8. 心双论
8. Cittayamakaṃ
论说分注释
Uddesavāravaṇṇanā
1-62现在,对于根本双论中所说的善等诸法,仅依可得的方式摄集一部分,今对随眠双论之后所说的心双论作义释。于此,首先应了解圣典的确定。在此心双论中,有安立论母与解答已安立的论母两个部分。其中,在安立论母时,最初有补特伽罗品、法品、补特伽罗法品三个完整的大品。
1-62. Idāni tesaññeva mūlayamake desitānaṃ kusalādidhammānaṃ labbhamānavasena ekadesameva saṅgaṇhitvā anusayayamakānantaraṃ desitassa cittayamakassa atthavaṇṇanā hoti. Tattha pāḷivavatthānaṃ tāva veditabbaṃ. Imasmiñhi cittayamake mātikāṭhapanaṃ, ṭhapitamātikāya vissajjananti dve vārā honti. Tattha mātikāṭhapane puggalavāro, dhammavāro, puggaladhammavāroti āditova tayo suddhikamahāvārā honti.
其中,“若某补特伽罗之心生起而不灭”等,这样依补特伽罗阐明心的生灭等差别,称为补特伽罗品。“若某心生起而不灭”等,这样唯依法阐明心的生灭等差别,称为法品。“若某补特伽罗的某心生起而不灭”等,这样依此二者阐明心的生灭等差别,称为补特伽罗法品。此后,依“有贪心”等十六句,另有以有贪等句简别的十六补特伽罗品、十六法品、十六补特伽罗法品,共四十八种混合品。这些仅显示有贪等句而略说。此后,依“善心”等方式,以二百六十二阿毗达摩论母句,另有以善等句简别的二百六十二补特伽罗品、二百六十二法品、二百六十二补特伽罗法品,共七百八十六种混合品。这些也仅显示善等句而略说。在此,那些可见等句与心不相应者,是作为空问而安立的。
Tattha ‘‘yassa cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ puggalavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggalavāro nāma. ‘‘Yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ dhammavaseneva cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato dhammavāro nāma. ‘‘Yassa yaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhatī’’ti evaṃ ubhayavasena cittassa uppajjananirujjhanādibhedaṃ dīpento gato puggaladhammavāro nāma. Tato ‘‘yassa sarāgaṃ citta’’nti soḷasannaṃ padānaṃ vasena apare sarāgādipadavisesitā soḷasa puggalavārā, soḷasa dhammavārā, soḷasa puggaladhammavārāti aṭṭhacattālīsaṃ missakavārā honti. Te sarāgādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Tato ‘‘yassa kusalaṃ citta’’ntiādinā nayena chasaṭṭhidvisatasaṅkhānaṃ abhidhammamātikāpadānaṃ vasena apare kusalādipadavisesitā chasaṭṭhidvisatapuggalavārā, chasaṭṭhidvisatadhammavārā chasaṭṭhidvisatapuggaladhammavārāti aṭṭhanavutisattasatā missakavārā honti. Tepi kusalādipadamattaṃ dassetvā saṅkhittāyeva. Yānipettha sanidassanādīni padāni cittena saddhiṃ na yujjanti, tāni moghapucchāvasena ṭhapitāni.
在这三品中,于最首的纯粹补特伽罗大品,有生灭时混合品、生已生品、灭已生品、生品、灭品、生灭品、正生生品、正生已生品、正灭已生品、已生生品、过去未来品、已生正生品、已灭正灭品、超越时品,共十四个中间品。其中,生品、灭品、生灭品这三品,依顺逆各作六种,而成十八双论。已生生品中,依过去未来时,顺有二、逆有二,成四双论。其余最初所说的三品、随后所说的三品、最后所说的四品,这十品中,顺各一、逆各一,各作二种,成二十双论。如此,在所有十四个中间品中,有四十二双论、八十四问、一百六十八义。正如在一个纯粹补特伽罗大品中那样,在纯粹法品和纯粹补特伽罗法品中也是如此,应知在三品中,有三百二十六双论,其倍数的问,其倍数的义。然而,这三品依有贪等而成十六倍,依善等而成二百六十二倍,在此心双论中,有数千双论,其倍数的问,其倍数的义。但圣典是略说的。如此,首先应了解此心双论中圣典的确定。
Tesu pana tīsu vāresu sabbapaṭhame suddhikapuggalamahāvāre uppādanirodhakālasambhedavāro, uppāduppannavāro, nirodhuppannavāro, uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāro uppajjamānanirodhavāro, uppajjamānuppannavāro, nirujjhamānuppannavāro, uppannuppādavāro, atītānāgatavāro, uppannuppajjamānavāro, niruddhanirujjhamānavāro, atikkantakālavāroti cuddasa antaravārā. Tesu uppādavāro, nirodhavāro, uppādanirodhavāroti imesu tīsu vāresu anulomapaṭilomavasena cha cha katvā aṭṭhārasa yamakāni. Uppannuppādavāre atītānāgatakālavasena anulomato dve, paṭilomato dveti cattāri yamakāni. Sesesu ādito niddiṭṭhesu tīsu, anantare niddiṭṭhesu tīsu; avasāne niddiṭṭhesu catūsūti dasasu vāresu anulomato ekaṃ, paṭilomato ekanti dve dve katvā vīsati yamakāni. Evaṃ sabbesupi cuddasasu antaravāresu dvācattālīsa yamakāni, caturāsīti pucchā aṭṭhasaṭṭhiatthasataṃ hoti. Yathā ca ekasmiṃ suddhikapuggalamahāvāre, tathā suddhikadhammavārepi suddhikapuggaladhammavārepīti tīsu mahāvāresu chabbīsatiyamakasataṃ, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca veditabbā. Idaṃ pana vārattayaṃ sarāgādivasena soḷasaguṇaṃ, kusalādivasena chasaṭṭhidvisataguṇaṃ katvā imasmiṃ cittayamake anekāni yamakasahassāni, tato diguṇā pucchā, tato diguṇā atthā ca hontīti . Pāṭho pana saṃkhittoti. Evaṃ tāva imasmiṃ cittayamake pāḷivavatthānaṃ veditabbaṃ.
