经分别·有轮论说的注释
6. 缘起分别根本复注 · 82 段
有轮论说的注释
Bhavacakkakathāvaṇṇanā
242已平息是指已聚集、已连接,也就是没有间断的意思。欲行者是指有欲求的人;或者,把欲当作车乘的人,就叫欲行者,这里说的是这个欲行者。被伤害是指被忧愁所伤害。
242.Samitanti saṅgataṃ, abbocchinnanti attho. Kāmayānassāti kāmayamānassa, kāmo yānaṃ etassāti vā kāmayāno, tassa kāmayānassa. Ruppatīti sokena ruppati.
以缠缚的状态而住立的习性,就是“缠缚住立者”。或者读作“缠缚住立者”,在那里,“缠缚”就是见缠缚,以那个而住立,所以称为缠缚住立者,应当这样理解其含义。五种前兆,是指“花鬘枯萎,衣服污秽,腋下流汗,身体变色,天人对天座不再欢喜”(《如是语》83)所说的五种死亡前兆,这就是其含义。因为看见这些之后,天人们由于有欲的力量,对于由业所生的诸蕴所构成的那一生有,便生起强烈的忧愁。“愚者”就是无知者。以此显示无明是因。“三种”是指以听闻无色界论说、不见业因、死时业现前为因缘而生起的忧等苦。“令诸漏增长”的意思是令诸漏增长、令觉知。
Pariyuṭṭhānatāya tiṭṭhanasīlo pariyuṭṭhānaṭṭhāyī. ‘‘Pariyuṭṭhaṭṭhāyino’’ti vā pāṭho, tattha pariyuṭṭhātīti pariyuṭṭhaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhaṃ, tena tiṭṭhatīti pariyuṭṭhaṭṭhāyīti attho daṭṭhabbo. Pañca pubbanimittānīti ‘‘mālā milāyanti, vatthāni kilissanti, kacchehi sedā muccanti, kāye vevaṇṇiyaṃ okkamati, devo devāsane nābhiramatī’’ti (itivu. 83) vuttāni pañca maraṇapubbanimittānīti attho. Tāni hi disvā kammanibbattakkhandhasaṅkhāte upapattibhave bhavachandabalena devānaṃ balavasoko uppajjatīti. Bāloti avidvā. Tena avijjāya kāraṇabhāvaṃ dasseti. Tividhanti tassāruppakathāsavanakammakāraṇādassanamaraṇakālakammopaṭṭhānanidānaṃ sokādidukkhaṃ. Āsave sādhentīti āsave gamenti bodhentīti attho.
所谓“如此存在”,是指在无明等没有起点的情况下存在。所谓“仅说开端”,这里的“开端”指轮回,轮回的状态就是“有开端”,对它的讲述就是“说仅开端”。或者,“matta”这个词是用来排除差别的,意思是:在无始的状态下存在时,无明在开头、中间、结尾一切地方都可能存在,所以说“仅在开端的无明”是矛盾的。“以执取无明”是指以无明的生起而说,或以不断除而说,或以令它存在于自己的相续中而说。“业等”指业与果报的轮转。无明因为是轮转之因、最为主要,所以被称为“主要之法”。“说者”就是vado。“感受者”或“被感受者”是vedeyyo,即领受乐等,或在一切对象上认知,或通过自己与他人以“快乐者”等方式被认知、被了知。“或梵天神等、或自己”中的vā字,是ca字的意思。因此说“没有作者与受者”,这是按ca字之义构成的复合词。
Evaṃ satīti aviditāditāya anādibhāve sati. Ādimattakathanantiādi etassa atthīti ādimaṃ, bhavacakkaṃ. Tassa bhāvo ādimattaṃ, tassa kathanaṃ ādimattakathanaṃ. Visesanivattiattho vā matta-saddo, sati anādibhāve avijjā ādimhi majjhe pariyosāne ca sabbattha siyāti ādimattāya avijjāya kathanaṃ virujjhatīti attho. Avijjāggahaṇenāti avijjāya uppādanena kathanena, appahānena vā, attano santāne sannihitabhāvakaraṇenāti attho. Kammādīnīti kammavipākavaṭṭāni. Vaṭṭakāraṇabhāvena padhānattā ‘‘padhānadhammo’’ti avijjā kathitā. Vadatīti vado. Vedeti, vediyatīti vā vedeyyo, sukhādiṃ anubhavati, sabbavisaye vā jānāti, ‘‘sukhito’’tiādinā attanā parehi ca jānāti ñāyati cāti attho. Brahmādinā vā attanā vāti vā-saddo ca-saddattho. Tenāha ‘‘kārakavedakarahita’’nti ca-saddatthasamāsaṃ.
以十二种空而空,意思是:以无明等十二种(法)的空性而空;或者,把四种空合为一种,归入十二种,就成为十二种,因此是以这十二种空而空。
Dvādasavidhasuññatāsuññanti avijjādīnaṃ dvādasavidhānaṃ suññatāya suññaṃ, catubbidhampi vā suññataṃ ekaṃ katvā dvādasaṅgatāya dvādasavidhāti tāya dvādasavidhāya suññatāya suññanti attho.
从“前际的引取”来说,就是从过去世引取现在世的果报,所以这个轮回是以受为终点,这就是它的意思。因为即使只是轮回的一部分,也可以称为轮回。或者说,受是伴随渴爱的无明的缘,所以从受生起无明,再从无明生起行等;由于这样连接起来,以受为终点的轮回就是合理的,同样也应该配合到以渴爱为根本的情况上。因为这两者互相渗透。无明遮蔽了诸法的自性,产生颠倒执著,引导邪见行者流转于轮回,或者引导他们的轮回——也就是行等的运转——所以被称为“轮回的引导者”。“由果报的生起”是作者格的说明。因为在这里,识等现在果报的生起是可见的,而过去世中自己的因——无明和行——没有产生果报却持续存在而不被切断,这也由此得到说明。或者说,前一个轮回与第二个轮回的关系已经说过了,由称为受的果报的生起,说明渴爱等因不会断绝;因此,由果报的生起来说明第一个轮回的因不会断绝,这就是意思。或者,由行等果报的生起,说明无明等因没有产生果报却持续存在而不被切断,或者说明识等因与行等的相续;第一个轮回是这样说明的,不像第二个轮回那样连终结也说明,所以说“由果报的生起,说明因的不断绝”。在“识缘名色”中,先说了不圆满处的羯罗蓝,之后再说“名色缘六处”,说明六处的转起,所以说“由次第转起的说明”。在“有缘生”中,没有说诸处的次第生起,所以说“由俱生的说明”。
Pubbantāharaṇatoti pubbantato paccuppannavipākassa āharaṇato paricchinnavedanāvasānaṃ etaṃ bhavacakkanti attho. Bhavacakkekadesopi hi bhavacakkanti vuccati. Vedanā vā taṇhāsahāyāya avijjāya paccayo hotīti vedanāto avijjā, tato saṅkhārāti sambajjhanato vedanāvasānaṃ bhavacakkanti yuttametaṃ, evaṃ taṇhāmūlake ca yojetabbaṃ. Dvinnampi hi aññamaññaṃ anuppaveso hotīti. Avijjā dhammasabhāvaṃ paṭicchādetvā viparītābhinivesaṃ karontī diṭṭhicarite saṃsāre nayati, tesaṃ vā saṃsāraṃ saṅkhārādipavattiṃ nayati pavattetīti ‘‘saṃsāranāyikā’’ti vuttā. Phaluppattiyāti kattuniddeso. Viññāṇādipaccuppannaphaluppatti hi idha diṭṭhā, adiṭṭhānañca purimabhave attano hetūnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchijjanaṃ pakāseti. Atha vā purimabhavacakkaṃ dutiyena sambandhaṃ vuttanti vedanāsaṅkhātassa phalassa uppattiyā taṇhādīnaṃ hetūnaṃ anupacchedaṃ pakāseti, tasmā phaluppattiyā kāraṇabhūtāya paṭhamassa bhavacakkassa hetūnaṃ anupacchedappakāsanatoti attho. Saṅkhārādīnameva vā phalānaṃ uppattiyā avijjādīnaṃ hetūnaṃ phalaṃ ajanetvā anupacchedameva, viññāṇādihetūnaṃ vā saṅkhārādīnaṃ anubandhanameva pakāseti paṭhamaṃ bhavacakkaṃ, na dutiyaṃ viya pariyosānampīti ‘‘phaluppattiyā hetūnaṃ anupacchedappakāsanato’’ti vuttaṃ. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti ettha aparipuṇṇāyatanakalalarūpaṃ vatvā tato uddhaṃ ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti saḷāyatanappavatti vuttāti āha ‘‘anupubbapavattidīpanato’’ti. ‘‘Bhavapaccayā jātī’’ti ettha na āyatanānaṃ kamena uppatti vuttāti āha ‘‘sahuppattidīpanato’’ti.
这(轮回)有因、果、因在前这三种连接,所以叫“因·果·因在前三种连接”,也就是轮回。按因、果、因、果来分,有四个部分,这是诸支的摄集,所以叫“四部分摄集”。虽然没有按各自的体相被直接说出来,但在每一种摄集里它们都被收进去,通过无明、行等的列举而被说明,所以叫“行相”;或者说,过去因等的类别就是行相。烦恼、业、果报与果报、烦恼、业互相连结,一次又一次地转来转去,所以给它们安上“轮转”这个名字,说为“三轮转”;或者因为它们只是轮转的一部分,所以说为“轮转”。
Hetuādipubbakā tayo sandhī etassāti hetuphalahetupubbakatisandhi, bhavacakkaṃ. Hetuphalahetuphalavasena catuppabhedo aṅgānaṃ saṅgaho etassāti catubhedasaṅgahaṃ. Sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā. Kilesakammavipākā vipākakilesakammehi sambandhā hutvā punappunaṃ parivattantīti tesu vaṭṭanāmaṃ āropetvā ‘‘tivaṭṭa’’nti vuttaṃ, vaṭṭekadesattā vā ‘‘vaṭṭānī’’ti vuttāni.
诸连结的起始与终结已经确定,意思就是诸连结的前后部分已经确定。
Sandhīnaṃ ādipariyosānavavatthitāti sandhīnaṃ pubbāparavavatthitāti attho.
