18. 法心分别随复注
18. Dhammahadayavibhaṅgo
30 段
一切摄集品的注释
1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
978“界之起源……中略……已摄集故”,这里说的是:五蕴等法依欲界等诸界而生起,各有差别,由于它们被毫无遗漏地完全摄集,所以按分别来连接理解;其余诸法也同样,以“已包含之差别”等来连接。其中,通过“无余摄集故”这一说法,显示此品随顺其义而得到“一切摄集品”这个名称。又因为在这里,五蕴等十二部分被无余地摄集,所以应当知道第二品等也由此纳入。因为正是对五蕴等的生起等之考察,才适合称为“生起与不生起之展示品”。这里“不生起之展示”应当知道是依义准而成立的,因为那里并没有“多少蕴不生起”等经文。
978.Dhātusambhava…pe…saṅgahitattāti ettha khandhādīnaṃ kāmadhātuādidhātūsu sambhavabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattāti vibhāgena yojanā, tathā sesesupi pariyāpannapabhedabhinnānantiādinā. Tattha ‘‘niravasesato saṅgahitattā’’ti iminā ‘‘sabbasaṅgāhikavāro’’ti ayamassa atthānugatā samaññāti dasseti. Yasmā cettha khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ anavasesasaṅgaho, tasmā evaṃ dutiyavārādīnañcettha anuppaveso veditabbo. Khandhādīnameva hi tesaṃ sambhavādivicāro uppattānuppattidassanavāroti vattuṃ yuttoti yojanā. Anuppattidassanañcettha atthāpattisiddhaṃ veditabbaṃ. Na hi tattha ‘‘kati khandhā na pātubhavantī’’tiādipāḷi atthi.
979“随问而答”是指:按照提问者提问时心里的意图,相应地作答。所谓“不虚妄的解答”,是诸佛才有的不共功德;其他人的解答则是随意的,只是听起来像推理得很准确罢了。所以论师说“因为了知一切智者之语而作答”。
979.Pucchānurūpanti yenādhippāyena pucchā katā, tadanurūpaṃ. Avitathabyākaraṇaṃ nāma buddhānaṃ eva āveṇikaṃ, aññesaṃ taṃ yādicchikaṃ sutakkharasadisanti āha ‘‘sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā’’ti.
2. 生起与不生起品注释
2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
991对于“欲有”这一说法,是就处所而说的;接着为了就有情相续而说,所以说了“以及欲界所生者等”。为了显示这个意义上的差别,就说“以神通……义”。为什么说“不应说”呢?虽然无想有情因为没有眼睛,色处又极其微细,不是下地有情的所缘境,但同地的广果天以及上地的净居天,眼处仍然以色处为境,所以还是可以说它们起作用。这里应当详细说的内容,前面已经说过了。依照《法集论》(1287)所说“下至无间地狱为边界,上至他化自在天为限,凡在这中间……”等,就是指欲界等处的处所。这些处所和其中的有情群体被称为“界”,因为整体是部分的所依,就像说“绿豆堆就是绿豆”一样。有情在这里生起,所以叫“有情生起”;以生起的意义来说,有情本身就是生起,即“有情生起”。应当知道,这是处所与有情这二种世间的“有情生起”的同义词。是以有情的状态而生起,不是像无执受蕴那样仅仅以行的状态而生起,这是这里的意趣。那么他们是什么呢?回答说“依有情居……已执取蕴”。“各各所包含的”,是指各各有情居所包含的有情,或者就是指诸行。“以相似安住处”,是指以相似方式生起的诸蕴为安住处。因为在那个有情居所中,诸法大多以相同的方式生起。
