十八、第十八品
18. Aṭṭhārasamavaggo
一、人间界论释
1. Manussalokakathāvaṇṇanā
802-803此论题为“人间界论”。其中,有人不如理地执取“如来生于世间,长于世间,降伏世间而住,不为世间所染”的经文后,便生起这样的执见:“世尊生于兜率天,即住其处,不来人间,仅在此示现一个化身而已”,如现今的方等部众。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。随后,为了以所问之义与经证令他理解,便说“不是有吗?”等语。“生于世间”,他宗者意指兜率天;而导师说此“世间”正指人间界。“降伏世间”,他宗者据其执见说为降伏人间界,而导师则是降伏所缘境而住。“不为世间所染”,他宗者指不为人间界所染,而导师则是在世间法中不为烦恼所染而住。因此,此说不成立。
802-803. Idāni manussalokakathā nāma hoti. Tattha ‘‘tathāgato loke, jāto loke saṃvaḍḍho, lokaṃ abhibhuyya viharati anupalitto lokenā’’ti (saṃ. ni. 3.94) suttaṃ ayoniso gahetvā ‘‘bhagavā tusitabhavane nibbatto tattheva vasati, na manussalokaṃ āgacchati, nimmitarūpamattakaṃ panettha dassetī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi etarahi vetullakānaṃyeva, te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ puṭṭhokāsena ceva suttasādhanena ca saññāpetuṃ nanu atthītiādimāha. Loke jātoti paravādī tusitapuraṃ sandhāya vadati. Satthārā panetaṃ manussalokaññeva sandhāya lokaṃ vuttaṃ. Lokaṃ abhibhuyyāti paravādī manussalokaṃ abhibhavitvāti diṭṭhiyā vadati, satthā pana ārammaṇalokaṃ abhibhavitvā vihāsi. Anupalitto lokenāti paravādī manussalokena anupalittataṃva sandhāya vadati, satthā pana lokadhammesu kilesehi anupalitto vihāsi. Tasmā asādhakametanti.
二、说法论释
2. Dhammadesanākathāvaṇṇanā
804-806此论题为“说法论”。其中,有人生起这样的执见:“世尊住于兜率天,为说法而派遣了一个化身,由此化身说法,并由尊者阿难接受那教法而宣说,并非由佛陀、世尊所说”,如方等部众。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。然后,为了责难他:“若由那化身说法,它自身便应是导师”,便说出“化身胜者”等语。他宗者不如此承认,予以反驳。此处其余内容,含义明显。
804-806. Idāni dhammadesanākathā nāma hoti. Tattha ‘‘tusitapure ṭhito bhagavā dhammadesanatthāya abhinimmitaṃ pesesi, tena ceva tassa ca desanaṃ sampaṭicchitvā āyasmatā ānandena dhammo desito, na buddhena bhagavatā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi vetullakānaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi tena dhammo desito, sveva satthā bhaveyyā’’ti codetuṃ abhinimmito jinotiādimāha. Itaro tathā asampaṭicchanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
三、悲悯论释
3. Karuṇākathāvaṇṇanā
807-808此论题为“悲悯论”。其中,有人见到,对所爱之物遭到破坏时,有贪者因贪而生起类似悲悯的状态,便生起这样的执见:“所谓悲悯即是贪,而世尊无贪,因此佛陀、世尊没有悲悯”,如某些北道派众。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。然后,为了责难他:“悲悯,因其无染污性、以众生为所缘性、心解脱性、有十一功德性,与慈等同类。若世尊没有悲悯,则他的慈等也应不存在”,便说“佛陀、世尊没有慈”等语。在“具悲悯者”的问难中,他宗者因未见如此称呼而予以反驳。此处其余内容,含义明显。
807-808. Idāni karuṇākathā nāma hoti. Tattha piyāyitānaṃ vatthūnaṃ vipattiyā sarāgānaṃ rāgavasena karuṇāpatirūpikaṃ pavattiṃ disvā ‘‘rāgova karuṇā nāma, so ca bhagavato natthi, tasmā natthi buddhassa bhagavato karuṇā’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi uttarāpathakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘karuṇā nāmesā nikkilesatāya ceva sattārammaṇatāya ca cetovimuttitāya ca ekādasānisaṃsatāya ca mettādīhi samānajātikā, tasmā yadi bhagavato karuṇā natthi, mettādayopissa na siyu’’nti codanatthaṃ natthi buddhassa bhagavato mettātiādimāha. Ākāruṇikoti pañhe tathārūpaṃ vohāraṃ apassanto paṭikkhipati. Sesamettha uttānatthamevāti.