一、补特伽罗品注释
1. Puggalavāravaṇṇanā
63现在,为依已安立的次第解释论母,开始论述“若某补特伽罗之心生起而非灭”等。其中,“生起”指因具足生刹那而生起;“非灭”指因未达灭刹那而非灭。“彼之心”:问那位补特伽罗从那时起,心将灭而不生吗?“他们之心”:指那些已断尽轮回之苦的漏尽者,其最后死心的生刹那正在转起;对于他们,那死心因已达生起,故说为“生起”;因未达坏灭,故说为“非灭”。然而,现在达到坏灭后,那心对于他们将灭,由于没有结生,另一心将不生起。“其余者”:指除了具足最后心的漏尽者之外,其余有学、无学、凡夫,心将灭且将生。凡是达到生刹那的心,必定将灭。而另一心,或在此有身,或在其他有身,将生且将灭。在第二问答中,也是针对那漏尽者的心而说“是”。“不生而灭”:指在坏刹那的阿拉汉最后心,以及其余者的正在坏灭之心。然而,从那时起,阿拉汉的心可以说“将不灭”,但不能说“将生”。其余者的心可以说“将生”,但不能说“将不灭”。因此,作了“否”的遮止。在第二问中,“若某补特伽罗之心将不灭而将生”的补特伽罗根本不存在,因此作了“无”的遮止。
63. Idāni ṭhapitānukkamena mātikaṃ vissajjetuṃ yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatītiādi āraddhaṃ. Tattha uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Tesaṃ cittanti yesaṃ paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇo vattati, etesaṃ tadeva cuticittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Idāni pana bhaṅgaṃ patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ nuppajjissati. Itaresanti pacchimacittasamaṅgiṃ khīṇāsavaṃ ṭhapetvā avasesānaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ nirujjhissati ceva uppajjissati cāti yaṃ taṃ uppādakkhaṇappattaṃ taṃ nirujjhissateva. Aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyapucchāvissajjanepi tathārūpasseva khīṇāsavassa cittaṃ sandhāya ‘āmantā’ti vuttaṃ. Nuppajjati nirujjhatīti bhaṅgakkhaṇe arahato pacchimacittampi sesānaṃ bhijjamānacittampi. Tato paṭṭhāya pana arahato cittaṃ na nirujjhissatīti sakkā vattuṃ uppajjissatīti pana na sakkā. Sesānaṃ uppajjissatīti sakkā vattuṃ, na nirujjhissatīti na sakkā. Tasmā ‘no’ti paṭisedho kato. Dutiyapañhe yassa cittaṃ na nirujjhissati, uppajjissatīti so puggaloyeva natthi, tasmā natthīti paṭikkhepo kato.
65-82“uppannanti”一词,是“具有生起”的名称。即使达到生起后而未灭者,也适用此名。其中,就“具有生起”而言,说为“是”;就达到生起后而未灭的状态而言,说为“其心已生起”。“anuppannanti”一词,是未达到生起。在“其心曾生起”这句中,首先,一切心都只是刹那现在,由于已过了生起刹那,故称为“曾生起”;对于入灭尽定者,由于在灭尽之前曾生起;对于无想有情,由于在有想地曾生起。所谓“既曾生起,又正在生起”,意思是:由于达到了生起,故为“曾生起”;由于未过去,故为“正在生起”。
65-82.Uppannanti uppādasamaṅginopetaṃ nāmaṃ. Uppādaṃ patvā aniruddhassāpi. Tattha uppādasamaṅgitaṃ sandhāya ‘āmantā’ti, uppādaṃ patvā aniruddhabhāvaṃ sandhāya ‘‘tesaṃ cittaṃ uppanna’’nti vuttaṃ. Anuppannanti uppādaṃ appattaṃ. Tesaṃ cittaṃ uppajjitthāti etthāpi sabbesaṃ tāva cittaṃ khaṇapaccuppannameva hutvā uppādakkhaṇaṃ atītattā uppajjittha nāma, nirodhasamāpannānaṃ nirodhato pubbe uppannapubbattā, asaññasattānaṃ saññībhave uppannapubbattā. Uppajjittha ceva uppajjati cāti uppādaṃ pattattā uppajjittha, anatītattā uppajjati nāmāti attho.