991. ‘‘Kāmabhave’’ti idaṃ okāsavasena vatvā puna sattasantānavasena vattuṃ ‘‘kāmadhātusambhūtānañcā’’ti vuttanti tamatthavisesaṃ dassento ‘‘iddhiyā…pe… attho’’ti āha. ‘‘Na vattabbaṃ siyā’’ti kasmā vuttaṃ, yadipi asaññasattānaṃ acakkhukattā rūpāyatanaṃ accantasukhumattā heṭṭhimabhūmikānañca agocaro, samānabhūmikānaṃ pana vehapphalānaṃ, uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ cakkhāyatanassa gocaro hotīti āyatanādikiccaṃ karotiyevāti sakkā vattuṃ. Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve antokaritvā yaṃ etasmi’’ntiādinā (dha. sa. 1287) vuttapadesā kāmāvacarādiokāsā. Te sattanikāyā ca dhātūti vuccanti samudāyassa avayavādhārabhāvato yathā ‘‘māsapuñjo māso’’ti. Sattā uppajjanti etthāti sattuppatti, uppajjanaṭṭhena sattāva uppatti sattuppattīti evaṃ okāsasattalokadvayassa sattuppattipariyāyo veditabbo. Sattabhāvena uppatti, na anupādinnakkhandhā viya saṅkhārabhāvenevāti adhippāyo. Ke pana teti āha ‘‘sattāvāsavasena…pe… upādinnakakkhandhā’’ti. Taṃtaṃpariyāpannānanti taṃtaṃsattāvāsapariyāpannānaṃ sattānaṃ, saṅkhārānameva vā. Sadisādhiṭṭhānabhāvenāti sadisākārena pavattamānānaṃ khandhānaṃ patiṭṭhānabhāvena. Yebhuyyena hi tasmiṃ sattāvāse dhammā samānākārena pavattanti.
已包含与未包含品注释
3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
999在这里,“于彼处及于他处”是指:在那一生中,也在另一生中,以及在那个处所和另一个处所中。以欲爱等渴爱作界限而限定、陷入并被执取,所以叫“已包含”;也就是含摄在某某生等之内,为某某所包含。
999.Tattha, aññattha cāti tasmiṃ, aññasmiñca bhave, okāse ca. Paricchedakārikāya kāmāditaṇhāya paricchijja āpannā gahitāti pariyāpannāti taṃtaṃbhavādiantogadhā taṃtaṃpariyāpannā.
6. 引生业与寿量分
6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro
引生业注释
1. Uppādakakammavaṇṇanā
1021依三界所生天来说
1021.Dhātuttayabhūtadevavasenāti kāmādidhātuttaye nibbattadevānaṃ vasena.
2. 寿量注释
2. Āyuppamāṇavaṇṇanā
1026就像被擦拭得极为干净的金镜那样光亮闪耀,所以叫“净”;那是身体的光明。以这种净而遍布、散布,所以叫“遍净”。
1026. Suparimajjitakañcanādāsaṃ viya sobhati vijjotatīti subho, sarīrobhāso, tena subhena kiṇṇā vikiṇṇāti subhakiṇṇā.
1027对那那作意,是指对有限地遍等所缘的作意。“亦”字把安止刹那和之前阶段一并包含。欲,是寻求所缘,也就是想要去做的欲求。誓愿,是安立心,也就是愿;以想离染等来简别所缘,就是为如是转起之修习而作所缘。
1027.Taṃtaṃmanasikāranti parittapathavīkasiṇādigatamanasikāraṃ. Appanākkhaṇepīti pi-saddena pubbabhāgaṃ sampiṇḍeti. Chandanaṃ ārammaṇapariyesanaṃ chando, kattukamyatāchando. Paṇidhānaṃ cittaṭṭhapanā paṇidhi, saññāvirāgādīhi ārammaṇassa visesanaṃ tathāpavattāya bhāvanāya ārammaṇakaraṇameva.
广大被称为大,寂静的状态也因为值得敬重而就是大,所以说“广果,就是广大寂静的乐、寿命、容貌等果报”。
Vipulaṃ vuccati mahantaṃ, santabhāvopi mahanīyatāya mahantamevāti āha ‘‘vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā’’ti.