任何思都算作有,与思相应的造作行也算作有,这是依据《无碍解道》中法住智分别那一部分所说的内容来讲述的。这里确实出现了思即是有这个说法。而在解释有时,则从义理的角度,依据《分别论》显示思就是行,有则是与思相应的。因为《分别论》中说,其中什么是福行?就是欲界的善思等等,这样宣说了行以思为体。在《无碍解道》中则说,与思相应的法因为是有果报的,所以以有果报的造作称为行,以造作的作用为行。《分别论》中说,一切导向投生的业就是业有,因为它作为有的缘而导向投生,又因为与业相杂相伴而具有业的性质,能使生有增长,所以说为有;而使生有增长的作用,以思最为殊胜,所以《无碍解道》称思为有;造作有的作用,也以思最为殊胜,所以《分别论》以善思等说法称思为行。因此,按照各自的方式,两者在两处都可以合理地宣说,这里并没有矛盾。执取是指欲取,这是依作用而说的。执著是指其余的取。在造作的末尾,是指在三种义释中所说的造作的末尾。
‘‘Yākāci vā pana cetanā bhavo, cetanāsampayuttā āyūhanasaṅkhārā’’ti idaṃ imissā dhammaṭṭhitiñāṇabhājanīye vuttāya paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.47) vasena vuttaṃ. Ettha hi ‘‘cetanā bhavo’’ti āgatāti. Bhavaniddese pana ‘‘sātthato’’ti ettha ‘‘cetanāva saṅkhārā, bhavo pana cetanāsampayuttāpī’’ti vibhaṅgapāḷiyā vasena dassitaṃ. ‘‘Tattha katamo puññābhisaṅkhāro? Kusalā cetanā kāmāvacarā’’tiādinā hi saṅkhārānaṃ cetanābhāvo vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 226) vuttoti. Tattha paṭisambhidāpāḷiyaṃ ‘‘cetanāsampayuttā vipākadhammattā savipākena āyūhanasaṅkhātena saṅkhatābhisaṅkharaṇakiccena saṅkhārā’’ti vuttā. Vibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 234) ‘‘sabbampi bhavagāmikammaṃ kammabhavo’’ti bhavassa paccayabhāvena bhavagāmibhāvato kammasaṃsaṭṭhasahāyatāya kammabhāvato ca upapattibhavaṃ bhāventīti bhavoti vuttā, upapattibhavabhāvanakiccaṃ pana cetanāya sātisayanti paṭisambhidāpāḷiyaṃ cetanā ‘‘bhavo’’ti vuttā, bhavābhisaṅkharaṇakiccaṃ cetanāya sātisayanti vibhaṅgapāḷiyaṃ ‘‘kusalā cetanā’’tiādinā cetanā ‘‘saṅkhārā’’ti vuttā, tasmā tena tena pariyāyena ubhayaṃ ubhayattha vattuṃ yuttanti natthettha virodho . Gahaṇanti kāmupādānaṃ kiccenāha. Parāmasananti itarāni. Āyūhanāvasāneti tīsupi atthavikappesu vuttassa āyūhanassa avasāne.
在解释两种义理时说到造作行,就说“那是它的前分”;说到第三种时,就说“与它相应”。幼童的心念活动以有分为主,大多数情况下不能造作能引生来世的业,所以说“这里诸处已经成熟”。造业时的痴,这是显示作为业之缘的痴,而不是仅指与业相应的痴。
Dvīsu atthavikappesu vutte āyūhanasaṅkhāre ‘‘tassa pubbabhāgā’’ti āha, tatiye vutte ‘‘taṃsampayuttā’’ti. Daharassa cittappavatti bhavaṅgabahulā yebhuyyena bhavantarajanakakammāyūhanasamatthā na hotīti ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Kammakaraṇakāle sammohoti etena kammassa paccayabhūtaṃ sammohaṃ dasseti, na kammasampayuttameva.
业本身就在积聚、增长果报,所以叫“业资粮”。或者说,业就是“有行”,而资助它的无明、爱、取,就是“业资粮”。或者说,能带来结生的“有”就是业,而资助它的、前面说过的那些造作行以及无明等,就是“业资粮”。这样把“业”和“业资粮”合在一起,统称为“业资粮”,这是省略的说法。这十种法被称为“业”,是因为无明等作为业的同伴,与业相似,并且资助业,所以被称为“业”。
Kammāneva vipākaṃ sambharanti vaḍḍhentīti kammasambhārā, kammaṃ vā saṅkhārabhavā, tadupakārakāni avijjātaṇhupādānāni kammasambhārā, paṭisandhidāyako vā bhavo kammaṃ, tadupakārakā yathāvuttaāyūhanasaṅkhārā avijjādayo ca kammasambhārāti kammañca kammasambhārā ca kammasambhārāti ekasesaṃ katvā ‘‘kammasambhārā’’ti āha. Dasa dhammā kammanti avijjādayopi kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti ‘‘kamma’’nti vuttā.
在这里,无明等和识等被概括在一起,这就是“概括”,也就是业与果报。或者说,业与果报这样被概括起来,所以叫“概括”,也就是无明等和识等。不过要明白,这是根据它们同属概括这一共性,才用了单数表达。或者,“概括”这个词是“部分”的同义词,所以“业的部分”就是“业的概括”。
Saṅkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, kammaṃ vipāko ca. Kammaṃ vipākoti evaṃ saṅkhipīyatīti vā saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Saṅkhepasaddo vā bhāgādhivacananti kammabhāgo kammasaṅkhepo.
“这样生起”是指从业而生的果报。在那里,“从无明生起诸行”等等,就是“这样生起”;或者说,以三际等方式生起的这个有轮,就是这里的意思。“短暂”是指有去有来之法,也就是会坏灭之法。用“无常”这个词显示生灭性,用“变易”这个词显示变异性,以此否定“能住留一段时间”;用“不稳固”这个词否定坚固性,显示没有坚实性。因本身就是资粮,所以叫“因资粮”。在“从处所、从因”这句话里,这样说的就是“处所”;其他共通的因是“资粮”,不共的因是“因”。“这样”是指:这样从因而生起诸法,唯是法而已;因灭则法灭;为了断除轮回,宣说诸法令它灭尽,这就是这里的意思。“梵行”在这里就是指此梵行。在“以及诸有情”中,“以及”这个词表示集合,意思是:这样,梵行也存在,而且不落常见和断见。因为这样,当诸法唯依因缘而生起时,有情不可得;如果它可得,就会成为常见或断见;如果它不可得,那就既不是断见也不是常见,这就是所说的意思。
Evaṃ samuppannanti kammato vipāko. Tatthāpi avijjāto saṅkhārāti evaṃ samuppannaṃ, tisandhiādivasena vā samuppannaṃ idaṃ bhavacakkanti attho. Ittaranti gamanadhammaṃ, vinassadhammanti attho. Tena uppādavayavantatādīpakena anicca-saddena vikārāpattidīpakena cala-saddena ca adīpitaṃ kālantaraṭṭhāyitāpaṭikkhepaṃ dīpeti, adhuvanti etena thirabhāvapaṭikkhepaṃ nissārataṃ. Hetū eva sambhārā hetusambhārā. ‘‘Ṭhānaso hetuso’’ti ettha evaṃ vuttaṃ vā ṭhānaṃ, aññampi tassa tassa sādhāraṇaṃ kāraṇaṃ sambhāro, asādhāraṇaṃ hetu. Evanti evaṃ hetuto dhammamattasambhave hetunirodhā ca vaṭṭupacchede dhamme ca taṃnirodhāya desite satīti attho. Brahmacariyaṃ idha brahmacariyidha. Satte cāti ettha ca-saddo evaṃ brahmacariyañca vijjati, sassatucchedā ca na hontīti samuccayattho. Evañhi hetuāyatte dhammamattasambhave satto nupalabbhati, tasmiñca upalabbhante sassato ucchedo vā siyā, nupalabbhante tasmiṃ nevucchedo na sassatanti vuttaṃ hoti.
从真谛生起,是指从真谛,或者从诸真谛的生起。善与不善业,因为是在轮回之说中流转的,所以应知为有漏。无差别地,是指不区分思与思相应,把这一切善与不善业都称为集谛,这就是其含义。因为“渴爱……中略……其余有漏善法”这一句,是不区分思与思相应而说的;或者,是不区分圣谛而称为集谛,这就是其含义。
Saccappabhavatoti saccato, saccānaṃ vā pabhavato. Kusalākusalaṃ kammanti vaṭṭakathāya vattamānattā sāsavanti viññāyati. Avisesenāti cetanā cetanāsampayuttakāti visesaṃ akatvā sabbampi taṃ kusalākusalaṃ kammaṃ ‘‘samudayasacca’’nti vuttanti attho. ‘‘Taṇhā ca…pe… avasesā ca sāsavā kusalā dhammā’’ti hi cetanācetanāsampayuttavisesaṃ akatvā vuttanti, ariyasaccavisesaṃ vā akatvā samudayasaccanti vuttanti attho.
“于诸所依”是指在诸所缘上,或者在眼等这些应当被覆盖的所依上。“由于是忧等之所依”是说因为它是它们的原因——由它们所成就的、与无明俱行的诸行,也成为他世显现的缘,这就是要表达的意思。或者说,死心是结生识的无间缘,所以说“也成为他世显现的缘”。不过,那死心如果没有无明和行配合,就不会成为他世的缘,因此为了显示它的助伴而说“由于是忧等之所依”。“二种”是指:依其自性本身,以及依成为他法之缘的状态,所以有二种。
Vatthūsūti ārammaṇesu, cakkhādīsu vā paṭicchādetabbesu vatthūsu. Sokādīnaṃ adhiṭṭhānattāti tesaṃ kāraṇattā, tehi siddhāya avijjāya sahitehi saṅkhārehi paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyāti adhippāyo. Cuticittaṃ vā paṭisandhiviññāṇassa anantarapaccayo hotīti ‘‘paccayo ca hoti bhavantarapātubhāvāyā’’ti vuttaṃ . Taṃ pana cuticittaṃ avijjāsaṅkhārarahitaṃ bhavantarassa paccayo na hotīti tassa sahāyadassanatthamāha ‘‘sokādīnaṃ adhiṭṭhānattā’’ti. Dvidhāti attanoyeva sarasena dhammantarapaccayabhāvena cāti dvidhā.
