况下都没有喜时,其余四种与舍俱的心就生起。这样,按照喜、舍、智和加行的差别,应当知道欲界善心有八种。
Idāni assa panaṭṭhavidhassāpi kāmāvacarakusalacittassa ayamuppattikkamo veditabbo. Yadā hi yo deyyadhammappaṭiggāhakādisampattiṃ, aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’nti ādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā parehi anussāhito dānādīni puññāni karoti, tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ paṭhamaṃ mahākusalacittaṃ uppajjati. Yadā pana vuttanayeneva haṭṭhapahaṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā parehi ussāhito karoti, tadāssa tameva cittaṃ sasaṅkhārikaṃ hoti. Imasmiṃ panatthe saṅkhāroti attano vā parassa vā pavattassa pubbappayogassādhivacanaṃ. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bālakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā yaṃ kiñci hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tesaṃ tatiyacittamuppajjati. Yadā pana te ‘‘detha vandatha, ayye’’ti vadanti, evaṃ ñātijanena ussāhitā hutvā hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tesaṃ catutthacittamuppajjati. Yadā pana deyyadhammappaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ vā aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjanti. Evaṃ somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittaṃ veditabbaṃ.
依十种福业事等,及众多(其他方式),
当阐明:这些心亦成(多种)。
Dasapuññakriyādīnaṃ, vasena ca bahūnipi; Etāni pana cittāni, bhavantīti pakāsaye.
Sattarasa sahassāni, dve satāni asīti ca; Kāmāvacarapuññāni, bhavantīti viniddise.
它则随着相应的情形,在欲界善趣中促成生存与财富的圆满。
Taṃ pana yathānurūpaṃ kāmāvacarasugatiyaṃ bhavabhogasampattiṃ abhinipphādeti.
不过,在其他诸心中,色界善心:按有依处来分,只有一种;按在两种有中生起来分,有两种;按下等、中等、上等的差别来分,有三种;按行道等的差别来分,有四种;按与禅支相应的差别来分,有五种。也就是:断除了欲贪、嗔恚、昏沉睡眠、掉举恶作、疑,与寻、伺、喜、乐、心一境性相应,这是第一。断除了寻,与伺、喜、乐、心一境性相应,这是第二。断除了寻和伺,与喜、乐、心一境性相应,这是第三。断除了寻、伺、喜,与乐、心一境性相应,这是第四。断除了寻、伺、喜、乐,与舍、心一境性相应,这是第五。这就是所谓的五种色界善心。
Itaresu pana rūpāvacarakusalacittaṃ savatthukato ekavidhaṃ, dvīsu bhavesu uppajjanato duvidhaṃ, hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ, paṭipadādibhedato catubbidhaṃ, jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ. Seyyathidaṃ – kāmacchandabyāpādathinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchāvippahīnaṃ vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ, vitakkavippahīnaṃ vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ, vitakkavicāravippahīnaṃ pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ, vitakkavicārapītivippahīnaṃ sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ, vitakkavicārapītisukhavippahīnaṃ upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti idaṃ pañcavidhaṃ rūpāvacarakusalacittaṃ nāma.
不过,它根据各自的生起情况,在地遍等所缘中现起的方式不同,所以有很多种类。而这一切都属于色界修习福行的现起,随其相应,能产生色界的投生。以上就是应当了知的色界善心。
Taṃ pana yathāsambhavaṃ pathavīkasiṇādīsu ārammaṇesu pavattivasena anekavidhaṃ hoti. Sabbaṃ panetaṃ rūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ yathānurūpaṃ rūpāvacarūpapattinipphādakaṃ hoti. Evaṃ tāva rūpāvacarakusalaṃ veditabbaṃ.
在其余两种(色界与无色界)当中,先说无色界善心:从与舍受相应的差别来看,它是一种;从有处所与无处所的差别来看,它是两种;从下等、中等、上等的差别来看,它是三种;从所缘的差别来看,它是四种。它的四种所缘是:遍的破除之后的虚空、在彼处生起的识、那识的消失、无所有处。按照这个次序,由于所缘的差别,它成为四种。也就是:完全超越色想,灭除碰触想,不作意种种想,与空无边处想相应;与识无边处想相应;与无所有处想相应;与非想非非想处想相应。这就叫作四种无色界善心。而所有这一切,都是随着无色界修习福行而转起的,随其相应,能产生无色界的投生。应当这样理解无色界善心。
Sesesu pana dvīsu arūpāvacarakusalacittaṃ tāva upekkhāvedanāyogabhedato ekavidhaṃ, savatthukāvatthukabhedato duvidhaṃ, hīnamajjhimapaṇītabhedato tividhaṃ, ārammaṇabhedato catubbidhaṃ. Kasiṇugghāṭimākāsaṃ, tattha pavattaviññāṇaṃ, tassa apagamo, ākiñcaññāyatananti idamassa catubbidhamārammaṇaṃ. Yathāpaṭipāṭiyā etassārammaṇassa bhedato catubbidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ – sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ, viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ, ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ, nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti idaṃ catubbidhaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ nāma. Sabbaṃ panetaṃ arūpāvacarabhāvanāpuññavasappavattaṃ yathānurūpaṃ arūpūpapattinipphādakaṃ hoti. Evaṃ arūpāvacarakusalacittaṃ veditabbaṃ.