四、香类论释
4. Gandhajātakathāvaṇṇanā
809此节称为“香类论”。其中,有人因对佛陀、世尊怀有不合理的爱恋,而生起这样的执见:“世尊的大小便,远胜于其他一切香类,世间没有比这更香的香类了”,例如某些案达罗派和北道派的徒众。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。本节其余内容,均依巴利原文所述。
809. Idāni gandhajātakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavasena ‘‘bhagavato uccārapassāvo aññe gandhajāte ativiya adhigaṇhāti, natthi tato ca sugandhataraṃ gandhajāta’’nti laddhi, seyyathāpi ekaccānaṃ andhakānañceva uttarāpathakānañca; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.
五、一道论释
5. Ekamaggakathāvaṇṇanā
810-811此节称为“一道论”。其中,有人因对佛陀、世尊怀有不合理的爱恋,而生起这样的执见:“世尊先成须陀洹,后成斯陀含;成斯陀含后成阿那含;成阿那含后证得阿罗汉果,且仅由一道圣道便证得四果”,例如正是这些部派。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。然后,为以与四果俱生的四触等的一致来质难对方,便举出“四触”等语。而“以入流道”等语,是为了追问“以何道证得”。当他回答“以阿罗汉道”时,便以未断身见等来质难他。他宗者反驳说:“世尊是须陀洹”,因为已成正觉者不可能有须陀洹性。在接下来的两个问难中,道理也是同样的。本节其余内容,均依巴利原文所述。
810-811. Idāni ekamaggakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ buddhe bhagavati ayoniso pemavaseneva ‘‘bhagavā sotāpanno hutvā sakadāgāmī, sakadāgāmī hutvā anāgāmī, anāgāmī hutvā arahattaṃ sacchākāsi, ekeneva pana ariyamaggena cattāri phalāni sacchākāsī’’ti laddhi, seyyathāpi tesaññeva; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ catūhi phalehi saddhiṃ uppannānaṃ catunnaṃ phassādīnaṃ ekato samodhānavasena codetuṃ catunnaṃ phassānantiādimāha. Sotāpattimaggenātiādi ‘‘kataramaggena sacchikarotī’’ti pucchanatthaṃ vuttaṃ. Arahattamaggenāti ca vutte tena sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ pahānābhāvavasena codeti. Bhagavā sotāpannoti buddhabhūtassa sotāpannabhāvo natthīti paṭikkhipati. Parato pañhadvayepi eseva nayo. Sesamettha yathāpāḷimeva niyyātīti.
六、禅那转入论释
6. Jhānasaṅkantikathāvaṇṇanā
813-816此节称为“禅那转移论”。其中,有人依据“诸比丘,于此,比丘离诸欲,具足初禅而住;由寻、伺止息,具足第二禅……第三禅……第四禅而住”这一依次教导的经文,生起如是执见:“无需各各禅那的近行转起,禅那即能从一个禅那转移到另一个禅那”,例如化地部及某些案达罗派的徒众。针对他们,自宗者提问,他宗者承认。然后,为质难对方,说道:“若依你的说法,未达第二禅近行,便依顺序从初禅转入第二禅,那么也应能从初禅转入第三禅,或从第二禅转入第四禅”,由此引出“从初禅”等语。而“初禅的”等语,也是为了质难:“如果从初禅无间地进入第二禅,或从第二禅等无间地进入第三禅等,那么仅以一次转向就应能进入”。“于欲见过患”是指先作意欲的过患,而后生起禅那;但在禅那的刹那,他只是作意于相。他问“那正是初禅”,则是为了质难:“如果像前速行之后的后速行那样无间生起,那么除了有前后之别,从特相上看,就会是同一个禅那”。以此方法,应知一切处之义。而“离诸欲”等经文,是表明禅那是依次第教导的,并非无间生起,因此这种见解不能成立。
813-816. Idāni jhānasaṅkantikathā nāma hoti. Tattha yesaṃ ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ, tatiyaṃ jhānaṃ, catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 5.923-934) imaṃ paṭipāṭidesanaṃ nissāya ‘‘tassa tassa jhānassa upacārappavattiṃ vināva jhānā jhānaṃ saṅkamatī’’ti laddhi, seyyathāpi mahisāsakānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi te dutiyajjhānūpacāraṃ appatvā uppaṭipāṭiyā paṭhamajjhānā dutiyajjhānameva saṅkamati, paṭhamato tatiyaṃ, dutiyato catutthampi saṅkameyyā’’ti codetuṃ paṭhamā jhānātiādimāha. Yā paṭhamassātiādi ‘‘yadi paṭhamato anantaraṃ dutiyaṃ, dutiyādīhi vā tatiyādīni samāpajjati, ekāvajjanena samāpajjeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Kāme ādīnavatoti paṭhamaṃ kāme ādīnavato manasi karoto pacchā uppajjati. Jhānakkhaṇe panesa nimittameva manasi karoti. Taññeva paṭhamanti ‘‘yadi purimajavanato pacchimajavanaṃ viya anantaraṃ uppajjeyya, ṭhapetvā purimapacchimabhāvaṃ lakkhaṇato taññeva taṃ bhaveyyā’’ti codetuṃ pucchati. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Vivicceva kāmehītiādīhi paṭipāṭiyā jhānānaṃ desitabhāvaṃ dīpeti, na anantaruppattiṃ, tasmā asādhakanti.