“以无明为缘而有诸行”这句话,是通过显示诸行是依缘而生的,来表明“到底是谁在造作?这个问题问得不成立”。这是为了遮止认为有一个造作者的观点。“如是等见之遮止”这句话,则是说明要遮止“他忧愁、悲泣、痛苦”这类看法。因为忧愁等也是依缘而生、不能自主的,所以用“以生为缘而有老死、忧悲苦恼……中略……生起”这句话来说。
Avijjāpaccayā saṅkhārāti etena saṅkhārānaṃ paccayuppannatādassanena ‘‘ko nu kho abhisaṅkharotīti esa no kallo pañho’’ti dasseti. Tenetaṃ kārakadassananivāraṇanti. Evamādidassananivāraṇanti etena ‘‘socati paridevati dukkhito’’tiādidassananivāraṇamāha. Sokādayopi hi paccayāyattā avasavattinoti ‘‘jātipaccayā jarāmaraṇaṃ soka…pe… sambhavantī’’ti etena vuttanti.
就像痈肿破裂时长出的小疖子:在为痈肿破裂而治疗时,在那个痈肿上面生出来的小疖子;或者像痈肿从多处破裂时出现的疖子。痈肿的种种变异,就是肿胀、充血、首先处理等状态。
Gaṇḍabhedapīḷakā viyāti gaṇḍabhedanatthaṃ paccamāne gaṇḍe tassapi upari jāyamānakhuddakapīḷakā viya, gaṇḍassa vā anekadhābhede pīḷakā viya. Gaṇḍavikārā sūnatāsarāgapubbagahaṇādayo.
眼睛被翳膜蒙住的人看不见色境,即使看见什么,也是颠倒地看;同样,被无明蒙蔽的人不通达、不见苦等,或者错误地行持。所以,无明就像翳膜;诸行就像蛆虫,因为是自己所造,又是自己在轮回中流转的原因,也像剑鞘的各个部分;识就像王子,得不到诸行的摄持就无法立足,正如王子得不到辅相的摄持就无法立足,这里“没有摄持就得不到立足”是它们的共同点。“趣相”指的是业等所缘。“由于构想”:因为作为所缘,或者因为与相应的寻一起思惟。名色像幻术,因为有天人、人、畜生、鸟等种种不同的形态;六处像丛林,因为依所依的差别而有增长的差别。“诸处的触”:因为作为境与有境的诸处相互面对。在这里应当知道,诸行等与剑鞘的部分、辅相等,各以两种相似而有两种譬喻。
Paṭalābhibhūtacakkhuko rūpāni na passati, kiñcipi passanto ca viparītaṃ passati, evaṃ avijjābhibhūto dukkhādīni na paṭipajjati na passati, micchā vā paṭipajjatīti paṭalaṃ viya avijjā, kiminā viya attanā katattā vaṭṭassa attanoyeva paribbhamanakāraṇattā ca kosappadesā viya saṅkhārā, saṅkhārapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamānaṃ viññāṇaṃ pariṇāyakapariggahaṃ vinā patiṭṭhaṃ alabhamāno rājakumāro viyāti pariggahena vinā patiṭṭhālābho ettha sāmaññaṃ. Upapattinimittanti kammādiārammaṇamāha. Parikappanatoti ārammaṇakaraṇato, sampayuttena vā vitakkena vitakkanato. Devamanussamigavihaṅgādivividhappakāratāya māyā viya nāmarūpaṃ, patiṭṭhāvisesena vuḍḍhivisesāpattito vanappagumbo viya saḷāyatanaṃ. Āyatanānaṃ visayivisayabhūtānaṃ aññamaññābhimukhabhāvato āyatanaghaṭṭanato. Ettha ca saṅkhārādīnaṃ kosappadesapariṇāyakādīhi dvīhi dvīhi sadisatāya dve dve upamā vuttāti daṭṭhabbā.
既深邃,又闪耀、显明、可见,所以叫“深奥光明”。“依生为缘而俱起、俱来的状态”:意思是——依生为缘而俱起之后,与它一同存在、随顺自己缘的法,一层一层向上而来,这就是“相续不断”。或者,“俱起的状态”和“俱来的状态”合起来就是“俱起俱来的状态”。因为“不是离开生而有老死,也不是从生以外的别处而有”,这是说“依生为缘而俱起的状态”。而在这里,“从生而俱来”,是说“依缘而俱来的状态”,意思是:无论哪一种生,以何种方式成为缘,就随顺那种方式而显现。
Gambhīro eva hutvā obhāsati pakāsati dissatīti gambhīrāvabhāso. Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayā sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo, anuppabandhoti attho. Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho. ‘‘Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti, na ca jātiṃ vinā aññato hotī’’ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto. Itthañca jātito samudāgacchatīti paccayasamudāgataṭṭho, yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti, tadanurūpapātubhāvoti attho.
关于顺行和逆行,这里说的是:把因缘的生起,以及所生之法的生起,称为顺行;把灭,以及灭尽,称为逆行。从起点到终点是顺行,从终点回到起点是逆行。像“这四种食以什么为因”这样,从中间开始讲的,是逆行的教导;像“缘于眼和诸色而生起眼识,三者和合就是触,缘触而有受”这样,是顺行的教导。这二者就是两个连接处、三段的简略说法。在“诸比丘,对可被结缚的诸法随观乐味而住的人,渴爱增长,缘渴爱而有取”这类经文中,则是一个连接处、两段的简略说法。
Anulomapaṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhātaṃ anulomaṃ, nirodhā nirodhasaṅkhātaṃ paṭilomañcāha. Ādito pana antagamanaṃ anulomaṃ, antato ca ādigamanaṃ paṭilomamāhāti. ‘‘Ime cattāro āhārā kiṃnidānā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.11) vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya, ‘‘cakkhuṃ paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso, phassapaccayā vedanā’’tiādikāya (saṃ. ni. 2.43-44; 2.4.60) anulomadesanāya ca dvisandhitisaṅkhepaṃ, ‘‘saṃyojanīyesu, bhikkhave, dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati, taṇhāpaccayā upādāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.53-54) ekasandhidvisaṅkhepaṃ.
通达无明等法的自性,所以叫通达。正如所说:“对于那各类在那些地方所说的法,应当通达的、名为自相的不颠倒自性,就是通达。”(《法集论注·因缘谈》)在非福行当中,一部分是有贪的,另一部分是离贪的;或者由于贪没有对治,一切使贪增长的非福行都是有贪的,其余因为是对治,所以是离贪。“比丘们,这未曾听闻的凡夫长久以来执取、执为我所、执取为‘这是我的,我是这个,这是我的我’”(《相应部》2.62),对于我执,识被说为殊胜的所依,所以识的空义甚深;又因为“我知、我轮回”——执著有作用、有转起的强力执著,无作用义、无转起、结生、显现之义也甚深;名与色不相混,所以可以分离;名与名不可分离,应当这样结合。若以一俱生一俱灭而不可分离为所期之义,色与色也可以成立。又或者:在四蕴有中,名与色不同时存在,所以彼此可以分离;在五蕴有中,二者同时存在,所以不可分离,应当这样了知。
Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho. Vuttañhi ‘‘tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā). Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo, añño virāgo, rāgassa vā apaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo, itaro paṭipakkhabhāvato virāgo. ‘‘Dīgharattañhetaṃ, bhikkhave, assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti (saṃ. ni. 2.62) attaparāmāsassa viññāṇaṃ visiṭṭhaṃ vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro, attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraṭṭhaasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā, nāmassa rūpena, rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo, nāmassa nāmena avinibbhogo yojetabbo. Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete rūpassa ca rūpena labbhati. Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññavinibbhogo, pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo.
增上义,就是根缘的状态。所谓“这也是世间,这也是门,这也是田”(《法集论》598-599)所说的世间等义,应当配合到眼等五根上来理解。意处也有坏灭,意触等也有门和田的性质,所以这些义在这里同样成立。对于现在眼前色等所缘,能够显示它们的那个特征就是光照,这是眼等成为对境的状态;对于意处来说,则是了知。碰击义尤其应当配合到眼触等五种触上,其余六种也应当配合上去。触碰是触的自性,碰击是它的作用,其余的是现起的行相。从作用的角度说领受所缘的味,从特征的角度说感受。因为“我感受”这种执著非常强烈,所以受的无命者义很甚深。无命者之受的所感受,就是无命者感受,这个无命者感受本身就是其义,也就是无命者感受之义。
Adhipatiyaṭṭho nāma indriyapaccayabhāvo. ‘‘Lokopeso dvārāpesā khettampeta’’nti (dha. sa. 598-599) vuttā lokādiatthā cakkhādīsu pañcasu yojetabbā. Manāyatanassapi lujjanato manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā sambhavanteva. Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo, manāyatanassa vijānanaṃ. Saṅghaṭṭanaṭṭho visesena cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ, itare channampi yojetabbā. Phusanañca phassassa sabhāvo, saṅghaṭṭanaṃ raso, itare upaṭṭhānākārā. Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto, vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena. Attā vedayatīti abhinivesassa balavatāya nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro. Nijjīvāya vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ, nijjīvavedayitameva attho nijjīvavedayitaṭṭho.
四种取的“执取”义是共同的;而“抓取”义属于欲取,其余三种取则具有“执著”等义。因为经中说“见之荒漠”,所以诸见也有难以超越之义。或者,由于执取牢固,四种取都可以说具有难以超越之义。“于胎、趣、住、住处而生起”——在这个复合词中,应当看作处格的语形没有消失,因此它与“积聚、行作”等词构成复合词。老死这一支以死为主,所以只就死显示灭等甚深之义。因为不断灭尽而有破损等成熟转起,这就是老;或者应当看作老就是灭尽之义。因为新状态的消失就是灭,这样说才合理。变异之义则是两者共通的。又或者,从相续来说,老有灭尽与衰败的状态;从世俗刹那来说,死有破坏与变异的状态,应当这样结合。
Ādānaṭṭho catunnampi upādānānaṃ samāno, gahaṇaṭṭho kāmupādānassa, itaresaṃ tiṇṇaṃ abhinivesādiattho. ‘‘Diṭṭhikantāro’’ti hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamanaṭṭhopīti. Daḷhagahaṇattā vā catunnampi duratikkamanaṭṭho yojetabbo. Yonigatiṭhitinivāsesukhipananti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo, tasmā tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti. Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrā dassitā. Navanavānañhi parikkhayena khaṇḍiccādiparipakkappavatti jarāti, khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo. Navabhāvāpagamo hi khayoti vattuṃ yuttoti. Vipariṇāmaṭṭho dvinnampi. Santativasena vā jarāya khayavayabhāvo, sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmatā yojetabbā.