另外,出世间善心以涅槃为所缘,所以是一种;按决定与不决定处所的差别,是两种;按通过三种解脱门证得,是三种;按与四道相应的差别,是四种。具体来说:能断除有身见、疑、戒禁取三结的入流道心;能使贪、嗔、痴变得微薄的一来道心;能彻底断除欲贪和嗔恚的不来道心;能断除色贪、无色贪、慢、掉举、无明的阿拉汉道心。这就是四种出世间善心。不过,其中每一种按禅支结合的差别又有五种,所以总共是二十种。所有这些出世间善心的修福转起,通过随顺于道的果的转起,成就了四种圣者。应当这样理解出世间善心。
Itaraṃ pana lokuttarakusalacittaṃ nibbānārammaṇato ekavidhaṃ, niyatāniyatavatthukabhedato duvidhaṃ, tīhi vimokkhamukhehi pattabbato tividhaṃ, catumaggayogabhedato catubbidhaṃ . Seyyathidaṃ – sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsasaññojanappahānakaraṃ sotāpattimaggacittaṃ, rāgadosamohānaṃ tanuttakaraṃ sakadāgāmimaggacittaṃ, kāmarāgabyāpādānaṃ niravasesappahānakaraṃ anāgāmimaggacittaṃ, rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāpahānakaraṃ arahattamaggacittanti idaṃ catubbidhaṃ lokuttarakusalacittaṃ nāma. Ekekaṃ panettha jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti, tasmā vīsatividhaṃ hoti. Sabbaṃ panetaṃ lokuttarabhāvanāpuññavasappavattaṃ maggānurūpaphalappavattiyā cattāro ariyapuggale abhinipphādeti. Evaṃ lokuttarakusalaṃ veditabbaṃ.
欲界善心八,色界善心五;
无色界善心四,出世间善心四,如是善心共二十一。
Kāme aṭṭheva rūpe ca, pañca cattārirūpisu; Cattārānuttarānevaṃ, kusalānekavīsati.
以远离善与不善的具念之心,
于善中,以及以善,凡是善的。
自在牟尼所说、四地所摄之法,
凡有所说,我皆尽诵。
Kusalākusalāpagatena satā, Kusale kusalena ca yaṃ kusalaṃ; Catubhūmigataṃ muninā vasinā, Lapitaṃ lapitaṃ sakalampi mayā.
不善法从界地来看只有一种,就是欲界所摄。从定与不定之事、一因与二因、能生结生与不能生结生来看,有两种。从与三种受相应的角度,以及从根的角度来看,则有三种:贪根、嗔根、痴根。其中,贪根又按喜俱、舍俱、与见相应、不与见相应的差别而有八种。具体来说:喜俱、与见相应、无行一种,有行一种;喜俱、不与见相应、无行一种,有行一种;舍俱、与见相应、无行一种,有行一种;舍俱、不与见相应、无行一种,有行一种。
Akusalaṃ pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva, niyatāniyatavatthuvasena ca ekahetukaduhetukavasena ca paṭisandhijanakājanakavasena ca duvidhaṃ, tīhi vedanāhi yogato ca lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlanti mūlato ca tividhaṃ hoti. Tattha lobhamūlaṃ pana somanassupekkhādiṭṭhippayogabhedato aṭṭhavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti.
当一个人带着“诸欲中没有过患”这类邪见,完全沉浸在欢喜满足中受用诸欲,或者把所见吉兆等当作真实去执取,这时他的心是自然锐利的、未经怂恿的,此时他的第一种不善心就生起了。当心是迟钝的、经过怂恿的,此时生起第二种。当一个人不带着邪见,完全沉浸在欢喜满足中受用淫欲之事,或者贪图他人的成就,或者偷取他人的财物,这时他的心是自然锐利的、未经怂恿的,此时生起第三种。当心是迟钝的、经过怂恿的,此时生起第四种。当因为未能得到诸欲,或者因为其他欢喜的因由不存在,在上述四种情况中都没有欢喜时,此时其余四种舍俱心生起。如此,应当知道,依欢喜俱、舍俱,以及与见相应、不与见相应的区别,贪根有八种。
Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’tiādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadāssa paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati. Yadā pana mandena samussāhitena, tadā dutiyaṃ. Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ dhammaṃ vā paribhuñjati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parassa bhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā mandena samussāhitena, tadā catutthaṃ uppajjati. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Evaṃ somanassupekkhādiṭṭhippayogabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ.
嗔根如果只从所缘事来看,就只有一种;从无行和有行的差别来看,则有两种:忧俱、与嗔相应、无行,以及忧俱、与嗔相应、有行。应当知道,它是在杀生等行为中,随着生起时猛烈或迟钝而发生的。
Dosamūlaṃ pana ekantasavatthukato ekavidhaṃ, asaṅkhārasasaṅkhārabhedato duvidhaṃ domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, sasaṅkhāranti. Assa pana pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle uppatti veditabbā.
痴根也根据它和疑、掉举相应的情况而分成两种:一种是舍俱且与疑相应,另一种是舍俱且与掉举相应。应当知道,它是在心犹豫不决和散乱的时候生起的。
Mohamūlampi vicikicchuddhaccayogato duvidhaṃ hoti upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ, upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttanti. Tassa asanniṭṭhānavikkhepakālesu pavatti veditabbāti.