7. 禅那中间论之解释
7. Jhānantarikakathāvaṇṇanā
817-818817-818。现在名为“禅中间论”。在此,有些人不知道“于五法分别了五种禅那,唯只宣说了三种定”,他们不知无寻唯伺定的位置,而持如是见:“此是存在于初禅与第二禅之间的、名为‘禅中间’者”,诸如正量部及一部分暗部。为破此见,自宗论师提问,他方承认。随后为予破斥:“禅亦是心所法,触等亦如是;因此,若有名为‘禅中间’者,则亦应有‘触中间’等”,故说“有触中间耶?”等语。
817-818. Idāni jhānantarikakathā nāma hoti. Tattha yesaṃ samaye ‘‘pañcakanaye pañca jhānāni vibhattāni, kevalaṃ tayo samādhī uddiṭṭhā’’ti avitakkavicāramattassa samādhino okāsaṃ ajānantānaṃ ‘‘paṭhamassa ca dutiyassa ca jhānassa antare jhānantarikā nāma esā’’ti laddhi, seyyathāpi sammitiyānañceva ekaccānañca andhakānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘jhānampi cetasikā dhammā, phassādayopi, tasmā yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, phassantarikādīhipi bhavitabba’’nti codanatthaṃ atthi phassantarikātiādimāha .
“第二禅的”等语,是为破斥而说:“若真有所谓‘禅中间’者,那么第二禅、第三禅等亦皆是禅,其彼此之间亦应有中间。”对方仅因无此执见,一面遮遣,一面却又承认。当被问及“初禅的”时,彼则依据自宗执见而承认。
Dutiyassa ca jhānassāti ‘‘yadi jhānantarikā nāma bhaveyya, dutiyatatiyādīnipi jhānāneva, tesampi antarikāya bhavitabba’’nti codanatthaṃ vuttaṃ. So kevalaṃ laddhiyā abhāvena paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Paṭhamassa cāti puṭṭho laddhivasena paṭijānāti.
819819.“有寻有伺”等语,是为破斥而说:“三种定同具定性,唯独无寻唯伺定是禅中间,其余则不是——于此能有何特殊理由?”
819.Savitakko savicārotiādi ‘‘tiṇṇampi samādhīnaṃ samādhibhāve samāne avitakko vicāramattova samādhi jhānantariko, na itaroti ko ettha visesahetū’’ti codanatthaṃ vuttaṃ.
820-822“两个禅现在生起”是指针对初禅与第二禅而问。他方依其见解承认:“就在它们现在生起之间,有一种无寻唯伺定,名为禅中间。”当被问到“初禅灭去了吗?”时,他承认,因为三心不能于同一刹那中生起。他依四法方式问道:“无寻唯伺定是初禅吗?”自宗论师因该定不在此方式所列而拒绝。“难道不是有三种定吗?”此处意为:在此三种定中,两种定即是禅,并非禅中间;依此理,第三种定也应只是禅,而非禅中间。
820-822.Dvinnaṃ jhānānaṃ paṭuppannānanti paṭhamadutiyāni sandhāya pucchati. Itaro ‘‘tesaṃ paccuppannānaṃyeva antare avitakko vicāramatto samādhi jhānantariko nāma hotī’’ti laddhiyā paṭijānāti. Paṭhamaṃ jhānaṃ niruddhanti puṭṭho tiṇṇaṃ ekakkhaṇe pavatti na yuttāti paṭijānāti . Avitakko vicāramatto samādhi paṭhamaṃ jhānanti catukkanayavasena pucchati. Sakavādī tasmiṃ naye tassa abhāvā paṭikkhipati. Nanu tayo samādhīti etthāyamadhippāyo – yathā tesu tīsu samādhīsu dve samādhī jhānāneva, na jhānantarikā, evaṃ itarenapi jhāneneva bhavitabbaṃ, na jhānantarikāyāti.