义理就是诸义的理趣。无明等义依同一性等状态被引导、被了知,所以同一性等就是它们的理趣,称为义理。因为被引导就是理趣。或者,诸义本身就是以同一性等状态被引导、被了知的,所以称为义理。又或者,以这些来引导就是理趣,以同一性等把诸义引导为“一”等,因此同一性等就是诸义的理趣,即义理。譬如,在相续不断中,种子达到树的状态,以树的状态而转起,这就称为同一性,所以相续不断就是同一性;同样,这里也显示无明等的相续不断就是同一性。
Atthanayāti atthānaṃ nayā. Avijjādiatthehi ekattādī sena bhāvena nīyanti gammentīti ekattādayo tesaṃ nayāti vuttā. Nīyantīti hi nayāti. Atthā eva vā ekattādibhāvena nīyamānā ñāyamānā ‘‘atthanayā’’ti vuttā. Nīyanti etehīti vā nayā, ekattādīhi ca atthā ‘‘eka’’ntiādinā nīyanti, tasmā ekattādayo atthānaṃ nayāti atthanayā. Santānānupacchedena bījaṃ rukkhabhāvaṃ pattaṃ rukkhabhāvena pavattanti ekattena vuccatīti santānānupacchedo ekattaṃ, evamidhāpi avijjādīnaṃ santānānupacchedo ekattanti dasseti.
对于相续已经断裂、彼此毫无关联的种种差别加以执取,从而认为“一个有情断灭了,另一个有情生起了”,这样执取的人就抓住了断见。
Bhinnasantānassevāti sambandharahitassa nānattassa gahaṇato sattantaro ucchinno sattantaro uppannoti gaṇhanto ucchedadiṭṭhimupādiyati.
“从任何处”是说:如果一法能从另一法生起,那为什么油不能从沙子生起、乳不能从甘蔗生起?因此认为“没有任何因能作为任何果的因”,就执持无因见;又因为即使因不存在,仍有决定性,油、乳、身体等还是从芝麻、牛、精血等生起,所以就执持宿命论。应当按各自对应的语境这样理解。
Yato kutocīti yadi aññasmā aññassuppatti siyā, vālikato telassa, ucchuto khīrassa kasmā uppatti na siyā, tasmā na koci kassaci hetu atthīti ahetukadiṭṭhiṃ, avijjamānepi hetumhi niyatatāya tilagāvīsukkasoṇitādīhi telakhīrasarīrādīni pavattantīti niyativādañca upādiyatīti viññātabbaṃ yathārahaṃ.
为什么?因为,若不打破有轮,则连在梦中能超越轮回怖畏者亦不存在——应当这样理解其中的关联。难超越,就是难以越过。如同雷电轮:它只是碾碎,绝不可能不碾碎而转动;同样,有轮因为纯粹是生苦,所以被称为“常碾碎”。
Kasmā? Yasmā idañhi bhavacakkaṃ apadāletvā saṃsārabhayamatīto na koci supinantarepi atthīti sambandho. Durabhiyānanti duratikkamaṃ. Asanivicakkamivāti asanimaṇḍalamiva. Tañhi nimmathanameva, nānimmathanaṃ pavattamānaṃ atthi, evaṃ bhavacakkampi ekantaṃ dukkhuppādanato ‘‘niccanimmathana’’nti vuttaṃ.
用智慧之剑斩断之后,已经超越轮回怖畏的人是不存在的——为了说明这一点,而说了“此亦已说”等话。线的缠结就是线缠结,像线缠结一样生起的就是线缠结所生,意思是说被烦恼、业和果报极度纠缠在一起。雌鸟的巢叫做guṇāguṇḍika。因为没有增长所以叫恶趣,因为是苦的去处所以叫恶道,因为从乐的积聚处堕落所以叫堕落,以及诸堕落,也就是四种恶趣;而且不能超越以“诸蕴次第”等方式所说的轮回。或者说,在这里,整个轮回本身就因为增长消失等含义而被叫做恶趣等,仅仅因为它纯粹是苦蕴。
Ñāṇāsinā apadāletvā saṃsārabhayaṃ atīto natthīti etassa sādhakaṃ dassento āha ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi. Tantūnaṃ ākulakaṃ tantākulakaṃ, tantākulakamiva jātā tantākulakajātā, kilesakammavipākehi atīva jaṭitāti attho. Guṇāya sakuṇiyā nīḍaṃ guṇāguṇḍikaṃ. Vaḍḍhiabhāvato apāyaṃ dukkhagatibhāvato duggatiṃ sukhasamussayato vinipātattā vinipātañca catubbidhaṃ apāyaṃ, ‘‘khandhānañca paṭipāṭī’’tiādinā vuttaṃ saṃsārañca nātivattati. Saṃsāro eva vā sabbo idha vaḍḍhiapagamādīhi atthehi apāyādināmako vutto kevalaṃ dukkhakkhandhabhāvato.
2. 阿毗达摩分别注释
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
243243. 缘起就像大地和虚空一样,是依极广极阔之义的假立方式而宣说的。因为世尊在经分别中,不把缘起局限在单一的心上,而是依一切有情、一切心共通的方式,使它广博开显,就像把未广未阔的大地和虚空扩展开来一样。其中说“依种种心”,是为了显示:非俱生的、俱生的缘及缘所生法,都归属于种种心。这些是九个根本句,所以叫“九根本句”,也就是理趣。所谓“依一一理趣,摄集了四个四个转起”,这里应当说“依一一四分组”。因为在这里,理趣的四转起是已确立的,而所显示的四分组也就是理趣。
243. Pathavīākāsā viya paṭiccasamuppādo mahāpatthaṭavitthāritānaṃ atthānaṃ parikappavasena kathito. Tañhi apatthaṭaṃ avitthatañca pathaviṃ ākāsañca pattharanto vitthārayanto viya ca ekekacittāvaruddhaṃ akatvā sabbasattasabbacittasādhāraṇavasena patthaṭavitthataṃ katvā suttantabhājanīyena bhagavā dasseti. Tattha nānācittavasenāti asahajātānaṃ sahajātānañca paccayapaccayuppannānaṃ nānācittagatānaṃ dassitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Nava mūlapadāni etesanti navamūlapadā, nayā. ‘‘Ekekena nayena catunnaṃ catunnaṃ vārānaṃ saṅgahitattā’’ti vuttaṃ, ettha ‘‘ekekena catukkenā’’ti vattabbaṃ. Nayacatukkavārā hi ettha vavatthitā dassitānaṃ catukkānaṃ nayabhāvāti.
四缘组的注释
1. Paccayacatukkavaṇṇanā
不把无明取为支分,此后“以无明为缘而有行”等,则是连同缘一起说的缘所生法,是以支分的形态来说的,因此说“不是,因为它不是支分”。这样做了之后,在《分别论》中先单独解释“其中什么是无明”,然后再以“其中什么是以无明为缘的行”等方式,逐一解释了各自具有相应缘的行等。在三种方式中,第一方式进入第二方式等时,由于缘的差别等一切种种共通,它涵盖了那些方式的差别,所以说它是“涵盖一切者”。因为第一方式并不只是说到第六处,还说到名是触的缘;而名也不只是第六处的缘,还是触的缘——这是为了显示缘的差别;并且为了显示《大缘经》说法所依据的义理差别,那部经省略了第六处这一支而宣说,因此说它进入第二方式,但这不是从涵盖一切支分的意义上说的。
Avijjaṃ aṅgaṃ aggahetvā tato paraṃ ‘‘avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādīni paccayasahitāni paccayuppannāni aṅgabhāvena vuttānīti āha ‘‘na, tassa anaṅgattā’’ti. Evañca katvā niddese (vibha. 226) ‘‘tattha katamā avijjā’’ti avijjaṃ visuṃ vissajjetvā ‘‘tattha katamo avijjāpaccayā saṅkhāro’’tiādinā taṃtaṃpaccayavanto saṅkhārādayo vissajjitāti. Tīsu pakāresu paṭhamapaṭhamavāro dutiyavārādīsu pavisanto paccayavisesādisabbanānattasādhāraṇattā te vāravisese gaṇhātīti ‘‘sabbasaṅgāhako’’ti vutto. Paṭhamavāro eva hi na kevalaṃ chaṭṭhāyatanameva, atha kho nāmañca phassassa paccayo, nāmaṃ vā na kevalaṃ chaṭṭhāyatanasseva, atha kho phassassāpīti paccayavisesadassanatthaṃ, yena atthavisesena mahānidānasuttadesanā pavattā, taṃdassanatthañca chaṭṭhāyatanaṅgaṃ parihāpetvā vuttoti tassa dutiyavāre ca paveso vutto, na sabbaṅgasamorodhato.
“其中”是指在四个转起组中的每一个转起里。“以其他方式”是指不同于经分别的方式而说为“行”。“未说”是指“色是六处”;而在那些转起中,四种转起里的愁等虽未被宣说,在经分别中却有宣说。在那里,所说的“第六处”,在这里是以其他方式宣说的,应当这样理解。
Yatthāti vāracatukke ekekavāre ca. Aññathāti suttantabhājanīyato aññathā saṅkhāroti vuttaṃ. Avuttanti ‘‘rūpaṃ saḷāyatana’’nti, tesupi ca vāresu catūsupi sokādayo avuttā suttantabhājanīyesu vuttā. Tattha ca vuttameva idha ‘‘chaṭṭhāyatana’’nti aññathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.