像这样,首先应当知道有十二种不善心。而这一切不善心,随其各自相应的情形,既能导致投生于恶趣,也能在善趣中产生某种特别的苦。
Evaṃ tāva dvādasavidhaṃ akusalacittaṃ veditabbaṃ, sabbaṃ panetaṃ yathānurūpaṃ apāyesu upapattiyā, sugatiyampi dukkhavisesassa abhinipphādakaṃ hoti.
以贪为根本的有八种,以嗔为根本的有二种;
以痴为根本的有两种,这样一共就是十二种。
Lobhamūlavasenaṭṭha, dosamūlavasā duve; Mohamūlavasena dve, evaṃ dvādasadhā siyuṃ.
在恶与非恶中,由无恶者所说的那种恶念,
断除了恶与非恶之后,这(说法)是由我宣说的。
Pāpāpāpesvapāpena , yaṃ vuttaṃ pāpamānasaṃ; Pāpāpāpappahīnena, taṃ mayā samudāhaṭaṃ.
另一种无记心,从它不适合产生异熟来说,只有一种;从生起的类别来分,则有两种:异熟心和唯作心。其中,异熟心按界的区别有四种:欲界、色界、无色界、出世间。其中,欲界异熟心有两种:善异熟和不善异熟。善异熟心又有两种:有因和无因。
Itaraṃ pana abyākatamavipākārahato ekavidhaṃ hoti, jātibhedato duvidhaṃ vipākacittaṃ kiriyacittanti. Tattha vipākacittaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttaranti. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti. Kusalavipākaṃ duvidhaṃ sahetukamahetukañceti.
在这里,有因异熟心就像与它对应的善心一样,按喜与舍、智相应与不相应、有行与无行的区别,共有八种。也就是:喜俱、智相应、无行;喜俱、智相应、有行;喜俱、智不相应、无行;喜俱、智不相应、有行;舍俱、智相应、无行;舍俱、智相应、有行;舍俱、智不相应、无行;舍俱、智不相应、有行。这八种就叫做有因异熟心。
Tattha sahetukavipākacittaṃ sakakusalaṃ viya somanassupekkhāñāṇappayogabhedato aṭṭhavidhaṃ. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, sasaṅkhāraṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ, sasaṅkhāraṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ, sasaṅkhāraṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhāraṃ, sasaṅkhāranti idaṃ aṭṭhavidhaṃ sahetukavipākaṃ nāma.
不过,善心能通过布施等方式在六种所缘中运作,这个异熟心却不是这样。它只以结生、有分、死亡和彼所缘的方式,在有限法所包含的六种所缘中生起。虽然它在相应法方面没有特别的差异,但应当了解:异熟心就像镜中的面容影像一样,是被动的;而善心就像面容本身一样,是主动的。还应当了解这些异熟心的成熟处所:它们以结生、有分、死亡和彼所缘的方式成熟。
Yathā panassa kusalaṃ dānādivasena chasu ārammaṇesu pavattati, na idaṃ tathā. Idaṃ hi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattati. Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ, mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ. Imesaṃ pana vipaccanaṭṭhānaṃ veditabbaṃ. Imāni hi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇāni hutvā vipaccanti.
这些则是欲界天众与人类的结生;
有二者与三因者之别。
Kāmāvacaradevānaṃ , manussānaṃ ime pana; Duhetukatihetūnaṃ, bhavanti paṭisandhiyo.
自此流转成有分,尽寿相续;
遇强所缘时,唯彼所缘心。
Tato pavattiyaṃ hutvā, bhavaṅgaṃ yāvatāyukaṃ; Balavārammaṇe hutvā, tadārammaṇameva ca.
此后临终之时节,死心现起而运转;
如是于四种处成熟,应当如是宣说。
Tato maraṇakālasmiṃ, cuti hutvā pavattare; Evaṃ catūsu ṭhānesu, vipaccantīti niddise.
大异熟心与自地大善心无异,
唯除业门、业及福德事。
Sabhūmikusaleheva, mahāpākā samā vinā; Kammadvārañca kammañca, puññānaṃ kriyavatthukaṃ.
因不产生表色,因不具异熟之性,
因不现起,异熟与福行不相等。
Aviññattijanattā hi, avipākasabhāvato; Appavattanato ceva, pākā puññehi no samā.
因所缘有限,彼等一向如此;
于彼等中,悲与喜终不生起。
Parittārammaṇattā hi, tesamekantato pana; Karuṇāmuditā tesu, na jāyanti kadācipi.
同样,三种离也不会在他们当中生起。
世尊确实说过,五学处是善法。
Tathā viratiyo tisso, na panetesu jāyare; Pañca sikkhāpadā vuttā, kusalāti hi satthunā.
此中增上亦非有,应说彼等非现起;
以欲等为首故,增上毕竟不生起。
Tathādhipatinopettha, na santīti viniddise; Chandādīni dhuraṃ katvā, anuppajjanato pana.
无行与有行之安立,智者当依福业与助缘,
并于异熟果报中如实了知。
Asaṅkhārasasaṅkhāra-vidhānaṃ pana puññato; Ñeyyaṃ paccayato ceva, vipākesu ca viññunā.
因是下劣等福行之果报,说福者如是说;
下劣等果报由此生起,如是予以阐明。
Hīnādīnaṃ vipākattā, puññānaṃ puññavādinā; Hīnādayo bhavantīti, vipākā paridīpitā.