8. 「入定者闻声」论之解释
8. Samāpanno saddaṃ suṇātītikathāvaṇṇanā
823-825此下是“入定者闻声”论。其中,有些部派如东山部持如是见:“世尊说声音是初禅的刺,若入定者不闻声,则声音如何为刺?因此,入定者能闻声。”针对他们,自宗论师提问,他方承认。又举“以眼观色”等语,为作责难:“入定者既无五门转起,若仍能闻声,便应能见色。”说声音为刺,是因它能导致散乱。因粗重声触耳时,能令出初禅定,故如是说,是故不成为证明。引述“第二禅的”等语,意在令其明白:“正如其他刺在入定中亦不现起,闻声之理亦然。”以上诸义皆明。
823-825. Idāni samāpanno saddaṃ suṇātītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘yasmā paṭhamassa jhānassa saddo kaṇḍako vutto bhagavatā, yadi ca samāpanno taṃ na suṇeyya, kathaṃ kaṇḍako siyā. Tasmā samāpanno saddaṃ, suṇātī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi pubbaseliyānaṃ; te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Cakkhunā rūpaṃ passatītiādi ‘‘samāpannassa tāva pañcadvārappavattaṃ natthi, tasmiṃ asati yadi so saddaṃ suṇeyya, rūpampi passeyyā’’ti codanatthaṃ vuttaṃ. Saddo kaṇḍakoti vikkhepakarattā vuttaṃ. Oḷārikena hi saddena sote ghaṭṭite paṭhamajjhānato vuṭṭhānaṃ hoti, tenetaṃ vuttaṃ, tasmā asādhakaṃ. Dutiyassa jhānassātiādi ‘‘yathā aññopi kaṇḍako antosamāpattiyaṃ natthi, evaṃ saddassavanampī’’ti bodhanatthaṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ uttānatthamevāti.
9. 「以眼见色」论之解释
9. Cakkhunārūpaṃpassatītikathāvaṇṇanā
826-827826-827。现在名为“以眼见色”论。在此,有些人依据“以眼见色已”这句话,持有这样的见解:“正是净色眼见到色”,例如大众部。针对他们,自宗论师提问,他方承认。然后为了责难他:“如果以眼见色,那么以色见色吗?”而说“以色见色吗?”他方针对色处而拒绝,再次被问时,针对眼而承认。“了知”在此处的意思是:我们是为了针对“见”的承认而问,并非仅仅针对眼的转向。因此,你且说:“你的眼如何以色了知色?”他方依先前的方式既拒绝又承认。然后为了责难他:“如此,色就成为意识了,因为那是了知”,而说“色是意识吗?”他方找不到遁词,便拒绝。“眼有转向吗?”等语,是为了责难而问:“如果眼以了知的意义而见,那么它也应该像眼识一样有转向。”他方因为眼不依赖于转向,它不是在转向无间之后生起的,所以拒绝说“不是”。“以耳闻声”等中,也是同样的道理。“诸比丘,在此,比丘以眼见色”,这是依有辅助条件的说法方式而说。正如以箭射中的人也被说为“以弓射中”,同样,以眼识见的人也被说为“以眼见”,因此这不成为证明。其余诸处也是同样的道理。
826-827. Idāni cakkhunā rūpaṃ passatītikathā nāma hoti. Tattha ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti vacanaṃ nissāya ‘‘pasādacakkhumeva rūpaṃ passatī’’ti yesaṃ laddhi, seyyathāpi mahāsaṅghikānaṃ , te sandhāya pucchā sakavādissa, paṭiññā itarassa. Atha naṃ ‘‘yadi cakkhunā rūpaṃ passeyya, rūpena rūpaṃ passeyyātī’’ti codetuṃ rūpena rūpaṃ passatīti āha. Itaro rūpāyatanaṃ sandhāya paṭikkhipitvā puna puṭṭho cakkhumeva sandhāya paṭijānāti. Paṭivijānātīti ettha ayamadhippāyo – passatīti hi mayaṃ paṭijānanaṃ sandhāya pucchāma, na cakkhūpasaṃhāramattaṃ. Tasmā vadehi tāva ‘‘kiṃ te cakkhumā rūpena rūpaṃ paṭivijānātī’’ti. Itaro purimanayeneva paṭikkhipati ceva paṭijānāti ca. Atha naṃ ‘‘evaṃ sante rūpaṃ manoviññāṇaṃ āpajjati, tañhi paṭivijānāti nāmā’’ti codetuṃ rūpaṃ manoviññāṇanti āha. Itaro lesaṃ alabhanto paṭikkhipateva. Atthi cakkhussa āvaṭṭanātiādi ‘‘yadi cakkhu paṭivijānanaṭṭhena passati, cakkhuviññāṇassa viya tassāpi āvajjanāya bhavitabba’’nti codetuṃ pucchati. Itaro yasmā na āvajjanapaṭibaddhaṃ cakkhu, na taṃ āvajjanānantaraṃ uppajjati, tasmā na hevanti paṭikkhipati. Sotena saddantiādīsupi eseva nayo. Idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ passatīti sasambhārakathānayena vuttaṃ. Yathā hi usunā vijjhantopi ‘‘dhanunā vijjhatī’’ti vuccati, evaṃ cakkhuviññāṇena passantopi ‘‘cakkhunā passatī’’ti vutto, tasmā asādhakametaṃ. Sesesupi eseva nayopi.