“一切处共通”是指:按前面所说的方式,在一切转起中都共通;或者是指在一切识生起的处所与有分中都共通。由于没有离开(识),识的三蕴聚也同样既是果又是缘,所以说“无差别地”。不过,依据“三者和合为触”这一经教所说,识是触的特别缘,所以触是识的特别果;虽然与缘相应的诸法都有食缘的作用,但就作用来说,意思食令识持续生起是特别的作用,所以行是识的特别缘。“唯无心刹那”是指没有心刹那那样长的量。“其义理”是指所说无明等的义理,应依经分别注释中所说方式了知。
Sabbaṭṭhānasādhāraṇatoti vuttanayena sabbavārasādhāraṇato, sabbaviññāṇapavattiṭṭhānabhavasādhāraṇato vā. Vinā abhāvena viññāṇassa khandhattayampi samānaṃ phalaṃ paccayo cāti āha ‘‘avisesenā’’ti. ‘‘Tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (ma. ni. 1.204; saṃ. ni. 2.43) vacanato pana viññāṇaṃ phassassa visesapaccayoti tassa phasso visiṭṭhaṃ phalaṃ, satipi paccayasampayuttānaṃ āhārapaccayabhāve manosañcetanāya viññāṇāharaṇaṃ visiṭṭhaṃ kiccanti saṅkhāro cassa visiṭṭho paccayo. Acittakkhaṇamattānīti cittakkhaṇappamāṇarahitāni. Tassatthoti tassa vuttassa avijjādikassa attho suttantabhājanīyavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.
关于“因”等:在这里,哪一个四法组合中提到了“因”这个词,就应该知道,因为与“因”这个词相伴,所以它被称为“因”。“因”这个词表示趣向,由于不离和遮止离,它就是趣向,因此说因四法组合是依不离缘而说的。
Hetukādīnīti ettha yasmiṃ catukke hetuka-saddo vutto, taṃ hetuka-saddasahacaritattā ‘‘hetuka’’nti vuttanti veditabbaṃ. Hetu-saddo gatisūcako avigatatā ca vigatatānivāraṇavasena gati eva hotīti hetukacatukkaṃ avigatapaccayavasena vuttanti vuttaṃ.
“三种、四种或五种”里的“或”字,应当理解为它也允许说成“或六种”。因为定是以三种共通的禅那、根和道缘为缘。取对“有”是以道缘等为缘,所以说七种,这是就不包括欲取而说的。至于欲取怎样成为“有”的缘,那种方式在讲渴爱时已经说过了,所以这里不再说。
Tidhā catudhā pañcadhā vāti vā-saddo ‘‘chadhā vā’’tipi vikappetīti daṭṭhabbo. Samādhi hi sādhāraṇehi tīhi jhānindriyamaggapaccayehi ca paccayoti. Upādānaṃ bhavassa maggapaccayena cāti sattadhāti kāmupādānavajjānaṃ vasena vadati. Kāmupādānaṃ pana yathā bhavassa paccayo hoti, so pakāro taṇhāyaṃ vutto evāti na vutto.
在这四组里,说“以俱生缘为缘而存在”,这是从说法的角度表达其用意。实际上,并不是在任何地方,自己的缘所生法都不以各自相应的方式成为缘;但因为这一组四法确实是依俱生缘而说的,所以论师们说,在这里就只是俱生缘。所谓“第一轮”,应当说就是“第一组四法”。关于“有等并非如此”:如果第一组四法只是依俱生缘而说,那么“有”对“生”、“生”对“死”就不是俱生缘。正如在“不离四组”等中,因为没有“有等具有不离等缘性”,所以没有说“有缘生、有因”等;同样,在这里也不应当说“有缘生”等。因为就像在“不离四组”等中那样,这里也没有能表明缘之差别的话语,于是缘这个说法本身就成了表明它们俱生性的表达。然而,并不是没有那样说,而且“有”等也不是俱生缘,因此,这一组四法并不是只依俱生缘而说。至于“其余诸缘也存在”,这是不把这句话和“有等”连在一起,而是就一般情况说:无明等与俱生一起,其余缘性也存在。这里的意思是:由于没有能表明缘之差别的话语,也许会说“无明等除了俱生之外没有别的缘性,所以这一组四法只是依俱生缘而成立”,但它们并非不存在,因此这一组四法并不是那样成立的。
Imasmiṃ catukke sahajātapaccayena paccayā hontīti vacanavasenāti adhippāyo. Attho hi na katthaci attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na hoti, sahajātapaccayavaseneva pana imassa catukkassa vuttattā soyevettha hotīti vadanti. Paṭhamavāroti paṭhamacatukkoti evaṃ vattabbaṃ. Bhavādīnaṃ tathā abhāvanti yadi sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vutto, bhavo jātiyā, jāti ca maraṇassa sahajātapaccayo na hotīti yathā avigatacatukkādīsu ‘‘bhavapaccayā jāti bhavahetukā’’tiādi na vuttaṃ bhavādīnaṃ avigatādipaccayatāya abhāvato, evamidhāpi ‘‘bhavapaccayā jātī’’tiādi na vattabbaṃ siyā. Paccayavacanameva hi tesaṃ sahajātasūcakaṃ āpannaṃ avigatacatukkādīsu viya idha paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā, na ca taṃ na vuttaṃ, na ca bhavādayo sahajātapaccayā honti, tasmā na sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko vutto. Sesapaccayānañca sambhavanti idaṃ ‘‘bhavādīna’’nti etena saha ayojetvā sāmaññena avijjādīnaṃ sahajātena saha sesapaccayabhāvānañca sambhavaṃ sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – paccayavisesasūcakassa vacanantarassa abhāvā sahajātato aññe paccayabhāvā avijjādīnaṃ na sambhavantīti sahajātapaccayavasenevāyaṃ catukko āraddhoti vucceyya, na ca te na sambhavanti, tasmā nāyaṃ tathā āraddhoti.
有人说“《大缘起经》里讲的是十一支缘起”。不过在那部经里,因为“名色为缘而有识,识为缘而有名色,名为缘而有触”等这样的说法,名色出现了两次。如果把这两次名色合起来算作一支,就说成九支;如果分开算作两支,就说成十支。而在别处所说的无明和行,当它们被结合起来用来说明三世时,就成了十一支——应当知道,正是因为这个原因才那样说。这是为了完整把握《大缘起经》的教说。因为在那一经中,就像眼处等被归入色、第六处被归入名一样,为了说明触是以全部的色为缘、也是以全部的名(即心所)为缘,才说了“名色为缘而有触”。同样,在这里,为了完整把握那一教说,通过显示那里所显示的特殊含义,在一心刹那的缘起中,把第六处归入名,而说“名为缘而有触”,这就是这段话的意思。
‘‘Mahānidānasuttante ekādasaṅgiko paṭiccasamuppādo vutto’’ti vuttaṃ, tattha pana ‘‘nāmarūpapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādinā (dī. ni. 2.97) dvikkhattuṃ āgate nāmarūpe ekadhā gahite navaṅgiko, dvidhā gahite dasaṅgiko vutto, aññattha pana vuttesu avijjāsaṅkhāresu addhattayadassanatthaṃ yojiyamānesu ekādasaṅgiko hotīti katvā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Mahānidānasuttantadesanāya pariggahatthanti tattha hi cakkhāyatanādīni viya rūpe chaṭṭhāyatanañca nāme antogadhaṃ katvā phassassa niravasesarūpapaccayaṃ viya niravasesanāmapaccayañca dassetuṃ ‘‘nāmarūpapaccayā phasso’’ti vuttaṃ, evamidhāpi tattha dassitavisesadassanena taṃdesanāpariggahatthaṃ ekacittakkhaṇike paṭiccasamuppāde chaṭṭhāyatanaṃ nāmantogadhaṃ katvā ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vuttanti attho.
这句话是就色法流转的处所说而说的,所以省略了“于此”这个词,并不是指前面所说的。正因为这样,才说了“因为此……”等等。
Rūpappavattidesaṃ sandhāya desitattā ‘‘imassā’’ti vacanaseso, na purimānanti, teneva ‘‘ayañhī’’tiādimāha.
这里说“依生趣而称化生者”,应当理解为:湿生者因为诸处具足,也被归入化生来说。或者,为了显示最主要的生趣,即一切处都具足的生趣,才说“化生者”。确实,在《法心分别》中也是以这种含摄显示的方式,只举出化生,比如“化生的饿鬼”等,而没有提到湿生。在同一个心刹那中,触不可能依六处而生起;而且对于同一个不善触,在同一刹那生起的、除意处以外的诸处,并不成为它的缘;所缘缘在这里也不是能生起它的缘,所以不被取用。因此,为了显示不能说“六处缘触”,才说了“然而因为此……”等话。
Yonivasena opapātikānanti cettha saṃsedajayonikāpi paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttāti daṭṭhabbā. Padhānāya vā yoniyā sabbaparipuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘‘opapātikāna’’nti vuttaṃ. Evaṃ saṅgahanidassanavaseneva hi dhammahadayavibhaṅgepi (vibha. 1009) ‘‘opapātikānaṃ petāna’’ntiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ, na saṃsedajaggahaṇanti. Ekacittakkhaṇe chahāyatanehi phassassa pavatti natthi, na cekassa akusalaphassassa chaṭṭhāyatanavajjaṃ āyatanaṃ samānakkhaṇe pavattamānaṃ paccayabhūtaṃ atthi, ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotīti na gayhati, tasmā ‘‘saḷāyatanapaccayā phasso’’ti na sakkā vattunti dassanatthaṃ ‘‘yasmā paneso’’tiādimāha.
在前两种生趣里,有些众生的六处虽然可能出现,但在羯罗蓝等最初阶段并不存在,所以说“因为总是非存在”。而在后两种生趣里,凡是六处会出现的众生,他们的六处就一直存在。这里的“由此”,是指从这四组,或者从这一理路来说,有什么差别。
Purimayonidvaye sambhavantampi kesañci saḷāyatanaṃ kalalādikāle na sambhavatīti ‘‘sadā asambhavato’’ti āha. Pacchimayonidvaye pana yesaṃ sambhavati, tesaṃ sadā sambhavatīti. Itoti imasmā catukkato, nayato vā, yo viseso.