这八种心,都必定有所依处。
他生在欲界,不会生在别的地方。
Idaṃ aṭṭhavidhaṃ cittaṃ, ekantena savatthukaṃ; Jāyate kāmalokasmiṃ, na panaññattha jāyate.
像这样,首先应当知道有因异熟心。
Evaṃ tāva sahetukavipākacittaṃ veditabbaṃ.
不过,无因异熟心是指远离无贪等因的:舍俱眼识、舍俱耳识、舍俱鼻识、舍俱舌识、乐俱身识、舍俱无因意界领受、喜俱无因意识界推度、舍俱无因意识界推度。这就是八种无因异熟心。
Ahetukavipākacittaṃ pana alobhādihetuvirahitaṃ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sotaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ ghānaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ jivhāviññāṇaṃ, sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ ahetukamanodhātusampaṭicchanaṃ, somanassasahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇaṃ , upekkhāsahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇanti idaṃ pana aṭṭhavidhaṃ ahetukavipākacittaṃ nāma.
这八种心,从固定依处的角度来说是一种,从固定所缘和不固定所缘的角度来说有两种。其中,前五种识有固定的所缘,其余三种没有固定的所缘。从与乐受、喜受、舍受相应的角度来说有三种。其中,与乐俱的是身识,两种推度心分别与喜受和舍受相应,其余的都与舍受相应。
Idaṃ pana aṭṭhavidhaṃ niyatavatthukato ekavidhaṃ, niyatāniyatārammaṇato duvidhaṃ. Tattha viññāṇapañcakaṃ niyatārammaṇaṃ, sesattayaṃ aniyatārammaṇaṃ. Sukhasomanassupekkhāvedanāyogato tividhaṃ. Tattha sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, dviṭṭhānikaṃ santīraṇaṃ somanassupekkhāyuttaṃ, sesamupekkhāyuttanti.
按所缘来分,有五种:见所缘、闻所缘、触所缘、见闻触所缘、见闻触识所缘。其中,见所缘是眼识,闻所缘是耳识,触所缘是鼻识、舌识、身识这三种,见闻触所缘是意界领受,见闻触识所缘是其余两种意识界。
Diṭṭhārammaṇasutārammaṇamutārammaṇadiṭṭhasutamutārammaṇadiṭṭha-sutamutaviññātārammaṇavasena pañcavidhaṃ. Tattha diṭṭhārammaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sutārammaṇaṃ sotaviññāṇaṃ, mutārammaṇaṃ ghānajivhākāyaviññāṇattayaṃ, diṭṭhasutamutārammaṇaṃ manodhātusampaṭicchanaṃ, diṭṭhasutamutaviññātārammaṇaṃ sesamanoviññāṇadhātudvayanti.
按所依来分,有六种。怎么分呢?眼识的所依就是眼本身,同样地,耳识、鼻识、舌识、身识的所依分别是耳、鼻、舌、身,剩下三种识的所依就是心所依。
Vatthuto chabbidhaṃ. Kathaṃ? Cakkhuviññāṇassa cakkhumeva vatthu, tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇānaṃ sotaghānajivhākāyavatthu, avasesattayassa hadayavatthumevāti.
按所缘来分,有七种。怎么分呢?眼识只以颜色为所缘;同样地,耳识、鼻识、舌识、身识依次以声音、气味、味道、触感为所缘。意界以颜色等五种为所缘,其余两种意识界以全部六种为所缘。
Ārammaṇato sattavidhaṃ hoti. Kathaṃ? Rūpārammaṇameva cakkhuviññāṇaṃ, tathā saddagandharasaphoṭṭhabbārammaṇāni paṭipāṭiyā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni, rūpādipañcārammaṇā manodhātu, sesamanoviññāṇadhātudvayaṃ chaḷārammaṇanti.
这一切无因异熟心,按作用来分共有八种。怎么分呢?眼识负责看的作用,其余的心则依次负责听、嗅、尝、触、领受、推度、彼所缘的作用。
Taṃ sabbaṃ pana ahetukavipākacittaṃ kiccato aṭṭhavidhaṃ hoti. Kathaṃ? Dassanakiccaṃ cakkhuviññāṇaṃ, savanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇakiccāni avasesāni.
在这里,眼识就是从眼门生起的识,或者说是依止于眼的识,同样地,耳识等等也是这样。其中,眼识以依止眼而了知色为特征,以只以色为所缘为作用,以朝向色的状态为显现,以离开取色为所缘的唯作意界为近因。耳识、鼻识、舌识、身识也是这样,它们各自以依止耳等而了知声等为特征,以只以声等为所缘为作用,以朝向声等为显现,以离开取声等为所缘的唯作意界为近因。而意界则是在眼识等之后领受,以了知色等为特征,以领受色等为作用,以那样的状态为显现,以离开眼识等为近因。
Tattha cakkhuto pavattaṃ viññāṇaṃ, cakkhumhi sannissitaṃ viññāṇanti vā cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇādīni. Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ , rūpamattārammaṇarasaṃ, rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ, rūpārammaṇāya kiriyāmanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ. Tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇāni sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni, saddādimattārammaṇarasāni, saddādīsu abhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni, saddādiārammaṇānaṃ kiriyāmanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni. Manodhātusampaṭicchanaṃ pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā rūpādivijānanalakkhaṇaṃ, rūpādisampaṭicchanarasaṃ, tathābhāvapaccupaṭṭhānaṃ, cakkhuviññāṇādīnaṃ apagamapadaṭṭhānaṃ.