1028四大王天众的寿命有多长呢?等活地狱中,四大王天众的寿命就是那里的一昼夜;以这样的三十个昼夜为一个月,以这样的十二个月为一年;以这样的年计算,等活地狱的寿命是五百岁。
三十三天的寿命有多长呢?黑绳地狱中,三十三天的寿命就是那里的一昼夜……以这样的年计算,黑绳地狱的寿命是一千岁。
夜摩天的寿命有多长呢?众合地狱中,夜摩天的寿命就是那里的一昼夜……以这样的年计算,众合地狱的寿命是两千岁。
兜率天的寿命有多长呢?号叫地狱中,兜率天的寿命就是那里的一昼夜……以这样的年计算,号叫地狱的寿命是四千岁。
化乐天的寿命有多长呢?大号叫地狱中,化乐天的寿命就是那里的一昼夜……以这样的年计算,大号叫地狱的寿命是八千岁。
他化自在天众的寿命有多长呢?热恼地狱中,他化自在天众的寿命就是那里的一昼夜……以这样的年计算,热恼地狱的寿命是一万六千岁。
大热恼地狱的寿命是半个中劫。无间地狱的寿命是一个中劫,他们这样说。
应当知道:就像诸天神可以按自己的意愿决定死亡时间一样,以那样的福德之力,也有中途死亡的情况,所以说“业才是衡量标准”。这样理解的话,阿浮陀等地狱的寿命限定方式也就更加合理了。
1028. Yaṃ cātumahārājikānaṃ āyuppamāṇaṃ, sañjīve eso eko rattidivo, tāya rattiyā tiṃsa rattiyo māso, tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo, tena saṃvaccharena pañca vassasatāni sañjīve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso kāḷasutte eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena vassasahassaṃ kāḷasutte āyuppamāṇaṃ. Yaṃ yāmānaṃ āyuppamāṇaṃ, eso saṅghāte eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena dve vassasahassāni saṅghāte āyuppamāṇaṃ. Yaṃ tusitānaṃ āyuppamāṇaṃ, roruve eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena cattāri vassasahassāni roruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ nimmānaratīnaṃ āyuppamāṇaṃ, mahāroruve eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena aṭṭha vassasahassāni mahāroruve āyuppamāṇaṃ. Yaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ, tāpane eso eko rattidivo…pe… tena saṃvaccharena soḷasa vassasahassāni tāpane āyuppamāṇaṃ. Mahātāpane upaḍḍhantarakappo. Avīciyaṃ eko antarakappo ca āyuppamāṇanti vadanti. Devānaṃ adhimuttakālakiriyā viya tādisena puññabalena antarāpi maraṇaṃ hotīti ‘‘kammameva pamāṇa’’nti vuttanti veditabbaṃ. Evañca katvā abbudādiāyuparicchedopi yuttataro hotīti.
“哪一种禅”是指八种禅里具体哪一种禅。“有顶”是指诸有的顶端,也就是凡夫有的顶端、圣者有的顶端、一切有的顶端,这是对广果天等天界的称呼。“对某些是七种”,是就凡夫说的;“对某些是五种”,是就入流者和一来者说的;“对某些是三种”,是就不来者说的。因此应当知道,他是从梵身天等地方死后,投生到无色界的。注疏里有这样的文句:“投生在九种梵天界的圣弟子们,只在那里投生,不会向下投生。”基于这个意思,才说了“然而……”等话。但另有一种文句是:“既在那里投生,也向上投生,不向下投生。”这样一来,用“只阻止了向下投生”之类的话就没有必要了。而且,无色界的投生并没有被排除,这才是这里的关联所在。无色界的投生之所以没有被排除,是因为“站在顶端就般涅槃”这个定论并不被认可。
Kiṃjhānanti aṭṭhasu jhānesu kataraṃ jhānaṃ. Bhavasīsānīti bhavaggāni, puthujjanabhavaggaṃ ariyabhavaggaṃ sabbabhavagganti vehapphalādīnaṃ samaññā. Kassaci sattāti puthujjanassa, kassaci pañcāti sotāpannassa, sakadāgāmino ca, kassaci tayoti anāgāmino vasena vuttaṃ. Tasmā so brahmakāyikādīhi cuto arūpaṃ upapajjanto veditabbo. ‘‘Navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti, na heṭṭhūpapattī’’ti (vibha. aṭṭha. 1028) ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhoti adhippāyena ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi, na heṭṭhūpapattī’’ti pana pāṭhoti tena ‘‘heṭṭhūpapattiyeva nivāritā’’tiādivacanena payojanaṃ natthi. Arūpadhātūpapatti ca na nivāritāti sambandho. Arūpadhātūpapatti na nivāritā ‘‘matthake ṭhitova parinibbātī’’ti niyamassa anicchitattā.