因四法组的注释
2. Hetucatukkavaṇṇanā
244“只在生的那一刹那不存在”,意思是:从那时以后就存在。因为“不离缘的决定性”不成立,所以没有把“有”取为“取的因”;因为“不离缘”不成立,所以没有把“有因”等取为“生”等中的“有因”等。应当这样连接理解。然而,就像只要没有依处,识就不可得,而依处是识的不离缘,识在依处之后生起也是如此;同样,取对于摄在“有”中的“生”等,以及“有”对于“生”,也可能是不离缘。如果不是这样,那么由于“生”等摄在行蕴中,识对于名,以及名由于不是刹那生起,对于意处,也可能不是不离缘;这样一来,就像这里一样,在那里也不应当取因。因此,不能以“只要没有取,就不可得生等”以及“有只在生的那一刹那不存在”作为理由。然而,因为“生”等有为相是非实性法,被“有”所摄,而非实性法从胜义上说并没有转成另一种有的状态,所以因等缘不成立。因此,取对于有,并非决定是不离缘;而有对于生,生对于老死,也绝不是不离缘。由于不离缘的决定性不成立,又由于不离缘不成立,所以在“有”等中没有取因,这是合理的。
244.Jātikkhaṇamatte eva abhāvatoti tato uddhaṃ bhāvatoti attho. Avigatapaccayaniyamābhāvato bhave upādānahetukaggahaṇaṃ na kataṃ, abhāvato avigatapaccayassa jātiādīsu bhavahetukādiggahaṇaṃ na katanti yojetabbaṃ. Yathā pana yāva vatthu, tāva anupalabbhamānassa viññāṇassa vatthu avigatapaccayo hoti viññāṇato uddhaṃ pavattanakampi, evaṃ upādānaṃ bhavasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ, bhavo ca jātiyā avigatapaccayo siyā. Atha na siyā, saṅkhārakkhandhe jātiādīnaṃ saṅgahitattā viññāṇaṃ nāmassa, nāmañca atakkhaṇikasambhavā chaṭṭhāyatanassa avigatapaccayo na siyāti idha viya tatthāpi hetukaggahaṇaṃ na kattabbaṃ siyā, tasmā yāva upādānaṃ, tāva jātiādīnaṃ anupalabbho, jātikkhaṇamatte eva bhavassa abhāvo ca kāraṇanti na sakkā kātuṃ. Saṅkhatalakkhaṇānaṃ pana jātiādīnaṃ asabhāvadhammānaṃ bhavena saṅgahitattā asabhāvadhammassa ca paramatthato bhavantarassa abhāvato hetuādipaccayā na santīti bhavassa upādānaṃ na niyamena avigatapaccayo, bhavo pana jātiyā, jāti jarāmaraṇassa neva avigatapaccayoti avigatapaccayaniyamābhāvato abhāvato ca avigatapaccayassa bhavādīsu hetukaggahaṇaṃ na katanti yuttaṃ.
难道不应当说“名以识为因,六处以名为因”吗?因为被名所包含的生等法,并没有一个不离缘,也没有对其他法的不离缘性,因为它们是非自性法。不是这样,因为它们不被名所包含。名是以倾向作用来界定的,而这种作用只属于自性法,所以只有作为自性法的三蕴才被称为“名”。因此,在那里取“因”是合理的。但在这里,因为存在所以称为“有”,而生等并非不存在,因为经中说“以有为缘,生起;以生为缘,老死生起”。因此,就像“行”以造作之义包含生等一样,“有”也以存在之义包含生等。由于没有决定性与不存在,所以按照前面所说,并不取“因”。
Nanu evaṃ ‘‘nāmaṃ viññāṇahetukaṃ chaṭṭhāyatanaṃ nāmahetuka’’nti vacanaṃ na vattabbaṃ. Na hi nāmasaṅgahitānaṃ jātiādīnaṃ avigatapaccayo aññassa avigatapaccayabhāvo ca atthi asabhāvadhammattāti? Na, tesaṃ nāmena asaṅgahitattā. Namanakiccaparicchinnañhi nāmaṃ, tañca kiccaṃ sabhāvadhammānameva hotīti sabhāvadhammabhūtā eva tayo khandhā ‘‘nāma’’nti vuttā, tasmā tattha hetukaggahaṇaṃ yuttaṃ, idha pana bhavatīti bhavo, na ca jātiādīni na bhavanti ‘‘bhavapaccayā jāti sambhavati, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sambhavatī’’ti yojanato , tasmā saṅkharaṇato saṅkhāre viya bhavanato bhave jātiādīni saṅgahitānīti niyamābhāvābhāvehi yathāvuttehi hetukaggahaṇaṃ na katanti.
以“然而有些人”等等这样的说法,这是在陈述离婆多长老的主张。因为在这里,无色蕴是作为“有”来说的。确实有这样的话:“其中,什么是以取为缘的‘有’?除了取,就是受蕴……乃至……识蕴。”
Keci panātiādinā revatattheramataṃ vadati. Arūpakkhandhā hi idha bhavoti āgatā. Vuttañhi ‘‘tattha katamo upādānapaccayā bhavo, ṭhapetvā upādānaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho’’ti (vibha. 249).
有人说“因为没有可以说的部分”,就是这样说的。可是,即使有部分,生等也不像取那样是自性法;所以,既然根本不存在应当另立的其他状态,就不应当另立——这样说才合理。然而,对于正在生起的诸法,有“生”;对于已经生起的诸法,有“老死”,所以说“以有为缘,生;以生为缘,老死”(《分别论》225)。又像“以名为缘,触。其中,什么是名?除了触,受蕴……中略……识蕴。这称为名”(《分别论》259),以及“以名色为缘,六处。有名,有色。其中,什么是名?受蕴、想蕴、行蕴。这称为名。其中,什么是色?四大种,以及依色而转起的意界、意识界,这称为色”(《分别论》261)——可见,对于作为触和六处之缘的那个名色,它可说的部分已经指出;同样,对于作为生之缘的那个有,如果存在应当另立、应当取的特殊情况,就不能说没有可说的部分。
‘‘Vattabbapadesābhāvato’’ti vuttaṃ, satipi pana padese upādānaṃ viya sabhāvāni jātiādīni na hontīti ṭhapetabbassa bhāvantarassa abhāvato eva ṭhapanaṃ na kātabbanti yuttaṃ. Jāyamānānaṃ pana jāti, jātānañca jarāmaraṇanti ‘‘bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇa’’nti (vibha. 225) vuttaṃ. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā phassoti tattha katamaṃ nāmaṃ? Ṭhapetvā phassaṃ vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho. Idaṃ vuccati nāma’’nti (vibha. 259), ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatananti atthi nāmaṃ atthi rūpaṃ. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho. Idaṃ vuccati nāmaṃ. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro mahābhūtā yañca rūpaṃ nissāya manodhātu manoviññāṇadhātu vattati, idaṃ vuccati rūpa’’nti (vibha. 261) ca yaṃ nāmarūpañca phassassa saḷāyatanassa paccayo, tassa vattabbapadeso niddiṭṭho, evaṃ yo bhavo jātiyā paccayo, tassapi ṭhapetabbagahetabbavisese sati na sakkā vattabbapadeso natthīti vattunti.
相互四法组的注释
4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā
246246. 因为“有”是无分的,所以“取”已被包含在“有”当中。由于作为缘所生的“取”并没有独立存在,因此不能说“以有为缘也有取”。为了说明这一点,便说了“然而,因为‘有’是无分的”等话。若按这样理解,那么“以名为缘也有识”也就不应该说了。但论师的意图是:名在这里既是缘所生法,也被当作缘,它是有分的。然而,就像在“以名为缘有六处”“以名为缘有触”等教导中,是排除缘所生法而取名那样,在这里的“以有为缘也有取”中,排除缘所生法而取“有”,也并非不可能。因此,就像“取”没有不离缘的固定性一样,在“有”当中,如前所说,相互为缘的非固定性也是存在的。所以应当知道,并没有说“以有为缘也有取”。
246. Nippadesattā bhavena upādānaṃ saṅgahitanti paccayuppannassa upādānassa visuṃ ṭhitassa abhāvā ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na sakkā vattunti dassetuṃ ‘‘yasmā pana bhavonippadeso’’tiādimāha. Evaṃ sati ‘‘nāmapaccayāpi viññāṇa’’nti na vattabbaṃ siyā, nāmaṃ pana paccayuppannabhūtaṃ paccayabhūtañca sappadesameva gahitanti adhippāyo. Yathā pana ‘‘nāmapaccayā chaṭṭhāyatanaṃ, nāmapaccayā phasso’’tiādīsu (vibha. 150-154) paccayuppannaṃ ṭhapetvā nāmaṃ gahitaṃ, evaṃ ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti idhāpi paccayuppannaṃ ṭhapetvā bhavassa gahaṇaṃ na na sakkā kātuṃ, tasmā upādānassa avigatapaccayaniyamābhāvo viya aññamaññapaccayaniyamābhāvo bhave pubbe vuttanayena atthīti ‘‘bhavapaccayāpi upādāna’’nti na vuttanti veditabbaṃ.
这里所说的“相互缘”,可能是指相应缘、不相应缘和有缘。因为虽然说过“以名色为缘也有识”,但所依处并不是不善识的相互缘,而是前生不相应缘。同样,虽然说过“以第六处为缘也有名色”,但第六处并不是眼处等的积聚和心所生色的相互缘,而是后生不相应缘。
Aññamaññapaccayoti cettha sampayuttavippayuttaatthipaccayo adhippeto siyā. ‘‘Nāmarūpapaccayāpi viññāṇa’’nti hi vuttaṃ, na ca vatthu akusalaviññāṇassa aññamaññapaccayo hoti, purejātavippayutto pana hotīti. Tathā ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayāpi nāmarūpa’’nti vuttaṃ, na ca chaṭṭhāyatanaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ cittasamuṭṭhānarūpassa ca aññamaññapaccayo hoti, pacchājātavippayutto pana hotīti.