其余两种无因意识界应当知道:它们的特征是识知六种所缘,作用是审查等,现起为那样的状态,足处是心所依处。其中,第一种因为只在意所缘境中生起,所以必然伴随喜俱,在五门中执行审查作用,在五门中转起;在六门中,对强有力的所缘则成为彼所缘而转起。第二种因为在可意和中庸的所缘境中生起,所以伴随舍俱,以审查、彼所缘、结生、有分、死没的方式转起,因此在五种情形中转起。是哪五种呢?首先在人间,对于天生盲、天生聋、天生哑、天生痴、残废、半择迦、二根、无性等类众生,在结生时作为结生而转起;结生过后,在生命期间作为有分而转起;在可意和中庸所缘的五所缘路中作为审查而转起;在强有力的所缘于六门中作为彼所缘而转起;在临终时作为死心而转起。就在这五种情形中转起。应当这样了知无因果报心。
Sesā pana dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā, santīraṇādirasā, tathābhāvapaccupaṭṭhānā, hadayavatthupadaṭṭhānāti veditabbā. Tattha paṭhamā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassayuttāva hutvā pañcadvāre santīraṇakiccaṃ sādhayamānā pañcasu dvāresu ṭhatvā vipaccati, chasu pana dvāresu balavārammaṇe tadārammaṇaṃ hutvā vipaccati. Dutiyā pana iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsahagatā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcasu ṭhānesu vipaccati. Kathaṃ? Manussaloke tāva jaccandhajaccabadhirajaccajaḷajaccummattakapaṇḍakaubhatobyañjananapuṃsakādīnaṃ paṭisandhiggahaṇakāle paṭisandhi hutvā vipaccati. Paṭisandhiyā vītivattāya pavattiyaṃ yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā vipaccati. Iṭṭhamajjhatte pañcārammaṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chadvāre tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvāti imesu pana pañcasu ṭhānesu vipaccatīti. Evaṃ tāva ahetukavipākacittāni veditabbāni.
欲界善业的果报有十六种。
以三因善之力来说明它。
Kāmāvacarapuññassa , vipākā honti soḷasa; Taṃ tihetukapuññassa, vasena paridīpaye.
现在要讲的是色界果报心。这些心按固定的依处来分,只有一类;按与禅支相应的差别来分,则有五种。怎么分呢?与寻、伺、喜、乐、心一境性相应的是第一;与伺、喜、乐、心一境性相应的是第二;与喜、乐、心一境性相应的是第三;与乐、心一境性相应的是第四;与舍、心一境性相应的是第五。这五种色界果报心在投生中,以结生、有分和死没的方式生起。
Idāni rūpāvacaravipākacittāni vuccanti. Tāni niyatavatthukato ekavidhāni, jhānaṅgayogabhedato pañcavidhāni. Kathaṃ? Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ, vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ, pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ, sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ, upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti imāni pañcapi rūpāvacaravipākacittāni upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti.
现在要讲无色界的果报心。它们和各自的善心一样,按所缘的不同分为四种。怎么分呢?就是:与空无边处想相应的、与识无边处想相应的、与无所有处想相应的、与非想非非想处想相应的——这四种就是无色界果报心。
Idāni arūpāvacaravipākacittāni vuccanti. Tāni sakakusalāni viya ārammaṇabhedato catubbidhāni honti. Kathaṃ? Ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ, viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ, ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ, nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti imāni cattāri arūpāvacaravipākacittāni.
为何将随顺善法而作者,判为广大的呢?
因为其果报非异,犹如欲界之福业。
Kusalānugataṃ katvā, bhājitaṃ kiṃ mahaggataṃ; Kāmāvacarapuññaṃva, nāsamānaphalaṃ yato.
这个(果)在一切方面,都只与自己的善(因)完全相同。
就像大象等的影子,也跟大象等本身一样。
Attano kusaleheva, samānaṃ sabbathā idaṃ; Gajādīnaṃ yathā chāyā, gajādisadisā tathā.
Kāmāvacarapuññaṃva, nāparāpariyavedanaṃ; Jhānā aparihīnassa, sattassa bhavagāmino.
謂“善後無間,果即生起”者,此為所說;
然為顯此義故,乃立“隨善”之言。
Kusalānantaraṃyeva , phalaṃ uppajjatīti ca; Ñāpanatthaṃ panetassa, kusalānugataṃ kataṃ.
于此,智者当了知行道次第——依下劣等类之分别,
亦依禅那之趣入。
Paṭippadākkamo ceva, hīnādīnañca bhedato; Jhānāgamanato cettha, veditabbo vibhāvinā.
增上非有者,此即其殊别;
其余一切法,以余善视同。
Abhāvodhipatīnañca , ayameva visesako; Sesaṃ sabbaṃ ca sesena, kusalena samaṃ mataṃ. –
应当这样理解:色界与无色界的果报。
Evaṃ rūpāvacarārūpāvacaravipākā veditabbā.