“Uppādakkhaṇe anāgatañca”的意思是:生起刹那的心与未来的心。
Uppādakkhaṇeanāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittanti attho.
83在“已超过时间”一节中,“正在生起的刹那”即是生起刹那。虽然生起刹那本身并不称作“正在生起”,但由于它是“正在生起者”的刹那,故得此名。超过一刹那,便称为“已超过时间”;并非指长久地超过,而是说那个生起刹那被超过后,即称为“已超过时间”。“正在灭尽的刹那”即是灭尽刹那。虽然灭尽刹那本身并不称作“正在灭尽”,但由于它是“正在灭尽者”的刹那,故得此名。问:所谓“超过一刹那,即已超过时间”,是否那个心如此——连灭尽刹那也被超过后,才称为已超过时间呢?答:此中,当其处于灭尽刹那之时,心已超过了生起刹那这一刹那,故为已超过时间;但尚未超过灭尽刹那这一刹那,故不名为已超过时间。然而,过去的心则两个刹那都被超过,故而称为已超过时间。因此,论中说:“处于灭尽刹那时,心超过了生起刹那,未超过灭尽刹那;过去的心则既超过了生起刹那,也超过了灭尽刹那。”在第二个问题的解答中,正是由于过去的心两个刹那都被超过,故而称为已超过时间,所以才说是“过去的心”。在逆问的解答中,生起刹那的心与未来的心,由于两个刹那都未被超过,故不名为已超过时间。
83. Atikkantakālavāre uppajjamānaṃ khaṇanti uppādakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi uppādakkhaṇo uppajjamāno nāma na hoti, uppajjamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti na ciraṃ vītikkantaṃ tameva pana uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālanti saṅkhaṃ gacchati. Nirujjhamānaṃ khaṇanti nirodhakkhaṇaṃ. Tattha kiñcāpi nirodhakkhaṇo nirujjhamāno nāma na hoti, nirujjhamānassa pana khaṇattā evaṃ vutto. Khaṇaṃ vītikkantaṃ atikkantakālanti kiṃ tassa cittaṃ evaṃ nirodhakkhaṇampi vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hotīti pucchati. Tattha yasmā bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ hoti, nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti. Atītaṃ pana cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma, tasmā ‘‘bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ vītikkantaṃ, bhaṅgakkhaṇaṃ avītikkantaṃ, atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantaṃ bhaṅgakkhaṇañca vītikkantanti vissajjanamāha. Dutiyapañhassa vissajjane yasmā atītaṃ cittaṃ ubhopi khaṇe vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma hoti, tasmā atītaṃ cittanti vuttaṃ. Paṭilomapañhassa vissajjane yasmā uppādakkhaṇe ca cittaṃ anāgatañca cittaṃ ubhopi khaṇe khaṇaṃ vītikkantaṃ hutvā atikkantakālaṃ nāma na hoti, tesaṃ khaṇānaṃ avītikkantattā. Tasmā ‘‘uppādakkhaṇe cittaṃ anāgataṃ citta’’nti vuttaṃ. Dutiyavissajjanaṃ pākaṭameva.
84-113在“法”节中,也应以同样的方法,理解所有解答中的义理。“人法”一节,其归趣与“法”节一致。
84-113. Dhammavārepi imināvupāyena sabbavissajjanesu attho veditabbo. Puggaladhammavāro dhammavāragatikoyeva.
114-116所有混合章,仅以“对有贪心者”等方式简示其要目;详细内容,应依前文所述的方法了知。在那些章中,若展开“有贪心生起而未灭者,其心将灭而不生吗?”的问题,提问是相似的。然而,因为有贪心并非最后心,故应回答:“有贪心生起而未灭者,其心将灭而不生吗?否。”因此,解答并不相似。应知每一解答皆与相应的提问相符。
114-116. Sabbepi missakavārā yassa sarāgaṃ cittantiādinā nayena mukhamattaṃ dassetvā saṅkhittā. Vitthāro pana nesaṃ heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Tesu pana ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatī’’ti evaṃ vitthāretabbatāya pucchāva sadisā hoti. Yasmā pana sarāgaṃ cittaṃ pacchimacittaṃ na hoti, tasmā ‘‘yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati, na nirujjhati; tassa cittaṃ nirujjhissati, nuppajjissatīti no’’ti evaṃ vissajjitabbattā vissajjanaṃ asadisaṃ hoti. Taṃ taṃ tassā tassā pucchāya anurūpavasena veditabbanti.