以行等为根本的方法之论母注释
Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā
247有人说:“因为不存在一个先前没有的、需要另外宣说的作为无明之缘的法,所以没有讲以‘有’为根本的方法。”如果这样的话,那么“以六处为缘而有无明”等以六处等为根本的方法也就不应该被宣说了。因为在“以名为缘而无明”这句话里,其实是说:作为无明之缘,所有四种蕴都叫作名。对此,可能的意图是这样的:名当中的特殊部分,也就是六处等,它们作为无明的缘这件事应当被宣说,所以才讲了以六处等为根本的方法。然而,那个作为无明之缘的名,在“以有为缘而无明”这里也同样可以宣说,并没有什么不能宣说的特别区别,所以只是因为不是先前没有的,才没有讲。而且,这里通过“有”这个说法,可以涵盖作为无明之缘的自性法,而不是生等,所以应当理解为:只是因为不是先前没有的,才没有讲。有人说:“或许也可以说‘以无明为缘而无明’吧?”然而,就像在说“以名为缘而触”时,并不会说“以触为缘而触”,因为要排除缘所生法而取缘本身;同样,这里也不会有这种情况。因此,“有”这个词是依存在的意义,普遍地适用于自性法和非自性法而使用的,所以不能说它就是无明的缘。由此应当知道,以“有”为根本的方法没有被宣说。
247.‘‘Apubbassa aññassa avijjāpaccayassa vattabbassa abhāvato bhavamūlakanayo na vutto’’ti vuttaṃ, evaṃ sati ‘‘chaṭṭhāyatanapaccayā avijjā’’tiādikā chaṭṭhāyatanādimūlakā ca na vattabbā siyuṃ. ‘‘Nāmapaccayā avijjā’’ti ettha hi avijjāpaccayā sabbe cattāro khandhā nāmanti vuttāti. Tatthāyaṃ adhippāyo siyā – nāmavisesānaṃ chaṭṭhāyatanādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo vattabboti chaṭṭhāyatanādimūlakā vuttā. Yadeva pana nāmaṃ avijjāya paccayo, tadeva bhavapaccayā avijjāti etthāpi vucceyya, na vattabbaviseso koci, tasmā apubbābhāvato na vuttoti. Bhavaggahaṇena ca idha avijjāya paccayabhūtā sabhāvadhammā gaṇheyyaṃu, na jātiādīnīti apubbābhāvato na vuttoti daṭṭhabbo. ‘‘Avijjāpaccayā avijjātipivuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ, yathā pana ‘‘nāmapaccayā phasso’’ti vutte ‘‘phassapaccayā phasso’’ti vuttaṃ na hoti paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato, evamidhāpi na siyā, tasmā bhavanavasena sabhāvadhammāsabhāvadhammesu sāmaññena pavatto bhava-saddoti na so avijjāya paccayoti sakkā vattuṃ. Tena bhavamūlakanayo na vuttoti veditabbo.
就像前面没有把“有”的一部分单独拿出来说一样,在“以取为缘而有有”这一句中,“有”这个词是为了辨明缘而从一开始就说出的,它无所遗漏地涵盖一切;“名”这个词却不是这样。因为这类词的本性就是如此。应当这样理解:正是出于这个意图,才说“或许也可以说‘以无明为缘有无明’”;也正是出于这个意图,相互缘那一节里才说了“因为有是无所遗漏的,所以不说‘以有为缘有取’”这个意思。其中,“由于已断除”这句话,好像是在认可生、老、死是以无明为缘的。但是,正在生起的是生,而不是由生而生起正在生起的东西;正在老、正在死的是老死,而不是由老死而有正在老、正在死的东西。因此,生等在同一心识刹那中并不是无明的缘;正因为不可能如此,以它们为根据的理路才没有被采纳;不过又因为有后来的断除,所以说“由于已断除”——应当这样理解。正因如此,才说了“再者……”等内容。
‘‘Upādānapaccayā bhavo’’ti ettha viya bhavekadese visuṃ pubbe aggahite bhava-saddo paccayasodhanatthaṃ ādito vuccamāno niravasesabodhako hoti, na nāma-saddo. Evaṃsabhāvā hi etā niruttiyoti imināvā adhippāyena ‘‘avijjāpaccayā avijjātipi vuttaṃ siyā’’ti āhāti daṭṭhabbaṃ, imināva adhippāyena ‘‘bhavassa nippadesattā bhavapaccayāpi upādānanti na vutta’’nti ayamattho aññamaññapaccayavāre vuttoti daṭṭhabbo. Tattha pacchinnattāti etena jātijarāmaraṇānaṃ avijjāya paccayabhāvo anuññāto viya hoti. Jāyamānānaṃ pana jāti, na jātiyā jāyamānā, jīyamānamīyamānañca jarāmaraṇaṃ, na jarāmaraṇassa jīyamānamīyamānāti jātiādīni ekacittakkhaṇe na avijjāya paccayo honti, tasmā asambhavato eva tammūlakā nayā na gahitā, pacchedopi pana atthīti ‘‘tattha pacchinnattā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘apicā’’tiādimāha.
不善义释的注释
Akusalaniddesavaṇṇanā
248-249“取会成为取的缘”,这难道不是个问题吗?因为欲取是见取的缘,而见取又是另一种取的缘,不是吗?确实如此。不过,由于欲取已经被“渴爱”这个说法涵盖进去了,它就像“名”一样,并不是一种特别的缘,所以当用“取”这个词来涵盖时,实际上涵盖的是那作为渴爱之缘以及有之缘的“见”——应该知道,所说的过失正是在这里。又因为在取这个环节上,缘与缘所生之法是同一个,所以就像在“以名为缘而有触”“以名色为缘而有六处”这些说明中那样,在“以取为缘而有有”这个说明里,缘并没有被单独区分开来。或者,即使因为欲取也是有的缘,所以也被涵盖在内,但如果不加上“除了取”这句话,就会变成“欲取是欲取的缘,见是见的缘”这样的过失。为了遮止缘与缘生法之间的这种关系,才说了“除了取”——这是在表明这个意思。
248-249.Upādānassa upādānapaccayattaṃ āpajjeyyāti nanu nāyaṃ doso. Kāmupādānañhi diṭṭhupādānassa, tañca itarassa paccayo hotīti? Saccaṃ, kāmupādānassa pana taṇhāgahaṇena gahitattā nāme viya visesapaccayattābhāvā ca upādānaggahaṇena taṇhāpaccayā bhavassa ca paccayabhūtā diṭṭhi eva gahitāti ayaṃ doso vuttoti daṭṭhabbo. Yasmā ca upādānaṭṭhāne paccayuppannaṃ paccayo ca ekameva, tasmā ‘‘nāmapaccayā phasso, nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’nti etesaṃ niddesesu viya ‘‘upādānapaccayā bhavo’’ti etassa niddese paccayo visuṃ na vibhatto. Satipi vā bhavassa paccayabhāvena kāmupādānassapi gahaṇe ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti avuccamāne kāmupādānaṃ kāmupādānassa, diṭṭhi ca diṭṭhiyā paccayoti āpajjeyyāti paccayapaccayuppannatānivāraṇatthaṃ ‘‘ṭhapetvā upādāna’’nti vuttanti dasseti.
252对于支持眼处等的心生色法,能生起它的识是眼处积集等的缘,这是就“即使不生起它的识也是缘”这个意思而说的,所以经文说“对于某些心生色法……”等。因为识对于时节、食所生的那些相续,也确实通过支持、令生起、后生缘的方式而成为缘,这就是这里的含义。
252. Cakkhāyatanādiupatthambhakassa cittasamuṭṭhānarūpassa janakaṃ viññāṇaṃ cakkhāyatanupacayādīnaṃ paccayoti vuttaṃ tadajanakampīti adhippāyena ‘‘yassa cittasamuṭṭhānarūpassā’’tiādimāha. Tāsampi hīti utuāhārajasantatīnampi hi upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasena viññāṇaṃ paccayo hoti evāti attho.
254按照各自对应的情况:被称为“大种”的,是前五者的俱生等缘;被称为“处所”的,是第六者的前生等缘;名,是前五者的后生等缘,也是第六者的俱生等缘——这就是“按照各自对应的情况”。
254.Yathānurūpanti mahābhūtasaṅkhātaṃ pañcannaṃ sahajātādipaccayo, vatthusaṅkhātaṃ chaṭṭhassa purejātādipaccayo, nāmaṃ pañcannaṃ pacchājātādipaccayo, chaṭṭhassa sahajātādipaccayoti esā yathānurūpatā.
264对于“它”,应当这样连接:对于那由缘所生的名,识是相应缘。
264.Yassāti yassa paccayuppannassa nāmassa viññāṇassa sampayuttapaccayabhāvo hotīti yojetabbaṃ.
272有人可能会说:“既然说‘以触为缘也有名’”,那就说明:对于这个本来就应该以“以触为缘”来说的名,已经通过它自身由缘所生起的发生方式显示出来了,所以再说一次“除了触”就没有任何意义。为了说明这一点,才说了“尽管如此”等话。
272. ‘‘Phassapaccayāpi nāma’’nti phassapaccayabhāvena vattabbasseva nāmassa attano paccayuppannena pavatti dassitāti ‘‘ṭhapetvā phassa’’nti puna vacane koci attho atthīti na vuttanti dassento ‘‘tathāpī’’tiādimāha.
280因为连胜解也不存在,所以取处本身就是缺失的——这就是它们之间的关联。不过,由于强力的烦恼,作为补足语句的理由,无有渴爱已经在忧俱行中说过,因此应当把它与那个论点连接起来。所谓“在一切处”,是指在第三心等当中,对于“以渴爱为缘而有胜解”等说法,只是以回答来显示其差别,圣典则简略地说了。“在下文”则是指《心生起品》等处。
280. Yasmā adhimokkhopi natthi, tasmā upādānaṭṭhānaṃ parihīnamevāti sambandho. Balavakilesena pana padapūraṇassa kāraṇaṃ taṇhāya abhāvo domanassasahagatesu vutto evāti tassa tena sambandho yojetabbo. Sabbatthāti tatiyacittādīsu ‘‘taṇhāpaccayā adhimokkho’’tiādimhi vissajjanameva visesaṃ dassetvā pāḷi saṃkhittā. Heṭṭhāti cittuppādakaṇḍādīsu.
善与无记释义的注解
Kusalābyākataniddesavaṇṇanā
292净信就是信。
292.Pasādoti saddhā.