现在说出世间果报心。这些心因为与四道心相应的果,所以有四种。是哪四种?入流道果心、一来道果心、不来道果心、阿拉汉道果心。在这里,每一个心又因为与禅支相应的差别而有五种,再按道的过程和果定的生起方式分为两种。应当知道,出世间善果报心就是这样。
Idāni lokuttaravipākacittāni honti. Tāni catumaggayuttacittaphalattā catubbidhāni honti. Kathaṃ? Sotāpattimaggaphalacittaṃ, sakadāgāmimaggaphalacittaṃ, anāgāmimaggaphalacittaṃ, arahattamaggaphalacittanti. Evaṃ panettha ekekaṃ jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ, puna maggavīthiphalasamāpattivasena pavattito duvidhaṃ. Evaṃ lokuttarakusalavipākacittāni veditabbāni.
空性、无相,还有无愿,
这三个名称,属于紧接在道之后的果。
Suññataṃ animittanti, tathāpaṇihitantipi; Etāni tīṇi nāmāni, maggassānantare phale.
于后分中可得,于受用果中则不可得;
唯依观智之力,彼诸名称乃得立。
Labbhanti parabhāgasmiṃ, vaḷañjanaphalesu na; Vipassanāvaseneva, tāni nāmāni labbhare.
而它们确实都有增上主,不过,这些是出世间的果。
除了无漏法以外,并不存在异熟增上因。
Honti sādhipatīneva, lokuttaraphalāni tu; Vipākedhipatī natthi, ṭhapetvā tu anāsave.
道以自身之道性,被称为“道”;
依于道而有果,果被称为道。
Attano maggabhāvena, maggo ‘‘maggo’’ti vuccati; Phalaṃ maggamupādāya, maggo nāmāti vuccati. –
应当这样理解:这些是出世间的果报。
Evaṃ lokuttaravipākā veditabbā.
现在要讲七种不善果报心。舍俱眼识、舍俱耳识、舍俱鼻识、舍俱舌识、苦俱身识、舍俱无因意界领受、舍俱无因意识界推度,这七种就是不善果报心。
Idāni sattākusalavipākāni vuccanti. Akusalavipākaṃ upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sotaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ ghānaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ jivhāviññāṇaṃ, dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ ahetukamanodhātusampaṭicchanaṃ, upekkhāsahagataṃ ahetukamanoviññāṇadhātusantīraṇanti imāni satta akusalavipākacittāni.
在这里,与舍相应的无因意识界,当十一种不善心造业时,无论以业、业相还是趣相中的哪一种作为所缘,都会在四恶趣中结生并成熟;结生过后,从第二心刹那开始直到命终,都作为有分心而成熟;在五门心路中,对不可意或中舍的所缘,作为推度心而成熟;在六门中,对强力的所缘,作为彼所缘而成熟;临死时,作为死心而成熟。这样,它在五种情形下成熟。不过,那些善果报无因心是以善业为条件的,而这些不善果报无因心则是以不善业为条件的。这就是它们与那些善果报无因心之间的差别。
Ettha pana upekkhāsahagatāhetukamanoviññāṇadhātu ekādasavidhenāpi akusalacittena kamme āyūhite kammakammanimittagatinimittesu aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā catūsu apāyesu paṭisandhi hutvā vipaccati, paṭisandhiyā vītivattāya dutiyacittavāraṃ tato paṭṭhāya yāvatāyukaṃ bhavaṅgaṃ hutvā, aniṭṭhamajjhattārammaṇāya pañcaviññāṇavīthiyā santīraṇaṃ hutvā, balavārammaṇe chasu dvāresu tadārammaṇaṃ hutvā, maraṇakāle cuti hutvā vipaccati. Evaṃ pañcasu ṭhānesu vipaccati. Kevalaṃ hi tāni kusalavipākāhetukacittāni kusalakammapaccayāni, imāni akusalakammapaccayāni. Ayamimesaṃ, tesañca viseso.
这些心在不可意、可意、中舍的所缘境中运作;
那些与乐等三种受相应,这些则与苦、舍相应。
Aniṭṭhāniṭṭhamajjhattagocare vattare ime; Sukhādittayayuttā te, dukkhupekkhāyutā ime.
果报心应当知道有三十六种:欲界善果报有因心八种,无因心八种;按禅支相应的区别,色界果报心五种;按所缘的区别,无色界果报心四种;按与道相应的心和果的区分,出世间果报心四种;按眼识等的区别,不善果报心七种。
Evaṃ kāmāvacarakusalavipākasahetukamaṭṭhavidhaṃ, ahetukamaṭṭhavidhaṃ, jhānaṅgayogabhedato rūpāvacaravipākaṃ pañcavidhaṃ, ārammaṇabhedato arūpāvacaravipākaṃ catubbidhaṃ, maggasampayuttacittaphalabhedato lokuttaravipākaṃ catubbidhaṃ, cakkhuviññāṇādibhedato akusalavipākaṃ sattavidhanti chattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ veditabbaṃ.
果报这样分成三十六种,为果报教法所尊崇者(指佛陀)。
在有果报和无果报中,善巧的善逝宣说。
Evaṃ chattiṃsadhā pākaṃ, pākasāsanapūjito; Savipākāvipākesu, kusalo sugatobravi.