“在其他处”是指在欲界。“在那里”是指在色界。这部义注,就是流传下来的“在初禅地投生……般涅槃”这样的义注。“正因如此”,是因为这里指的是已经投生到色界的人,而不是适合投生到色界的人,就是因为这个原因。“他的”,是指前面所说的、已经投生到色界的圣弟子。当使他投生到色有的色贪被无色禅镇伏时,由于他正确地见到了欲有和色有的过患,就像对未来诸有的渴求不会再产生一样,在无色有中也是如此——为了说明这一点,所以说“再次……必将存在”。“在那里已生者”,是指已经投生到色界的人。“修习了圣道”,是指完成了较低的圣道。“以观见所生有之过患的力量”,是指虽然已经投生到色有,但依靠就在那里观见过患的力量。“未退转的有之渴求”,是指对更上的无色有尚未放弃的生存期望,因此适合投生到无色界。“依靠他”,是指依靠那样的圣弟子。“对某些人有五种随眠,对某些人有三种随眠随逐”,这是《双论》(《随眠双论》312)中的文句。
Aññatthāti kāmaloke. Tatthāti rūpaloke. Ayaṃ aṭṭhakathāti ‘‘paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto…pe… parinibbātī’’ti evaṃ pavattā aṭṭhakathā. Tenevāti yasmā rūpadhātuyaṃ upapanno adhippeto, na upapajjanāraho, teneva kāraṇena. Tassāti yathāvuttassa rūpadhātuyaṃ upapannassa ariyasāvakassa. Yena rūparāgena tattha rūpabhave upapanno, tasmiṃ arūpajjhānena vikkhambhite sammadeva diṭṭhādīnavesu yathā kāmarūpabhavesu āyatiṃ bhavābhilāso na bhavissati, evaṃ arūpabhavepīti dassento āha ‘‘puna…pe… bhavissatiyevā’’ti. Tattha nibbattoti rūpadhātuyaṃ upapanno. Ariyamaggaṃ bhāvetvāti heṭṭhimaṃ ariyamaggaṃ sampādetvā. Nibbattabhavādīnavadassanavasenāti tasmiṃ rūpabhave nibbattopi tattheva ādīnavadassanavasena. Anivattitabhavābhilāsoti upari arūpabhave avissaṭṭhabhavapatthano, yato arūpadhātuyaṃ upapajjanāraho. Tassa vasenāti tādisassa ariyasāvakassa vasena. ‘‘Kassaci pañca, kassaci tayo anusayā anusentī’’ti ayaṃ yamakapāḷi (yama. 2.anusayayamaka.312) pavattā.
7. 应了知等门的注释
7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
1030“以色有被破坏的特相,受有领纳的特相”这类,是把握共相的。“以触有碰触的特相,乐有愉悦的特相”这类,是把握别相的。
1030. ‘‘Ruppanalakkhaṇaṃ rūpaṃ, anubhavanalakkhaṇā vedanā’’tiādinā sāmaññalakkhaṇapariggāhikā. ‘‘Phusanalakkhaṇo phasso, sātalakkhaṇaṃ sukha’’ntiādinā visesalakkhaṇapariggāhikā.
对于“四蕴可能是善的”等等这些说法,这里需要说明的内容,已经在《蕴分别》等中讲过了,所以意思是应当依照那里所讲的方式来理解。其余在这里没有讲到的,也都很容易明白。
‘‘Cattāro khandhā siyā kusalā’’tiādīsu idha yaṃ vattabbaṃ, taṃ khandhavibhaṅgādīsu vuttaṃ, tasmā tattha vuttanayeneva gahetabbanti adhippāyo. Sesaṃ yadettha na vuttaṃ, taṃ suviññeyyamevāti.