306根据“无贪是诸业集起之因”等语,有作用的善根是诸行的因。然而,并非在由业力牵引所生的异熟中,如无贪等俱行业的影像一般转起的无贪等法;无贪等法应如同在五识中那样,理解为无因、只是随顺而入。唯作诸法因纯粹是唯作,故无业因,应当知道它们即是已断除无明处者。
306. ‘‘Alobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāyā’’tiādivacanato (a. ni. 3.34) sabyāpārāni kusalamūlāni saṅkhārānaṃ nidānāni honti, na kammavegakkhittesu vipākesu alobhādisahagatakammapaṭibimbabhūtā viya pavattamānā alobhādayoti pañcaviññāṇesu viya nidānarahitatā sotapatitatāti daṭṭhabbā. Kiriyadhammā kiriyamattattā kammanidānarahitāicceva parihīnāvijjāṭṭhānā veditabbā.
为什么说第三和第四转不可能呢?难道眼识等不能作为眼处积集等的后生缘吗?它们确实可以。不过,应该这样理解:这里是针对“不能生起资助它的心生色法”这一点,才说“不可能”。然而,从俱生和后生的识来看,那时也可以成立“以识为缘有名色”;从后生和俱生的名,以及俱生、前生的已生眼等色来看,也可以成立“以名色为缘有六处”。因此,第三和第四转并非不可能。
Tatiyacatutthavārā asambhavato evāti kasmā vuttaṃ, kiṃ cakkhuviññāṇādīni cakkhāyatanupacayādīnaṃ pacchājātapaccayā na hontīti? Honti, tadupatthambhakassa pana cittasamuṭṭhānassa asamuṭṭhāpanaṃ sandhāya ‘‘asambhavato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sahajātapacchājātaviññāṇassa pana vasena tadāpi viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, pacchājātasahajātanāmassa sahajātapurejātabhūtacakkhādirūpassa ca vasena nāmarūpapaccayā saḷāyatanañca labbhatīti tatiyacatutthavārā na na sambhavantīti.
以无明为根的善法之解释的注解
Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā
334以痴迷之力:因为善果具有无常等性质,所以就像对带着恐惧、味道甘美却含有毒药的藤蔓种子一样,对于能产生那种善果的善法,也是以不见其过患的方式。为了超越而修习,就是超越修习;或者,以彼分断和镇伏之力而成为超越的修习,就是超越修习。
334.Sammohavasenāti kusalaphale aniccāditāya sabhaye sādurasavisarukkhabījasadise taṃnibbattakakusale ca anādīnavadassitāvasena. Samatikkamatthaṃ bhāvanā samatikkamabhāvanā, tadaṅgavikkhambhanavasena samatikkamabhūtā vā bhāvanā samatikkamabhāvanā.
同样地,这里说“不可得”,是就无明对诸行不具备“不离”等缘的状态而说的。然而对于识等来说,行等确实是不离等缘,所以作“以无明为缘有行,以行为缘有识,以行为因”等这样的连接并非不能。不离等四法在这里也同样不可得。因为通过“以识为缘有名色,与识相应之名”等说法,已经按照实际可得的方式显示了这一理趣。
Tathā idha na labbhantīti avijjāya eva saṅkhārānaṃ avigatādipaccayattābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, viññāṇādīnaṃ pana saṅkhārādayo avigatādipaccayā hontīti avijjāpaccayā saṅkhāro, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ saṅkhārahetukantiādinā yojanā na na sakkā kātunti avigatacatukkādīnipi na idha labbhanti. Viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ viññāṇasampayuttaṃ nāmantiādinā hi yathālābhayojanāya nayo dassitoti.
善根果报解说的注释
Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā
343对于不同刹那的业缘,其实没有什么可说的。那么,善根和不善根是业缘吗?不是。不过,与作为业缘的思相应时,它们就像业一样成为缘。应当这样理解:因为它们似乎与业成为一体,所以才那样说。就像离开了善根和不善根,业就不会产生果报,因此它们被说成是果报的间接亲依止;同样,与业成为一体、相应之后,它们就成为业所生法的缘,所以被间接地说成是业缘。应当这样连接:这就是善根缘和不善根缘。
343.‘‘Nānākkhaṇikakammapaccayepana vattabbameva natthī’’ti vuttaṃ, kiṃ kusalamūlaṃ akusalamūlañca kammapaccayo hotīti? Na hoti, kammapaccayabhūtāya pana cetanāya saṃsaṭṭhaṃ kammaṃ viya paccayo hoti. Tena ekībhāvamiva gatattāti evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yathā kusalākusalamūlehi vinā kammaṃ vipākaṃ na janetīti tāni vipākassa pariyāyena upanissayoti vuttāni, evaṃ kammena ekībhūtāni saṃsaṭṭhāni hutvā kammajānaṃ paccayā hontīti pariyāyena tesaṃ kammapaccayatā vuttā. Esāti esa kusalamūlapaccayo akusalamūlapaccayo cāti yojetabbaṃ.
就像善与不善果报的生起因一样,唯作心的生起因也不是无明以及善根、不善根,所以说“它们得不到亲依止缘的地位”。作意也只是速行路线的引路者,并不像善法、不善法那样以无明为亲依止;而对于以无明为亲依止的诸法之转起,它只是转向有分而已。对于已断无明者的唯作心,无明并不是生起因,仅仅是所缘而已。正因如此,在“善法对无记法以亲依止缘为缘”“受异熟法对非异熟非受异熟法以亲依止缘为缘”等论母中,不善法并没有被列为唯作心的亲依止缘。再者,依“无明缘行”的教示,阐述了以无明为根的善法之理;依“行缘识”的教示,阐述了以善不善根为根的果报之理;而唯作心既不被“行”所摄,也不被“识”所摄,因此以无明或善不善根为根的唯作之理不可得,所以未予阐述。应当如此理解。
Kusalākusalavipākānaṃ viya kiriyānaṃ uppādakāni avijjākusalākusalamūlāni ca na hontīti āha ‘‘upanissayataṃ na labhantī’’ti. Manasikāropi javanavīthipaṭipādakamattattā kusalākusalāni viya avijjaṃ upanissayaṃ na karoti, avijjūpanissayānaṃ pana pavattiatthaṃ bhavaṅgāvaṭṭanamattaṃ hoti, pahīnāvijjānañca kiriyānaṃ avijjā nevuppādikā, ārammaṇamattameva pana hoti. Evañca katvā ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.423), ‘‘vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.3.103) ca evamādīsu kiriyānaṃ akusalā upanissayapaccayabhāvena na uddhaṭāti. Apica ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’ti etassa vasena avijjāmūlako kusalanayo vutto, ‘‘saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti etassa vasena kusalākusalamūlako vipākanayo, kiriyānaṃ pana neva saṅkhāraggahaṇena, na ca viññāṇaggahaṇena gahaṇaṃ gacchatīti taṃmūlako kiriyānayo na labbhatīti na vuttoti daṭṭhabbo.
“以多种差别”这句话的意思是:无明等根本句是单一心刹那的,而在第一种理趣中,它们被理解为俱生等多种缘,所以依这些缘来说,有多种理趣;或者依这些根本句的多种理趣来说,有四种四法的多种方式。不过在“善与不善的果报中”这里,应当说成“在善与不善法中,以及在善与不善的果报中”。因为在前后两种理趣中,缘的方式被解说的样子不同,为了显示这一点,才说“以多种差别”和“以一种方式”;并不是在最后一种理趣中,善法以多种差别的缘的方式被解说,而是“以一种方式”。“以一种方式”是指:依根本句各自为缘,或者依单一理趣的一种方式;又或者是指仅依第一个四法。“在法的缘差别中”是指:在无明等法的缘性差别中,在老死等法的生等缘的差别中,或者在由各自心刹那所限定的触等法中,同一刹那的无明等缘的差别中。教理等的次第,就是教理次第……乃至行道次第。因为在缘的方式中,学习巴利圣典、听闻其义、思惟圣典之义,以及依“老死是无常、有为……乃至灭法”等这样的方式修习行道,都应当依次第而做,所以这里取了“次第”一词。“从那里”是指从产生智的差别那里。再没有别的更应做的事了,因为终结苦就依赖于它。
Anekabhedatoti avijjādīnaṃ mūlapadānaṃ ekacittakkhaṇikānaṃ kiriyante paṭhamanaye sahajātādianekapaccayabhāvena gahitattā tesaṃ paccayānaṃ vasena navādimūlapadānaṃ nayānaṃ vasena, anekappakārato catunnaṃ catukkānaṃ vasenāti vā adhippāyo. Kusalākusalānaṃ pana vipāke cāti ettha kusalākusalesu kusalākusalānaṃ vipāke cāti vattabbaṃ. Purimapacchimesu hi nayesu yathā paccayākāro vutto, taṃdassanatthaṃ ‘‘anekabhedato ekadhāvā’’ti vuttaṃ, na ca pacchimanaye kusale anekabhedato paccayākāro vutto, atha kho ‘‘ekadhāvā’’ti. Ekadhāvāti ca mūlapadekapaccayatāvasena, ekasseva vā nayassa vasena ekappakārenāti attho, paṭhamacatukkasseva vasenāti vā adhippāyo. Dhammapaccayabhedeti avijjādīnaṃ dhammānaṃ paccayabhāvabhede jarāmaraṇādīnaṃ dhammānaṃ jātiādipaccayabhede, taṃtaṃcittuppādasamayaparicchinnānaṃ vā phassādīnaṃ dhammānaṃ ekakkhaṇikāvijjādipaccayabhede. Pariyattiādīnaṃ kamo pariyatti…pe… paṭipattikkamo. Paccayākāre hi pāḷipariyāpuṇanatadatthasavanapāḷiatthacintanāni ‘‘jarāmaraṇaṃ aniccaṃ saṅkhataṃ…pe… nirodhadhamma’’ntiādinā bhāvanāpaṭipatti ca kamena kātabbāti kama-ggahaṇaṃ karoti. Tatoti ñāṇappabhedajanakato kamato. Aññaṃ karaṇīyataraṃ natthi. Tadāyattā hi dukkhantakiriyāti.