唯作无记心则从无果报的角度说,只有一种;从狭小与广大的角度说,有两种;从欲界、色界、无色界地的差别说,有三种。其中,欲界的有两种:有因和无因。其中,有因的只有一种,因为只在阿拉汉心中生起。按喜、舍、智、行的差别,就像欲界善心一样,有八种。即:喜俱智相应无行、有行;喜俱智不相应无行、有行;舍俱智相应无行、有行;舍俱智不相应无行、有行。这八种就是有因唯作心。这些心随其所应,只在漏尽者心中,通过布施等而现起。应当这样理解有因唯作心。
Kiriyābyākatacittaṃ pana avipākato ekavidhaṃ, parittamahaggatato duvidhaṃ, kāmāvacararūpāvacaraarūpāvacarabhūmibhedato tividhaṃ. Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ sahetukamahetukanti. Tattha sahetukaṃ ekavidhaṃ arahato eva uppajjanato. Somanassupekkhāñāṇappayogabhedato kāmāvacarakusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ hoti. Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, sasaṅkhārikaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, sasaṅkhārikaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, sasaṅkhārikaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikaṃ, sasaṅkhārikanti imāni aṭṭha sahetukakiriyacittāni. Etāni pana yathānurūpaṃ dānādivasena khīṇāsavānaṃyeva pavattanti. Evaṃ sahetukakiriyacittāni veditabbāni.
无因唯作心有三种:无因唯作意界的舍俱转向心,无因唯作意识界的喜俱生笑心,以及无因唯作意识界的舍俱确定心。
Ahetukakiriyacittaṃ pana tividhaṃ kiriyāhetukamanodhātuupekkhāsahagatāvajjanacittaṃ, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagataṃ hasituppādacittaṃ, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagataṃ voṭṭhabbanacittanti .
在这其中,无因唯作意界与舍俱行,依止心所依色,在眼门中,当可意、可意中舍、不可意、不可意中舍这些色所缘中的任何一个撞击净色时,它取那个所缘,以转向的作用作为眼识的前导,使有分动摇,然后生起。在耳门等处也是这样。另外两种无因意识界,分为共与不共两种。其中,不共的无因唯作意识界与喜俱行,只在漏尽者身上,于六门、对六种不殊胜的所缘,以生笑的作用,依固定事由而生起。共的无因唯作意识界与舍俱行,以识知六种所缘为特相,以如此状态为现起。它在三有中,是一切有心众生所共有的,没有任何有心众生不生起它。当它生起时,在五门和意门中执行确定与转向的作用。六种不共智也只取这个心所取的所缘。由于它能取一切所缘,应当知道它趣向一切知智。这三种是无因唯作心。
Tattha kiriyāhetukamanodhātu upekkhāsahagatā hadayavatthuṃ nissāya cakkhudvāre iṭṭhaiṭṭhamajjhattaaniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu rūpārammaṇesu yena kenaci pasāde ghaṭṭite taṃ taṃ ārammaṇaṃ gahetvā āvajjanavasena cakkhuviññāṇassa purecārī hutvā bhavaṅgaṃ āvaṭṭayamānā uppajjati. Sotadvārādīsupi eseva nayo. Itarā pana dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo sādhāraṇāsādhāraṇāti duvidhā honti. Tattha asādhāraṇā pana kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā khīṇāsavasseva chasu dvāresu chasu anuḷāresu ārammaṇesu hasituppādakiccā niyatavatthukā uppajjati. Sādhāraṇā pana ahetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā chaḷārammaṇavijānanalakkhaṇā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā, sā tīsu bhavesu sabbesaṃ sacittakasattānaṃ sādhāraṇā, na kassaci pana sacittakassa na uppajjati nāma. Uppajjamānā panāyaṃ pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanakiccā uppajjati. Cha asādhāraṇañāṇānipi etāya gahitārammaṇameva gaṇhanti. Sabbārammaṇagahaṇasamatthatāya sabbaññutaññāṇagatikāti veditabbā. Imāni tīṇi ahetukakiriyacittāni.
在这里,应当辨识笑心。笑心共有十三种。凡夫以八种心而笑:依善来说,是四种与喜俱行的善心;依不善来说,是四种与喜俱行的不善心。有学以六种心而笑:依善来说,是四种与喜俱行的善心;依不善来说,是两种与喜俱行且与邪见不相应的不善心。漏尽者以五种与喜俱行的唯作心而笑。
Idha ṭhatvā hasanacittāni pariggaṇhitabbāni. Terasa hasanacittāni. Kusalato catūhi somanassasahagatehi, akusalato catūhīti imehi aṭṭhahi cittehi puthujjanā hasanti, sekhā pana kusalato catūhi, akusalato dvīhi diṭṭhigatavippayuttasomanassasahagatehīti chahi hasanti, khīṇāsavā kiriyato pañcahi somanassasahagatehi hasantīti.
与喜俱者八,善不善所摄;
唯作心则五,笑心十有三。
Somanassayutānaṭṭha, kusalākusalāni ca; Kriyato pana pañcevaṃ, hāsacittāni terasa.
凡夫在这里笑,然而以八种心;
有学圣者以六种心而笑,无学圣者则以五种心而笑。
Puthujjanā hasantettha, cittehi pana aṭṭhahi; Chahi sekhā asekhā ca, hasanti pana pañcahi.
现在说的是色界唯作心。与寻、伺、喜、乐、心一境性相应的是第一。与伺、喜、乐、心一境性相应的是第二。与喜、乐、心一境性相应的是第三。与乐、心一境性相应的是第四。与舍、心一境性相应的是第五。这五种就是色界唯作心。
Idāni rūpāvacarakiriyacittāni honti. Vitakkavicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ paṭhamaṃ, vicārapītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ dutiyaṃ, pītisukhacittekaggatāsampayuttaṃ tatiyaṃ, sukhacittekaggatāsampayuttaṃ catutthaṃ, upekkhācittekaggatāsampayuttaṃ pañcamanti imāni pañca rūpāvacarakiriyacittāni.
现在要讲无色界的唯作心。也就是:与空无边处想相应的、与识无边处想相应的、与无所有处想相应的、与非想非非想处想相应的,这四种就是无色界唯作心。这些色界和无色界的唯作心,和它们各自所在层次的善心相似。不过,这些唯作心只在漏尽者身上生起,而善心则在有学人和凡夫身上生起。这些唯作心是在漏尽者那里依修习的方式而运作,那些善心则是在有学人和凡夫那里依修福的方式而运作。这就是它们之间的区别。
Idāni arūpāvacarakiriyacittāni vuccanti. Ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ, viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ, ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ, nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagatanti imāni cattāri arūpāvacarakiriyacittāni. Imāni pana rūpārūpakiriyacittāni sakasakabhūmikusalasadisāni. Kevalaṃ panetāni kiriyacittāni khīṇāsavānaṃyeva uppajjanti, kusalāni pana sekhaputhujjanānaṃ. Imāni ca khīṇāsavānaṃ bhāvanākāravasappavattāni, tāni pana sekhaputhujjanānaṃ bhāvanāpuññavasappavattānīti ayameva imesaṃ, tesañca viseso.
那些在凡夫时期就已经生起的,
色界与无色界的等至,那位漏尽比丘拥有它。
Yā puthujjanakālasmiṃ, abhinibbattitā pana; Rūpārūpasamāpatti, sā khīṇāsavabhikkhuno.
漏尽比丘未入彼(定)时,
那些(心)即是善;若已入,则成唯作。
Yāva khīṇāsavo bhikkhu, na samāpajjateva naṃ; Tāva tā kusalā eva, samāpannā sace kriyā.
唯作心可以这样理解:按喜等种类来分,欲界有因唯作心有八种;按意界和意识界这两类来分,无因唯作心有三种;按与禅支相应的方式来分,色界唯作心有五种;按所缘来分,无色界唯作心有四种。这样,按地的区别,应当知道唯作心共有二十种。
Evaṃ somanassādibhedato kāmāvacarasahetukakiriyacittamaṭṭhavidhaṃ, manodhātumanoviññāṇadhātudvayabhedato ahetukaṃ tividhaṃ, jhānaṅgayogabhedato rūpāvacaraṃ pañcavidhaṃ, ārammaṇabhedato arūpāvacaraṃ catubbidhaṃ, evaṃ bhūmivasena vīsatividhaṃ kiriyacittaṃ veditabbanti.
欲界十一,色界五,无色界四;
如是唯作一切心,共为二十种。
Ekādasavidhaṃ kāme, rūpe pañca arūpisu; Cattārīti ca sabbāni, kriyācittāni vīsati.
那么,出世间唯作心为什么不存在呢?
因为道只存在于一个心识刹那,所以并不存在。
Lokuttarakriyacittaṃ, pana kasmā na vijjati; Ekacittakkhaṇattā hi, maggassāti na vijjati.
宣说作、非作与犯之别者,
胜者宣说心为作与非作。
乐于利与害的作为与不作为,
此作为与不作为我已宣说。
Kriyākriyāpattivibhāgadesako, Kriyākriyaṃ cittamavoca yaṃ jino; Hitāhitānaṃ sakriyākriyārato, Kriyākriyaṃ tantu mayā samīritaṃ.
到这里,最初列出的二十一种善心、十二种不善心、三十六种果报心、二十种唯作心,就已经按八十九种分类完整说明了。
Ettāvatā ekavīsatividhaṃ kusalaṃ, dvādasavidhaṃ akusalaṃ chattiṃsavidhaṃ vipākaṃ, vīsatividhaṃ kiriyacittanti ādimhi nikkhittaṃ cittaṃ ekūnanavutippabhedena vidhinā pakāsitaṃ hotīti.
二十一种福德,以及十二种不善法;
果报心有三十六种,唯作心有二十种。
Ekavīsati puññāni, dvādasākusalāni ca; Chattiṃseva vipākāni, kriyacittāni vīsati.
大仙把这一切八十九种心都开示出来了。
把八种出世间心另列之后,确实已依略说方式开示完毕。
Ekūnanavuti sabbe, cittuppādā mahesinā; Aṭṭha lokuttare katvā, niddiṭṭhā hi samāsato.
在阿毗达摩藏中,那些希求精通教理的比丘们,
他们应当学习此论,反复思惟。
Piṭake abhidhammasmiṃ, ye bhikkhū pāṭavatthino; Tehāyaṃ uggahetabbo, cintetabbo punappunaṃ.
凡依《阿毗达摩入门》渡过阿毗达摩大海者,
他们渡过此世,亦渡来世。
Abhidhammāvatārena, abhidhammamahodadhiṃ; Ye taranti imaṃ lokaṃ, parañceva taranti teti.